Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus sive biblioteca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica, omnium SS. Patrum, doctorum scriptorumque eccelesiasticorum qui ab aevo apostolico ad usque Innocentii III tempora floruerunt .."

See other formats 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  preserved  for  generations  on  library  shelves  before  it  was  carefully  scanned  by  Google  as  part  of  a  project 
to  make  the  world's  books  discoverable  online. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  expire  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 
to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 
are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  culture  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  marginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  file  -  a  reminder  of  this  book's  long  journey  from  the 
publisher  to  a  library  and  finally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  have  taken  steps  to 
prevent  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  technical  restrictions  on  automated  querying. 

We  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfrom  automated  querying  Do  not  send  automated  queries  of  any  sort  to  Google's  system:  If  you  are  conducting  research  on  machine 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  large  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encourage  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attribution  The  Google  "watermark"  you  see  on  each  file  is  essential  for  informing  people  about  this  project  and  helping  them  find 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  responsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countries.  Whether  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can't  offer  guidance  on  whether  any  specific  use  of 
any  specific  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  means  it  can  be  used  in  any  manner 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liability  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organize  the  world's  information  and  to  make  it  universally  accessible  and  useful.  Google  Book  Search  helps  readers 
discover  the  world's  books  while  helping  authors  and  publishers  reach  new  audiences.  You  can  search  through  the  full  text  of  this  book  on  the  web 


at|http  :  //books  .  qooqle  .  com/ 


I^arbarti  Bibinits  Sciiool 


ANDOVER-HARVARD  THEOLOOICAL 
LIBRARY 

MDCCCCX 

CAMBRIDGE,  MASSACHUSETTS 


&ift    Of 

Dr«  Charles  Plckerlng 
Dec»  20,  1879 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


CURSUS  COMPLETUS 

8ITE 

BIBLIOTHEGA  UNIVERSALIS,  INTEGRA,  UNIFORMIS,  COMMODA,  OeCONOMICA, 

OMNni  SS.  fATRH,  DOCTORUM  SOaPTORIlQUE 
ECCIESUSTIGORUM 

qui  ab  jevo  apostolico  ad  usque  innocentn  ih  tempora 

floruerunt; 

RECUSIO  CHRONOLOGICA  OMNIUM  QUJE 

EXSTITERE  MONUMENTORUM  CATHOUCiE  TRADITIONIS  PER  DUODECIM 

PRIORA  ECCLESLE  SiECULA ; 

JUXTA  EDITIONES  ACCURATISS11IA8,  INTCR  SE  CUMQOE  NONNULLIS  CODICIBCS  MANUSCIUPTIS  COLLATAS,  PERQUAM 

DILIGENTER  CASTIGATA ; 

DISSERTAT10NIBU8,  C0MMENTARII8  LECTIONIBUSQUE  VARIANTIBUS  CONTINENTER  ILLUSTRATA  ; 
0MN1BU8  OPERIBUS   NON  NISl  POST  AMPLISSIMA8  EDITIONES  QUiE  TRIBUS  NOVISSIMIS  SiECUUS  DEBENTUR  ABSOLUTASt 

DETECTIS,  AUCTA; 
IMDICIBUS  PARTICULARIBUS  ANALTTICIS,  81NGUL0S  SIVE  TOMOS,  SIVE  AUCTORES  AUCUJUS  MOMENTl 

8UB8EQUENT1BUS,  DONATA  ; 

CAP1TUL18  INTRA  IPSUM  TEXTUM  RITE  DISPOSITIS,  NECNON  ET  TITULIS    SINGULARUM  PAGINARUM  MARGINEM  SUPERIOREM 
DISTINGUENTIBUS  SUBJECTAMQUE  MATERIAM  SIGNIFICAJITIBUS,  ADORNATA ; 

0PERIBU8  CUM  DUBIIS  TUM  APOCRTPHIS,  ALIQUA  VERO  AUCTORITATE  IN  ORDINE  AD  TRADITIONEM 
ECCLESIASTICAM  POLLENTIBUS,  AMPLIFICATA ; 

DUOBUS  INDICIBUS  GENERALIBUS  LOCUPLETATA  '.  ALTERO  SCILICET  RERUM,  QUO  CONSULTO,  QUIDQUID 
UNUSQUISQUE  PATRUM  IN  QUODLIBET    THEMA  SCRIPSERIT   UNO    INTUITU  CONSPICIATUR ;  ALTERO 

SCRIPTURiE  SACRi£ ,  ex  quo  lectori  cohperirb  sit  obvium  quinam  patres  et  in 

QUIBUS  OPERUM  SUORUM  LOCIS  SINGULOS  SINGULORUM  LIBRORUM  SCRIPTURiE 
TEXTUS  COMMENTATl  SINT. 

EDITIO  ACCURATIS81MA,  CiETERISQUE  OMNiBUS  FACILE  ANTEPONENDA,  SI  PERPENDANTUR  :  CHARACTERUM  N1T1DITA8, 

CBART£    QUALITAS ,  INTEGRITAS  TEXTUS  ,    PERFECTIO  CORRECTIONIS,    OPERUM    RECUSORUM  TUM  VARIETAS 

TUM  NUMERUS,    FORMA  VOLUMINUM  PERQUAM  COMMODA  SIBIQUE  IN  TOTO  OPERIS  DECURSU  CONSTANTER 

SIMILIS,  PRETII  EXIGUITAS,  PRiESERTIMQUE  ISTA  COLLECTIO,  UNA,  METHODICA  ET  CHRONOLOGICA, 

8EXCENT0RUM   FRAGMENTORUH  OPUSCULORUMQUE  HACTENUS  HIC   ILLIC  SPARSORUM  ,  PRIMUM 

AUTEM   IN  NOSTBA   BIBLIOTHECA,  EX  OPERIBUS  AD    OMNES  £TATE8 ,    LOCOS,  LINGUA8 

FORMASQUE  PERTINENTIBUS,  COADUNATORUM. 

SERIES  PRIMA, 

IN  OUA  PRODEUNT  PATHES,  DOCTORES  SCRIPTORESQUK  ECCLESLE  LATINiE 
A  TERTULLIANO  AD  GREGORIUM  MAGMUM. 

ACCDRANTE  J.-P.  MIGNE,  ^ViV$min  ^OmpUtOtWn  IN  SINGULOS  SGIENTIiG 
ECCLESIASTICS  RAMOS,  EDITORE. 


PATROLOGUS  TOMUS  IV.  —  S.  CYPRIANI TOMUS  UMCUS, 


PARISUS,  EXCDDEBAT  SIROD, 

/J\r  VI A  DICTA  D'AMBOISE,  PR£S  LA  BARRI£RE  D^ENFER, 

00  PBTI1HM0NTR0C6B. 

im. 


l^  o 


/  ••   CVv 


Soocarsale ,  au  Petit-Monlroage ,  de  1'imprimerie  de  Sinw , 
nie  des  Noyers,  XI ,  k  Paris. 


Digitized  by 


Google 


mm  THASCII  CKIIIII 

CYPRIANI 

EPISCOPI  CARTHAGINEIVSIS  ET  RIARTYRIS 

OPERA  OMNIA, 


AD  INTEGRAM  STEPHANI  BALUZII  EDITIONEM  EXPRESSA , 

ET  PRiEClPUIS  FELLI,  PAMELII,  RIGALTII  LECTIONIBUS  ET  NOTIS  INSTRUCTA, 

VARIISQUE  AUGTA  OPUSCULIS  DUBIIS , 

AUT  NOVISSIME  TROMBELLII  ET  MINGARELLI,  DURANDI  ET 

MARTENII  GURA  EDITIS. 

NEC  NON  ET  ACGEDUNT  IN  QUOSDAM  LIBROS  TUM  REGENTES  J0SEPH1  MARTINI 

ROUTHII  NOT^,  TUM  D.  NICOLAI  LE  NOURRY  DISSERTATIO. 


>MM«^ 


TOMUS  UNICUS. 


PARISIIS 

EXCUDEBAT  SIROU, 
IN  VIA  DICTA  D'AMBOISE,  PRt:S  LA  BARRltlRE  D'ENFER, 
OD  PBTIT>M0NTit0D6E. 


im. 

Digitized  by  VjOOQIC 


ELENGHUS  RERUM 
qVJE  IN  HOC  VOLUMEVE  CONTINENTUR. 


PRiBFATIO  th  EDtTlOftBM  BALtfllANAM.  «^  TltA  §i   CT^klAHt  EX  BJUl  SClllPTld  BXPRSS8A. 
^OBt>0  BERUll  Ift  HAC   n  CJBTBRll  EDtTlOHlBUS  <^0LLATUS. 

S.  TIIASCD  GJiClLlt  GTPllIANI  QP^Km 
PARS  PRIMA.  —  EPISTOLiE. 


•VvlAv 


EPlSTOLiE  I  LXXXIII. 
EPISTOLiE  SUBLESTiE  FIDEI  111. 

Liber  de  Habitu  Virgin)^. 

Liber  de  Lapsis.        ^ 

Liber  de  Unitaie  Ecclesiae. 

Ad  Demetrianum. 

De  idolorum  Vanilale* 

De  Morlalitate. 

De  Opere  et  Eleemosynis. 


PARS  IL^PUSCULA. 


De  Bono  t^atieiilix. 

De  Zelo  et  Livore. 

Ad  Forlunatum,  de  Exbortatione  Mar- 

lyrii. 
Ad  Qulrinum,  Testimoniorum  contra  Ju« 

dftoi  libri  iu. 


APPENDIGES. 


App.  I.    De  Disciplina  et  bono  pudicitiae. 
OPUSCOLA   Exbortatio  ad  poeniteniiam. 
DUBU.     (LibeUw  iil»  n^viMiifte  BBfnnia  edHm$i 
terius  enixa  opera  repertus ,  ad  calceni 
appendkumrejfonendm  fuU») 
App.  II.    Liber  deAleatoribus. 
OPUSCULA  De  Smgularitaie  clerieorum. 
suppOsiTA.  De  xii  AbusionibUssjeculi. 
De  dupiiei  Mariyrio. 
Oraiio  CypHaiii  Amiochehi  pfo  itiartyri- 

bus. 
Ejusdem  oratio  quam  sub  di^  p&s^iOnU 

suaedixil. 
De  monilbas  iSitiii  et  Sioti,  advefsiis  Ju- 

daeos. 
Tractatus  adver$U&  Jbd^bs  qul  iit^ecbtl 


sunt  Dominum  nostrum  Jesum  Cbri« 

siiim,  iiicerto  anctore. 
Oosna,  Gvpriano  falto  adscripta. 
be  revelatione    capitis   beati  Joliannis 

Baptistae  traelatust 
be  Pascba  computus. 
App.  III.   Disseriatio  de  Cypriani  libris  ad  Deme- 

trianum  etdeldulorum  vaiiitatefauctore 

D.  Nie.  Le  Noiirry,  monacho  0.  S.  B. 
Carineo  iid  Pciiceili,  e  t^terum  scriptor. 

et  monument.  ampl.  Gollect.  D.    Ed. 

Martenii,  inon.  ejusd.  ord. 
App.  IY.  Oxoniensiseditionisselect^inCyprianum 

nbtie. 
Selectae  Jos.  Mart.  Roulbii  in  quosdam 

Gypriaui  iibros  hot;». 


SIGLIORUM  EXPLICATIO. 

Qui  plura  de  ringulit  ittit  rigliit^  de  varia  codicum  librorumve  indole,  origine  ac  forluna  volueril,  relro  abeal ,  ti 
vacat^  ad  prcefationem  tertio  tomo  intcriptamf  tingula  nimirum  tive  manutcripta,  tive  typit  expretta ,  quantum 
/ictttl,  tedulo  detcripta  eo  loci  reperturtu, 

Ar.  Cod.  Bibl.  Arundelianae. 

Becc.  God.  Becceiisis. 

Ben.  Godices  Beneventani. 

Bod.  Godd.  Bodleiani. 

Canl.  God.  Caniabrigiensis. 

Carn.  God.  Garnolensis. 

Cellar.  Gcllarii  nott*. 

Colb.  Codd.  Golbertini. 

Cofnp.  Cod.  Compcndiensis. 

Corb.  Codd.  Corbeienses. 

Cott.  CoJ.  Bibl.  Goitonianae. 

Drttf.  God.  Drurianus. 

Ebor.'  Cod.  Eboracensis. 

Er.  Ed.  Erasmii. 

Fab.  Cod.  Nicol.  Fabri. 

Flor.  Cod.  Floriaceiisis. 

Fott.  God.  S.  Maim  Fossatensls. 

Fux.  God.  Goll^ii  Fuxensis. 

Cold.  Edit.  Lipsiensis  Goldhorni. 

Goul.  Editio  Goulartii. 

Grat.  God.  Graiianopolitaniis. 

Grav.  Edii.  Gravio  adscripta. 

Grofi.  Gorrect.  Oroiiovli. 

Innom.  Ediiio  innominau. 

Laifi.  Cod.  Lamonianus. 

Lamb.  Cod.  Bibl.  Lambethanae. 

Lat.  Gorreciiones  Latini  Latinii. 

Linc.  God.  Gollegii  Lincoloiensis. 

Lindu.  Ed.  Lindneri. 


Lipt. 

Edit.  Lipsiensis. 

Lond. 

God.  Loiidinensis. 

Mun. 

Edit.  Manutii. 

Meerm. 

Cod.  Bibl.  Meermanii. 

Mei. 

God.  S.  Arnulphi  Metensis. 

Hlck. 

Cod.  S.  Michaelis  in  periculo  i 

niaris. 

Mor. 

Ed.  Morelli. 

kt.  Re§ 

.  Cod.  Blblloth.  Regls. 

NC. 

God.  Novi  Gollegii  Oxoniensis. 

Oxon. 

Edit.  Oxoniensis. 

Pam. 

Edit.  Pamelii. 

Parit. 

Edit.  Parisiensis  1666. 

Pemb. 

Cod.  Bibl.  Pembrochianae. 

Pith. 

Godd.  Pithoeani. 

Remb. 

Editio  Rembolt. 

Rem. 

Godd.  Remigiani. 

Rig. 

Editio  Rigallii. 

RoUlh. 

Routhii  Dotae,  leciiones. 

iar. 

God.  Sarisburiensis. 

Seg. 
Spif. 

Cod.  Seguieranus. 

Edit.  Spirensis. 
Godd.  Tewerani. 

Tew. 

thu. 

Codd.  Thttant. 

Vat.   . 

Godd.  Vaticani. 

Vir. 

God.  Veronensis. 

Vict. 

Cod.  S.  Victoris  Paris. 

Vott. 

Godd.  Vossii. 

Weu. 

God.  Wetsmonasleriensis. 

DigitizedbyVjO 

^vxiMio^ 


IN  QUA,  POST  ENDMERATAS  SANCTI  CYPRIANI  OPERUM  EDITIONES, 
DE  S.  MARTYRIS  DOCTRINA  PLURIBUS  DISSERITUR. 
AUGTORE  D.  PRUDENTIO  MARAN,  0.  S.  B. 


Ad  lianc  praefationem  nggredienti  nec  S.  Cypriani  laudes  persequi  necessarium  videtur,  nec  Baluzii  lalH)' 
rem  commendare.  Conspirans  omnium  in  Cypriani  admiratione  consensus,  favoris  aucupia  non  desidcrat : 
edilori  suflfragatur  eruditionis  famael  plurima  in  anliquis  scriptoribus  edendis  et  emendandis  indusiria.  Muiia 
quidcm  cxslant  Baluzii  laborum  moiiumenta,  nec  cuiquam  fere  conccdit,  qui  rem  litlerariam  auciius  ditavc- 
ril;  scd,  pra'lerquam  quod  ad  hoe  exlremum  opus  longo  usu  exerciialus  accesslt,  numquam  alias  videtur  opc- 
nc  et  labori  minus  pepercisse  in  veiusiis  codicibus  undique  comportandis  et  evolvcndis.  Jussus  bac  urbe  abs- 
cedereanno  1710,  consilium  edendi  Cypriani  non  abjecit,  nec  intermisit  laborem*,  quem  tamen,  redux  sub  fi- 
uem  anni  1713,  novo  conatu  repeiiit,  ac  tandem  (ypis  coepit  mandare  anno  1717.  Jam  prelum  absoivcrat  ge- 
nuina  Cypriani  opera  ac  maximam  pariem  Baluzii  annotationum,  cum  eum  utiliter  laborantem  vita  defecit  dio 
28  roensis  Julii,  anno  xtatis  88,  Chrisli  1718.  Mortuo  Baluzio,  non  sine  litteratorum  omnium  desiderio,  novae 
bojiis  edilionis  opus  diu  inierruptum  pependit,  sed,  anno  17i4,  rev.  admodum  paier  domnus  Dionysius  de 
SainteMarthe,  supcrior  gcneralis  congregationis  Sancti-Mauri,  pluribus  rogante  typographia:  regix  pra>feclo, 
rem  uni  ex  suis  commisit,  qui  libenter  oneri  successit,  et  ab  alio  adjutus  telam  a  doclissimo  viro  nondum  ab- 
solutam  periexerc  couatus  est,  cum  iis  edendis  et  emendandis  quse  Baluzius  inlacta  reliquerat,  lum  vcro,  ut 
in  pluribus  aliis  Patribus  percommode  faclum  est,  uberius  de  rebu$  geslis  Cypriani  deque  illius  doctrina  disse- 
rendo.  Ut  promissis  saiisfiai,  nonnullac  S.  Martyris  sententiae  in  hac  praefalione,  quam  vita  Cypriani  proxime 
sequelur ,  xquis  ponderibus  examinandx  sunt :  sed  antea  variae  illius  operum  ediiiones  recensendoc  vi* 
deotur. 

YariaeoperumCypriani  editiones  qux  in  ipsis  typographiae  incunabulis  adornatse  ac  postea  pluribus  in  lo- 
cts  repeiii»  sunt,  qnanta  fuerint  hujus  scriptoris  legendi  studia  declarant.  Tres  antiquissimjc  memoranlur  : 
Romana,  an.  1471,  perConradum  Sweinheim  et  ArnoMum  Pannarlz;  Yeneta^an.  1471 ,  per  Vindclinum  Spi- 
renseni ;  tum  quae  dicilur  innominata,  quia  nec  urbis  nec  typograplii  nomen  adscriptum.  Testatur  cditor  Oxo^ 
nicnsis  nsum  se  esse  tribus  editionibus  :  c  Ad  manum  habui,  >  inquit,  c  ediiiones  yetusiissimas,  Spirenscm 
anni  1171;  innominatam,culnecpatrianecsetasa(figitur,necnonillam  Remboldi  annil512.i  Scdtamcji  edilio 
illa  qu»  Spireniii  vulgo  diciiur,  non  Spirx,  sed  Veneliis  excusa,  ut  jam  observarunl  erudilorum  nounulli;  et 
eorum  errori,  qui  illam  Spirae  attribuuut,  locum  dedit  nomen  Vindelini  Spirensis,  a  quo  perfecta  fuit  anno 
1471.  Nam  Joannes  Spirensis  mortuus  est  Venetiis  anno  1470,  ejusque  officio  et  laboribus  in  eadem  urbe 
socoessit  frater  Vindelinus,  cui  proinde  debelur  haec  ediiio.  Id  patet  ex  Ins  versibus,  qui  ad  calcem  editionis 
Ubrovmde  Civiiate  Delabeodem  Vindelino  adornat»  leguniur  : 

Qui  doeuit  Venetos  exscribi  posse  Joannes 
Mense  fere  trioo  centena  voliunina  Plini, 
Et  totidem  roagni  Ciceronis  Spira  Ubellos, 
Coeperat  Anrelii;  sui)ita  sed  morte  peremptus 
Non  potnit  coeptum  Venetisfinirelaborem. 
Vindelinus  adest  ejosdem  lirater  et  arte 
Non  minor;  Uadriacaque  morabitur  urbe. 

H.  GCCC.  LXX. 

Ex  his  maxime  dubium  videtur  quod  ait ,  post  nonnullos  alios,  eruditus  aucior  Anmi/iiim  Typograph,  tom.  r, 
Yindelinum  in  Germaniam  abiisse  et  anno  1571  Bartholdi  opera  ibi  edidisse.  Recenset  Idem  scriplor  libros  a 
Vindelino  Venctiis  ann.  157i  ct  1577  edilos. 

Prodiit  Parisiis,  anito  1512,  alia  ediiio  operum  Cypriani  ex  typographia  Bertoldi  Rcmbolti  et  Joannis  Wa- 
terloes.  Accesseruut  inhac  cditioneCordi/ia/iaC/iriia'  Opera^  Expoiitio  in  iymbolum  Apoitotorum  et  Paisio 
S-  Cypriani;  libro  sive  cpistola  de  Alealorlbus,  et  aliis  nonnullis  quac  ad  Robertum  Fortunatum  missa/fireipjit^     T 

S.  CVPRIAM.  IV.  Digitf  ed  by  V^OOglL 


il  PRiEPAm  H 

in  aliud  tcmpus  rejectis.  Is  enim  Roberlus  Forlunatus  provinclam  recognoscendorum  Cypriani  operum  suscc 
pit ;  vel  poliuSf  ut  ipse  tesiatur  in  epistola  nuilcupatori%tul  Ruricium  Weitosem,  virum  senaiorium,  eo  aut 
lectionibusautrebus  familiaribus  occupa(0,  OtfllldlirtttS  ^6tttS  f  Optis  llMigne  rclegit,  emaculavit ,  et  anno- 
tationibus  quibusdam  non  negligendis,  Ucofuntqug  Sibti£  et  altOrUm  CiUKiOnibus,  vel,  ut  aiunt,  quotaiionibus 
ad  marginem  perpulchre  multoque  cum  laborc  donavit :  >  post  epistolam  nuncupatoriam,  alia  ab  codem  For- 
lunato  apposila  e»i«  quffide  ulilitaVe  librorum  Cypriani,  ac  de  ejus  eloquentia  pcrlractat,  cum  hac  inscriplionc : 
G.  DE  P.  Jacobo  Grasolario,  civi  Veneto,  salutem  DiciT.^Cselerum,  hxc  edilio  siiti^  a^curata  est,  ac  iti  multis, 
qu  X  perperam  in  scqueniibus  cditionibus  mutata  fuerant,  cum  codicibus  mss.  consentil.  Dicit  Erasmus  usum 
seesse  c  prscsidio  irium  editiottum,  Rom&nae, qua  nibii  tidi.i  inqult,  i  depfatfltiod,eti6metihaecnlicubi  profuit; 
cujusdam  altcrius,  cujus  liiulus  excidil,  ct  Badianae.  >  Editio  illa,  quam  Erasmus  celeiierrimo  Badio  aiiribuit , 
cadem  videtur  esse  ac  Rembolti ;  observiit  efiim  Emsmtis  llbrum  de  eafdinaUbu$  Christi  operibu$  t  in  cdilio- 
nc  Badiana  scparatum  haberi  a  reliquo  volumine :  >  id  quod  vidcre  est  in  Remboli^i  editione,qua  jam  absoluia 
hoc  opusseparatim  additum  fuit.  Alia  editio,  ci^us  tituUis  eiciderat ,  forte  eadem  fuit  ac  innominaia.  Quod 
spectai  ad  Romanam,  lestatur  Fridericus  Rheinartususum  se  esse  c  ambabus  iliis  ei  inclytac  reipublic»  No« 
ribergensis  bibliotheca  benevolentissime  communicatis  opcrum  Cypriani  edilionibus,  anno  jam  tum  n.  cccc. 
Lixi,  anle  typographica  vix  adulta  publici  juris  tbctls,  Romiina,  hnud  dubte  divcfsa  ab  ilLl  qna  tlenr.  Gfa- 
vius  in  cdit.  Colon.  anno  15ii,  prafler  Badianam  quamdam  et  atiam,  (isum  se  esse  ,  nilii!  aiaem  depravatius 
vidisse  scribit,  et  Spirensi.  cujusartircx  Vlndelitlus  quidam  laudaluf.  •  Gravlum  cum  £rnsmo  confundit  Rei- 
nartus;  nec  cuiquam  facile  probabit  RomaAam  editioncm  anni  1471,  qud  iisum  se  esse  dtcit,  diversam  cssc 
ab  ea  quam  Erasmus  commemorat. 

Erasmus,  qui  tot  sanctorum  Patfiim  ediltorttbUs  prsedare  de  fe  e(ic1csiastica  et  litteraria  meritus  est,  suam 
in  Cypriano  operam  noii  passtls  est  desidcrari.  Prodlit,  eo  accuraate,  Cyprinnu^an.  1520,  Basiteae,  fol.  ex  of- 
ficina  Frobeniann,sedmultoqudm  tit  superiofibuS  edilionlbus  locuplelior.  Primus  enlm  in  lucem  edidit  Eras- 
mus  litteras  de  hxreiicis  baptizandiS  ad  Quintuint  ad  Jubaianum  et  ad  Pompeium,  lib.  tertium  Tatimoniarnnt , 
ac  sententias  episcOporum  in  concitto  Garthaginensl  tenio  :  ejtisdem  diligcntinc  debentur  ires  tr.ictaiiis,  d^ 
Laude  Martyrii,  de  Di$ciplina  ti  Bono  PudieiticBy  et  ad  Novatianum  hasrelicnm,  quos  et  si  Cypriano  abjtidicant 
plerique  critici,  nemo  tamen  anttqulsslmos  et  Cyprtatio  dignos  negavorit.  Ilis  adjunctx  fuerunt  dusc  orationes 
Cypriano  afBctae.  SensitErasfnus,  vir  cmunctse  tiaris,  haec  opera  non  esse  Cyprianl;  sed,  quod  saiis  mh^r^ 
non  possum,  aliod  opus,  cujus  aucior  Diocletlani  et  belti  adversus  Turcas  meminii,  inter  ccrtissimos  Cypriahl 
foetus  ascribit;  librum  dico  de  Dupliei  Martyrio  ad  Fottunatum ;  qtio  Invento  visus  est  sibl,  si  ci  credimus,  ma- 
gnum  quemdam  thesaurum  ihvedisse :  c  Hunc  fn  vetdstisslma,  >  inquit,  c  bibliotheca  repertum  adjecimus ;  o(i« 
nam  el  Hceat  csetera  hujus  vlri  salutirera  scripta  pervestigare !  >  Sed  hujus  fibri  artlficcm  esse  Erasmnm,  m! 
ingeniisui  opus  Cypriano  subdidisse  pronuntiat  Henricus  Gravius,  cui  videtur  liac  in  rc  Pamclius  assehtlri, 
Gerte  hacientts  nec  blbliotheca,  ex  qua  hiinc  librum  eruil  Brasmus,  cognita  Cufquam  fuit ;  nec  codox  qtto  se 
usum  esse  indicat,  cujusquam  iti  manus  pervenit.  Et  res  et  verba  stylam  Erasmi  redolent ;  ei^  quod  suspicio^ 
ncol  auget,  nonnuUa  Scrfpturse  lestimonia,  ut  obsertat  Pamelius,  Ita  prorsus  iii  hoc  fibro,  nt  in  aliis  Ernsmf 
clucubrationibus  reddantar.  HiecedilioS:epe  repetita  varils  In  locis,  ot  Basilet»  apud  eitmdem  Frofocnlum  anno 
1545, 1568,  fol.,  addit  Pabricins  iSiO.fol.,  ut  Coloni»  1S25, 1544;  ut  Lugduni  152S,  1537,  1514, 1554,  Pa- 
risils  ISil.  Sed  de  his  rebus  tdm  parum  convenlt  Inier  eos  qirf  scriptores  eccldsiasticos  recensuere,  aiit  fibro^ 
rum  lexuerecatalogos,  nlhlt  ntcerto  statuere  possit,  nisl  qui  has  omneseditioncs  oculis  suis  viderit,  qood  mihi 
fateor  uso  non  venlsse.  Inter  has  aotem  edillones  inslgnis  ilfa  est  ac  pncclpue  memoranda,  qoam  Hefiricns 
Gravios  doctissimus  Dominicanos  anOo  1544  Cofoni(t  dicitur  accurasse ;  sed  monet  Balnxios  Irt  nmis  (p.  981) 
hanc  editionem  non  ab  ipso  Cravlo  adomatam  faisse,  Sed  ab  alid,  qoi  osus  est  qnodam  cXempfarf  edito,  6ra« 
vii  partim  conjecturas,  partim  excodice  mss.  varias  lcctiones  ad  marginem  codiinente.  Recenset  FaMehia 
cditiones  Cyprianh  operum  Coloniae  anno  15i0f  apud  Hera-icuro  Alopecium ;  Venetiis  auno  1547,  Anluerpia! 
nnno  1541 :  addere  potuissct  1542,  apud  Joannem  Grinitum^  Tliomce  ^aroesii  Gyprianum  redivivum  Londini, 
1600,  numerat  idem  Fabricius,  qui  et  de  his  febds  •!  do  iia  a  qalbos  GypHanus  vcrnacuiis  linguis  illustratus  , 
nut  nonnulla  illius  opera  separatim  edUft  Miit,eOdSOli  pOIOBf* 

Quidquid  ex  Gypriani  opcribus  adhnc  hi  tlflfllmheefs  lAtebdi,  id  Paoltis  Manotius  et  Guilielmus  Morelius  tam 
accurate  colIegerunt,ut  niliil  posteos  repertom  fuertt  quod  Cypriano  posset  adscribi :  Psuli  Manuiii  opera 
lucem  viderunt  liber  de  SpeeiaculiB  et  Epi$(ol(B  in  Ordine  Pamelil,  5,17,19,83,26,27,29,30,38,39,60,78,80, 
8'2,83.  Adhibiti  sunt*codices  vetustissimi  ad  haM  ciitioncm,  qua}  Rom.x  prodiii  apud  Paulum  Mannlium  anno 
1563.  Nuncupata  estS.  Carolo  Borromeo  qui,  ui  ibidem  tesiatur  Manutius,  toius  in  eam  curam  incubucrat , 
c  ui  omnia  Cypriant  scripta,  mcndisantea  dcformala,  in  vetcrem  illam  iniegritatcm  ac  specicm,  accersito  etiadi 
Ycrona  mirx  vetustatis  exemplari,  accuraia  doclorum  virorum  industria  reslituerentur.  >  Trnnstulit  MorelinS 
in  suam  ediiionem  quxcumque  Paulus  Manutius  e  tenebris  eruerat;  hisque  addidit  epl$tol|is  Firmillani  ad  Cy- 
prianum,  Cclcrini  ad  Lucianum  ctLuciani  responsionem,  epistolam  Celsi  ad  Tigillom,  fibros  de  Aleatoribut 
adversut  Juda:os  qui  insecuti  suut  Chrislum,  de  duodecim  Abusionibus  saculi,  Ccenam  Cypriam,  ct  carmina  S. 
Martyri  adscripta.  Prodiii-cdiiio  anno  156-4 ;  sed,  antequam  abso!uta  csset,  inmiortuos  e^huie  latK)ri  doc" 


«5  PniJEFATIO.  U 

tissimus  lypographus,  de  re  ocdesiaslica  ei  liucraria  opiinie  meiKus.  Nuncupaioriani  epistolnm  Carolo  IX 
iiiscripsii  Adrianus  Tumebus.  In  ea  regem  christianissimum  precntur  ul  lilieros  et  uxorcm  Morclii,  quos  iile 
Innpes  reliqucrat,  beneficienlia  sua  juvet,  aliquldquo  elargiatur  ad  ars  alienum,  sludio  de  republiea  benemc- 
rendl  contracturot  iuendum  atque  dissolveudum,  ac  annua  Morelio  ab  Henrtco  rege  constiiuta,sed  qnibus  per- 
fmi  temporom  iulquitasac  xrarii  angustiao  non  permiserant,  liberaliter  rcstitui  jubeaiaiquc  persolvi. 

Cypriantim  non  auxit  Pamelius,  sed  pluribus  locis  ope  codicum  mss.  emcndavit,  novo  Epistolarum  et 
alinrum  operum  ordinc,  eruditis  nolis,  vita  ex  ipsius  operibus  collccla,  indicilMis  copiosis  iilustrnvil.  An- 
tequam  Manutii  et  Morclii  editiones  prodirent,  jnm  Pamelius  statuerat  hunc  laborcm  suscipero;  sed  ejus 
consilium  interpellaront  studia  iheologica  ac  prorcciio  in  Gallias.  At  ubi  vidit  duas  illas  editlones ,  spernns 
se  illamm  et  aliaruro  velustioruro  ct  codicum  mss.  prxsidlo  aliquid  accuratius  et  suis  numeris  absoluiius 
elaborare  posse,  tanio  animi  ardore  in  opus  incubuit,  ut  omnia  typis  matura  essent  anno  1566;  sed  BeU 
giei  moltts  moram  attulenmt«  Prodiit  tandem  hsec  editio  Antuerpiae  anno  1568;  ibidem  repetiia  est  aniio 
15M,GolonKC  1617,  Parisiisautem  157ii,  1603, 1616,  16U.  Addit  bibliolheca  Barberina  Paris.  1607  et 
1632»  FabrkiusParis.  1655,  et  Colon.  1617«  1632;  sed  haec,  ut  jam  dixi,  non  valde  ceria.  In  catalogo  libro- 
rom  blbliothec»  Lugduni-Balavorum  recensetur  editio  Colon.  Agrip.  1575.  Anievertit  Pnmelius  Joannem 
llarrisiuro  Anglom,  Thom»  Bioro  quondam  a  secretis,  qui  idem  consiliiim  intendebat  edendonim  Cyprinni 
operum.  Is  libenter  Panelium  javit  variis  sui  exemplaris  lectionibus ;  operam  eidem  nnvarunt  Joannes 
Qemens,  medicus,  etiam  Anglus,  necnon  Antonius  et  Valerius  Cauchii ,  jureconsulti  Ultrnjectini  frntrcs » 
cofnmunicatis  pairis  sai  castigationibos  et  conjecturis.  Haec  discimus  et  Pnmelio  in  epistola  nuncupatoria , 
qsae  lascripta  est  Viglio  Zuichemo  Frisio,  S.  Bavonis  apud  Gandavenscs  pr;i^posito. 

Simon  Goulartiiis  edidit  GenevaD»  anno  1505,  opera  Cypriani,  ordinem  Pamelii  et  eontextnm  sccutus,  scd 
de  sao  addens  longas  ei  operosas  ad  legendum  observationes,  qulbus  Pamelium  rerdlere  et  S.  Cyprinnum 
ealvinistaro  facere  conntus  est.  Prodiit  Parisiis«  anno  1648,  edllio  Rlgaltil,  aiicia  libro  de  Rebaptismate,  quam 
seefMa  est  in  eadem  arbe,  an.  1666,  oditio  Priorii  cnm  notis  Rigaltii  et  allorum,  adjunclis  Cyprinno  scriptis 
Mioaeii  Feiicis,  Arnobii,  Commodiani,  necnon  Julii  Firmici  de  Errore  profanarum  Helighnum,  Nova  edillo 
epistolaraai  Cypriani ,  imctwrroissis  aliis  periraciatlonibus ,  prodiit  nnno  1681;  cujus  tllulus  sic  habet: 
I  S.  Gftcilii  Cypriani,  Carthaginensis  ^isoopi  ac  tnndem  raartyri»,  ac  aliorum  qitorumdnm  nd  ipsum  vel 
in  tlmili  caosa  seriplaa  opistol»  lxxxui,  ordine  Pameliano  locata*,  et  editione  Goulartiann  in  sectionos 
dftto,  et  ciim  S.  Angustini  ad  Cypriani  argumenia  de  baptismo  hxreticorum  responsionibus  suo  loco  sub- 
jnndis,  varilsetiamPnmelii,  Bigaltil  atioromqaelectionibuset  conjecturis,  utetGratiani  in  decreto  Lom- 
bardi  in  libris  Sententianim»  ac  Thomai  Aquinatis  lu  Summa  theologiac,  allegaiionibas  in  margine  notnlis, 
•I  aliqtiot  deniqae  olilibus  indieibui^  seorsum  editse,  stiidio  Friedcrici  Rcinharti  thcol.  in  universit. 
AUdorfina  P.  P.  et  ecclesiae  ibid.  ministri.  Altdorfl  typis  el  impensis  llenrici  Meyeri ,  universitntis* 
lypograpbi.  i 

Proxiroe  secuta  est,  anno  1682,  Oxontensis  cdilio  e  theatro  Setdoninno,  ciim  codicibns  mss.  collnia,  noiis 
Pamelii,  Rigaltii  nc  ipsius  etinm  ediioris  illuslrntn,  pluribus  aucta  pertraciationibus  Arnoldi  Donx-Vallis 
abbaiis,  Cypriani  Antiocbeni  Conressione,  et  antiquo  pascbali  computo.  In  hac  adornnnda  cditione  duorum 
protestantium  episcoporum  enituil  industria ,  Joannis  FcIIi,  Oxonicnsis  cpiscopi,  ct  Joannis  Pearsoiiii  Ccs- 
triensis;  quornm  primus  edilionis  summnm  in  se  suscepit ,  atter  annales  Cyprianicos,  qui  sancii  Martyris 
operibus  praefiguntur,  non  sine  mulla  erudilionis  laude  elucubravit.  Hxc  ediiio  rccusa  est  Bremx  anno 
l6tM),  Amste1odamil699.ItnFabricius;  sed  alitet  visum  Cnsimiro  Oudins ,  qui  tres  editiones  commemorat 
p<»t  primam  Oxoniensem. 
Nec  tot  Cypriani  operum  ediliones,  nec  honorifica  non  paucorum  hominum  de  novissimn  Oxoniensi  judicia 
'  fialu2luro'  deterruerunt,  quominus  novam  suscipcret.  Nam,  cum  videret  singulis  editioiiibus  sua  inesse  vilia» 
dom  aut  vitiosi  codices  mss.  adblbentur,  aut  superiores  editiones,  ubi  opus  non  ernt,  emendantiir,  ubi  opiis 
eraty  incastlgat^  relinquuntur,  non  despcravii  S.  Martyris  contextum  sic  emcndari  posse,  ui  purus  et  inia- 
niinatas  tandem  allqunndo  prodiret.  In  hoc  potissiraum  pcnso  elaborandum  sibi  esse  intelligens,  prxter 
COdicesmss.  quiPamelio,  RlgaltioetAnglis  usui  fucrnnt,  alios  circiler  triginta  in  siibsidium  sibi  adhibuit* 
Iloraro  notitiam  infra  subjiciam ,  qualem  ex  Baluzii  noiis  colligere  Iicui4:  nnm,  cum  varins  lectiones  vir 
^odHos,  e  codlcibus  mss.  excerptas,  in  exemplaribus  editis  inseruisset,  distracin  suni  bxc  exemplaria  aim 
M%  bibliotbecse  Baluxlanae  libris,  neque  ex  lllis  nisi  perpauca  rcperire  potui.  Addidit  etiam  Baluzius  obscr- 
Tatlones  et  notas ,  In  quibus  plerumqiie  ralionem  eorumreddit,  qua!  in  conicxiu  immuianda  judicaverar, 
inierduro  eiiam,  ut  abiindabat  eruditione,  in  antiquis  rebus  illustrnndis  siylum  cxncuit.  Perinique  faccrem , 
si,  cuffl  illhis  elucubratlo  prxier  pauclssimas  pnginas  ipso  adhuc  vivente  cxciisa  fuerit,  cx  deJ)iia  illius 
FaboH  laode  aliquid  in  mederivnrem;  quin  eliam  cum  mihi  illius  notas  cxpendere,  et  cum  ipso  S.  Cypriani 
eoniexlucontenderepertemposnon  licuerit,  judicium  nieum  non  interponam,  sed  publico  asseniiar.  Noa 
tBmeo  ^ssimulare  possim  me  sdepeanimadvcriisseconlextum  Cypriani,  utab  homine  dociissimo  in  tanla 
irodlcoin  mss.  copia  fleri  pnr  ernf,  percommodc  emcndari.  C^OOalp 

Quods|iectatndo,CiaCypriano  udscrijj-a,  jnm  bona  pars  lyiiis  mnJnta  rr.ciat,Di^ifif^J?^2TliSHoi)®*^^ 


15  PRiEFATIO.  16 

morsabslulil.  Prncier  Ires  illaS  perlractalioues,  de  Speclacnlis,de  Laiide  Marhjrii,  et  de  RebapiismaUy  quaj 
Daluzius  cuni  genuiiiis  Cypriani  opcribus  conjunxit,  absotuij  cranl  libri  de  Bono  Pudiciitce^  de  Alcatoribus, 
ad  Novatianum  Hwrelicum^  de  Blontibus  Sina  et  Sion^  dua:  Orationes  Cy\)r\ikno  afOclx,  iractalus  Ariioldi, 
Bonx-Vallis  abbalis,  de  novissimis  Verbis  Dominiin  cruce^  e\\isdem  liber  de  cardinalibus  Christi  Operibns , 
duobusaul  tribusroliiscxcepiis.  In  bis  quac  supererant  emehdandis  ct  edendis  elaborandum  fuit.  Atquc 
cquidem,  si  novam  Cypriani  operuro  editionem  suscepisf^m,  fateor  mc  non  pauca  cx  lam  gravi  sarciiia 
dconcraturum  fuisse.  Sed,  cum  intelligcrem  vicariam  me  operam  ad  banc  editlonem  absolvendam  afferre, 
cautius  niihi  agendum  fuit.  Itaque  rctinui  quidquid  hnbuit  edilio  Pamelii,  quia  sic  visum  Batuzio  fueral. 
Sed  cx  iis  quibus  Angli  Cyprianum  oncrarunt ,  neccssarium  esse  duxi  clucubrationes  Arnoldi  Bonx-Vallis 
de  Operibus  sex  dierum,  et  de  Laudibus  beatw  Virginis,  ejusdemque  Bieditationes  expungerc;  tum  ne  volumen  . 
niniiam  in  molem  cresceret  (  auctum  cnim  fuissei  decem  foliis),  turo  quia  alia  exstani  in  bil^lioihecis  no- 
siris  cjusdem  ArnolJi  opera,  quo:  pari  jurc  ac  tres  illae  elucubrationes,  in  hanc  edilionem  recipi  debuissent. 
riacuii  eruditis  virls,  quos  in  consilium  adhibuimus,  ut  ncutris  aditus  daretur.  Coinputum  pascliale,  quod 
idcm  Angli  ediderant,  eliminarc  staiucrat  Baluzius;  clcum  opcra  Cypriano  adscripla  ex  editione  Oxoniensi 
cxcerpsissei,  isiud  de  indusiria  omiserai.  Eo  libcntius  illius  Yoluntaii  obseculi  sumiis,  quod  hic  libellus 
Dcc  Cypriano  tribui  possit,  nec  cuiquam  valde  prodesse,  ac  prxterca  variarum  lectionum  sylva  ci  longio- 
ribus  notis  luxuriet,  quae  ad  instiluiaro  hujus  editionis  rationem  accommodari  non  poterani.  Ilaud  equidcm 
numeraverim  inter  meliora  anliquitatis  monumenta  Confessionem  Cypriani ,  quain  editor  Oxoniensis  latine 
vulgavii;  sed  tamen,  quia  eam  Baluzius  omiitendam  non  csse  jiidicavit,  ac  pra^terea  in  prclio  fuil  apud 
Gregorium  Nazianzenuro,  Eudociam  et  Pliotium,  noii  inodo  illam  in  hac  ediiiouc  desidcmri  non  passus 
sum,  sed  etiam  in  locum  hitina!  interpretaiionis,  quam  pluribus  locis  hiulcam,  innumcris  aliis  corruplam 
Angli  dederant ,  grxcum  ipsum  coniexlum  ex  bibliotheca  illustrissimi  comitis  de  Seignelay  liberaliier  sup« 
peditalum,  acnovam  inlerpretationem  subsiiiuere  non  dubiiavi.  Spuria  opcra  sic  ederc  instiluerat  Baiu- 
ziiis,  ut  hahentur  in  Oxoiiiensi  ediiione:  id  quod  perspici  poiest  ex  his  qu»  typis ,  eo  adhuc  vivenie , 
inandaia  diximus.  Sed,  cum  yiderem  ex  his  monumentis  nonnulla  esse  magni  pretii,  eaque  quo  saepius  cum 
Cypriano  edita  fueranl ,  eo  pluresnoivos  traxisse,  vetustas  editiones  et  autiqiios  codiccs  mss.  quotquotin 
hac  urbcreperiri  poiuenint,  in  subsidium  vocavi ,  eorumque  ope  etprxsidio  plurima  majorrm  in  roodum 
deformaia  ,  prxsertim  in  libro  de  Singularilale  Wencortciii,  Exposilione  symboli^  et  Epistola  Celsiae/  Vigilium 
in  pristiuum  niiorem  restitui.  In  hoc  eiiam  Baluzii  vestigia  premere  non  poiui ,  quod  cum  suas  ille  nolas 
post  contexium  rejecisset,  ego  varias  lectiones  margiiii  apposuerim.  Scd  nec  Baluzio  notis  inierdum  abe- 
rioribus  induigchli,  nec  mihi  in  sola  contexius  emendationc  immoranti  aliier  facere  integruin  fuit.  Ad  hanc 
cmcndandi  contexlus  operam  alia  accessit,  quam  pro  facultatis  mediocritatc ,  in  explananda  S.  Cypriaui 
doclrina,  in  rebus  illius  gesiis  ad  criticx  normam  expeudendis,  navavimus. 

I.  —  CmiAMl  SERTENTIA  DE  CNlTATE  ET  INFALLIBILITATE  ECCLESlifi . 

^  Qux  exCypriani  scriptis  ad  vcrilaiis  defensionem  eruere  aggredimur,  ea  quo  inagis  perspicua  sunt  et 
ad  omnium  capium  accommodata,  eo  minus  cavillando  eludi  possunt;  ct  quomajorem  tertio  Ecclesix  sx- 
culo  admirationcm  habueriint ,  eo  aptiora  videnlur  ad  eos  pcrmovendo;  qui  tria  Ecclesiae  priora  saecula 
rcjicere  non  audent.  Scribebai  Cyprianus  doctis  pariier  et  iiidociis,  ejusque  docirina  non  tantum  in  Africae 
iuce  vcrsabatur,  sed  in  Italiam  navigabat  ei  ad  remoiissimas  Occidcntis  Orientisque  ecclesias  perferebatur* 
Ilaque  illiiis  de  Ecclesia ,  de  sacrameniis ,  excepU  de  bapiismo  hxrcticorum  qiiu^siione ,  de  Cbrisii  divini* 
late  ejusqiie  gralia  testimonia,  nnn  uiiius  episcopi ,  nec  ecclesiae  unius  ,  sed  omnium  illius  aelalis  Catholi- 
comm  lcslimonia  cxisiimari  debent.  Quemadmodum  auicm  unitatis  amor  inter  virtuies  Cypriani  prxcipue 
cnituii,  sic  in  ejus  scripiis  nihil  vehcmcniius  commendatur,  nihil  accuratius  defendiiur ,  quam  uiiitas 
Ecclesix.  Facileprofecto  exejtisdictis  tria  potissimum  perspiciet  quisquis  non  oninem  amorem  veritaiis 
animo  ejecit :  l""  Ecclesiaro  qua".  a  Chrisio  per  Apostolos  fuiidala  esi,  omnibus  conspicuam  ac  visibilem  csse ; 
i''  nec  perire,  ncc  ullo  errore  aui  scbismaie  corrumpi  possc ;  3"^  ita  unam  csse ,  ut  quseciimquc  ab  ea  secla^ 
discesserunt,  ui  a  vera  Ecclesia ,  iia  aba:lerna  saluie  alieiijB  sint. 

Noia  non  eraut  sanclo  Martyri  invisibilis  ccclcsix  commenla,  qox  longc  recenliorc  memoria  excogilaia 
sunt;  scd  eam  Ecdesiam  inteliigii  in  qtia  zizania  cutn  frumcnto,  vasa  Qciilia  cum  aureis  et  argenteis  usque 
addicm  judicii  permista  ceriientur  (pp,  65  et  74),  quoc  super  Peirum  Domini  voce  fundata  c  una  est  el  in 
multitiidinem  latius  incremcnto  fecundilatis  extcndiiur,  ac  Domini  luce  perfusa,  per  orbem  toium  radios  suos 
porrigit;  in  qiia  episcopatus  unus  csl,  cujus  a  singulis  in  solidum  pars  tcnciur  (de  Unit.  Eccles.^  pag.  )95), 
in  qua  per  temporum  et  succcssionum  vices  episcoporum  ordinaiio  et  Ecclesix  raiio  decurrit,  ui  Ecclesia  su- 
per  episcopos  consiituaiur ,  ci  umnis  actus  Ecclesiae  per  eosdem  praepositos  gubernciur  (Episi.  xxvn).  >  In 
liis  ct  aliis  ejusmodi  locis  nulla  residet  suspicio  ecclesis  invisibilis;  nequc  enim  lapsos  hortaretur  Cyprianus 
ul  Ecclcsioe  invisibilis  decreiis  obsequantur ,  aut  confessores  ut  ad  Ecclesiam  invisibilem  ned^nt ;  neC|epis€o- 
1  prum  successionem  habet  ccclcdiainvisibiiis,  nec  per  totom  orbem  radios  suos  diffundily  vrrOOQlC 


17    .  .  PRiEFATIO.  18 

Scil,  ne  quisdical  Ecclesiam  primis  saeculis  lios  titiilos  meruisse,  at  posfea  renim  faciem  fuisse  mntatam, 
occurril  biscalumniisCyprianus«  ac  visibilem  illam  Ecciesiam  nuilis  hominum  virilms  everii,  nullo  orroro 
Bupeniri,  nullo  scliismaie  dividi  posse  contendil.  Quid  dc  persecuiionibus  imperatorum  senserii,  perspici  po- 
lest  ex  libro  de  Lapsls,  ubi  borrendam  iliam  persecutionem,  quam  Decius  accendit,  divino  consilio  permissam 
fuisse  docel,  ut  pieiatis  studium,  longa  pace  rcfrigeratiim,  cxsusciuretur ;  sic  etiam  perseculionem  Galli  ct 
Yolusiani  Romae  prorupisse  obser\*al,  <  ut  ad  confundendos  baereiicos  et  reiitndendos  ostenderet  Dominus 
qnac  esse*.  Ecclesia...,  qui  esstntquos  inimiciis  lacesscret,  qui  contra  quibus  diabolus  utsuis  parccret  (Epist. 
LYin).»  Sic  de  perpetuitaie  Ecclesi;e  sentientem  nec  haereses  iiccscbismata  lerrebanl :  pnedicta  hxc  scicbain 
Chrislo  cl  Apostolis,  nec  quemqtiam  mirari  debere  cum  eveniunt  (Epist.  lv).  NuIIo  autem  crrore  Ecclesiani 
inflci,  nnilo  scbismate  corrumpi  posse  plnribus  locis  declarat,  imprimis  in  libro  de  Umtale  Ecclesm^  ubi  sic 
loquitnr  (pag,  195) :  <  Aduiterari  non  potesi  sponsa  Christi;  incorrupta  estetpudica ;  unam  domum  novii,unius 
cubiculi  sanctitateiii  castopudorccustodlt...;  dicit  Dominus  :  Ego  et  Pater  unum  sumus  :  et  iterum  dcPatrc 
ei  Fiiio  ei  Spiritu  sancto  scriptuin  est :  Et  hi  tres  unum  suut.  Kt  quisquam  credit: hanc  uniiatem  de  diviiia  fir - 
mitate  venieutem,  sacramenlis  coelcslibus  cobxrentem,  sciudi  iii  Ecclcsia  posse,  el  volunlatum  collideniiiini 
divortio  sepnrari ! »  Et  paulo  post :  <  Quia  Christi  populus  non  potest  sciiidi,  tunica  ejus  per  totum  tcxtilis 
et  cohaerens  difisaa  possidentibus  non  esl:  individua,  copulala,  conncxa,  oslendit  populi  nostri,  qui  Cbrisiuni 
induimud,  concordiam  cohxrentem ;  sacramenie  vestis  et  signo  declaravit  Ecclesi»  uniiaiem.  Quis  ergo  sic 
ftceleratus  et  perfidus,  quis  sic  discordix  furore  vesanus,  ui  aul  credal  scindi  posse,  aut  audeat  scindere  uni- 
tatem  Dei,  vestem  Doniini,  Ecclesiam  Cbrisii?  »  Erat  ergo  perspectum  S.  Mariyri,  quamvis  hxreses  Eccle- 
siam  oppugncnl,  quumvis  ^cbismata  noniiullas  illius  paries  avellant,  Ecclesiain  lamen  suo  semper  robore 
stare,  nec  vcriiatem,  quain  Cbristiis  illi  commisil,  ulla  bxresi  infuscari,  aui  unitatem  scbismale  conuinpi 
posse.  Iliuc  inter  scctas  qux  ab  Ecclesia  disccdiint,  el  Ecclesiam  ipsam  tanluin  ponit  discriuiinis ,  quantuui 
iiiter  hoininum  el  Dei  optis:  ac  Novaiianum  stuIUtix  arguit,  <  quod  ciim  sii  a  Cbristo  una  Ecclcsia  pcr  totum 
mundum  in  iniilta  incmbra  divisa,  itcm  cpiscopatns  unus  inulioruin  episcoporum  concordi  numeiosiiatc  dilTu- 
sus,  ille  post  Dci  tradilioncni,  post  coniicxain  et  ubique  conjunctam  catholicx  Ecclesia)  unitalcm,  bumanain 
conclur  fzcere  Ecclesiam  (Episl.  lii).  > 

Quod  ex  bis  principiis  necessario  sequitur,  nuinquam  acciderc  posseut  justa  sil  causa  ab  Ecclesia  disce* 
dendi,  id  etiam  sxpe  a  Cypriano  docelur  :  quosciimque  enim  videbat  ab  Ecclesia  discedere,  eos  propria  scn- 
lentia  damnalos  dicebal,  ila  ui  necesse  non  esscl  aliud  de  illis  judicium  instiiui-  Sic  ait  (Epist.  xlix)  Nova- 
inm, «  qiii  ejici  dc  Ecclesia  ct  excludi  babcbai,  judicium  saccrdotiim  vuluntiiria  discessione  >  prxce&sisse,  <  quasi 
evasisse  sit  poenruii,  praevcnisse  senlemiani :  >  cl  in  libro  de  Unit,  Eccles.,  p.  200.  <  Avcrsandus  est  talis,  i 
inquii,  <  atque  fiigicndus  quisquis  fucrlt  ab  Ecclesia  separatus.  Pervcrsus  csi  biijiismodi,  cl  peccat  etesl  a  se- 
melipso  dainnatus  (Yid.  Epist.  xl).  »  Ex  bis  facile  perspicilur  uiiain  prorsus  ct  indiviiltiain  csse  Cbrisii  Ec- 
desiam,  quamvis  pliires  sectae  veraih  se  Ecclesinm  Christi  esse  intendant.  Nam  plus  iina  csse  non  potest  qu;c 
errore  el  scbismale  non  possii  cverii,  el  a  qua  sine  scelcre  disccdi  non  possil.  lU  autem  inirifice  confirmanl 
omnes  Cypriani  sententix.  Ecclesiam  <  qurc  et  vivit  in  xtcrnum  et  vivificat  Dci  populum  (p.  127),  >  ita  unam 
esse  contendil,  ut,  si  apud  Novaliaiium  fuii,  apud  Cornelium  noii  fuissc  docluret  (p.  152).  Ilinc  loiies  Eccle- 
sia  borlus  conclusus,  fons  «^ignatus  dicitur,  ut  in  cndem  pagina ;  sponsa  Cbrisli,  qiine  sola  filios  generare  po- 
test,  quxqtic  cum  Cbrislo  individuis  ncxibus  cohnerel(pp.  65,  lOS,  140,  147,  195).  <  Hanc  EccIesi;B  catbolica: 
unilatem  dedivinaidispositionis  dignalione  venientem  (p.  128),  i  comparare  non  dubitat  Cyprianus  cumuni^ 
lale  Chrisli  (p.  132),  cuin  unitateDei  (p.  202),  cum  unilate  Triniiatis  (p,  196). 

Alque  bic  fuit  cardo  omnium  controversiarum  quae  sancto  Cypriano  supervenerunt.  Cum  Felicissimus  ct 
quinque  presbyteri  nonuuUos  cx  iapsis  a  Cypriani  communione  abstraxissent,  ac  speclosis  causis  scelus  suuin 
pnclexcrcnt,  quantus  dolor  exsiilit  Cypriani  in  bac  animarum  sibi  creditarum  pernicie !  quanto  charitalis  siu« 
dio  borlaiur  ut  vitcnt  lupos  qui  salulem  promiilunt,  <  ne  qui  deliqiiit  veniat  ad  salutem  ;  i  qui  Ecclesiam  spon- 
deni,  dum  id  agiiut,  ut  qui  illiscredit  <  in  tolum  ab  Ecciesia  pereat  (Epp.  xxxvni  et  xl).  i  Niliii  aulem  ap- 
lius  videbatur  Cypriano  ad  eos  qui  decepti  fueranl  deierrendos,  quam  ut  eos^lemonstraret  in  Ecclesia  cum 
episcopis  ct  plcbe  Ciirisii  communicare  non  posse,  sl  schistnatis  duces  sequantur.  Revera  sic  impressa  erat  ct 
insculpta  etinm  plebecula^  animis  Iixc  doclrinn,  unam  prorsus  esse  Ecclesiam,  ncc  ab  ea  discedendi  justani 
causam  incidere  posse,  ut  schismatis  signifcri  spe  redeuiidi  in  Ecclesiam  ducereni  et  lactareni  quos  decepc« 
rant;  sed  fraudem  nudavii  ordinaiio  Fortunaii  quem  pseudoepiscopum  Carlbaginensem  constiluerunL  <  Nam- 
quc  ii  quibus  in  pra^lcriium,  i  inquii  Cyprianus  (Ep.  lv,  p,  87),  <  praestigia  obtendebantur  et  dabantur  verba 
fallacia,  quod  simul  ad  Iicclesiam  regrcssuri  dicerentur,  postcaquam  viderunt  illic  pseudoepiscopum  faclum, 
fruslraioset  dcccptos  se  esse  didicerunt,  et  remeant  quolidie  aique  ad  Ecclesiam  pulsani.  i  Novatiani  faciio, 
ut  pietaiis  pelie  niiidior  crat  quam  Felicissimi,  ila  majorem  perniciem  traxii :  ipsorum  etiam  confessorum 
oculos  perstrinxit  fucatus  color ;  gravavil  Cyprianum  et  conlristavit,  ui  ejus  verbis  ular  (Ep.  xuv),  et  into- 
lerabilis  perculsi  pene  prostraii  pcctoris  moestitia  perstrinxit ,  quod  semelipsi  a  Chrisii  grege  et  ab  ejus  pace 
et  concordia  separasscnt;  quod  cos  dc  carcere  prodeuntes  scbismaticus  et  baereticus  error  cxcepisset  (Epist. 
li).  Non  parum  profuit  h'8  confessoribus  Cypriani  adhorlatio,  ut  illalum  uniiati  <l^n^i>gfRj^*|ysi  rcdiia  repara- 1^ 


rent :  mm  t  eogpilofiooftrrorte,  >  ii(  ftit  sanetus  Ck>rneliu6  (Epist.  ilvi),  c  ad  Ecclesiam  unde  exieraat,  simplici 
volunuilo  venerunt,  »Confes6i  6unt  errorem  coram  Comelio  et  quinque  allis  episcopts»  et  Romano  presbytero 
etipsa  piel)e»  cujus  magnus  concursus  factus  (uerat»  declararuut  sinceram  suam  mentem  semper  in  Ecdcsia 
fuisse;  neque  cnim  se  ignorare  c  uuum  Deum  esse,  et  unum  Cbrislum  esse  Dominum,  unum  8piri(um  sane- 
luni,  unum  cpi$copum  in  Ecclesia  cailiolica  esse  debere,  >  Si  qua  tamen  secta  scliismatis  notam  effugere,  et 
ycTX  Ecclcsisu  pars  vidcri  po^set,  id  sibi  in  priuiis  Novatiani  secia  vindicaret ,  ut  quse  necEcclesise  dofmata 
sallem  in  prinwdiis,  ncc  exlerioram  religioois  formam  violaret.  Scd  Cyprianus  eonlendit  parvi  referre  qukl 
Novaiianus  doceat,  i  ciim  foris  doceal.  Quisquis  ille  est,»  iuquit  (Epist.  lu,  p.  73),  c  qualiscumque  est,  Chri- 
siianus  nonest  qui  in  Ecclesia  Cliristi  non  esi.  » Idem  docel  pluribus  aiiis  in  locii,  prd^seriim  in,  epistola  ad 
Nagmm^  ubi  sic  loquilur  (p.  i£)l) ;  c  Nequc  eaim  Dominus  noster  Jesus  Ciiristus ,  »  imiuit,  c  cuui  in  Evafi- 
gclio  suo  lestarciur  advcrsarios  suos  csse  eos  qui  secum  non  essent,  aliquam  speeiem  liocroseos  deslgnavi!, 
scd  onincsomuino  qui  secum  non  essont,  et  secum  non  colligentes  gregemsuum  spargereiit,  adversarios  suos 
essc  oslendit ,  dicens  ;  Qui  non  e$l  mecum,  adversum  m§  esi;  et  qui  meeum  non  coUigit,  ttitpergit.  Item  beatus 
Joannes  apostolus,  nec  ipseuliam  bxresim  autscbisiua  di$crevit,autaliquos  speciaiim  separes  posult,  sed  uni- 
vcrsos  qui  de  Eccle&ia  exiissent,  quique  contra  Ecciesiam  facerent ,  aniicbrisios  appellavit,  eic.  i  Quamobrem 
dccIai-aiS.Mariyr  ne  nmriyrium  quidemeitraEcclesiam  a  damnatione  iiberare.c  Ardeant  licet  flammis,  >  inqult 
in  libro  de  Unit.  Eccles.  p.  199,  c  et  ignibus  li^diti  velobjecti  bestiis  animas  suas  ponant,  non  erit  llla  fldei 
corona,  scd  pcena  porfidia} ,  nec  religiosae  virtutis  cxilus  gloriosus ,  sed  desperationis  interiius.  Occidi  talis 
poiest,  coronari  non  potest.  i  Eadem  sentenUa  saipc  alias  occurrit,  ut  in  eodem  libro  de  Vnit.,  p.  198,  et  la 
Epist.  ui,  p.  li,  etin  lvii,  p.  95. 

Si  quis  autem  susplcetur  Cyprianum  amore  unitaiis  longius  quam  par  est  elTerri,  is  admonendus  est  ca^teras 
omnes  ccclesias  cum  Cypriano  de  bis  principiis  consensisse,  quamvis  noii  easdem  ac  illc  couseculioncs  dedu- 
cerenl,  nccbaptisma  rejicerent  hxrcticorum.lloc  enlm  argumenio  adversarios  suosrcfellebalCyprianu$»  quod 
Spiriium  sanctum  extra  Ecclesiam  ncc  baberi  ncc  dari  posse  faterentur  :  c  Qui  quainquam  pertinaces  aiias  et 
indociles,  >  inquit  (Epist.  lxxyi,  p.  155),  c  vel  boc  tamcn  conQienlur,  quod  univcrsi  sivc  scbismatici  sivo 
Laereiipi ,  nou  babeant  Spirituin  sanclum  ;  ct  ideo  bapiizare  quidem  possunt ,  dare  auteni  Spiritum  sanotum 
non  possunt,  in  boc  ipso  a  nobis  tencntur  ui  osiendamus  iiec  bapiizare  eos  omnino  posse  qui  non  habeaot 
Spiritum  sanclum.  »  Eodem  argumcntocum  ipse  Cyprianus  passim  uiitur,  tum  eiiam  Firinilianus  (p.  147). 
Pcrspicnum  ergo  est  et  Cypriani  tesiimonio  ei  omuium  qui  lunc  crant  Clirisiianorum  conseiisu,  inter  varias 
societatcs  quie  sibi  chrisliana^  religiouis  professioncni  arrogant,  uiiam  aliquam  ^se  extra  quam  salus  xierna 
comparnrt  non  polesi,  sive  levitererreiur,  sivc  eliam  scbismati  nulluscrror  addatur;  neduin  ipsa  cum  seclU 
ab  ea  avulsis  in  unius  communis  Ecclcsia)  coniposiiioncm  venire  possit.  Sl  quo:  enim  scctae  ub  Ecclesia  ab- 
scisssc  notas  et  jura  vcrx»  Ecclesion  retincant;  frustra  veieribus  sectis  objecta  fuit  cpiscoporum  successio, et 
cpiscupatus  per  totum  orbem  imilas;fruslra  veius  Gcclesia  unicam  seesse  sponsam,  numquam  errare  possc, 
iiumqunni  a  scdisccdendi  causam  lcgitimain  iiicidero  posse,  ac  ne  mariyrium  quid^ni  discedentibus  ad  salulcm 
piodcsscconicndit.  AUhigcndus  crgo  iuipius  ei  crudelis  crror  tuti  aniiqu;u  EccIcsiXy  vel  potius  ApostoUs ,  a 
quibus  sutis  conflari  poluit  mirificus  ille  consensus,  qucm  de  vcrae  Ecclcsio:  notis  iutcr  omnes  Cluisiiimoi 
consplrassc  ceraiimus. 

Biira  sunt  qwe  Dodwello  S.  Cypriani  de  unitate  senientiam  examinanti  placuerunt.  Statuit  eiiim  in  lils 
S.  Mariyris  disputationibus  c  non  agi  de  iilius  Ecclesia  unitate  quaui  catliolieam  hudie  dicimus,  qnic  nimirum 
omnes  anibilu  suo  pcr  lerrarum  orbem  ecdesias  particubires  complectittir,  sed  de  ipsis  dumlaxut  ceclesiis 
particularibus  (fiissert.  Cypr.,  7).  i  Veri<simum  qnidem  illud  est  quod  probat  Dodweilus  unuinquemque  epi- 
scopuin  in  sua  ecclesia  principium  esse  unitatis,  eiqua  ab  omuibus  obtemperari  opartere,  sod  ita  tamen ,  sl 
c^m  aliis  episeopis  communicei ;  secus  vero  si  ab  universa  Ecclesia  discedat  :  tanc  enim  prlncipium  polius 
discordla  ct  scbismatis  foret  quam  unitatis.  Atque,  ut  iu  Cypriaiio  immoremur,  faeile  demonsiratur  sic  Ec- 
clciiiae  unitatem  iii  his  disputaiionibus  a  S.  Marlyre  defendi,  utEcdeslas  universalis  notio  illius  aiilmosemper 
obverselur.  Id  perspicitur  ex  ipso  leslimonio  quod  Dodwellus  ad  causx  su»  defensioiiem  ex  libro  de  Vnitaie 
EecleeiiB  excerpsit:  c  Quomodo  solis  multi  radii,  sed  lumen  unum  >  inquit,  pag.  195,  c  et  raml  arboris 
multi,  sed  robur  unum  tenaci  radicc  fundatuni,  cl  ciim  de  fonte  uno  rivi  plurimi  defluunt ,  numerositas  licct 
difliisa  videatur  exundantis  copiffi  l.irgitate,  uniias  tamen  servaiur  in  origine.  Avelle  radium  solis  a  corpore , 
divlslonem  lucis  unitas  non  capit.  Ab  arborc  rrange  ramum,  fraetus  germinare  non  poicrlt.  A  foni^e  proicide 
rivum,  pnecisus  arescit.  Sic  et  Ecclesia  Domini  lucc  perfusa  perorbem  totum  radios  suos  porrigit.  Unum  ta- 
incn  lumeu  esi,  quod  ubtque  diff^unditur,  nec  unitas  corporis  separaiur.  Hamos  suoi  in  nniversam  terram  co- 
pia  ubertatis  extendit,  proflucntes  largtter  rivos  laiius  expsndit.  Unum  tainen  caput  est,  et  origo  una  ,£t  una 
inatcr  fecuiiditatis  successibus  copiosa.  >  llis  verbis,  c  Ecciesia  Domini  luce  perflisa  per  orbem  lotum  radlos 
suoa  porrigit,  ramos  suos  in  universam  terram  copia  uberiatis  exlendit,  >  non  eeclesisB  partlcularis ,  sed  uiii« 
ver^alis,  sive  catholiett,  miiias  deseribitur.  Idem  conHrmaot  quae  praecedunt,  quaeque  sequuntur.  Ante  ailata 
verbasie  loquebatur  Cypriaous;  c  Quam  uuiutem  firsiiter  toacra  etvindiearo  dob^musj  moximoepiseopi  qui 


41  PRJEPATIO.  Stt 

in  Ecelesla  prttsidemud ,  iit  eplsoopatuin  quoqoe  ipfiam  unum  oique  mdivUum  prubcmus.  Ncmo  rraUraiialein 
mcndaeio  failal,  iiemo  ftdei  veriialem  perfida  prjevaricalionc  corrumpai,  Episcopatus  unus  C6f,  ciijus  a  siu- 
f uljs  in  solidum  pars  teneiur.  £cclesia  quoque  una  osi,  qua>  in  raulliludincm  laiiua  incremento  reouiidilaiis 
exiendiiur.  >  Post  tesiimooium  a  Dodwello  proUium,  addii  Cyprianus  :  i  Illius  fcalu  nascimur,  iliius  lacte 
nutrimur,  aplrilu  ejus  animamur.  Adulterari  non  potest  sponsa  Ghrlsii;  inoorrupu  esietpudica...  QuUquis 
ab  Ecelesla  segregatusadulterae  jungUur,  a  promlssis  Ecdesitt  separatnr  t  nec  porvenict  ad  Gliristi  ppa>mia 
qui  relinquit  Ecclesiam  Chriati.  Allenus  est,  profanus  est,  hostis  est.  Uabere  jam  non  poteslDeum  patrem  qui 
Eccleslam  non  babct  matrem.  8i  potuit  evadere  quisquam  qui  exira  arcam  Noe  fiiil,  et  qui  exira  Ecclcsiam 
foris  Aierit  evadit.  i  Lepidus  ergo  Gypriani  interpres  Dodwellus,  qui  sibi  particularem  ccclesiam  riugii,  ubi 
8.  Martyr  unum  toto  orbo  episcopatum  commendat.  Quidi  cum  lapsis  declarat  In  Episl.  xl,  si  quis  cum  Fc* 
iieissimo  se  eonjunxerit ,  eum  c  postea  ad  Ecdeslam  redire ,  et  cum  episcopis  et  plebe  Cbristi  communicare 
flOQ  posso ;  I  cum  conressores  bortaiur  in  Epist.  xuv,  ut  ad  Ecclesiain  redeant ;  eisque  post  reditum  graiu- 

'  latuf  io  Episi.  u  i  c  Quod  Ecclesia)  veritas  et  evangelici  sacrafnenii  uniias,  qujc  a  iiubis  tciiebaiur  •  >  iuquil* 
eorum  c  etiam  conseusu  ae  vineulo  nectcrctur;  >  uum  de  ecciesiis  particularibus ,  nulla  babiia  unitatis  inl^r 
Ofnnes  eecleslas  eonstiialtt  ratione,  videtur  disseruisse  ? 

Nihil  magis  adversarium  Dodweilo,  quam  Cypriani  do  episcopi  singularitate  principium,  quod  tamcn  si|)i 
maxlme  fiivere,  existimat.  Numquam.enlm  caibolicfflEcclesiaiMnitaiamaecuratius  defendit  Gyprianus,  quam 
eom  unum  in  slngnlis  ecciesiis  episcopum  esse  debere  contendlt.  Cum  Novatlanus  Rom»  episcopatum  iuva- 
Bisset,  ac  per  emissarios  suos  idem  facinus  in  aliis  civiiatibns  teniasset,  hpc  arguinento  iliius  fautores  rerellit 
Gyprianus,  quod  eum  b  solus  episcopus  sit,  ciuus  episcopatus  ab  aliis  collegis  oonllrmatur  et  agnoscitur,  si 
quls  inejusjoeum  irruere  audeat ,  nuilam  eum  episcopis  Eccleslae  caihoitcffi  eommuniouom  habere  possit» 
ut  proinde  foris  reiiotus  pereat.  c  Faetus  ost  antem  Gornelius ,  >  inquit  in  Epist.  ui,  pag.  68,  c  episcopiis 
de  Dei  et  GhriBii  ejus  Judioio,  de  elericorum  pene  omnlum  teslimonio ,  de  plebis  qu»  luno  aflbit  suffragio,  et 
de  sacerdotura  antiquoruni  et  bonorum  virorom  coUeglo,  eum  ncmo  ante  ae  faetus  esset,cum  Fabiani  locus,ld  est, 
cum  loeus  Petri  et  gradus  eathedr»  sacerdotalis  vacarot ;  quo  occopato  de  Dei  volunlaie,  aiquo  omninm  no- 
Btrum  eoosensiono  Ormaio,  qulsquis  jam  episcopus  fieri  voluerlt,  foris  Oat  neeesse  est,  iiec  haboit  eeclcsias- 
tieam  ordinatiooem  qui  Eeclesi»  non  lenet  unitaiem.i  Eodem  modo  demonitrat  episeopos  a  Novatiano  in  ali<s 

^ctvfitatibas  eonstitutos,  non  Ghristi  EecleslsB  episcopos  esse,  sed  humanas  Ecclesiae :  c  Nisi  si  cpiscopns  libi 
videtur,  >  inquit  in  eadem  epistola,  p.  73,  c  qui  episcopo  in  Ecclesia  a  sedeeim  coepiscopisfacto,  adultcr  atquo 
exiraneus  episcopus  tteria  desertoribus  per  ambltum  nititur,  et  oum  sit  aGhrisiounaEcciesia  per  totum  imin- 
dum  in  muiia  membra  divisa,  item  episeopatus  unus  episeoporuin  multorum  coucordi  numerosiiate  diffusui , 
flle  post  Dei  traditlonem,  post  eonnexam  et  ubique  coujunetam  cailiolics  Eeclesia)  unitaiem  bumaiiam  couo- 
tur  Eeclesiam  faeere,  et  per  plurimas  civiutes  novos  apostoiossuosmiltat,utqu»damrecentiainsiiiutlouis 
sosfundamenueonsiitiiat;  cumque  jampridem  per  oinnes  provincias  et  per  urbes  singulas  ordinaii  sint 
episeopiin  siaieantiqui,  in  Ode  Integri,  in  pressura  probati,  in  perseeutloneproscripii,ille8uper  eos  creare 
alio6  pecudoeplscopos  audeat.  >  llinc  coiitendit,  etiamsi  legitime  fuissent  ordinati,  eos  tamen  pro  iegitiinis 
eplseopfis  agnosci  non  posse,  quia  ab  Ecclesia  eatholica  discesserunt  i  c  Episeopatum  autem,  i  inqiiir, 
c  tenero  non  posset,  eiiamsi  episeopiis  prius  factus  a  coeplscopomm  suorum  oorpore  et  ab  Ecelcsl:]^ 
unitatodeseiscerei.  i 

IL— 'REFBLLimTOR  QOl  BPISCOPOS  APUD  CTPRIANUM  KJRB  mVlNO  k  PRBS8TTBR16  OISTIIIGin  NBGANT. 

Qqarovis  e|iiscopatus  Jura  non  possint  accuraiius  defcndl ,  quam  a  Cypriano  defenduniur,  non  dcfucra:it 
tainen  qui  ex  nonnullis  ejiis  verbis  ansam  arriperent  calumniandi.  Quod  enim  S.  Martyr  clerum  biterduiii  iii 
duos  ordiiics  dlvidcrc  vldeiur,  nempe  insacerdotes  ctmiuislros,  skcsacerdo^s  ac  prceposHi  nomlna  cum  ipsis 
presbyicris  cominuuicat,  velut  In  Episi*  lxv,  lxvui,  lxxii  ei  In  libro  c/e  Lapm,  inde  Salmasius  ctDlon- 
dciluscoiicluduuipresbyicrosubepiscopis  nonjuredivino,  non  diverso  sacerdoiii  gradu  esse  disiinctos.  Si 
cjusmodi  ratiuncula  vaicret ,  pari  Jnre  concludi  posset  ne  diaconos  quidem  et  allos  minores  clericos  a 
presbytcris  ct  cpiscopis  Jure  divino  disiiiigui ;  saipe  cnim  Ecclesia  dividilur  Ui  cterum  et  plcbcm.  Quod 
si  diaconi  ct  minores  clericl  cum  prcsbyleris  et  episcopis  clero  comprehenduuiur ,  quid  miruni 
si  prcsbyteris,  qui  Eucbarisiiam  consccrantei  potesiatem  babent  ligandi  et  solveudi,  iacerdotis  eiprwpoilti 
nomiua  cum  episcopis  commuiiia  suiii?  Prcsbylcris  quidcm  Cyprianus  plurlmufn  semper  babult  bonoris,  et 
cum  niliilagere  solerjsi  sine  consilio  clcri,  ui  ipse  testatur  in  Eplst.  vi»  non  dubium  quin  presbyteris,  ui« 
poie  cumipso  sedeuiibos,  magHam  auetoritatem  aliribuerit.  At  saeerdotii  gradum  a  presbyteris  disiiucium 
sibi  viudicat.  Queriiur  in  Episi.  xi,  quod  quidam  de  presbyieris,  nec  Evangelii  memores,  c  nec  episcopo 
honofom  saotrdotii  sai  et  catbedrs  reservantes,  •  jam  cum  lapsis  commonicare  ccBpisaeBt.  AUoa  ergo  in  cpi- 
seopis  ac  \a  presbyteria  sacerdoiii  gradua,  acproinde  episeopia  preshyieris  distiogmintor  non  solojn  auciori<» 
taie  ot  fiRiliodra,  sed  otiam  ordino  ot  eharaetere.  Ilanc  autem  saeerdotii  diatlQCtionoai  ab  ipio  Christo  instiiUf 
lam  fuisse  ei  pluribus  Cypriani  iocis  perspicitur  :  c  Dominus  nosier,  i  inquit  in  EpisU  xvm  •  p.  57,  c  cujus 
proMiepla  et  monita  observaro  debemua,  episcopi  booorem  §t  Ecclesko  su»  ratiooom  dispQoaos  in  Gvaiigolio 
loquitur  ot  dioii  Potro :  Ego  die^  libit  qnia  lu  m  Petrut^  9t  iniNr  isim  peifam  wdificabQ  Etckskm  P^f^^^Q 


£5  1^Ri£FAT10.  21 

porlte  inferorumnon  vincenleam:  el  tibi  dabo  claves  regni  ecelormi;  ei  ^^  ligaveris  iuper  terram  erunt  ligata  ei 
in  coeliSf  el  quxcumque  sotveris  super  terram  erunt  soiuta  et  m.  ciBlis.  Indc  per  temporuin  el  successionum  vi- 
ccsepiscoporum  ordinaiio  el  EccIesiaB  raiio  decurrii,  ui  Ecclesia  supcr  cpiscopos  constituatur  et  oronis  ^clus 
Ecclesi;e  per  eosdem  praDpositos  gobernelur.  Cum  hoc  itaque  divina  legc  fundatum  sit,  i  eic. 

Multa  liic  obscrvanda  ex  quibus  S.  Mariyris  senieniia  mirilice  enitcscit :  l*"  declaral  episcopos  successissc 
Apostolis.  Sic  etinm  in  Epist.  xui,  t  uniutem  a  Domino  et  per  Apostolos  nobis,  i  inquit,  t  successorihus 
iradium  i  docct.  Vid.  Epist.  lxix.  Idcm  docet  Firmilianus  in  Cpist.  ad  Cyprianum,  pag.  148,  cpiscopos 
Aposiolis  €  vicaria  ordinatione  i  successisse.  Sic  etiam  in  concilio  Caribagiiicnsi ,  cui  praecrat  Cyprianns, 
Clarus  a  Mascula,  t  Apostolis,  i  inquil  (pag.  537).  t  nos  successlmus  cadcm  polestate  Ecclesiam  Domini  gu- 
bernantes  ei  credenlium  fldem  baptizantes.  i  2®  Ordinationem  episcopalem  aClirislo  inslituum  et  divina  lege 
fundaum  pronunliat  Cyprianus.  Quamvis  enim  ordinatus  presbylcr  in  boc  gradu  aliquamdiu  ministrassei, 
probe  Uiiicn  scicbat  sibi  ad  episco;)alem  gradum  vocato  aliam  ordinalionem  opus  fuisse.  Nemo  bis  tempori- 
bus  meniinerai  quod  Salmasius  eiBIondellus  primis  ssBCulis  usurpaium  ruisse  fitixerunt,  ut,  mortuo  episcopo; 
sine  nova  ordinaiione  succederet  antiquiorpresbyter,  vel  forte  qui  dignior  videbalur,  ut  placet  Blondello.  No 
ipsi  quidem  schismatici,  elsi  ad  omne  racinus  paralissimi,  presbyleros  ad  episcopatum  sine  ordinationc  ausi 
sunt  promovere.  Probe  sciebai  Novatianus  presbyter  ne  simulacriim  quidem  epi^copatus  sine  nova  ordina- 
tione  occupari  posse,  cum  tres  episcopos  quos  cx  vilissima  Ecclesisc  parte  per  dolum  acciverat,  inclusos 
bora  decima,  temulcnios  et  crapula  oppressos ,  adumbrata  quadam  et  inani  manuum  impositione  episc0|)a- 
tum  sibi  tradere  per  vim  cogeret  (Cuseb.,  Hist.^  lib.  vi»  c.  45).  5^  Ex  his  eliam  perspicitur  episcopos  a  solo 
Cbrislo  potesUiem  Ecclesiae  gubernandie  accepisse.  Hinc  toiies  apud  Cyprianum  t  Dominus  sacerdotes  sibi 
in  Ccclesia  sua  cligcre  et  consliluere  i  dicilur,  p.  59 :  hac  raiione  Cyprianus  Cornelfi  episcopatum  c  de  Dci, 
qui  saccrdotes  facit,  volunUle  susceplum  i  defendit  (Cpist.  lii,  p.  63et69).  Vid.  Ep.  lv,  p.  82,  ci  Ep. 
Lxv,  p.  115,  Ep.  Lxix,  p.  121.  £x  hac  episcopalus  notione  oriebatur  suinma  Cypriani  consUutia  in  giibcr- 
nanda  et  defendenda  ecclesia  sua ,  cui  cum  se  judicem  ad  tempus  a  Dco  daium  esse  sciret  (pag.  122),  c  com- 
missa  diviniius  casira  fideli  virtute  i  scrvabat  (p.  141).  Impressa  erat  aliorum  Africae  episcoporum  aniiiiis 
lixc  senientia :  c  Si  marilus  peregre  proficiscens ,  i  inquit  Yenaniius  a  Timisa ,  in  concilio  Carlhag. ,  p.  555, 
c  amicosuocommendassetuxoremsuamcuslodiendam,  commendaumsibi  illequanu  posset  diligentia  conser- 
varct,  nc  ab  aliquo  castiias  ejus  et  sanctius  adulieraretur.  Cbrislus  Dominus  et  Deus  noster  ad  Palrem  pro- 
ficiscens  sponsam  suam  nobis  commendavit.  i 

Nescio  quod  sacerdotium  Rigaltius  el  Baluzius  diaconis  affingunt  in  suis  observalionibus  ad  hsc  Cyprlani 
vcrba  :  t  Item  presbyteris  ct  diaconibus  noii  defuit  sacerdotii  vigor  (Cpisi.  xv).  i  Cyprianus  hoc  loco  sa- 
ccrdolii  vigorcm  nequaqnam  presbyteris  illis  et  diaconibiis  aitribuit,  scd  potius  a  se  in  illis  objurgandis  ad- 
liibitum  demonslrat;  idque  ex  his  qux  sequuntur  atque  cx  toiius  epistolas  serie  perspicitur.  Neque  huic  Bi- 
galiii  et  Baluzii  opinioni  favei  quod  Cyprianus  abscnsin  Episl.  xni  dcccrnit,  i  ut  qui  libellos  a  martyribtis 
acceperuiit,  et  prxrogativa  eorum  apudDeuin  adjuvari  possunt,  si  incommodo  aliquo  et  infirmiutis  periculo 
occupti  fuerini,  non  exspecUU  prxsenlia  nostra,  inquii,  apud  presbylerum  quemcumque  pransentem,  vel  si 
presby ter  repertus  non  fuerii,  et  urgere  exitus  cocpcrit,  apud  diaconum  quoque  exomologesin  delictisui  facere 
possint ;  ul,  manu  eis  in  poenitentiam  imposiu,  veoiant  ad  Dominum  cum  pace  quam  dari  martyres  litteris 
ad  nos  fuctis  desideraverunt.  i  Non  immorabor  in  hac  explicanda  difficuluie,  qux  nimium  arcte  cum  sequcn- 
tibiis  sxculis  coiijuncla  est,  quam  ut  hoc  loco  exaftoinari  possit.  Sed  ut  a  Cypriano  non  discedam,  unum  est 
quod  obscrvatum  velim,  nequaquam  ab  illo  banc  provinciam  diaconis  commiiii,  ut  peccatorum  confessionem 
excipuint  et  poenitentiam  imponani.  Hxc  enim  fuit  illis  temporibus  disoiplina,  ut  nemo  ad  pacem  admilterc- 
tur  ne  in  cxiremo  quidcm  discrimine,  nisi  qui  anlc  morbum  peccaia  confessus  fuissct,  ac  p(rniteniiam  postu- 
lasset,  ui  lcsUtur  Cyprianus  in  Epist.  lii.  Quamobrcm  pncscripta  apud  diaconum  cxomologesis  in  morlis 
articulo,  non  emt  peccaiorum  confessio,  qux  apud  sacerdotes  antca  Hcri  debucrat,  ncc  proindc  cuni  diaconis 
cummunicntum  fuit  poDnitenlisc  imponcndoc  munns.  Quod  aulem  ab  erudiiis  viris  jamdudum  observatum  est , 
dupliccm  esic  exomologesin,  id  confirmatur  cx  Cypriani  epislolis  in  lapsornm  causa  scriplis;in  primis  ex 
Ep.  xn,  ubi  aii  exomologesin  fi^ri  c  inspccta  viia  ejusquiagit  poeniteutiam.  i  Ex  quo  patet  exomologesin, 
quam  absolutio  proxime  scqucbalur  jam  probau  ct  satis  spccUU  lapsi  poeniientia,  distingui  deberc  a  con- 
essionc  peccatorum  pocniteniiam  ipsam  pra.'cedcnie. 

III.— PRI1IATCSECCLESI«  ROMANiE  A  S.  CTPRIANO  8EMPER  AGMITDS. 

Sic  episcoporum  jnra  defendit  Cyprianus,  ut  legitimum  Uomanac  Sedis  primatum  agnoscat.  In  dissensione 
quam  habuit  cum  Stephano.  sacpe  questus  cst  quod  Stephanus  primatn  soo  nimium  confideret,  sed  de  ipsios 
auctoriute  litem  non  movit.  Sic eniin  Ucito  nomine  Stephanum  perstriiigit  in  Episi.  lxxi  :  i  Sed  nec  Petrus,  in- 
quit,quem  primum  Dominuselegitetsuperquemfutidavit  Ecclesiam  suam,  cum  secum  Paulnsdecircnmcisione 
postroodom  diseepUrei,  vindicavit  sibi  aliquid  insolenter  aut  arrogantor  assnmpsii,  ut  diceret  sc  primaium 
leimre  et  obtemperari  a  novellis  et  postcrii  sibi  potius  op^rterc :  i  sic  etiam  ^^n^|^*^QH?J^  indignari  sa 


l",  PBiEFATlO.  ^ 

dicit  tn  Sieplianam  (pag.  148)  quod  qui  i  sic  de  episcopalus  sui  loco  glorialor,  etse  snecessionem  Petri  te- 
nere  contendit»  super  qucm  ruiidnmenia  Ecdesiic  coUocaia  sunt,  multas  aUa$  petras  inducat,  et  ecclesiarum 
inaliarum  nova  xdificia  constiluat,  dum  csse  UUc  fiaptisma  sua  auctoritate  deTendit.  >  Et  paiilopost :  «  Sfe- 
plianus,  qui  per  snccessionem  cathedram  Petri  liabere  sc  pranlicat,  niiUo  adversus  haereticos  zelo  excitatur.  » 
Agooscit  ergo  Firmilianas  in  Siephano  alliorcm  qyemdam  diguitatis  gradum,  et  dum  in  eo  congruens  digni- 
uti  studium  fidei  desiderat.  Petri  primatum  fateiur  succcssioiie  ad  illum  pcrvenisse.  Petri  ejusque  suecesso- 
ruro  primatum  sxpe  alias  commendavit  Gypriauus  :  i  Petrus  tamen,  i  inquit  pag.  123,  c  super  qucm  aedifi* 
eat:i  %b  eodem  Domino  fuerat  Ecclesia,  unns  pro  omnibus  Io]uens  et  Ecclesix  voce  respondens  ait ;  Domine^ 
ad  quem  ibimtts?  >  Vid.  pag.  Ii5.  <  Una  Ecclesia  a  DoiniiiosuperPeiruin  origine  unitatisetrationefundaia,  > 
p.  125.  €  Nam  Petro  superquem  xdificavit  Ecclesiam,  et  uiide  unitaiis  originem  instituit  et  ostendit,  potesta- 
lem  istam  dedit  ut  id  solverelur  in  coBlis  quod  ille  solvisset  in  lerris.  Et  post  resurrectionem  quoque  ad  Apo- 
stolos loquitur,  dicens :  Sicttt  misiime Pater,  el ego  mitio  vo$, >  etc.  (Epist.  Lxiiii,  pag.  151 :  vid.  pag.  148 et 250). 
Sed  praecipoe  considerandus  nobis  est  insignls  locus  ex  libro  de  Unitate  Ecctesitef  pag.  195  :  i  Loquitur  Dominus 
ad  Petniro  :  Ego  tibi  dico,  inquil,  qvia  /n  es  Petrus,  el  super  hanc  pelram  asdificabo  Ecclesiam  meamy  et  portce 
inferorum  non  vincent  eam ;  et  tibi  dabo  claves  regm  coslorum ;  et  qum  ligaveris  sttper  terram,  entnt  Ugata  et  in 
eesiiSf  et  qnmcumqtte  solveris  sttper  terram,  emnt  soiuta  et  in  cwlis,  Et  iterum  eidem  post  resurrectionem  suam 
dicit :  Pasce  oves  meas;  super  illum  unum  sedificatEcclcsiam  suam,  et  ilU  pascendas  mandatoves  suas,  quam- 
Tis  Apostolispost  resurrectionem  soam  parein  potesfatcm  tribuat  et  dicat :  Sicut  nusit  me  Pater,  et  ego  mitto 
vas;acdpile  Spiritttmsanctum;  si  cttjtts  remiseritis  peccata,  remittentttr  illi;  si  cttjtts  tentteritist  tenebnntttr:  tamen, 
ui  unitatem  manifestaret,  unitatis  ejusdem  originem  ab  uno  incipieniem  sua  auctoritate  disposiiit.  Hoc  erant 
uiiqiie  et  cxteri  Apostoli  quod  fuit  Petrus,  pari  consortio  praediti  et  honoris  el  potestatis ;  sed  exordium  ab 
.unitaie  proficiscitur,  ut  Ecclesia  Ghristi  una  monstrelur.  > 

llo«!  lestimonium  ita  proiuii  ut  habelur  in  hac  Baluzii  editione,  sed  Cypriani  verba  aliter  leguntur  in 
cditionibiis  MnnntuacPamelii,inquibusposthaecverba,  i  ut  unitatem  manifestarct,  >  additur,  t  unam  ca- 
Ihedram  constiiuit :  >  sic  etiam  post  hxc  verba,  c  exordiumab  unitateproficiscilur  ;  >  Iiahent  editiones  ilife, 
c  Ct  priinalus  Petro  daiur,  ut  uua  Christi  Ecclesia  et  cathedra  una  monsiretur.  Et  pastores  sunt  omnes  et 
grcx  unus  gstenditur  qui  ab  Apostolis  omnibus  unanimi  consensione  pascatur,  ui  Ecclesia  Christi  una  mon« 
ilretur... :  qui  cathedram  Peiri,  super  quem  fundata  est  Ecclesia,  deserif ,  in  Ecclesia  se  esse confidit!  >  llaH:  in 
contextum  irrepsissc  Baluzius  existimavit,ciijii8  desenteniia  ac  rationihiis  eruditorum  erit  judicium;  sed 
observatum  vclim,  si  ea  retineantur  qu»  Oxoniensis  editoret  Baluzius  expunxerunt,  nihU  affuturam  qiiod 
noii  cumCypriani  doctrina  optiine  quadret;  sin  autem  recidantur,  rcliquas  testimonii  hujusparles  satis  per 
Ec  hahiluras  momenli  ad  primatum  Ecclesix  Romanse.  Hospes  sane  et  peregrinus  sit  in  Cypriani  doctrina,  si 
quU  mirctur  Pctro  primaium  ab  eo  attribui,  et  unum  gregem  ac  unain  cathedram  adstrui,  cum  tot  locis 
euuidem  primaium  defendat,  ac  unum  gregem,  unuro  e|)iscop'jtiim  et,  nominaiim  in  Epist.  xl,  unam  caihc- 
drnm  cominendet.  Non  magis  mirandum  quod  in  Ecclesia  noii  esse  pronuntiet  nefarios  illos  schismaticos,  qiii 
liocuiio  episcopatuconculcato,hacuna  caibedra,.qux  super  Pclruro  fundata  est,  dcserta,  humaiiam  prorsus 
ecclesiam  insiituere  tenlabant.  Non  eratergo  cur  Cypriani  tcstimoniuin  nb  his  verbiseditor  Oxoniensis,  velut 
a  quodam,  ul  ipse  &ppellat,  veiieno  purgassesibi  viderelur.  Quinetiam,  quo!  abillo  editore  in  hoc  testimonio 
et  abomnibus  admiiiiiiitur,  satis  per  se  valent  ad  primatuni  demonstrandum.  Illud  r  perspiciturin  hoc  Cy- 
priani  loco  et  in  plurihus  aliis,  principium  unitatis  sine  primatu  esse  non  posse;  Quis  enim  el  priinatiim  dene- 
gel,  a  quo  incipit  unitas,  ei  per  quem  Ecclesia  una  monstratur  ?  V  Quemadmodum  post  Petriim  non  desiit 
unitas,  i(a  nec  primatus  et  principiiim  unitalis,  quod  Christus  auctoritate  sua  disposuit,  quod  eo  consilio 
instituit,  ut  Ecclesia  una  nionstretur.  Nccesse  est  igitur  ut  unitatem,  ita  principium  et  .vinculum  unitaiis  in 
Ecclesia  perseverare  ;  unde  exisiiinari  potest  quanU  feccril  Ecclesiam  Uomanam  €yprianus,  quam  arcic  af- 
fixus  racrit  principio  anitalis,  qui  tanto  unitatis  amore  accensus  eral.  ninc  illiusiiidignaiio  (pag.  86)  quod 
scliismatici  nusifuissent  c  ad  Petri  cathedram  atque  ad  Ecclesiam  principalem,  unde  uniias  sacerdotalis  cxorta 
cst,  navignre.  >  Dictitant  advcrsnrii  nostri  primatum  Ecclesia;  Uomanoe  defcndi  a  Cypriano,  non  qiiod  juris 
qiiid<|uani  in  alias  ecclesias  haberet,  sed  quia  sedes  erat  et  domicilium  Imperii.  Sed  nihil  absurdius  hoc  com< 
nicnto,  ncc  quisqiiam  sibi  persuadebit  Cyprianuin,  cujus  in  omnibus  scripUs  et  factis  spirat  unitalis  ainor, 
autprimntum  illiecclesix*  denegasse,  ex  qua  sacerdotalem  unitaiein  ortam  falebatur,autpropter  urbis  poten- 
Uam  ct  magnitudinem  detulisse,  non  propter  unitnUs  principium,  Hunc  primatum  sibi  Ecclesia  Romana,  rcpti- 
gnante  nemine,  vindicabat :  quamvis  Clerus  Romanas,  Sede  vacante,  non  omnem  sibi  auctoritatem  sumerel, 
sed  difficiliora  quseque,  in  his  lapsorum  causam,  ad  electroiicm  episcopi  integra  servaret,  iion  tamen  idcirco 
intcrmissiis  emt  primatus.  t  Salutant  vos  fratres  >,  inquit  illc clerus  (  Episi.  iii,  inter  Cyprianicas),  i  qui 
sunt  invinculis,  et  preshyteri  et  tota  Ecclcsia,  quai  et  ipsa  cum  summa  sollicitudine  excubat  pro  omnibus 
qui  invocant  nomen  Domint.  >  Ilinc  litteras  ejusdcm  cleri,  quic  delapsis  agebant,  in  totum  orliem  terraram 
inissx  fuerunt,  ut  tcsiaiurCyprianus  Ep.  lii. 

Sed  in  hoc  Cypriani  loco  Fcllus  et  Siinon  CoularUus  contendunt  par  consorUum  honoris  ei  pMestaUs  inter 
Apostolos  eorumque  successorcs  peniius  pugoare  cum  primatu;  obscrvat  Fellus  in  "^^-^^J^Pi^I^^^^VtIp 


17  PR.cmio.  M 

bealo  hlo  maHype  jodico  pro  dcspcratis  ot  pordids  h&bendos  csse  qiiibos  minor  videliir  auoloriiasepl«coporum 
In  Afrlca,  quam  vci  Cornelii  ipsius  in  Pelri  callicdra  domnQ  scdcnlis.  > 

Si  qua  lierei  prsDJudioalarum  opinionnm  iniermissio,  nihil  rncilius  forot,  qu.iro  Cypriani  Bcnsum  caiiero  et 
primatum  curo  ptrl  eonsortio  lionoris  ct  iK)l6slniis  coneiliaro.  Nemo  nescit  Cyprianum  AfrieaQ  elNumidue  nc 
Blauritaniae  prxfuisse :  parem  lamen  poiestatem  episcofii  illarum  provinciaruma  Gbristo  nccepemnt,  lioc 
erant  uliqoe  quod  Cyprianus,  pnri  consortio  prnedlii  et  lionoris  et  potestalis ;  sed  his  praeerat  Cartliaginonsls 
episeopus.  Que4  siCyprianqs,  dum  par  consortium  lionoiis  et  polcslalisiiiier  episcopos  agnoscit,  non  idoirco 
delatam  sibl  jure  eeelesiastico  auctorilatem  al>jeoU ,  our  Pctrum  ejusquo  sucoessores  auctoritate  ab  ipso  Ciirislo 
tradita  Bpollass6videatur?Luceclariorest  ejus  scnionlia;  demonsirat  iiniiaicm  tanti  visam  esse  Cliristo,  ut 
quarovis  Aposiolis  parero  potesiatem  atlribuerel,  unum  tamcnalils  prscesse  vellot ;  itaquelioc  erani  Apostoli 
qiiod  (u\l  Pelrus,  sed  excepto  primaiu.  Jacobus  et  Joannes  parein  poicsiaiem  acceporant  acPetrus^sed  Cbrl* 
sius  unitatem  neca  Jacobo  nec  a  Joanne  incipere  vuluit;  soli  Petro  bunc  detulit  bonoreni. 

Ex  hisetiam  illustrari  potost  aiius  Cypriani  locus  ab  iisdem  advorsariis  decantaius.  i  Episcopatus  unus  est 
eujus  a  siiigulis  In  solidum  para  tanetur,  i  inquil  ibidem  Cypriatius  In  libro  4e  Unii.  EceUi.  8nepe  alias  de*- 
darat  Cyprianos,  elBi  i  singulis  puioribus  poriio  gregis  ndscripta  est,  etsi  pastores  multi  i  suiii,  c  uniim 
tamen  gregem  i  eos  pascere,  i  et  oves  uBiversas  quas  Cbristus  sanguiue  suo  et  passiono  quoesivU  eolligere 
ct  fovcra  »  debere,  c  et  idcireo  copiosum  oorpus  i  esse  c  saecrduium  ooneordi;e  mutujs  glutiuo  atque  uniia* 
tis  vineulo  copolatum,  ut  ai  quis  ex  eoilegio  eorum  baercsim  laeerc  et  gregem  Clirisli  laeerare  et  vasuro  tcn* 
taverii,  subvenlant  Oflsteri,  el  quasi  pastores  utiles  et  misericordes  ovcs  Doniinicas  iii  gregem  eolligaia 
(pp.  86  et  116).»  Sed  copiosus  iile  sacerdotum  numerusin  pasceiidisovibus  conspirans  non  modo  nihil  dotra- 
bit  priinatui,  sed  eiiam  ducem  etauotorem  neoessario  postuiai;  alioqul  summaesset  futura  omnium  reriiiQ 
perturbatio.  Dcbent  episcopi  pro  suo  unitaiis  sludio  iii  rebus  majoris  moma^ti  mutuas  sibi  operas  tradcro, 
debent  in  daronaudis  bxresibus  aueioritaiem  o(  consiUa  oonsooiare;  sed  quis  negcl  in  ejusmodi  rebus  pra^- 
cipuas  iliius  partes  esse  debere  a  quo  c  iucipieiitem  unitaiis  origiiiem  i  Cbrisius  c  sua  auetoritate  disposuii.i 

lY.  ^  nS  PISSENSIONB  8.  CTPEIAlfl  CtJM  8.  dTCPUJlNO.^—KDLLOM  BAPTISHA  PEOBATUll  STBPBiNO,  B1181  QUOO  EX 

P1LE8CBIPTA  A  CHRI8T0  FOBIIA  DATUM  BSSET. 

Cum  S.  Cyprianus  in  liiterisqusc  de  baptismo  baereticorum  scripto)  suiii,  mulla  de  adversariis  siiis  dicat, 
aut  ab  eis  dicta  refcrat,  non  parvi  interest  ad  ejus  illustranda  iesiimonia,  quid  S.  Siepbanus  et  alii  Cypriani 
adversarii  senscrinl,  exponere.  Stepbanum  erreris  acousarunt  etiam  e  Catiiolicis  plurimi,  eumque  oiunliim 
basrelicoruui  baptisma  comprobasse  volunt,  etiam  eorum  qui  formam  a  Cliristo  prxscriptam  non  aervabnnt. 
Quin  eiiam  Launolus  Cyprianum  sio  defendil,  ut  ipsi  antiquitatcm  roagis  quam  adversariis  favere  esisUmet, 
c  rein  istaro  i.  ut  ullius  verbis  utar,  c  iion  esse  iiJel,  sed  disciplln»  i  pronuntiaiis  ( tom.  viu,  p.  656).  4)o- 
inonstrareeonaborStepbaiiuiii  uibil  aliud  ducuis&e,  quam  quod  posteaomnium  consensu  slabilitum  est,  at|uo 
iianc  illius  doctrinam  non  aiuiquituti  contrariatn  c^se,  sed  e  niedia  Apostolorum  tradiiione  ditnaoasse. 

Amisimus  scriptas  a  Stepbano  papa  episiolas  de  bapiisino  hasreticorum ;  sed  qm  Cyprianus  exepisloia  ad 
80  eeripta  refert,  ea  omnciii  sancii  pontincis  accusandi  ansaro  prseciduniw  Sicenim  loquebatur  Slepbanus  Ui 
episiola  ad  Cyprianum  :  c  gi  quis  ergo  a  quacumque  bxresi  veneritad  nos,  NimL  ibnovbtub,  misiquoi>tr4- 
DiTOii  EST,  ut  manus  illi  ihiponatur  in  pcenileuiiam ;  cum  ipsi  lijsretici  proprie  alterutrum  ad  so  venientes 
nou  bapiiBeni,  sed  communicenl  tantuin.  i  Perabsurde  Higaltius  detorquet  illud  proprie  ad  eos  <  qui  proprie 
obpropriam  aliquam  eausam  dicuntur  b^retici.i  Liquet  haiie  vocein  rcferri  ad  ea  quae  sequuntur,  ita  ut  b  c- 
retici  dicanlur  proprie  noii  baptiiare,  sive  proprio  baptismo  non  imbuere  altcrutrum  ad  se  venientes;  qualo 
cslillud  Horatii,  «difXioileest  propricoominunia  dicere.  I  Verborum  aulein  Siepbani  du»  tanlum  vidontur 
afrcrri  posso  seiiteniiaD.  Yel  enim  ail  h;preiicos  suum  qtiemque  propriuin  liabero  bapiisina,  sed  tamen  eo 
noii  imbuere  aiterulrum  ad  se  venicnles  :  vel  lioc  staiuit,  litLTCticos  proprium  sibi  non  arrogare  baplisiua, 
quo  venientes  ad  sobapiizent ,  sed  cummune  et  in  sua  ei  iii  aliis  sectis  revcrcri.  Prima  inierprotaiio  staro 
non  potcsl,  allcra  explorata  et  perspicua.  {''  Ucpugnaret  omnino  illa  bo^reiicorum  iu  bapiliando  varieias,  et 
iii  aliorum  probando  ac  retiiieiidu  bapiismale  conscnsus.  Cur  cniin  uiiaquxque  secia  proprium  sibi  et  ab  alii^ 
discrcpantem  baptlsinuin  insiiiuissei,  nisi  quia  ct  Ecclesiai  ot  scclarum  bapiismus  parum  ad  saluiem  fdoneus 
vidcrciur  ?  Quamobrem  novum  bapiismum  Insiituentibus  conseniaiioum  erat  oliorum  baptisma  rejircre. 
S"  H.creticos  buc  loco  Slephanus  Cypriano  ad  imitaiiduin  pro|>onit.  Eisi  Quiiu  uterque  de  baptismo  magnifice 
senticbai,  uierque  Limcn  exiliter  seniiro  alteri  videbatur.  Dc  Baptismi  sanctiiale  el  roaiestate  detrabi  cxisti- 
mabat  Cypriiiiius,  si  datus  al)  bGereticis  valeret;  Bapiismo  injuriam  Siepbanus  Geri  putabat,  si  vel  in  ipsis  lio!- 
reticis  rejicereiur.  Cimi  ergo  baeretieos  ad  imitandam  proponit,  necesse  est  iit  in  eis  aliquid  laiidet,  quod  ad 
Baptismi  commendalioiiem  valeat.  Al,  si  basreiici  pnescriptani  a  Ciiristo  formam  in  baptiiando  violasseni,  nec 
lamen  dubitassi..t  dissimilo  aliorum  baptisma  comprobare,  bxe  agendi  ralio  bominuui  fuissel  Baptisma,  ul 
Inutilemet  exilem  ea!remoniain,flocc!faciontitmi.  V  Ad  illustratidam  Siephani  senteiiiiam  accedunt  Firmiliani 
etCypriani  teslimonia.  <  Stepbanus  in  cpistola  suu  di\ii,  iiiquit  Firmilianus,  bsDrelicos  quoque  ipsos  inBa* 
ptismo^convenire.  i  Cyprianus,  posiquam  verba  Stepbani  retulil,  bsccadditiu  Ep.  lxxiv.  c  Et  eum  singvlx 
iucrcses  ^singuia  baptismata  et  diversa  pecciila  babeaot;  bic  cum  orouium  Baptismo  commuaicimSy  lUUVcrM^ 


^O  PBiBPATIO.  SO 

fum  dalieU  Id  Aum  mm  CMcemla  eongesiiu  >  OpponHGypriinas  Siephiiii  prinoipie  aliud  priooipium,  (|t 
fiUigoiM  liamMi  tiiiguU  babero  iMtpliimau  couienilii »  qoia  Sloplunus  unum  el  oooimutto  bapiisnia  apud  buy 
Mieas  e«e  euiuorol.  Mee  Umen  Cyprianue  idcireo  toi  bepUitnaU  numerai  quoi  sunt  b;ere»06,  qum]  »ingU' 
iK  bmeseft  fiapiiani  formam  immuusscnl;  nomo  enim  id  suspicabiiur ;  sed  quia  singuia^  suot  uuum  vekiU 
cof^  ab  aliti  seelis  et  ab  Eeelesia  separatum» 

Launoaiis  ei  posi  eum  auctor  DibUoUi$cm  Senipiorum  $celeM$iiearum  objiciuul  perpattcos  iiino  exsUlisS0 
baereticos  qui  in  nomine  trium  Pcrsouarum  bapUtarent;  quamobrem  omnes  omnino  b«reiicos  Supbano  pra» 
bari,  iu  bis  Mareioniias,  ul  ei  exprobrani  Firniiiianus  ac  Cyprianus.  Sed  veterum  bsreticorum  instituia  Sto- 
pbaao,  Cfpriano  ei  Firmiliano  noUora  erant,  quain  recenUbus  scripioribus.  Ai  iiiier  Stepbanum,  ac  Cypria- 
niun  ei  Firmilianum  generaUm  convenii»  ui  modo  vidimus,  bsreiieos  proprium  sibi  baplisnium  uon  liabore. 
4Srge  perpauci  exeipi  possuni ,  qut  communem  bapiixandi  formam  pcrverUrini.  Tesus  ejusdem  sentantisc  ci« 
Url  possuntClemensAlexandrinus  ei  Teriuliianus ;  quoruin  primus  (Strdtii.  i,  pag.  3i7)  baireiioorum  ba- 
pUifltts  in  Scripiitris  aquam  aliciiam  uppellari  observai,  nec  Umen  banc  causam  afl^eri  quod  BapUsmi  admi- 
nislrandi  Dormam  cmrruperint,  sed  qiiod  alienl  sini  ab  Ecclesia.  SimiliUr  Tertulliauus  (librt  de  Baplitmo,  cap. 
15)  lareUcorum  bapiismum  iiou  eo  nomine  rejieit,  quod  iiiius  admiuisirandi  riium  a  Cbrisio  proiscripium 
immutas&eni,  sed  quia  c  nullum  babent  coiisorlium  disciplinx  noslrae,  quos  extmneos  uUquo  iesUiur  ipsa 
adcmpiio  communicalioiiis.  >  Ad  lixc  ctiam  accedii  Augustini  tcsUinonium,  qui  in  librovi  de  Bapt.t  c.  25, 
sie  loquitur :  c  Quis  nesciai  non  esse  BapUsmum  ClirisU,  sl  verba  evangeiiea  quibus  symbolum  cousUi  i|ii 
defueriiil?  Sed  facilius  inveniuutur  bxreUci  quiomnino  noo  bapiueni,  quam  qui  iUisverbis  non  baptizent.  i 

Fruslra  Lauiioius  Augustiui  iesUmonium  de  xquaiibus  S.  Doctoris  bacreUcis  accipiendum  csse,  de  anUquio- 
rlbus  autem  aliier  Judicanduiu  puUi.  Nam  quod  quariu  ei  quinto  Ecclesias  ssculo  animadverUt  Augusiinus, 
id  poilori  Jure  de  seeundo  oi  teriio  asseverari  potesi.  Neque  enim  defuerunt  h»reses  qu»,  euin  iii  sect^  pri* 
mordiis  eomnmnein  bapUxandi  normam  secuix  esseni,  eani  postea  iinmutareni,  ul  suorum  od  Bcclesiam  ca»- 
ihoiicam  redilum  majori  difGeulUU  obstruereiii.  Id  de  Encraiitis  noininatim  lestatur  Basilius  can.  i.  Quam- 
quani  ne  illi  quidem  pracscripUm  a  Cbrisio  formam  perveriebant,  scd  cxremotiias  qoasdam  aui  adjeelise 
videiiUr  aul  detraxisse.  Sic  enlm  de  iUis  Basilius  can  47  :  i  Ncdicani  :  In  Patrem  et  FUium  ei  Spiritum 
saiieium  baplizati  sumus.  i  Quineiiam  corum  baptismum  non  improbai  ratum  baberi,  si  qua  inde  major  uti- 
lilas  acecdai.  Aique  ipsc,  can.  i,  testaiur  fraires  Zoin  et  Saturiiiiium  sutceplos  a  se  fuisse  iti  catbedra  episccv- 
porum,  eum  ab  hae  baeresl  redirent.  Sed  si  Encratiii;  communes  ritus  initio  secuU  fuerant  et  cuin  novi  aliquid 
Inducere  volucrunt,  non  umen  prflcscriptam  a  Cbristo  formam  violare  ausi  suiii;  an  dubiuni  quiu  llareioiiitm 
ei  alii  ejusmodi,  quibuscuin  erat  cuiii  EiicraUtis  finiUina  viciiiitas,  bapiisinum  in  Ecclcsia  catbolica  usur|mf- 
lum  retiiiueriut.  Porro  Marcionem  id  uomine  triuiu  Personaruin  bnpiizasse  (esiis  esi  locuples  Cyprlanus,  qiii 
ejns  liapiismum  boc  argumeuto  rejicit,  quod  iion  camdem  Triiiiiatem  ngnoicat  ac  Citnolici :  i  Numquid  bane 
Triniuiem  Marcion  lenei?  i  inquit  In  Epiit.  ad  Jubai.j  pag.  131.  cNumquid  eunidem  asserii  quemet  nos  IV 
Irem  creatoreiii?  Numquid  oiimdcm  novit  Filium  Cliristum  de  Maria  virgine  natum?  i  Fatebaiur  crgo  Cyprin* 
nus  tres  Personas  ab  hxreiicis  iii  Bapii»iuo  nominari,  ac  co  redacius  orai ,  ul  Triniiaiem  ba^reticos  n.  n 
eudem  modo  ac  CaUioIicos  lutcrpreiari  diccret.  Simili  ratioiie  Firinilianus  GiiosUcorum  et  Moiitaiiistatusii 
baptisma  rrjicit,  qula  priiiii  non  euiiidcm  Pairem  ac  Catbollci,  Monianistm  non  euiudom  Spiritum  sancluiu 
.ngiioscehani.  Mareionein  sic  premit  Tortulliaiius  argumenUs  ex  bapiismo  peUiis,  ut  facile  pateat  communcm 
bapiizandi  ritum  ab  hoc  lucreiico  muuitim  non  fuiise.  QuoDrii  enim  lib,  i,  c.  28,  quomodo  regonerct  dciii 
Marcionisqui  uon  gcneravit;  quomodo  Spirilum  attribuat  in  baptismo,  qui  aniiuam  uoii  prius  conliilit; 
cur  lavei  bouiinem  nuinquuin  npud  se  inquinatuin,  ct  in  boc  totum  salutis  sacramcnluin  cariiein  nicrgat 
exortem  saluiis.  Narral  Epipbanius  pag.  230,  t  iioii  unuin  bapUsma  (apud  Marciouitas)  sed  tria  post  dcli- 
ctum  concedi ,  pro  moriuis  iliorutn  caiccliumenis  alios  bapUzari,  ae  mulieribus  baptisnii  coiifcrendi  faculta- 
lcm  commiiti ;  i  sed  violaisc  ba)>lismi  furma)  Marcionem  iion  aecusat.  YalenUni  quoque  ei  Apeilis  bapiisniuiu 
Siephanus  ralum  habuissu  dicitur.  Sed  id  ex  ejus  principiis  sequebatur.  Nam, cum  ccrto  lenercl,  ut  ci  expio- 
brat  Firmilianus,  Baplisinum  admiiiistrari  i  invocau  triiiilaie  nominuin  Pauis  et  Filii  et  Spiritus  sancti,  i 
ncmincm  prorsus  excludero  debuit,  quem  ab  bac  bapiizandi  noriiia  non  disecdere  coiiblarei.  Quod  si  ipso 
Harcion,  qui  ImpieUto  omiios  supcrovil,  in  nomitie  Irium  Porsonurum  baptizabat,  non  video  cur  uou  idcin 
de  Apelle  el  YalentihO  credaiur.  Cyprianus  hoc  uuum  ejusmodi  liaToticis  objicit ,  quod  non  eumdem  Paireiu 
ac  Catholici,  eumdem  Filiuin,  euindem  Spiritum  sanctum  eaindenique  Ecclesiam  counicaiitur ;  ac  Pairipas* 
sianos,  Anthropiauos,  Yalentinianos,  ApeUeUanos,  Opbiias  MareioaiUs  adjungit,  Lp.  ad  Jubai,,  p.  150.  Mar« 
cus  iiiier  Yaienliiii  seciaiores  celeberrimtis  iu  cqnsccraudo  pane  ei  viuo  oinnia  iuvocationis  verba  pronuti* 
tiabal,  al  lesUlur  IrenaDus  lib.  i,  cap.  i% ;  cxieri  ejusdetn  generis  bJcreUci  EucharisUam  ex  more  Ecclcsim 
celebrabani.  Hine  eos  provoeat  Ircna^us  iib.  iv,  cop.  18 ,  ui  c  aut  seiiieniiam  mulont,  aut  absUneani  offcren 
do  quae  pnttdieU  sunt.  i  Non  verisimile  est  quibus  reiigio  eruia  consueU  Eucharistiat  celubrandii  formadisce« 
dcre,  ^os  iu  BapUsmi  riUbus  ne  id  quidem  reUniiisse  quod  Chrisius  nominatim  pirxscripserat.  Muiu  sane  iq 
Bapiisml  cieremonias  iinpia  el  absurda  induxeruiH  piorique  GnOaUci.  Sed,  ui  observai  AugusUnus  (lib.  vi 
deBaptUmQt  n.  47),  <  eeru  iUa  evaiigeUea  verba  siao.  quibus  non  potesi  BapUsmus  CQiisecrari  t  ^^'^WsY^qIp 


ol  PRiEFATIO.  52 

lcnt  ul  pcr  illa  sic  cvacuentur  quxcumque  in  prece  viiiosa  conlra  rcgulam  fidei  ^dicuniur ;  et  si  roalus  aique 
perversus  in  aliquibus  pcrversam  precem  affcrat,  adest  Deus  evangeliois  vcrbis  suis,  sine  quibus  Baptismus 
Chrisli  consecrari  non  poiest ,  et  ipse  sanctificat  sacramentum  suum.  i  Gum  Augusiino  consentit  Stephanus, 
qul,  ut  refert  Firmilianus,  dicebat  i  ils  qui  apud  hxreticos  baptizaniur  adesse  prxsentiam  et  sanetimoniani 
Ghristi.  >  Quod  autem  siiectat  ad  cos  qui  aut  aquam  iion  adliibcbant ,  aiit  non  ul  Ghristus  prsscripsit ,  bapti- 
zabant  (quales  exstitisse  iionnulli  videniur  inter  Gnosiicos  ethnici  mngis  quain  haBretici),  non  dubium  quin  eos 
sine  Baptismo  Siephanus  in  Gcclesiam  non  admisisset.  Noiiniilli  autein  sic  Baptismi  verba  Iromutabant,  ut  ta- 
men  reiincre  et  exprimere  vellent,  qiinies  erant  qui  baptizabant  c  in  nomen  incogniti  patris  omnium,  in 
veritatem  mairem  omniuin  ,  in  descendeiitem  in  Jcsum  >  (Iren.  lib.  i,  cap.  21,  n.  5).  Sed  de  ejusmodi  hxrett- 
cis  adeo  nulla  fuit  controversia,  ut  Gyprianus  et  Fimulinnus  intcrrogationes  ipsas,  qiiales  in  Ecclesia  fieri 
solcbant,  ab  hoereticis  servari  tesientur,  pag.  131,  145,  i5i.  Ad  lixc  Cyprianict  Firmillani  icstimonia  accc« 
dit  auctoritas  nou  soliim  Augustini,  Vinceiiiii  Lirineiisls  ei  Facundi,  qiii  iniiiime  dubiiarunt  quin  communcm 
Ecclcsiae  senieiiiiam  Stephanus  defendissct;  sed  etiam  Dionysii  Alcxandrini  et  Eusebii,  quorum  primussic 
ad  Slcplianum  et  de  Slephano  scripsit,  ut  in  eo  leniorein  lantuminodo  senientiam,  et  quaindam,  ut  in  re  non- 
dum  oinnium  consensu  decisa,  accommodationcm  desidcrarei;  aller  veroantiquam  iraditionem  ab  eo  dc- 
fcnsam  fuisse  testatur,  Hisi»  lib.  vii,  c.  3. 

Y.— S.   CTPAIANUS  SEItTBNTIAII   APVERSABIORDH  HINUS  INTELLEXIT.  ^  DE   BAPTISHO  IN  CHRISTI  NOIIIKE.--STEPHANI 

SENTENTIA  OETA  AB  APOSTOLIS. 

Sed  duo  nobis  supersunt  explicanda,  utrum  Stephanus  hxreticorum  bapiismo  non  solum  characierem  im- 
primi,  sed  etiam  peccata  dimitli  existimaverit;uiruin  satis  esse  duxerit  in  Ghristi  nomiiic  baplizare,  nulla 
Palris  ci  Spiriius  sancti  facta  menlione.  Gyprianus  et  Firmilianus  sic  semper  adversarios  rcfellunt,  quasi 
isii  pcccata  ab  hxrcticis  baptizautibus  dimitti  conlcadcrenl.  i  Dai  honorem  Deo,  inqult  Gy  prianus  (Ep. 
Lxxiv)  qui  apud  eos  qqi  in  Deum  blasphemani,  remissioncm  pcccatorum  dari  judicat?  >  Et  Firmiliaiius 
(Ep.  Lxxv)  :  f  Stephanus,  inquit,  et  qui  illi  consentiunt,  contciidunt  dimissionem  pcccatoruin,  et  secundam 
nativitalcm  in  hxreiicorum  baptisma  posse  procedcre,  apud  quos  ctiani  ipsi  confilentur  Spiritum  sanctuin 
non  esse.  i  Et  infra ,  c  dicunl  eum  qui  quomodocumque  furis  bapiizatur  menie  ei  fide  sua  gratiam  consc* 
qui  posse.  >  Iii  Episiola  a  Jubaiano  ad  Cyprianum  niissa,  quam  Stcphani  esse  Pamclius  el  Baronius  exis- 
liinant,  scriptum  eral,  i  quod  quanrendum  iion  sit  quis  bapiizaverit,  quando  is  qui  bapiizaius  sit,  accipcre 
rcinissain  peccatorum  potuerit  sccundum  qiiod  credidit.  >  Difficilc  non  fuit  Gypriano  et  Firmiliano  iu 
ea  opinione,  quam  adversariis  suis  affingunt,  nianifesiam  pugnam  dcmonslrarc.  Perabsurduin  cnim  csi 
ut  rcinissioncin  pcccaiorum  consecutus  esse  dicatur  qui  nonduro  accepit  Spiritum  sanctum ,  ct  Ghristuiii 
in  Diiptismo  induisse  in  quo  nondum  habUat  Spiritus  saacius.  Sed  videnlur  sumini  illi  viri  Cypriaiius  ct 
Firniiliaiius  miuus  accurate  inlcrpreiari  sentcniiam  advcrsariorum,  quos  vcrisimiie  non  est  tnm  absunle 
paiiocinatos ,  ut  remissionem  peccatorum  siiie  Siiiriiu  sando  comparari  posse  credereiit.  Existimat  crudi- 
lus  ediior  Atl/erariim  «ttmmorjmt  Pojt/i/icum  Stcphanum,  dum  rcroissionem  peccaiorum  in  baptismo  cxira 
hacrcsim  dato  .ignoscit ,  vcl  de  infiantibus  loqui,  vcl  du  adultis  boiia  fidc  bapiismum  ab  occulto  hxrctico 
acci|tieniibus,  aut  ab  apcrto  in  exiremo  vitx  periculo.  Quaiuvis  autem  doctissimo  scriplori  plurimuro  iri- 
biiani,  aliam  lamen  viani  inibo  cxplicandoi  Siephani  senienii;e,  quoc  inihi  videtur  illustrari  posse  cx  his 
illius  verbis  a  Firmiliano  citatis  :<  ilaeresis  quidcm,  aiebat,  parii  et  cxponit;  cxpositos  autem  Ecclcsia 
suscipit.  > 

Pcrspicitur  ex  liis  verbis  haeresim  non  sibi  sed  Eccleiioi  parerc,  vcl  poiiiis  Ecclesiam  per  haeresiin  vcl- 
uti  per  ancillam  parerc,  itn  ut  quos  parit  ha^rcsis,  filii  sponsx  ficri  possuiit  si  ad  Ecclesiam  acccdant ; 
ab  Ecclcsia  aulem  non  suscepti  inleritum  efi^iigere  non  possint.  Siephani  doclrinx  simillima  csl  h;cc 
Augustini  senientia :  c  Ecclesia  quippe,  >  itiquit  iib.  1  de  Bapt.-,  n.  12,  <  omnes  per  Bapiismum  parit,  sive 
apud  se,  id  estex  utero  siio,  sive  extra  se  de  seinine  viri  siii.  Sod  et  E>au  de  uxore  nalui,  proplcr  fra- 
tcrnam  discordiain  separatus  est  a  populo  Dei,  et  Aser  per  uxoris  quidem  potestatem »  scd  cx  ancilla 
natus,  propter  fratcmam  concordiam  tcrram  promissionis  accepit.  Unde  et  Ismacii  ut  separareiur  a  populo 
Dei  non  obfuit  inater  ancilla,  sed  obfuit  fraterna  discordia;  et  non  profuit  potcstas  uxoris,  cujus  rongi^ 
filius  erat,  quia  pcr  ipsiiis  jura  conjugalia  et  in  ancilla  seroinaius  erat  ct  ex  ancilla  susceplus.  Sic  ci  apud 
isios  Ecclcsiae  jure,  quod  est  in  Baptisroo,  nascuaiur  quicuinque  nascumur;  sed  si  concordent  cum  frairibus, 
per  uniiatem  pacis,  veniunt  ad  terram  promissionts;  non  de  roaterao  utero  rursus  jejiciendi,  sed  in  paicr- 
no  seroine  agnoscendi :  si  aulem  in  dlscurdia  pcrsevereni,  ad  Ismaelis  funiculum  periinebuni.  >  Iromerito 
crgo  Gypriauiis  et  Firmiiianus  exisiiroarunt  Siephanum  haercsi  voluii  sponsx  filios  attribuere,  curo  haerc* 
sim  veluli  anclHam  parere  dixerit,  utquosipsa  pepcrit,  hi  abEcclesia,  quae  sola  cst'  sponsa,  su.^ci* 
pianiur.  Non  absimili  senientia  videtur  peccatoruro  reroissioiiero  inbaptisnio  hnereticorum  agnovisse.  Qucm- 
admodum  eaim  ejusmodi  baptismus  haiic  vim  habet,  ut  quos  peperit  ancilla  ad  sponsam  pcrlineani , 

cuni  ab  Ecdcsia  suscipiuntur ;  slc,  qtiamvis  peccata  non  dimiiiat  in  lisrcsi  manentibus,/{<r  lanien  vaiet«  ut 

Digitized  by  v30' 


53  PIL£EATIO.  U 

redeonlibus  ad  Ecclesuim    dimiliaiitur.  Id  cgrcgie  Augusiinus  eiplicat  in  libro  I  de  Bnplimo:  t  Inlelligant 

(  DoDaiisuc  ),  inquil  (n.  48),  in  commuiiionibus  ab  Ecciesia  separatis  posse  homincs  baplizari,  ubi  Chrisii 

Baiaisnius  cadem  sacramenli  celebratione  datur  et  sumitur  :  qui  tamen  tunc  prosii  ad  rcmissionem  pccca- 

toruin,  cum  quis  reconciiialus  unitati  sacrilcgio  dissensionis  exuitur,  quo  ejus  pcccata  lenebantur  et  di-  * 

mitli  non  sinebantur.  >  Auctor  anonymus  libri  de  RebapUtmate  nihil  fere  aliud  probat,  nisi  lianc  Baptis- 

mi  foris  accepti  uiilitatem  ad  remissioncm  peccaiorum  in  Ccclesia  consequendam.  Statuit  p.  357/ c  invo- 

eaiiooem  illam  pristinam  nominis  Jesu,  nuda  et  singularis  si  in  errore  sit  constitula,  non  posse  ad  salu- 

tcm  praestandamsiuffiGere;  ne  hac  ratione,   inquit,  eiiam  elbnicos  et  hsereticos  abutentes  nomen  Jesu 

credamos  ad  salatem  sine  vera  re  atque  integra  posse  pervenire.  Quam  tainen  iiivocaiionem  nominis 

Jesa  eorrectione  erroris  et  agnltione  fidei  veritalis,  et  abscissa  omni  iabe  pra^teritx  conversaiionis,  mysterio 

Dei  eirca  ejosmodi  homines  rite  perpetratam ,  locum  quem  habitura  non  erai  obtinere,  et  postremo  in  hde 

recU  el  ad  integritatem  signi  praestandam  non  obesse,  suppleinento  ejus  quod  deerat  accedente,  perquam 

mile  est  credere.  >  Yidentur  ergo  Cyprianus  et  Firmilianus,  cum  adversariorum  sententiam  non  ex  paci- 

fids  colloquiis  ac  dispulationibus,  sed  ex  scriplis  tantum  iisque  valde  obscuris  cogniiam  haberent,  minus 

inteUexisse  quid  isti  sentirent ,  et  credidisse  fidem  illos  et  peccati  dimissionem  in  faxreticis  ab  hxrcsi 

noii  discedentibus  admitiere,  quamvis  de  fide  errori  succedente  loquereniur ,  ac  peccatum  ita  dimiiti 

dic^ent,  ut  haec.  dimissio  tunc  valeat  cum  ab  haeresi  disceditur. 

Nmic  alius  error  a  sancto  pontiUce  propulsandus,  cui  verisimile  non  est  Baptismum  in  solius  Christi 

nomine  probatum  fuisse  :  i^  Immerito  in  Slephano   ejusque  sociis  viiuperaretur  ejusmodi  loquendi  raiio 

qiKe  et  Scripturae  auctoritate  el  ecclesiastici    sermonis  usu  firmata  est,  ut  demonstrai  modo  laudatus 

editor  Epi$t.  $wnm.  Pont.  V  Quod  spectat  ad  Stephanum,  non  eum  hac  in  re  erroris  accusat  Cypria- 

nus,  quamvis  prima  specie  accusare  videatiir.   c  Non  csi  autem    quod    aliquis,  >  inquit  in  Epi$t,  lxxui, 

c  ad  cireumveniendam  christianam  veriiatcm  Chrisli  nomen  opponal,  ut  dicat  :  Iii  nomine  Jesu  Clirist 

«hiciimque  est  quomodocumque  bapiizali  gratiam  Bapiismi  sunt  conseculi.  i  Ct  paulo  posl  :  c  Quomodo 

crgo  quidam  dicunt  foris  extra  Ecclesiam  iinmo  ei  conira  Ecclesiam,  modo  iii  nominc  Jesn  Christi  nhU 

cumque  et  quomodocumque  baptizatum  gentilem  remissionem  peccatorum  conseqiii  posse ,  quando  ipse 

Gbrtstus  Gentes  baptizari  jul)eat  in  plena  et  adunaia  Trinitaie?  >  Sed,  uthxc  intelligantur ,  obscrvaodum 

est  Gypriahum  boc  ioco  non  id  in  adver^ariis  culpare,  quod  trium  Personarum  aiiquam  in  Bdpiismo  omit- 

ti  posse  dicerenl,  sed  quod  fidem  in  tres  Personas  necessariam  negarent.  Nam,  cum  Marcionitx  ct  alii 

ejusmodi'  hxretici  horrendas  blasphcmias  in  Patrem  cvomerent ,  coniendit  Cyprianus  iiihil  illis  prodcssc 

nomen   Christi,  quia  c  sine  Patre  aut  contra  Patrem  prodesse  cuiquam  solus  Filius  non  potesl.  Qiiomodo, 

inquit,  non  cognito,  immo  et  hlasphcmalo  Deo  Patre,  qui  apud  basreticos  ChriNti  nomine  haplizati  dicun- 

Uir,   peccatorum  remissam  consecuti  judicantur?  >  Rejicitergo  Cyprianus  bapiisma  ab  haereticis  in  Chrisri 

nomine  datum,  non  oh  Patris  pra:termissionem,  qme  res  iii  eontroversiam  non  veiiiebat,  sed  ob  blas^ 

phemias  in  Patrem.  Ilinc  illud  idcm  baptisma  probal,  si  in  Christi  veritaie  administretur  :  c  Undc  appa- 

rei,  inqiiit,  non  ea  statiin  suscipienda  et  assumenda  quae  jactantur  in  nomiiie  Christi,  sed  qux  gerunlur 

in  Ghristi  veritate.  >  Idem  ergo  est  Baptisma  in  Christi  nomine,  ac  Baptisma  a  Christo  institutum.  Fir« 

milianns  qoi  hanc  Cypriani  epistolam  legerat,  atque  hunc  iocum  qui  nunc  in  manibus  est,   ut   pleraque 

alia,  observationibus  suis  conGrmat ,  Baptisma  in  Chrisii  nomiiie  dari  existimal,  cum  in   nomme  trium 

Personarum  datur,  neque  in  adversariis    culpat  quod  Baptisma  in  Christi  solius  nomine  ratum  habeant, 

sed  c  quod  non  putant  quasrendum  esse  qui»  sit  ille  qui  baptizaverit,  eo  quod  qui  haptizalus  sil,  gratiam 

conseqoi  potuerit  invocata  trinitate  nominum  Patris  et  Filii  et  Spiritus  sJincti,  quasi  invocatio  hjcc  nuda 

nomumin  sufficiat  ad  remissionem  peccatorum  ;et  Baptismi  sanctificationem.  > 

Quinetiam  non  modo  Slcphanus,  sedneipsoquidem  auctor  anonymus  libri  de  Rebapiimale^qui  Cyprianum 
vehementi  aceto  perftidit,  Bapiisma  in  solo  Christi  nomine  videtur  probasse;  hoc  tamen  errore  illum  Tille* 
montius  laborasse  contendit,  scd  prorsus  immerito.  Is  enim  Baptisma  in  Christi  nomine  interpreUiiur  illud, 
quod  ex  forma  a  Christo  prxscripla  confertur.  Locus  ipse  quem  objicit  Tillemontius  rem  aperte  demonstrat : 
f  Multum  inierest  >,  inquit  anonymus  scripior  pag.  558 ,  <  ntrum  in  totom  quis  non  sit  baptizatus  in  nomino 
Dommi  nostri  Jesu  Christi,  an  vero  in  aliquo  clandicet  cum  baplizatnr  baptismate  aqux,  quod  miiius  cst, 
dummodo  postca  constet  in  veritate  sincera  fides  in  baptismate  spiritus ,  quod  non  dubie  majus  es}t.  Ncc 
xstimes  buic  tractatui  conlrarium  esse  quod  dixit  Dominus :  Ite,  doeete  gentes^  tinguite  eo$  in  nomine  Patris 
ei  FilH  ei  Spiriiui  sancti;  quia,  cum  lioc  verum  et  rectum  et  omnibus  modis  in  Ecclesia  observandum  sit,  el 
observari  quoque  solitum  sit ,  tamen  considerare  oportet  quod  invocatio  nominis  Jesu  non  debeta  nobis 
futilis  videri  propter  veneratioiiem  et  virtutem  ipsius  nominis ,  in  quo  nomlne  virtutes  omnes  solent  fieri  et 
nonnomquam  etiam  ariqux  ab  hominibus  extraneis.  >  Exquibus  concludit  Tillemontius  hunc  scriptorcm,  etsi 
fntetur  trcs  personas  nominari  solere  in  Ecclesia,  non  tamcn  irritum  baplismum  putare ,  si  in  solo  Jesu  no- 
mine  conferatur.  Scd  noster  ille  scriptor  non  id  sibi  objicit  ez  Christi  verbis :  /n  nomine  Patris  et  FilH  et  Spi* 
ritns  sancti;  sed  illud,  Docete  gentes :  neque  illud  defendit  baptisma  eui  desit  trium  Pcrsooarum  appeliatiOy 
3ed  cui  desit  <  smcera  fides,  >  et  quod  ait ,  <  In  Ecclesia  observandum  et  d>$ervari  solitum,  >  jofertur  adt 

Digitized  by  VjOOQIC 


hxt  vcrba :  Ile,  doeele  gintei.  Hinc  ApoMoto^  contendit,  tm  bdptizati  snnt  ladtformn  mor^,  de  ChHstl,  im- 
mortalitate  sensl^se,  nec  ipslus  mortem  et  rcsurrcctlonem  crcdidisse  :  nnde  slc  eonclndlt  (p.  560) :  c  Itaque 
quod  ad  Ipsos  discipnlos  pertlnct,  tieqoe  integfam  tieqiic  perfectam  fldem  habuisse ,  his  ftiodls  quibus  relo^ 
irmtis  inveniiJntnr,  et  quod  multo  gravius  cs(,  slcul  in  Evangelio  cata  Jonnnem  scHptum  est ,  eiiam  aliosbap^ 
ifzabant.  i  Non  ergo  agitnr  hoc  loco  dc  appcllaiione  trium  Pcrsonarnm,  scd  rCft  o(  cdria  tit  tninlme  contro* 
vcrsa  pohilur,  nec  fiaptlsma  In  nomlnc  Jcsu  nptid  hunc  scrlptorem  aliud  sonat,  ut  tidere  est  ei  terbis  moda 
cilnlis,  ac  BaptismSI  aqiue ,  Bapilsma  in  nomiiic  Patris  et  Filii  ct  Spiritus  sanctl. 

Jam  vero  non  longa  disputailonc  opus  cst  ut  propugtiatum  a  Siephano  papa  hisiittliflm  et  hraditioAi!)  a|MH 
siolicrc  fontlbus  profluxis^e  demonsircmug.  Vigcbai  utique  hire  consoetiido,  exceptla  ilDs  ecclesils  t|ua§  sy* 
nodorum  decreia  In  aliam  scntentiam  dctorscfnnt.  Ifiillum  iri  Occidente  vestiginm  iterati  Baptlsml  prseterqtiani 
inAfdca.  In  Oriente  testatur  Eusebins  {Oht.  L  vit,  e.  2)  aniiqtmm  consuciudinem  invalulsse^  m  inrcci- 
ptcndls  faa^eticis  sola  manbum  Imposliio  cum  prccaiionlbns  adhiberetur.  Morem  iEgyptl  perspicimus  ex  tesr 
timoniis    DiOnysii  AlexandHnl    apud  llluscbium  in  eodem  librd  cXstantlbus.  Mlnatus  fuerai  Atepbanus  s^ 
cum  Gdppadoeia ,  CHiCia ,  Galatla  et  (Imtimis  regionibuS  non  communicaturum ;  at  itullx  proTsus  de  ^gjrpto 
querelac;  quincilam  Dlonysliis  AletandHnns,  mngno  EccleMdC  commodo,  interposuit  Sein  paciAcationem  dissi- 
dli.  Qnod  autem  Xystum,  Romanum  pontlflcem,  Consotendum  essc  duxii  de  bomhie  Jnmdudum  in  Eoolesiani 
reverso,  sed  qui  se  impio  et  pleno  blasphemia!  bnptlsmo  Initlatum  fuisse  memlherat  ^  id  iMm  ^otllm  Dionyst^ 
consensiohem  cuni  Ecclesla  Homana,  et  alienum  ab  iterando  Bapiismo  anlmum  declarat,  sed  etlam  argomcntc 
cst  ah  Ipsius  decessoHbus  Reracla  aui  Demetrio  qui  hunc  homlnem  recepcrnnt,  soliios  non   fuisse  retleuntd 
hsereticos  baptlzari.  fluc  accedit  Basllil  iestimonlum  ,  qul  bnptismum  Montnnistarum  Dlonjrslo  Alejtnndrino 
probatum  fulsse  asseverat  can  i.  Quod  cx  Clemente  Alesnndrlno  objicttur  (Strom.  1,  p.517),  aquam  hdereiieo^ 
''Um  esse  aquam  alienam,  id  fton  expidH  probat  sed  contaminari  qui  Bnpiismum  in  hscreal  jnm  adulti  nccfpiunl; 
at  Baptismum  irritum  sabcto  Clementl  et  nullum  Visum  csse  non  probat.  Difficillor  Hd  expllcandum  Hierony-* 
mus,  qui  In  libro  de  Scriptoribu$  eccteshHicls  testatur  Dionysium  AlcxandHntim  Idelii  ac  Cypriinum  de  hap^ 
tismo  haeretlcorum  sensisse,  ac  plures  ea  de  re  iltieras  Ecripsisse;  acd  hac  in  re  pugnai  Hiefonjmos  adverta 
fronte  cum  Basitio. 

Ipsa  etiam  AfHca  testls  CitaH  potest  lllibs  tradiiionis  q\tm  acerrimo  impugnHvit.  Neqno  eolffl  Aiirl  nnie 
AgHpplni  decreta  bnpiismum  ab  hdereiieis  datum  Iterabant;  idque  ipsos  csse  confessos  perspieliar  et  hls 
Firmlliani  verbls :  f  Quod  quidem  adversns  Stephanum  vos  dicere,  AfH,  potcstis ,  cognlta  veHtaie,  errorem  vos 
consuetodinis  reliqursse.  i  Ipse  eiiam  Cyprlanus ,  dum  ait  in  Epist.  ad  JubaL  hon  novam  aut  repentinam  rom 
esse  ut  baptlzeniur  qui  ab  bscreticls  In  Ecclesiam  Vcniunt ,  sed  multos  annos  essc  ex  quo  Sub  Agrippino  id 
episcopi  lii  concilio  Statuerant,  non  obsctire  de  noviiate  oplnlonls  suae  confiietuf,  illlusque  foniem  et  eaput 
Agri|)plntnii  agnosclt.  Exlsihnavlt  Augtistluus  inductum  ab  Agrlpphio  morem,  cum  paulo  po^t  exarnisset)  a 
CypHano  revocatom  ftiisse.  Sed  id  omnlno  pAgnat,  nt  observavlt  Tillemontlus ,  cum  his  CypHanl  vcrbis  ex 
Eplst  ad  iubai.  :  i  Quando  exinde  (nempc  ab  Agrlpplno)  usqne  in  hodtcmum  tot  millia  hxreticorom  in  pro- 
vlncils  nosiHs  ad  Ecclcsiam  conversi ,  non  aspernnti  sint ,  neqoe  cunctatl ,  Imo  et  rationabiliter  et  libenier 
amplexl  slnt,utlavacrl  viialis  ei  saluiarls  Bnpilsmi  gratiam  consequcrcntur.  i  Sed  siCyprlanus  consnctudinem 
jam  stabilitamdefendit,  novam  certe  AgHppinus  induxii,  ut  tot  locis  observat  Augustinusin  librlsde  Bapiismo. 
His  testlmoniis  plurimum  addit  pondcrls  seciarum  conseiiSns ,  quas  acceptum  in  aliis  sectis  Baptisroum 
iterare  non  audebant.  Quis  non  videt  tot  ecclcsiarum  totque  secinrum  consensum  non  ab  alio  caplte  el  fonte 
quam  ab  Apostolls  fluxisse,  In  rc  prxsertlm  quae  maxlmls  obstrucia  difficnltatibus ,  nec  ScHptoHs  aperte  in^ 
dicata,  necalloEcclesisedecretoconfirmata,  Ita  lamen  Catbolicls  et  haeretrcls  explorata  erat,  tit  contrarla 
opinio  gravis  error  videretur.  Numquam  satie  post  Apostnlos  iam  flrma  persnasio  inscolpi  animls  potuisse 
liullo  interveniente  nnivers»  Ecclesias  decreto ;  sed  potins  hscrcsis  oifhim  et  Justissima  cauilo,  ne  aui  homlni- 
lius  hon  baptizatis  EoehaHstla  daretur ,  aut  Infantes  In  ha&resi  bapiizati  sinc  vero  Baptismo  fnorerentor, 
neeessitatem  iterandi  Baptlsmi  plurlmls  attulissent. 

\L  «-^QuiitfS  ponssuioii  mioHibm  sbsr  s.  cmiAinjs  DEFmuir.^NBo  S40iu«iiiTA  k  luut  m  iGctcii^ 

AOMtHISnUITA,  IttQ  TBAMTIOlini  BRIECIT. 

Quamvis  suam  Ecclesk  de  lixrelicorum  baplismo  doctHnam  ex  ipso  Apostolorum  6re  acceperit,  fatcndum 
lamon  est  mon  fuisse  banc  traditionem  ex  iilo  genere  quod  omniuin  aiiribusquotidiana  pnBdlcalio  incukaret. 
Nemo  umquam  Ecclesiae  sententiam  de  ChHsti  et  Spiritus  sancii  diviniiate,  de  mutationc  donorum  in  corpus 
ot  SBnguiDem  Chnsli  et  aliis  ejusmodi  rebus,  sine  summa  negligentia  Ignorare  poiuii,  aut  sine  summo  scekro 
impugnare « qma  his  dogflaalibus  Cbristlaoornin  aures  in  omnibus  eccl&ils  circumsonabant.  Utrum  auiem 
b»reiieorum  baptisma  ratum  Recnebahendam  essct,  id  obscurari  et  die  obsolescere  potuiiin  multis  r^giooi^ 
hte^  ia  qttlbos  recipleBdorum  hareticorum  aut  nullus  erat  usus  aut  adiaodum  rarus.  Quare  mirari  iion  de« 
hemos  cmr  hac  ui  re  prsDSUnlissimi  viri  crraveHnt.  Ac  veritas  quidtMU  tskcik  invcsiican  pomissetf  si  con< 
wgtm  kkmm  aBtiqiilssim»  eec^si»!  quA  miuiquam  horeticis  carucrant  quos  oppugMrent  ,^  rcdcttnios  ia 

Digitized  by  VjOOQIC 


57  PRiEPATIO.  5S 

Ecdcsiani  reciperent ;  qiialiB  erat  in  primis  Ecclcsia  Romana,  cum  yetu$ilisslmo8  qaoMfne  hmticos  eonstct  in 
bane  orbem  sesc  contnlisse.  Sed  hujus  cantionis  pnclermissnc  lcvisMimam  ciilpam  susiinet  Cyprianus  »  qul 
coASoetttdinera  rebopciiandi  non  indaxit  in  ecclesinm  snam-,  sed  deccssorum  suorum  auetortlate  constitu- 
u«  feperit* 

Ratioamn  momends  qdibus  utelmtur  Cyprianns,  tantum  inest  splendoris,  nt  se  Aogustinus  sohi  EcdeAi» 
aoctorHtte  in  contrariam  senfentiam  addnci  fateatur :  c  Nec  nos  ipsi  i,  inquit  I.  n  4e  BapL^  n.  5,  c  lale  aliqaid 
Mtomns  asserere ,  nisi  nniversse  Ecclesias  concordissima  anctoritate  firmali ;  coi  et  ipse  (Cyprianns)  sine 
dobio  cederet,  si  jam  illo  temporc  quxstionis  hujus  veriias  eliqnata  el  declarata  per  plenariuro  tonelliaHi  80< 
lidareitir.  I  nocantem  potlssimumargnmento  nitebatnr  Cyprianus:  hsereses,  cnm  ab  Ecdesi»  nnitate  ab* 
sdssae  slniet  ex  mortuis  constcnt  hominibus,  non  posse  sanctiftcare^  remissionem  peccatorutti  et  Spiritam 
sanctom  dare.  c  Quis  aolem  polesl  dare,  >  inqnit  in  Ep.  lxx,  c  quod  ipse  non  habcnt?  Aut  quomodo  potcst 
spirilalia  agere,  qui  ipse  amiserit  Spiritum  sni)ctuin.  i  Et  in  Epi  lxxi  :  c  Noquo  enim  flodpiaRl  itiie  ali()uid 
abl  nihil  esu  i  Et  paulo  post :  i  Bfnnifbslum  e&t  nutem  eos  qui  non  sunt  In  Eeclesia  Christi  inier  mortuos  com- 
patari,  nec  posseab  eo  vivificnri  niteium  qni  ipsc  non  vivnt.  i  Ex  his  et  nliis  ejusmodi  testimoniis  nequaquam 
id  sialnit  Cyprianus,  quod  cx  ejus  verbis  consequi  cxisiimarunt  cruditorum  nonnulii,  necessarlam  Osae  singnli^ 
mtnisiHs  sanctliatem,  iii  sacramenta  vatide  administrent.  Loquitur  de  univeraa  soeieiate,  non  do  privalia ;  el 
quoroadmodttm  Eccleeiie  catholics  sacramenta,  dum  a  malis  admtnistrnntur,  vim  suam  el  eifoeUm  colinoBl 
preesbtie  sanctoram  d  gemiiibus  colombne ,  sic  apud  li^reiicos,  ubi  omnes  moriiii  aonl»  sacramenla  suo 
efleeltt  derraodari  ac  nalla  prorsas  esse  cxistimabat,  cum  sibi  persaadere  non  posaet  colnmbaro,  ut  per  maios 
miiilstrea  in  Ecclesia  catholica,  ita  pffr  b^reticos  ei  scbismaticosin  haeresi  etscliismaie  iiaptizare.  Sio  expli- 
caftdiin  Cypriani  menlem  ex  plnribus  locis  perspicitar  :  c  Qaomodo  anteni  mundare  i ,  inquit  in  £p«  lxx  , 
c.et  sanetiflcare  aquam  poieat  apud  quem  Spiritus  sanctus  non est?....  Aut  qoomodo  bapliaans  dare  altori  re« 
missani  peccatoram  potesi,  qoi  ipse  peccata  sua  deponerc  extra  Ecclesiam  non  potesi?  i  Ei  in  Ep.  lxxiii, 
p^  499 1  c  Numqiiid  de  ficeleaia!  fontibus  rigare  potest ,  qni  intas  in  Ecclesia  non  esl*  >  Faielur  paulo  post 
baereticos,  c  si  Ecclesisc  devoli  ct  i»  Ecclesia  constitoti  sunt ,  posso  el  Baptismo  ejos  el  cffiteris  salutaribus 
bonltali.  I  Denique  in  eadem  opisto)a(p.  i53)conceptis  vcrbismalos  qui  in  Ecclesia  sonl  distinguitab  hxre"* 
lieis  :  c  Porro  aliud  esl,  inqaiii  eos  qui  inlus  in  Ecclesia  sunt  de  nomine  Christi  loqui;  aliud  est  eos  qai  foris 
smil  eiconira  Ecelesiam  raeionl,  in  nomine  Christi  bapiixnre.  Quare  qui  baereticls  patrocinantur  non  id  pro- 
feramqood  Pauias  de  rnartbos  posuit,  sod  osicndanl  si  bscretico  aliquid  concedenduro  puuvit,  aul  si  Odem 
cl  baplisma  ooram  probavit ,  aut  si  perfldos  et  blasphemos  remissionem  peccatorum  accipere  exira  Ecdesinm 
poaee  eonstliaiu  i  Eadem  habet  Firmilianus  p.  149.  ilinc  observat  Augustinns  (I.  iv  d$  Bapu)  Cyprianum 
dislingaere  c  imer  eos  qoi  mali  foris  sunl,  et  cos  qui  intus  maii  sunl ;  i  ac  pluribus  demonstrai  minimc 
acqui  ex  liac  distinctione ,  ul  Ecclcsia  foris  per  bserelicos  non  baptizet ,  qucmadmodum  per  malos  in* 
tos  baptixau  — 

Si  pelUa  a  Gypriano  e  Scripturis  argumenta  non  omni  verisimililodinis  colore  desiiliita  sant,  ai  quae  ob- 
jeelaeabadversariistnidltioni  rcspondel,  eataniiingcniiluce  prorsusindigna.  Humnnam  tradiiionem  appcllal 
qood,  nullius  condlii  auetoritate  constitutum,  in  mnximis  quibusque  ecdesiis  summo  consensa  observabatur, 
nec  in  ipsa  AfHca  anle  Agrippinum  observari  desierai.  Gum  autem  ei  objiceretur  :  c  Quid  ergo  fict  de  bis  qui 
in  pReleritam  de  boiresi  ad  Ecclcsiam  venientea  sine  Baptismo  admissi  siml  ?  i  sic  respondet  in  EpisU  ad  Ju- 
taL  :  c  Potens  esl  Dominusmisericordia  sua  iBdulgcnliam  dare,eieos  qui  ad  Ecclesiam  simpliciter  admissi  in 
Ecclesia  dormieruot,  ab  Fxclesia:  $\ix  muneribus  non  scpnmre.  i  lu  hac  responsione  charilalem  Cypriani  et 
nniroi  inoderationcm  fadle  agnoscas ;  sedqiiod  ei  objiciebaiur,  cum  et  adultos  et  infantes  complectcrctur ,  ipse 
de  adultis  sese,  at  potest,  expcdit,  atde  infaniibus  in  hasresi  baptizatis ,  et  in  Ecclesia  sine  novo  Baptiscno 
anteasam  raiionis  morientibus,  ne  verbum  quidem  proloquitur. 

Quaravis  autem  objcclx  tradiiioni  minus  beile  responderit  Cyprianus,  non  idcirco  tamen  Iraditionis  aucio* 
ritatera  flocdfeciu  Nusquam  exprimit  aui  dicit  quod  ei  Simon  Goulartius  iu  noiis  ad  EpisU  lxxiv,  et  multi 
alii  proleslantes  affinxerunl,  i°omnem  evangclicam  et  apostolicam  traditionem  csse  quaerendam  in  Evangcliis, 
Aetis  aal  Epistolis ;  T  omnia  illa  quae  non  possunt  in  his  libris  reperiri  rejicicnda  et  contemnenda  csso. 

Non  videtar  coehim  terra  longius  distare,  qiiam  Cyprinni  senteniia  ejasmodi  commentis.  i**  Ex  ejus  de 
^cclesiae  inlallibilitato  testimoniis  qucc  supra  reiulimus,  perspici  polcst  nn  aliam  fidci  regulam  non  admiserit, 
quara  Scripturx  conlextum  a  traditioue  separatum ;  V  Cyprianus  ci  Firmiliauus  nusquam  querunlur  quod 
traditionem  Stephanus,  ut  fidei  regularo,  opponat.  Falenlur  lianc  traditionem  dc  Bapiismo  haereticorum  non 
ilerando  ol>servandam  esse,  si  ab  Apostolisorta  sil;  scd  oriam  negantab  Apostolis,  quia  hxTCiici  qni  sub 
Apostplis  rediere,  jnm  in  Ecctesia  baptizaii  fuerant  (Epp.  lixiv  et  lxxv).  Addit  Firmilinnus  c  cos  qui 
Itomae  sunt  non  ea  in  omnibiis  obsprvare  quac  sint  ab  origine  tradita,  vcluti  circa  celebrandos  dies  Paschae;  i 
cx  quo  (acile  intelligitur  quid  dc  traditionibus  non  scriptis  scnserit  Firniilianus.  5"  Objectoe  ab  advorsariis  lra<- 
dirioni  aliam  opponit  Cyprianus  dequa  cx  utraqncparle  conveniebal:  c  Necquisqnnm  dicnt,  i  Inqnit  in  EpisU 
ad  Jubtti,  (pag.  155),  cquod  nccepimns  nb  AposloIis  hoc  scqnimnr,  qnnndo  Apostoli  non  nisi  unam  Ecclcsiam 

Ifadideruoi  et  Baptisma  unum,  qnod  non  uisi  in  cadcm  Ecclcsia  sit  consiitulum ;  ct  nemiocro  inveniamus  ob  ]r> 

Digit^zed*  A^ 


30  PRiEFATIO.  40 

Aposlolis,  cum  apnd  liscreiicos  bnpiizalns  essei,  in  eodcm  Bapiismo  admissum  essc  cl  communicasfte,  ol videan^ 
lur  Apostoli  baplisma  hjrreiicorum  probasse.  »  El  in  Episl.  lxxiy,  p.  lil  :  i  Quod  el  nunc  faccrc  oporlel  Dei 
sacerdotes  pnccepta  diTina  senranles,  ut  si  in  aliquo  nuiaveril  et  vaciliaveril  veriias,  ad  originem  Dominicam 
ct  ad  evangelicnm  alquo  apostolicnm  iradilioncm  rcverfnniur,  ct  iiide  surgat  actus  noslri  ralio  unde  et  ordo 
etorigo  surrexiu  Traditum  est  enim  nobis  quod  sil  unus  Dcus  et  Chrishis  unus,  et  una  ^pcs  et  fides  una» 
el  una  Ecclesia  et  Baptisma  unum,  i  etc.  4'  Adeo  Cypriauus  ei  Firmilianus  Iraditionem  a  Scripluris  non  divel- 
lunt,  adeonefasesseducuniab  Ecclesiaeauctoritaie  in  inlerprclandis  Scripluris  discedere,  ut  lixreticoruni 
bnptisma  irritumesse  lioc  eiiain  argumenlo  pugnent,  quod  hxretici  iiomen  Palris  et  Filii  ct  Spiriius  saiicli 
aique  eliam  Ipsns  interrogationes,  c  Credis  remissionem  peccaiorum  cC  vilam  aplcrnnm  per  sanclam  Ecclcsiam,  » 
aliter  ac  Ecclesia  interpretarenlur  (p.  131,  U5, 154). 

Tn.— CONnBllATlONEII   NON   COKPONDIT    8.  CtPEUNUS  CUIl  IIIPOSITIONE  HANVCIU  IN  UJIRETICOS    REDEUNTES.  -^ 

CONmHATlONEII  INTER  SACRAMENTA  NUMERAT. 

Non  levis  hic  quaestio  excniienda,  ntrum  Cyprianus  eo  crrore  laboraverit,  quem  ei  a  inultls  afOngi  video,  ul 
impositionem  illam  mannum  quam  hxreiici  redeuntes  acciporc  solcbanl,  Conflrmaiionis  sacramenlum  csso 
crederet.  Eruditi  viri  Natalis  Alexandcr  {Disseri.  u  san!.)  ctauctor  novx  ediiionis  Lif^^^rorum  summomn  Ponl. 
scite  illl  quidem  demonstranl  imposiiionem  manuuin  in  hicrclicos  redeuntes  longe  dist.ire  sacrameiito  Confir. 
mationis;  nec  Slejihanum  papam  Confirmaiionem  iterare  voluisse,  cum  satis  esse  coiucnderet  manum  hxre- 
licis  redeunlibus  imponere,  ut  acciperent  Spiritum  sancium.  Sed  iidem  Cyprianum  existimant  adversariorum 
sententiam  minus  intellexisse,  sicqiie  cum  illis  pugnasse,  qunsi  Confirmationem  in  haeresi  acceptain  iicrarent.  . 
Proferuntur  adversus  Cyprianum  h»c  ipsius  testimonia  :  t  Quod  si  secundum  pravam  fidem,  i  inquit  in  Episl. 
ad  Jn^iitafiiim,  pag.  131,  <  baptizari  aliquis  foris  ct  remissam  peccatorum  consequi  potuit,  secundum  eamdem 
iidem  consequi  Spiritum  sanctum  potuii :  et  non  est  necessc  venicnti  roanum  imponi,  ui  Spiritum  snnctum 
coqsequatur  el  signetur.  Aut  utrumque  enim  fidcs  foris  potuit,  aut  neuirum  eorum  qui  foris  fuerat  accepit ;  i 
el  pag.  136 :  t  Baptizari  eos  oportet  qui  de  hoeresi  ad  Ecclesiain  veniunt,  ut  qui  legitimo  et  unico  sanctae 
Ecclesiae  Baplismo  ad  regnum  Dei  regenerationc  divina  procparaiitur,  sacramento  utroque  nascauiiir,  quia 
scriptum  esl :  Nisi  qnis  renalus  fuerit  ex  aqua  el  Spirilu^  non  poiesl  iiUroire  in  regnum  Dei ;  i  et  in  EpisU  ad 
Stephanum,  pag.  128  :  <  Tunc  enim  demiim  plene  sanctiflcari  ei  esse  filii  Dei  possunt,  st  sacramcnlo  uiroque 
nascnntur,  cum  scriptum  sit:  iVtit  quis  rcnalus,  etc.  i  In  camdcin  scntcntinm  loquitiir  Ncinesiaiius  a  Tubulis 
in  concilio  Carlhaginensl  :  t  Male  ergo  sibi  quidani  interprclaniur,  inqiiit,  ut  dicant  quod  per  manus  iinposi* 
lionem  Spiritum  sanctum  accipiant  et  sic  recipiantur,  cuin  mnnifestum  sit  ulroque  sncramento  debere  eos 
renasci  in  Ecclesia  catholica.  i 

Sed  haec  testimonia  videntur  explicari  posse,  nec  mihi  persuadent  Cyprianum  in  re  ante  ocolos  posita 
oscitantem  errasse,  ac  res  nalura  et  usu  Ecclesiae  adeo  distinctas  opinione  confudisse.  lilius  autem  senieniiain 
certissimis  vestigiis  indagare  licet  in  Epist.  ad  Qmnium  (p.  Ii7),  ubi  sic  loquitur :  c  Et  dicunt  se  in  lioc  veic- 
rem  consuetudinem  sequi ,  quando  apud  veteres  hxreseos  prima  adhuc  fuerint  Initia,  ut  hi  illic  essent  qiii 
de  Ecclesia  reccdebant  et  bic  bnptizati  prius  fuerant ;  quos  taroen  ad  Ecclesiam  reverlentes  et  poenitentiani 
agentes  necesse  iion  eratbaptiznre.  Quod  nos  quoque  hodie  observarous,  ut  quos  conslet  hic  baptizatos  esse, 
el  a  nobis  ad  hxreticos  transisse,  si  postmodum,  peccaio  suo  cognito  et  errore  digesto,  ad  vcritatem  et  ina- 
Iricem  redeant,  satis  sit  in  pceniteniiam  ronnum  imponere;  ut,  qoia  ovis  fuerat,  hanc  ovem  abalienaiam  ci 
errabundam  in  ovile  suum  pastor  recipiat.  i  Non  id  ngitur  quam  recte  Cyprianus  adversariis  respondcai,  scd 
quid  respondeal.  Cum  isti  contenderent  traditum  ab  Apostolis,  ac  semper  in  Ecclesia  observattmi  foisse,  ut 
acceptum  in  hacresi  Baptlsma  non  iieretur,  sed  redeuntibus  cum  Iioc  Baptismate  haercticis  mnnus  tantum  in 
pcenitentiam  imponatur ;  respondel  Cyprianus  non  immeriio  olim  haereticos  sine  Baptismo  susceptos  fuisse, 
quia  prins  baptizati  in  Ecclesia  fuerant ;  scque  idem  facere  profitetur,  ut,  si  quos  ex  haereticis  in  Ecclesia  bapti« 
zatis  susciplat,  manuro  tanturo  in  poeniientiaro  imponat.  Uno  V^rbo,  conccdit  adversariis  hanc  haereticorum 
recipiendorum  consuetudinem,  quam  tanto  studio  defendebant,  et  olim  usurpataro  fuisse,  et*a  seipso,  ubi 
quid  simile  inciderit,  asurpari.  At  nemo  dixerit  Cyprianum  confirroationem  aut  in  Ecclesiae  primordiis  itc- 
ratam  credidisse,  aul  iterar^  voluisse,  quoties  hxrciicis  in  Ecclesia  ante  hscresim  baptizatis  manus  in  poeni- 
lcntiam  esset  imponenda.  Immerito  ergo  manuuro  in  haercticos  redeuntcs  impositionem  cum  sacramento  Con« 
flrmationis  confudisse  accusatur.  Sentenliain  Cypriani  Confirroat  in  concilio  Carihnginensi  Crescens  a  Cirtha , 
qui  baptizaiidosccnsetoronesabhxresi.etschismateredeuntes,  c  exceptis  his  sane  qui  in  Ecclesia  cntholica 
fueriiit  ante  baptizati,  ita  tamen  ut  per  manus  impositionem  in  poenitentiam  Ecclesiac  reconcilientur.  i   • 

SedcurCyprianos  postulat  utquiinhxresi  bnptizati  sunt,  rcdeuntesad  Ecclesiam,  c  ulroquc sacramcnto  nns« 
Cnntor?  i  Quid  alitid  esse  polest  utruroque  illud  sncraroentum,  nisiBaplismus  et  Confirmatio?  Ilxcdiflicultas 
solvi  potesl :  nequo  enim  repiignat  ut  Cyprianus,  ansa  ab  adversariis  accepia,  sncramentum  Confirmationis 
ilerandum  esse  coiicluderet,  quamvis  illud  ab  adversariis  ilerari  minime  suspicaretur.  Sanctus  Slephanus  ei 
qui  ab  illo  stabant,  etsi  baptisma  haerctiicorum  ratum  habebant,  fatebantur  lainen  Spiritui^  snnclum  in  cjt  8% 


/ 


A\  PRiEFATIO.  42 

inodi  bapiismo  non  conferri;  ac  proiode  redeaniibus  ab  haeresi  necessariam  esse  aliad  saeramenturo,  ut  Spi- 

riiom  sanctum  acciperent,  quem  in  hxresi  consequi  non  potuerant.  Hoc  autem  sacramenlum  erat  manus 

imposiiio  in  poenitenliam,  sive  sacramenlum  Poenitentioc,  quod,  tesie  Gypriano,  Spiritum  sanctum  poeniientibus 

confert.  Nam  inler  alias  causas  quibus  adductus  Cyprianus  paccm  pocnitentibus  concesserat,  hanc  recenset ; 

quod  nccesse  esse  duxerit  poenitentes  ad  persecutionere  suslinendam  prxparare,  et  Spiritus  sancti  donis  . 

iostruere.  t  Quando  autem  (Dominus)  dicat,  inquit,  in  tradilis  aique  in  confessione  nominis  constitutis  spi* 

ritum  Pairis  loqui,  quomodo  potcst  ad  confessionem  paratus  aut  idonens  inveniri  qui  non  prius,  pace  accepta, 

reccperit  Spiritum  Patris,  qui,  corroborans  servos  suos,  ipse  loquitur  et  conGletur  in  nobis(Ep.  liv).>  Quam- 

obrem  Cyprianus  ,  cum  vidcret  adversarios  negare  opus  esse  Baptismo  hxrcUcis  redeuntibus,  sed  tantum 

manus  impositione,  ut  acciperent  Spiritum  sancium ,  inde  ansam  arripiebat  ut  duples  sacramenti  genus 

baereticis  redeuntibus  opus  esse  statueret ,  alterum  ad  peccatorum  remissionem,  alterum  ad  accipiendum 

Spiritum  sanctum.  In  quo  quidem  generatim  Cyprianum  inter  et  adversarios  conveniebat  neeessarium  esse 

lixreticis  redeuntibus  aliquod  sacramentum ,  ut  acciperent  Spiritum  sanctum ;  sed  necQSse  non  erat  boc 

sacramentum  nominatim  designare.  Non  absimili  modo  Vhicenlius  a  Thiburi,  in  concilio  Carthaginensi,  assen- 

litur  adversariis  necessariam  esse  manuum  impositionem ;  sed  eam  aliter  ac  ilii  interpretatur :  <  Haereticos  scimus 

inquii,  pejores  esse  quam  ethnicos...  Ergo  primo  per  manus  impositionem  in  exorcismo,  secundo  per  Bap- 

lisnii  regenerationem  tunc  posstintad  Cbristi  poUicitationem  venire.  i  Assentitur  adversariis   Yincentius  de 

manus  impositione ;  sed  illi  manus  impositionem  in  poenitentiam  intelJigebant,  iste    in  exorcismo.  Minime 

ergo  niirum  si  Cypriano  cum  advcrsariis  convenit  de  sacramento  ad  Spiritum  sanctum  conferendum  necessario , 

quamvis  utrique  illud  sacramentum  aliter  interpretenlur. 

Ex  his  aulem  perspicitur  Confirmationem  semper  in  Ecxlesia  distinctum  a  Baptismo  sacramehtum  fuisse. 
Uinimque  vocatur  sacramentum  et  diversos  sortitur  effectus:  etsi  enim  in  Baptismo  accipitur  Spiritus  sanctus^ 
ul  tot  locis  Cyprianus  observat,  lamen  praecipue  Confirmationi  altribuitur,  quae  novis  praesidiis  et  Spiritu 
sancti  donis  corroboral  eosqui  jam  in  Bapiismo  Christum  induerunt.  Hinc  idem  Cyprianus,  cum  ei  objiceretur 
leis  qui  in  Samaria  baptizati  fuerant,  adveuientibus  Apostolis  Petro  et  Joanne,  tanttim  manum  impositam 
esse,  ut  aciperent  Spiritum  sanctum ;  i  sic  respondet  in  Epistola  ad  Jubaianum :  c  Et  idcirco,  inquii  (pag.  i52), 
quia  legitimum  et  ecclesiasticum  Bapiismum  consecuti  fucrant,  baptizari  eos  ultra  non  oportebat,  sed  tantum- 
jnodo  quod  deerat  id  a  Petro  et  Joanne  factum  est,  ut  oratione  pro  eis  habita  et  manu  imposita  invocaretur 
et  infunderetur  super  eos  Spiritus  sanctus.  Quod  nunc  quoque  in  Ecclesia  geritur ,  ut  qui  in  Eccle- 
sia  baptizantur»  praepositis  Ecclesias  Offerantur  et  per  nostram  orationem  ac  manus  impositionem  Spi- 
ritum  sanctum  consequantur,  et  signaculo  Dominico  consuromentur.  i  Quis  ex  his  non  perspiciat  ConGr- 
mationem  non  esse  appendiculam  quamdam  Baptismi,  sed  verum  et  distinctum  a  Bapttsmo  sacramentum» 
quod  a  diaconis  omnino  adminisirari  non  possit,  quodque  non  ad  exteriora  tantum  dona  pertineat,  sed  maxime 
ad  augendam  et  intentius  roborandam  Baptismi  gratiam,  ita  ut  utroque  sacramento  renasci  dicamur.  Atque 
id  quidem  miriOce  coufirmant  Cyprianus  et  alii  Afric;e  episcopi  in  epistola  ad  Numidas :  i  Ungi  quoque  necesse 
est,  inquiunt,  eum  qui  baptizatus  sit,  ut,  accepto  chrismate,  id  est  unctione,  esse  unctus  Dei  et  habere  in  se 
gratiam  Chrisii  possit.  i  Quse  sequuntur  obiter  explicare  conabor.  t  Porro  autem  Eucharislia  esi,  i  inquiunt 
iidem  episcopi,  c  unde  baptizati  unguntur  oleo  in  aliari  sanciificato.  Sanetificare  autem  non  potui^  olei  creatu- 
ram  qui  nec  altare  habuit  nec  ecclesiam.  Unde  nec  unctio  spiritalis  apud  haereticos  polesl  esse,  quando  con- 
stet  oleom  sanctificari  et  Eucharistiam  fieri  apud  illos  omnino  non  posse.  i  Optime  hunc  locum  emendavit 
Baluzius,  pro  eo  quod  legcbatur  in  antiquis  editionibu8,c  oleum  in  altari  sanctificatum ;  i  velapud  Erasmum  et 
Paroelium  liberiori  conjectura,  t  Eucharistia  et  unde  baplizaii  ungunlur^oleum  in  aliari  sanciiflcalur.  i  Porro 
non  id  dicit  Cyprianus  quod  ab  eo  per  metaphoram  diclum  existimanl  Rigaltius  et  Feilus,  Eucharistiam  esse 
oleum  quo  ungimur,  sed  potius  Eucharisiiam  esse  id  unile  oleum  quo  baptizali  unguntur,  sanctificaiionem 
deducit;  quia  videlicet  oleum  in  altari  sanclificabatur  inier  ipsas  sacrificii  preces. 

^UI.   —  PCENITBNTI^  SACRAMENTCM  EX  8.  CVPRIANI  TESTIMONIIS  DEFENDnUR.—  QUAM  NECESSARIUM  JUDICAVERIT, 
QUAM  SANCTE  ADMINISTRARI  VOLUERIT  OSTENDITOR.  —  NONNOLLA  ILLIUS  DICTA  EXPLICANTUR. 

IUud  cUam  ex  testimoniis  allaiis  facile  pcrspicitur  Poenitentiam  inler  Ecclesi»  sacramenla  numeratam 
fuisse,  siquidem  generaiim,  ul  dixirous,  inter  Cyprianum  ejusque  adversarios  conveniebat  Poenilentiam  et 
Confirmationem  esse  sacramenta :  unde  conccplis  verbis  declarat  Cyprianus,  ut  modo  vidimus.  Spupitum  Pairis 
in  Pcenitentiae  sacramenlo  donari.  Ut  Bapiismum  caiechumenis,  siclapsis  absolutionem  etpacem  necessariam 
jodicabat  Cyprianus :  nam,  cum  latens  in  secessu  videret  se  non  tam  cilo  rediHurum  et  jam  aestaiem  coipisse, 
quod  lempus  infirmiiatibus  assiduls  et  gravibus  infestatur,  tam  audientibus  quam  lapsis  providendum 
exisiimavil  ut  necprimi  sine  Baplismo,  nec  lapsi  sine  pace  morerentur.  Tanii  faciebat  Cyprianus  hanc 
remissionera  delicii  per  sacerdoies  faciam  ( sic  eniih  ipse  appellat  lib.  de  Laps.  pag.  191 ),  ut  grandc  piacu- 
lum  a  Marciano  Arelatensi  admissum  putarei,  quod  ipsius  culpa  et  crudeliute  muUi  ex  fratribus  sine  pace  anms 
superioribus  obiisscnt  (Ep.  lxvii).  Aique  hsec  causa  sanctum  Martyrem  adduxil  ut,  insunte  pecs^uliono  , 

S.  Cypriam.  IV.  ^         ^  O 


45  PRJlPAm  U 

Gaili  el  Yol«titiii«  iaipBOt  siib  D«cio,  qoi  pceniteiiUain  agere  a  priflio  lapsos  die  non  desUlerant,  ad  paccni 
adnitUeret.  Euro  enkn  idonenni  ad  oonreisiouem  CiirisU  futnniffl  non  potaliat  qui  iion  prius,  paoe  a  sacerdo- 
liliuft  aeoepta,  Spiritnin  Patris  rocopisset ;  lum  vero  meluebatne,  si  quis,  reiicUs  omuibiit,  fof  tcnt  et  in  leiicbris 
ntqno  iu  toiiludine  eontUtutiis  in  ktronea  forte  incurrissei,  aut  in  febribus  et  iu  iangnore  doccssisset,  sibi 
impuiaretur  qnod  lam  bonus  miies  sine  pace  et  sine  commnnicatione  decessisset  ( Ep.  liv  ).  F.x  liis  patet 
qnam  parum  eos  salotcs  cnra  noUidtet  qui  boc  sacrameotum  floccifuciunt,  et  ex  sacramcntonim  aUM)  cxpungout, 
qno  si  qtiia  ex  lapsis  olim  caruissec,  noii  ex  iis  solum  quorum  adbuc  indrma  yirlus  erat,  sed  ex  iis  etiam 
quorum  pcrfeda  cbaritas  omnibus  rebus  pro  Cbnsto  abjiciendis  eiuceliat,  damiium  grando  Tisnm  fuissct. 

Confessu)  peceatomm  a  Cypriano  yeodicatur  ut  pars  sacramenii  oinuiuo  neoessarta  et  a  Doo  pncs€ri|ila ; 
bortatur  lapsos  ut  c  iioguU  confiteantur  delicinm  suum,  dum  adbncqui  deliquit  in  saeculo  est,  dom  admiiii 
confessio^us  polest,  dum  saUsfactio  et  reini6sio  £acta  per  sacerdotes  apud  Deura  grau  est  >  ( tib.  de  Lap$.^ 
p,  191  )•  Narraiin  eodem  Ubro  ulUonis  divin«  miracula  in  eos  nuper  ediu  qai  peccau  ooculta  sacerdoCom  co* 
fnttionl  sukraxerant;  eUanai  soelus  cogitaUone  sola  susceptum  sit,  id  sacerdtilibus  dedarandum  et  coiift- 
leodumdocel*  <  Denique  quaiito  etfidemajoi^,  iuquil  (p.  190),  et  limore  metiores  santqui,  quamvis  nullo  sa- 
crificii  aui  UI»elU  laeiuore  constrieti,  quoniam  umen  dc  lioc  vel  oogiuverunt,  boc  ipsom  apod  sacerdotc^  Dei 
dolenler  et  simpliciler  oonfiientur,  exoMKdogesin  co«scieniiac  faciunt,  animi  sui  pofidus  exponuni,  salutarem 
medelam  parris  lieei  et  modicis  YnUioribus  exquirunt,  scieutes  scriptum  esse  :  D€m$  non  irrid^iur.  >  Miror  auc- 
torem  editiools  OxoMcnsis  negasse  ex  boc  locO  eoiifcssioiiem  auricuiarem  eonsequi.  <}uinetiam  senteiiiix  snas 
testem  ciut  Lombertnm :  f  ErudiUssinuis  Lomberius  >  iiu|uit  iu  iiota  ad  bune  locum,  crecte  Innc  coUigit  crimina 
secreia  confessione  et  poenileiiUaapud  Deuin  expianda,  i>cc  auricularem  coniessionem.  qaod  Toluii  Pame!iu«, 
exittde  confici.t  At  profecto  Paroel««m  inter  ei  Lomberium  miririce  convenii,  ac  diserUs  terbis  Lomberins 
secreurum  oo|^atioDnm  eonfessionem  sacerdolibns  facinin  fuisse  declarat.  Nec  sane  ex   verbis  Cypriani 
alind  erai  poiesi.   Nam,  cnm  coMost   confessionem  oeculiorum  criminum  publice  ei  omnibus  audicntibus 
£MStam  ani  saUea  praescripiam  mom  Aitsse,  luoe  ciarius  est  oos qui  cogitationes  malas  apud  sacerdotes  con* 
fitd»niar,  q«i  cxomologesio  eonse&cnU«i  facidMnt,  qni  animi  sni  pondus  exponebant,  et  vulueribus  mcdelain 
exquirebant,  peocau  sna  a«ribiis  alienins  sacerdotis  deposyisso.  Prsterea  ocgari  non  potcsi  circomsuntias 
omnes  in  pamiicniia  imponenda,  Umqnam  aurifiois  sUtera,  exaroinaus  ftitsse ;  id  diseno  iesiatur  Cyprianus 
n  Eptst.  UL  At  qnooiodo  sacerdoies  conrenientem  cnique  pmnitentiam  ob  occuiia  peec:Ua  potnisseut  tuiponcrei 
ntsi  ilis  lapsi  oonseienUc  soae  ittspiciciidx  eopiam  feeisseHi  f  lu  quo  qaidcm  observaiiduui  csi  banc  eogiu* 
tieinim  eanfessionem  tton  eximto  qnodam  et  iion  priescriplo  pietaUs  ardore,  scd  adimplendi  pra^cepU  di^^tiii 
necesskaieconiioeri;  c  seientes  acriplaia  ossc,  mfL  Cypriaans:  Deui  n»n  irridHur.  > 

Qnosanciior  eral  Cyf  riamM,  eo  veliemenUos  caTit  ne  saeramentum  quoil  ad  homiomn  salutem  fnsUtntom 
esi,  in  eonim  pemiciem  cofirertereiur.  Quod  atilem  illlus  bac  in  re  studium  excitavit,  ei  cximia  doctrin»  pos- 
leris  prodend»  oeeasionem  dedit,  nequiUa  fuii  nonnnnomm  pre^teroroni  qui,  lum  ni  Cy^iriano  motcstiam 
exbibere«i,ium«igraiiamaptidlMmWic6iH)voaac«pioinirem,  lapsosonerepa^mtentix^^^^  lii  ejusflHHfi 
liomines  stndio  veritaiis  aecensus  sle  imebiioT  S.  Mariyr  in  lib.  de  Lafms :  t  Paeem  ^Kant  essc,  iiif]uii  (p.l88), 
qnam  quidam  verbis  faUactbns  vondiiaiu.  Non  csi  pax  ifla  scd  bellum,  nec  eccleeiai  jtiHgitur  qni  ab  Evange- 
Ko  separator.  Qokl  tn§uriam  beneficimn  voeani?  quid  impleiaieni  vocatMilo  piciatis  appeHantt  quid  cis  qni 
flcre  jttgiier  et  regare  Poainum  «oum  debcnt,  iutercepu  poeuiientix  lamentatioBe  communieare  se  oinMilani? 
Hoc  suiii  ejnmnodi  la^isquod  grando  frugibus,  qnod  turiMduin  sidus  arboribus,  qnod  armenils  pesUtens  vas- 
Uias,  qood  navigiis  sttva  iempesus  :  solaiimn  aetern»  spei  adtmunt,  arlKncm  a  radiec  sulrvertunt,  scrmone 
morbido  ac  letliak  coniagtum  serpunt,  n&vcm  scopnUs,  ue  in  portmn  perveniat,  itfHJkiBi.  Non  eoneedii  pacem 
facifitas  isU,  aed  tollii,  nec  commmiicatiottem  tribuit,  scd  impedit  ad  salalem.  Persecuito  est  bxc  afia  ti  atia 
tentatio,  perttnamsubUKs  tiiTfnicns  imptigiiandis  adbtic  lapdis  occuita  populaUone  grassatitr  ut  lamentaiio  con- 
quiescal,  ut  dolor  bileal,  ul  deHcii  memoria  evanescat,  ui  comprfnialitr  pecionmi  gemitns,  stntoatur  Aotns  oco- 
lorum,nec  Dominum  graviter  ofiensum  longa  ot  plcnapoeniiciitiadcprccelur,  ciiiii  scripium  sit  :  Memenio  unde 
ceeideris,  ei  age  pemtentiam.  >  Piura  non  referam,  comctmjue  liceal  €y|>riam  sementtam  ochIis  cerncre  in-prac- 
claris  illis  Irrtcris  qnas  de  cansa  lapBorum  ad  elcrom,  ad  ^ilebem,  ud  eonfessares  aique  ad  ipsos  eiiam  lapsos 
scripsit.  Nec  minor  Evangelii  vigor  eniiescit  in  lilteris  confessoriim  Romanorun),  iiipriinis  vcro  in  cximiaClcri 
Homani  Epistola  (inler  Cyprhnicas  xxxi)  quam  pertotom  orbcm  terrarimi  mtssaui  fuisse  discimtts  ex  fipist. 
Lii  Cypriani.  <  Absit  entm  alx  Ecdesia  Romana,  inquiuni,  vigorem  snum  tam  profana  facilitate  ^imittere,  et 
nervos  sevcrfiatis  eveisa  tidci  majesiate  dissolvere,  ui  cum  adbuc  iion  Untum  jaeeanl,  scd  ei  cadatit  everso- 
rum  fratrum  ruinaj,  properata  nimis  remcdia  oomiminicaUdnum  titiqne  iion  profutura  prxstentur,  ci  nova  pcr 
misericordiam  falsain  vUlnera  velcribus  transgressionis  vulneribus  imprimantur,  nt  miseris  ad  cvcrstonem 
majorem  eripiatur  et  pa^nitentia.  Ubi  enim  poierit  iitdulg<:nUa!  modicina  proficere,  si  eUain  ipse  medicus,  in* 
lcrcepU  poenitenUa,  tiidulget  periculis,  si  Untummodo  opcrit  vuhius,  noc  .siiiit  necessarid  temports  remcdta 
obducere  cicatriccm  ?  Iloc  non  est  curare,  sed,  si  dicerc  veruni  volumus  occidcre.  >  Tanla  fuit  bac  in  re  Cy- 
priani  constanUa,  ui  nibileum  iuflcciere  pntuerit:  non  mnrtyrum  libelli  qurbiistamen  non  pamm  trtbucbat» 
non  immlnens  a  ncfariis  prcsbytcris  periculuii),  nou  dxcitatac  ab  ipsis  sedrUon^.  cum^ir/nQimuUis  provtnciso 


io  fR.EFATlO.  46 

Cnrtiiagincnsis  civitalibus  impclus  in  prxposilos  pcr  muliiuidincm  fjclus  csscl,  ac  Cr<rlltnginc  quidum  turbtH 
lciiU  pcr  cpistolam  confesjorum  velul  quibusdam  facibus  acccusi,  plus  exardescere  el  paccni  sibi  dalam  cx- 
lorquerc  coepisscnt.  In  co  perstilil  S.  Martyr  quod  anie  dccrcverat,  ul  rcs  ad  conciliura  inlcgra  scrvarclur; 
ei  arcerc  a  communione  sua  non  dubilavit,  si  quis  antc  iHud  tempus  cum  lapsis  ausus  csset  commu- 
olcarc. 

Nec  lamen  Cypriauum  cxistimandum  est  juslo  severiorem  fuisse.  Nihil  co  Icnius  fuit ,  niliil  ad  indulgen- 
linn)  proclivius.  Operam  dabat  ut  nec  acerbus  nut  durus  aut  in  frntribus  fovendis  inhuuinnus  viderctur,  ncc 
itcrum  solulus  essel  ac  facilis  ad  communicationim  lemere  iaxandum.  Lapsis  qui  ad  eum  oranlcs  scripserant 
c  s€  delictum  suum  cognoscere  ct  poenitenliatn  veram  agcre ,  nec  ad  pacem  tcmcre  aut  imporlune  propc- 
rare,  >  summ.an)  humanilaiem  exhibuit.  c  Quibus  quantum  gralulatus  sim,  inquit  (Ep.  xxvu),  Domiuus  tcs« 
its  e&t,  qui  dignatus  est  ostcndere  quid  ejusmodi  ct  tales  servi  de  cjus  benignitale  mercuntur.»  Prxcipuc  vcro 
Ciuluit  ienitas  Cypriani  cum,  instanle  Galli  ei  Yolusiani  pcrsecutione,  omnes  omnino  militesChristi,  qui  arma 
desideral>anl  et  praelium  ilagitabant,  inlra  castra  Dominica  collegit,  et  cum  aliis  episcopis  censuit  cis  qui  de 
£cdesia  Domini  non  reccsseranr,  sed  poeniieniian)  agere  et  iamentari  ac  Domiuum  deprecari  a  primo  iapsus 
6tti  die  uon  desliierant ,  pacem  dandam  csse-  Lenitaiem  suam  sic  ipse  dcscribii  in  Epist.  lv  :  c  Opto  omncs, 
laquit,  in  Ecclesiam  regredi ,  opto  universos  commiliiones  nostros  inira  Chi ihti  castra  ei  Dei  Patiis  do^ 
ioictlia  concludi  :  rcmiito  omnia ,  multa  dissimulo  studio  ct  voto  colligcndui  fratcrnilaiis ;  eliara  qu;c  iii 
Dcuin  commissa  suni ,  non  pieno  judicio  religionis  examino ,  deiictis  plusquam  oportet  remiticndis  peuo 
ipse  dclinquo  :  ampieotor  prompta  et  plena  diieciione  cum  poBniieDtia  reverlenies  pcccuium  suura  saiisfac- 
Uone  humiii  ei  simpiici  confltcntes.  > 

Tota  Cypriani  el  ngendi  ei  disserendi  ratio  commissam  a  Christo  cpiscopis  fuisse  ligandi  ct  solvcndi  po« 
tcslaiem  lesiatur,  et  in  hoc  judicio  quanta  siladbibenda  cantio  et  aniuii  provisio  demonslrat :  sed,  nc  iilius 
dicta  nonnuila  in  dcteriorem  pariem  rapiantur,  ea  brevitcr  explicarc  conabor.  Ajt  S.  Miriyria  Ubro  do 
Hab,  Virg.  (p.  i75)  c  quod  nulia  sit  venia  ultra  delinquere  postquara  Dcum  uosse  coepisti ;  >  in  iibro  iu 
Tetiim.  (c.  18,  p.  514) :  c  Non  possc  in  Ecclcsia  rcmitli  ci  qui  in  Dcum  deiittucrit,  >  idqtie  probatex  his  vcr« 
bis  i  Reg,,  c.  ii :  c  Si  deUnquendo  peccet  vir  adversus  virum,  orabunl  pro  eo  Doniinum,  Si  autem  in  Deuni 
peccel  homo,  quit  orabit  pro  eof  >  Sed  suam  ipsc  senlcntiam  nilidc  exponit  in  libro  de  Exltort.  MarL^ 
(p.  164,  c.  4),  ubi  idem  testimonium  ciiat;  neque  ex  eo  probat  peccata  in  Deum  comniissa  dimiiii  non  posse, 
6ed  lanium  c  non  faciie  iguoscerc  Deum  idololatris.  >  Nihil  ergo  de  ligandi  elsoivendi  potcstate,  nihil  dcjudi- 
cio  sacerdoium  deirahit;  sed  ccrtis  quibusdam  legibus  judices  adstringit,  ita  ut  non  facile  dimiitant  quos 
non  facile  a  Deo  dimillunlur.  Hinc,  cnm  schismalici  pcenitcniiac  onus  lapsis  eximerent»  sic  cos  refeilit  in 
Itbro  de  LapsiSy  (p.  186) :  c  Nemo  se  faiiai,  neu)o  se  decipiat,  solus  Dominus  misereri  potcst :  veniam  pec« 
catis  quac  iu  ipsum  commissa  sunt,  solus  potest  ilie  iargiri  qui  peccata  nostra  porlavil,  qui  pro  nobis  doluit» 
quem  Deus  tradidit  pro  peccatis  nosiris.  Homo  Deo  esse  non  potest  major  :  nec  remittere  aut  douaro  indul- 
gentia  sua  servas  poiesi ,  quod  in  Dominum  deiicto  graviore  commissum  est ,  ne  adhuc  lapso  et  hoc  accedai 
ad  crimen ,  si  ncsciftl  esse  pracdicttmi :  Maledictus  homo  qui  spem  liabet  in  homiae,  Dominus  orandus  est , 
'Doininus  nostra  satisfactione  placandus  esl,  qui  neganiem  negare  se  dixit ,  qui  omac  judicium  de  Paire  so* 
•kis  accepit.  >  Quemadmodum  iioc  in  loco  Cyprianus  martyres  plurimum  possc  apud  Dcum  non  negat ,  seil 
ia  libetiis  qnos  dare  soiebant ,  modum  quomdam  ct  deiectum  requirit ;  iia  eam  tantum  potesialcm  cxagitai: 
qiKim  sibi  nefarii  preshytcri  pcr  fas  ct  ncfas  arrogabant.  At  ubi  pr£cscri|Ux  a  Clmsio  et  Ecclesia  leges  ser« 
vantfir,  tnm  vero  Cypriauus  raium  apud  Deum  licri  docet  sacerdoiis  judicium.  Ilinc  lapsos  horlatur  in  libro 
4eiAipms(p.  491),  ulpcccata  confitcantur  cdum  satisfactio  et  remissio  facta  pcr  sacerdotes  apud  Deuin 
•f  raia  esl.  i  Docei  sub  Hnem  cjusdem  libri  Deum  c  poenitenti,  operanii ,  roganii,  >  posse  c  clemcntcr 
ignoscere,  et  in  acceptum  referre  quidquid  pro  taiibus  et  i>etierint  martyres  et  fecarinlsacerdoics.  >  Hac  spe 
cofl&sus,  cum  lapsi  instanie  nova  persecutionc  plurimum  ardoris  ad  pugnam  prx  se  (crrcnt,  prvxscriptum 
iltis  poeniieniise  tempus  imminuit,  ac  nefas  esse  duxit  (Epist.  liv,  p.  77)  c  Ecciesiam  pulsautibus  claudi, 
quando  perniiscrit  ipse  qui  i^em  dedii  ut  ligala  in  terris  ctiam  iu  coelis  iigala  esscitt,  solvi  auleui  posscnt 
iiric  qoac  hic  prius  in  Ecdesia  solverentur.  > 

In  eamdcm  sententtam  accipi  debet  quod  ait  Firmilianus(p.  144),  conciiia  singulis  anuis  haberi,  ut  da 
reibus  majoris  momenti  inter  se  episcopi  delibcrcnl,  ac  c  iapsis  quoqne  fralribus  ci  post  lavacrnm  saiutarc  a 
diabolo  Tubieniiis  per  poenitentiam  medela  quaeratur;  non  quasi  a  nobis ,  inquil,  remissionem  peccatoruia 
consequantiir ,  sed  utpcrnos  ad  inteligentiam  delictorum  suorum  convertanlur,  ct  Domino  plcnius  saiis- 
facere  cogaoiur.  >  Non  iicgat  sancius  Praesul  poiestatem  dimittcndi  peccata,  quam  in  hac  ipsa  .Epistola 
(p.  li8)soii  Ecciesiae  cathoiic»  vindicat;  sed  vcrbis  modo  allalis  videtur  incsse  quidam  aculeus  in  Stepha- 
«iiun,  quem  Firmilianus  credebai  pius  sequo  et  miuisiris  et  riius  exterioris  observationi  iribuere,  quusi  sa- 
eraiDcntofum  elTccium  lOe  hsresi  quidem  iiiterpcliiiri  st.itucrci.  Qaod  cum  secus  viderelur  Firmiliano ,  negat 
boninibus  conce&sam  esse  ut  poccvta  ad  arbiirium  suum  dimitiant.  Non  absimili  scnteniia  Origcncs  in 
iibr<i  de  Qmtime  cooiendii  non  on>nia  pcccaui  csse  dimiiicnda ,  aui  sola  oratione  ct  sacrincio  cxpLinda, 
•cd  quaedjun  rctineii,  id  cit  poeuilcuiiic  sul)jici  dcborc  ;  ac  os  rcfcliii  qui  sc  idylohurias  condouarc,  aduiic*  lc 


47  PniEFATlO.  J^ 

rin  cl  fornicationcs  possc  diniiUcrc  glorialaulur ;  qunsi  pcr  ipsornm  prcccm  pro  iis  qsii  linec  pcrpciraruni , 
pcccaium  ad  inoricin  dimiltalur. 

IX.  — OTBUH  IN  AFRICA  ANTE  S.  CTPRIANUM  GRATISSIMIS  CRIMINIBUS  NEGATA  FUERIT  COMMUNIO  POST  IHKMTENTIAM. 

Scd,  ul  faciiius  de  Cypriani  ejusquc  collegarum  dccrctis  judiccttir,  paulo  aiiius  rcpelciida  ecclcsi:e  Africnnx 
disciplina,  ac  breviicr  examinandum  ulrum  anie  xMaten  Cypriani  gravissimis  criminibus,  u(  ido'oIalricc  et 
liomicidio,  concessa  necne  pax  post  poenitentidm  fiierit. 

Qui  poenitentiam,  quam  sani  contempserant,  in  extrcmo  pcriculo  pclebant,  ii,  snltcm  in  Africa,  primis  sx- 
cnlis  rcjiciebantur,  ut  patet  ex  Cpist.  lii  Cypriani  (p.  73)  :  <  t)i  idcirco,  inqiiii ,  frater  cbarissimc,  poenitcn- 
tiam  nou  agentes,  nec  dolorcm  delictorum  suorum  lolo  corde  et  maniresta  lamentationis  suae  professione 
tcsiantcs,  probibcndos  omnino  ccnsuimus  a  spc  commnnicaiionis  ctpacis,  si  in  infirmitnte  atque  in  pcriculo 
coeperint  deprecari,  quia  rogare  iiios  non  dclicti  pocnilentia,  scd  mnrtis  urgeniis  admoniiio  compellil;  nec 
dignus  est  in  morle  capere  solalium  qni  se  non  cogitnvit  esse  moriiurum.  i  Quod  antcm  spectut  ad  eos  qui 
niature  poenilentiam  petebant,  nemini  dubinm  esl  quin  pncein  adulleris  in  Africa  nonnuili  nntc  Cyprianum 
episcopi  negandam  dccrevcrinl.  Id  discrle  (eslatnr  ipsc  Cyprinnus  in  Cp.  lii  (p.  72) :  <  Ct  quidcm  apud  an- 
tecessorcs  nosiros,  inquit,  quidam  de  episcopis  isiic  in  provlncia  nostra  daiidam  pacem  nioecliis  non  puta- 
verunt,  et  in  totum  poenileniite  iocum  conira  aduUcria  clauscrunt.  i  Factum  videtur  boc  dccrciuin  intra 
iliud  spatium  quod  a  Terlnliiano  ad  Cyprianum  ellluxii.  Nnm  Terlnllianus  in  libro  de  Pudicitia  pncis  aduitc- 
ris  post  poeniteniiam  dandse  consneludinein ,  ut  cominuncm  Ccclesio',  cailiolicas  morem  exagiiat,  seqne  oliin 
falciur  iia  sensisse  dum  in  Ccclesia  versaretur  :  <  Crit  igitur  et  bic  adversus  Psychicos  titulus,  inqurt  cap.  2, 
advcrsus  incae  quoque  sentenlias  retro  penes  illos  societatem  ,  quo  magis  ht)c  niihi  in  notam  lcviuiiis  objec* 
tciii.  I  Quod  autem  opinati  sunt  eruditi  viri  severo  illo  decreto  quod  comineiiiorat  Cyprianus,  idololatras  cl 
bomicidas,  quorum  scelus  adulierio  gravius  csi,  comprebensos  fuisse,  non  vahle  probabilis  videtur  bu;c 
conjectura.  Fieri  enim  potuit  ut  nimiam  adulterii  licenlium  nonnullis  in  locis  episcopi  gravioribus  poenis 
rcfrxnandam  judicarent,  ncc  tamen  de  idololatria  ct  bomicidio  idem  statiierent ,  cum  prxsertim  cnvendum 
cssct  nc  Montanisiarum  instituta  in  Ccclcsiam  induci  vidcrentur.  Quo  autem  odio  flagrabat  apud  omiics 
biijus  hxrcsis  severiias,  conjici  posset episcopos hoc  saliem  sohitii  adulteris  poeniieniibus  reliquisse,  ut  pa- 
cein  in  articulo  inorlis  acciperenl.  Sed  bxc  Cypriani  verba ,  <  et  in  totum  poeniieiitix  locum  contra  adulteria 
clauscrunt,  i  ui  pcenitentiam ,  ila  etiam  spein  pacis  omnlno  pncclusaiu  fuisse  indicant.  Cur  eniin  poeniteniia 
iis  iinposiu  non  fuisset  quibus  post  annum  aut  forte  etiam  citius  danda  pax  erat,  si  in  mortis  periculum 
ncidissent;  quique,  si  e  morbo  evasissent ,  pacem  semel  acceptaro  retentiiri  erant,  et  eodem  jnre  futuri 
ac  alii  fideles  ?  Nam  qni  bis  temporibus  pacem  urgente  periculo  .icceperant,  hoc  benericlum  resiituta  in  inte- 
grum  vaietudine  scrvabant ,  nec  poenitenliae  cursuin  explere  cogebantur,  nt  palet  ex  Cypriani  Cpist.  lii. 

Sed  de  adulteriis  aUisque  gravissimis  peccaiis  antc  hnresim  Monlanistarum ,  ac  de  idololniriaet  homicidio 
post  ipsos  Montanisias,  multx  magna^que  occurrulitdifOcuUales,  qux  v.iriis  sententiis  locum  dedcrunt.  Cxi- 
siimavit  Peiavius  in  iwt.  ad  Epiphan,  (p.  251)  priniis  sxculis  gravissimorum  criminum  reos  communione  pro- 
hibiios  fuisse,  nec  umqnaro,  sive  incolumcs,  sive  moribundos,  Ccclesix  restitutos ;  atque  hanc  severissimam 
discipliiiam  sub  Apostolorum  (empora  et  ad  Tertulliani  fere  saeculum  obiinuisse,  sed  a  Zephirino  pontilice, 
quod  ad  inoecbiam  spectat ,  paululum  relaxntam ,  Cypriani  temporibus  majores  ad  lcnitalem  progressus  ha- 
buisse.  Morinus  lib.  IX,  dePcsniC,  cap.  20,et  Natalis  Alexander,  dis$erl.  vu  in  Uist.  \u  iosc,,  in  aiiam 
prorsus  sententiam  ivere  ,  et  primis  illis  saeculis  pacem  lapsls  peracln  poenitentia  concessam  fuisse  conten- 
dunl,  nec  morientibus  in  decursu  poenileniiac  negatam.  Quod  magis  mirere  in  bac  senlentiarum  varietalc» 
insigncm  TerUiUiani  hicum ,  qni  toilus  controversiac  cardo  cst ,  utriquo  in  eamdero  scnlenliam  accipiunt. 
Inier  utrosqiie  convenit  Tertullianum,  cum  ait  l  b.  de  Pudtcf/m,  cap.  5  :  <  Idololatram  quidem  et  homiculatn 
semel  daninas,  moechum  vero  dc  mcdio  cxcipis?  i  et  cap.  12  :  <  Hinc  estquod  neque  idololalrix,  neque  san- 
gaini  pix  ab  ccclesiis  redditur ;  >  diserlc  docarc  pacem  idololatriae  et  bomicidio  apud  Catholicos  negari.  Scd 
Tertnlliunum  Peuivius  in  rc  oninium  oeulis  exposita  nieniiri  non  siispicntur;  nefariae  iUum  calumniae  el 
putidi  mendncii  Morinus  et  Alcxandcr  accusare  non  dubitant.  Neutris  omnino  assentiri  possum,  necPetavio 
iiimiam  severitateni  priinis  sxculis  arfingonii,  ncc  Morino  et  Alexandro  mendacii  noum  TerluUiano  inuren- 
tibus.  Qunmobrem  dcmonstrnrc  aggrediar  tria  illa  gravissima  peccata  idololatriam ,  homicidium  et  adul- 
terium  a  poenitcniia  ct  pacc  exclusa  in  antiqna  Ccclesia  non  fuisse,  nec  Tertullianuro  aUam  Caihoiicis  doc- 
trinam  adscribere. 

Primum  rationis  momeiUum ,  illudquc  noii  lcve,  suppeditat  ipse  Teriullianus ,  cujus  bacc  vcrba  in  libro 
tf6P(emltffi(ia  legunlur,  cap.  4  :  <  Omnibuscrgo  delictis,  inquit,  seu  carne  seu  spiritu ,  scu  facto  seu 
Toluntatc  cominissis ,  qui  poenain  per  judicium  desUnavit ,  idem  et  veniam  per  pcenitentiam  spopondit.  i 
Nominatim  idololntras  boc  bencficio  non  excludi  dcclarat  cap.  7  :  <  Iiaque  (hostis)  observat,  inquit,  oppu* 
gnat,  obsidet,si  qna  possit  aut  oculos  concupisceniia  carnaU  ferire,  aut  animuro  illecebris  saecularibu^ 
jrretire,  aui  lldero  terrenx  potesUUs  forroidine  evertere,  aut  a  via  ceria  pervcrsis  iraditionibus  detorquci^c ; 
iion  scandUis,  non  tenuitiouibus  deficU.  Uxc  igitur  venena  ejus  providens  Deus.  xlaus^Ucet  ignoscenti» 


^^ .  rRyEFATIO.  60 

janua  et  iiitinciionis  sera  ohslructa ,  aliqnid  adliuc  permisii  patere.  Collocavil  in  vcslibiilo  pocnitentiam  se- 
cundam,  qux  pulsantibus  paicfaciai.  >  Ita  Terlulliauus  dum  adhuc  inler  Calholicos  versaretur.  Monlantsta 
faciusaiiud  docuit,  sed  repugiiantibus  Calholicis,  quos  sic  loquentesinduc.il  lib.rf^  Pudic,  cap.  2:  i  Cajierum 
Deos  ,  inquiuut,  bouus  et  optimus  ,  et  misericors  et  miserator  el  misericordiae  plurimus,  quam  omni  sacri- 
ficio  aniepouil,  non  laniiducens  peccatoiismorlem,  qnam  poeniienliam ,  salvificalor  omniuin  ct  maxime 
iidelium.  Iiaque  el  rdios  Dei  misericardcs  esse  oportebil ,  doiiantcs  iuvicem  siciil  et  Chrisius  donavii  iiobis; 
non  judicanies,  nejudicemur.  >  Idem  Teriullianus  peccaia  dividit  c  iu  duosexitus,  ac  alia  rcmissibilia , 
alia  irrcmissihiiia  »  essestaiuit;  sed  faleiur  Caiholicos  fcibi  hac  in  re  adversari ,  eosque  nuUum  prorsus 
peccatum  irremissibile  agnoscere ;  i  sedprius  decidam,  inqult  cap.  5,  iniercedeuiem  cx  adverso  rc- 
sponsioiiem  ad  cam  poDnitentix  speciem  fiuam  cum  maxime  definimus  venia  carere.  Si  euim ,  iuqttiuut , 
aliqua  imeniieniia  caret  venia^  jaiu  nec  in  totum  ageiida  libi  esi;  nihileuim  agendum  estfrusira:  porro 
ihtstra  ageiur  poenitentia  si  caret  venia.  Omnis  autem  pceniientia  agcuda  cst  :  ergo  omnis  veuiam  conse 
qaalor,  nefrustra  agalur,quia  uon  erit  ageiida  si  frustra  agaiur.  Porro  frustra  agetur ,  si  venia  carebit.  » 
fljceaulcm  Teriulliani  tcslimonia  iion  desola  Africa  accipi  debeni,  sed  de  omnibus  ecclesiis,  quas  Mon- 
tanbtarum  defensor  oppugnal.  Ubique  cnim  vigehat  hac  disciplina  ,  ac  duobtis  primis  sxculis  vigueral ,  iit 
perspici  poiestex  Herin.ne  libro  seciiiido,  Mandat.  4,  inprimis  ex  his  qux  Clemens  apud  Euseb.  lib.  in, 
cap.  25,  desancto  Joanne  £vaugelista  narrai.  Nec  omillenda  Dionysii  Corinthiorum  episcopi  ad  Amastria- 
Donim  et  alias  Ponli  ccclesias  epistola,  in  qua  pracipiebat  ut  a  quovis  lapsu  sive  deiicio,  siveetiam  hxretica 
pravitale  redeuntes  henigne  susciperentur,  tcste  ^usebio,  lib.  iv,  c.  i3. 

2**  hnprobahilepiorsusestqiiodaitPetavius,  Zephirinum ,  quod  spcctiit  ad  moechiam,  de  anliqu.-c  dis**  * 
eipliuae  sevcriiaie  :iliquid  reiiiisisse,  ac  poatea  temporihus  Cypriani  majores  ad  lenitatem  facios  esse  pro- 
grcssiis.  Non  quadrat  Ikcc  lem|>orum.dislribuiio;  iiam  muichia,  ut  inodo  vidiiiius,  qux  Teriulliani  lcmpo- 
ribus,  omnium  Caihoiicoruin  conccssu,  pncem  iinpetrabat,  hoc  heucficio  apud  nouuulias  ecclesias  snb 
Cypriani  aniecessorihus  exclusa  fuit.  Uuomodo  ergo  discipliua  lunc  ditniiigaia-dicitur  fuissc,  cuiu  novns 
acccssiones  hahuit  severiiniis  ?  5"  Si  ex  TertuIIiani  verhis  concludere  iicercl  quod  Felavius  conclusit,  sc- 
quereiur  iion  homicidis  solum  et  idololatris,  sed  iis  etiam  qui  post  fidein  ad  haercsim  defeceranl,  aut  inicr 
crnciaius  vicli  cesserani,  pacem  imroisericordiier  negatam  fuisse  in  Ccclesia  c^itholica :  sic  enim  loquiiur 
dc  hxreiicis  Terluliianus,  c.  15  :  i  llymeim  aulcm ,  inquit,  et  Alexnndri  crimcn,  si  ct  in  isto  et  in  fuiuro 
acvo  irrcmtssibile  esi,  blasphemia  scilicet,  utique  Apostolus  non  adversus  terminum  Doniiiii  sub  spe  veniic 
iledisset  Salana;,  jam  afide  in  hlasphemiam  mersos,  imde  et  naufragos  cos  juxta  fidem  pronunliavit ,  non 
lialeilcs  solatiuni  navis  Ccclesi».  Illis  eiiim  vcnia  negalur  qut  de  fide  in  blasphemiatn  negaverunt.  i  Et 
eap.  ult.  de  iis  qni  lormemis  superaniur  :  c  Quaiciimque  auctoriias,  inqnit,  quxcum(jue  ratio  mxcho  et 
foniicatori  pacein  eccle^iasiicam  reddit,  eadem  debebit  ct  homicidx  et  idololatris  pocuitcnlibus  subvenire, 
certe  uegatori ,  et  ulique  illi  quem  io  prxlio  confessionis  tormcntis  colluctatum  saiviiia  dejecit.  Cxteruui 
indlgnum  Deoet  illius  misericordia,  qui  p€P.nitentiam  peccatoris  inorii  prxvertit,  ut  faciliiis  in  Ecclesiani 
redeant  qui  subando,  qiiam  qui  dimicando  ceciderunt.  Urget  nos  diccrc  indignitas  :  contaminata  polius 
corpora  revocabis  quam  crueutata  ?  Quae  poenitenlia  miserabiliicr  liiillatam  prosterneus  carnein  an  vero 
laniaiam  ?  i  His  in  locis  Torluilianus  prima  spccie  sic  videtur  argumentari,  qiiasi  ipsi  cum  Catholicis  coii- 
TCDiat,  nec  eisqui  a  fide  in  ha^resim  dcfeceruni,  ncc  tisquicum  lormentis  colluctaii  cesserunt,  poeniientiani 
concedi  oportere;  sed  hxc  sevcrilas  sic  abliorret  ah  anliqtiie  Ecclesi;e  moribus,  ul  ei  a  iicmine  affingi 
possit.  Faietur  Cypi  ianus  in  Episiola  ad  Quinlum ,  redeuntibus  hxrelicis  qui  in  Ecclesia  haplizati  fuerant, 
maiium  in  pcenitentiam  impoui  debere,  atque  hiijus  consuctudinis  origuicm  ab  ipsis  Ecclesix.  incunabulis 
repclere  iiou  duhiial :  iis  autem  quorum  non  anrnius  sed  corpus  iii  dolore  defccerat ,  qui(]ue  vcniain  noii 
bcrymis,  sed  cruore  et  vulneribus  petebant,  quanta  humanttas  exhiberi  solerct  in  Ecclesia,  tum  ex  libro 
Cypriaiii</e  Lapm^  p.  i^5,  tuin  ex  ejusdem  Epistola  liii,  persptci  potest. 

Quid  igitur  siatuemus  deTertulIiano?  Issanetotus  errat  in  Montani  caslris  ac  secum  pugnat,  sed  tameii 
Dumquam  siiie  allqna  ingenii  luce  delirat ;  nec  eum  adeo  crediderim  desipuisse,  ut  omnibus  hominihus  ri- 
dendumse  in  aperio  mendacio  propinarel.  Quamobrem  illud  elfaluin  ,  i  neque  idololalrix  neque  sangiiiui 
pax  ab  ecclesiis  reddiiur,  i  iion  de  catholicis,  sed  de  Montanist.irum  ccclesiis  inierpretandum.  Nomen 
ecdesise  TcriuItianusMoniaui  secix  proprio  quodam  juresoiet  vindicare;  velut  cum  cam  vocai  Ecciesiam 
Spiriius,  Ecclesiam  in  iribus  posiiam,  cap.  2l,aut  cum  ait  cap.  iO:  <  Cedcrem  tibi  si  scriplura  Pastoris, 
quxsoia  moechos  amat,  diviuo  inslrumento  merulssct  incidi ;  si  nou  abomni  concilio  ecclesiarum,  etiam 
veslrarum,  inler  apocrypha  et  falsa  judicaretur.  i  Yidciur  sibi  multuin  honoris  Cailiolicis  habere,  si  eorutn 
eoclesiis,  post  Moniani  seciam,  secundas  aitribuat.  Aliud  proferam  exemplum  ex  c.  7 ,  ubi  probat  ovis  ct 
dracbnum  parabolas  non  convenii  e  in  mcechiim  aut  fornicaiorem ,  quia  c  simnl  apparuit ,  slatim  bomo  de 
Ecclesia  pellitur,  nec  illi  manet,  nec  gaudium  coufert  repcrtrici  Ecclesia*,  sed  luctuni,  nec  congratulationein 
advocat  vicinarum,  sed  coiilrisiationem  proximnrum  fruternitatum.  i  Cave  putes  Ecclesiae  morero  describi, 
quamvis  generatim  loquatur  Teriulliunus ;  ncque  enim  hax  Ecclesis  charitatem  redolent ,  sed  iuhumanilatcm 
Monlanistarnm,  qui  digainos  foris  sistebnnt»  ac  i  cumdem  limilcm  liminis  nHBcIiis  quoque  et  roriHCMprilms    t 

Digitized  by  V^OOy  lC 


81  "  PRiCFATIO.  52 

figebanl ;  jejunas  pacis  lacrymas  profusuris,  nec  amplius  ab  Ecclesia  quam  publicationem  dedecoris  rela« 
luris.  I  Liqnet  iii  ejusmodi  locis  non  Christi  Ecclesiam ,  sed  Montani  iDlelligendam  esse.  Tesiis  est  ipse 
Tertullinnus  quonta  hamanilatc  in  Ecclesia  catholica  excipi  solerent  qni  poenitentiam  petebant  :  c  Et  ta 
quidem,  inqnit  cap.  13,  poenitentiam  mcechi  ad  exorandam  fraternitatem  in  Ecclesiam  inducens,  concili- 
ciatum  et  conciiicraium  ,  cum  dedecore  et  horrore  coniposiium  prosternis  in  medium  ante  viduas,  anCe 
presbytcros  ,  omnium  Incinias  inTndenicm  ,  omniiim  vcstigia  lainbentem,  omnimn  genna  delinentem ;  inque 
eum  hcminis  cxitum  quantis  potes  misericordia:  inlecebris  bonus  paslor  et  benedictas  Papa  concionaris , 
ciin  parnbola  ovis  capras  tuas  qutrris,  tua  ovis  nc  rursus  de  Ecclesia  exsiliat,  quasi  non  exinde  jam 
liceat  quod  nec  semel  licuit.  i  Quemadmodum  ergo  Teriullianus  de  Moniani  ecclesia  loqoitnr,  cum  ail 
nioechuinel  fornicaiorem,  simuiapparuit,  de  Ecclesia  pelll,  sic  etiam  ad  Montanislarum  synagogas  refe^ 
renduin  qiiod  ait,  neque  idololatrise  neque  sanguini  pacem  ab  ecclesiis  reddi.  Eodem  modo  inierpretaiNl«im 
illud  exc.  15,  <  Illis  enim  veiiia  negntur  qui  de  lide  in  blaspliemiam  negaverunt.  i  Montani&tarom  baee 
sevcrilas,  non  Calhoncorum  quos  ipse  Tertullianus  impugnat  cap.  19,  quod  iis  qui  c  post  Hdem  vifam  p 
in  bacresim  lapsi  fuerant,  veniam  conccderenl. 

Sed  alia  supcrest  solvenda  diriicultas,  cur  Terluliianus  In  hnc  controvcrsia  sic  piignet,  qiiasi  ipshis 
adver^arit  spem  omnem  veniae  idololatris  el  homicidis  praecludant;  idqne  argumenli  loco  arripiat,  ol  eum 
niocchis  ct  Fornlcatoribns  eodem  modo  probot  esse  agendum.  c  Quidagit,  inquit  cap.  5,  moUissima  et 
bumanissimn  disciplina?  Automiiibus  eis  hoc  esse  dcbebis;  btaix  enim  pacifici;  aui  si  non  omnibus,  nostra 
cssc.  Idololatram  quidem  et  homicidium  semel  damnas,  moechum  vero  de  medio  excipis,  idololatiiai  sno- 
cossorcrn,  homicida;  anteccssorem ,  utriusque  collegam?  Personae  acceptatk)  est,  miserabiliorcs  poenllentias 
reliquisti.  i  Etcap.  6:  t  Dabis  ergo  ct  idoiolatriae  ci  omni  aposlatse  veniam...,communicabi8et  homicidse;  > 
citat  cap.  19,  verba  Joannis  :  Siconfiiemur  delicia  no$lraf  fidelis  etjuslus  est,  ut  diniittal  ea  nobiSy  el  emun^t 
nos  ab  omni  injustitia ;  lum  addit  :  <  Numquid  ab  immuuditia?  Aiit  si  iia  est,  ergo  et  ab  idololairia.  > 
His  addcquodex  cnp.  iiltimo  Bupra  retulimus:  <  QuaDCumqtie  aucioritas,  quxcumque  ratio  moecboetlbr* 
nicatori  pacem  ccclesiasilcain  reddii,  eadem  debebit  et   idololatrac  et  hoinicidis  poeniteniibus  subvenire.  $ 

Sed  quibus  noium  et  pcriractalumest  Terlulliani  ingenium,  his  facilis  erit  in  illius  seiitenliaro  introitus. 
Dercndcndum  susccperat  quod  In  Monianistariim  causa  maxime  nudnm.  et  adversariorum  lelis  exposilnm 
cral.  Nlliil  enim  huicsectic  majorem  invidiara  creabat,  quam  quOd  adnlteros,  fornicatores  et  digamos  foris 
sistercnl,  nulla  spe  pacis  iie  in  extreino  quidem  spiritu  reliota.  Quam  igitur  viam  insistct  TertuHianus  ut 
se  ex  moleslo  et  difGcili  looo  expediai?  Siatuit  duplex  esse  peccaiorum  genus.  t  Alia  erunt  remissibitia » 
inquil  cap.  2,  alia  irrcmissibilia.  Sccundum  qtiod  nemini  dubium  est  alia  castigationem  mereri,  aliadain- 
nationcm.  Omne  delictum  aut  vcnia  expungit  aut  poena  :  veiiia  ex  castigationc ,  poena  ex  damnatione.  t 
Ulittir  dcinde  auctorilaie  Joannis  qu^Tdam  pcccutd  non  ad  mortem  ei  quaedam  ad  roortcm  dislingoentis^ 
<  Sccundum  Iinnc  dilTcrentiam  dclictorum ,  inqiiit,  poenitentiae  quoque  conditio  discritninatar.  Alia  erit 
qux  vciiiam  consequi  possit,  iii  delicto  scilicel  rcmissibili;  alia  quaBConseqiiinullomodopossit,  in  delicto 
Kciiicct  irrcinissibili.  I  lloc  posito  principio,  declarat  sibi  propositum  esse  <  specialiler  do  moechia;  et  for^ 
nicatiiinis  stalu  oxaminnre  in  quam  delictornm  pnriem  debcant  rcdigi.  >  Scd  qtita  sciebai  h:inc  peccniifrvm 
disrinciionem  a  C^ubolicis  rcjici,  breviler  eos  refcllendos  putat,  antcqiiam  moechiam  iii  peccatis  mim* 
qunm  dimiitcndis  hnbrndnm  esse  pngnet :  <  Sed  prius  decidam,  inquil,  ititercedeniem  ex  divcrso  to* 
sponsionem  ad  cam  pocnitenli»  spcciem,  quam  cum  mnxime  dofinivimus  venia  carere.  Si  eniin,  inquiunt , 
aliqua  |;ocnitcni.ia  cnret  venia,  jam  nec  in  totum  agenda  libi  esf.  Nihil  eniin  agendum  cst  frtisir».  Porni 
frnsir.')  ngctur  pocnitcntiit,  sicaret  venia.  Omnisautem  poenitcntia  agenda  esi.  Ergo  oinnis  veniam  conse* 
qnatur,  nc  frusirn  agatur,  f|uianon  erit  agenda,  si  frusira  agatur.  Porro  frnslra  agetur,  si  venia  carebil.  > 
lloc  Catbolicorum  argumentum  non  belle  rerellit  Tertullianiis;  sed  tamen,  postqnam  illud  sibi  visus  cst 
optimisrationibuscvcrtisse,  tiim  vero  quasi  instnrcertisslmi  principii  constaret  qumilain  peccata  esse  irrc- 
missibilia,  in  id  unum  incumbit  ut  moecbiam  ct  rornicationem  ex  eo  genere  esse  demonstrct.  Qunre  cnm 
ait :  <  Idololatriam  quidem  et  bomicidium  semel  damnas,  >  non  Catbolicos  argui( ,  quasi  pacem  bis  pecratis 
vere  denegenl  et  cum  adultcris  libcrnlins  agant;  sed  urget  adversarium,  qucin  sibi  visus  csl  Ircgisse  et 
coegisse  ut  peccala  quaidam  graviorn,  ui  Idololalrinm  ,  homicidium  ,  haeresim  post  sutceptam  fidcm,  dimlnl 
non  deberc  fatcreiur.  Unde  Tcrlnllinnin  .iccommodate  ad  instilutam  peccatorum  divislonem ,  contendit 
ftdultcHiim,  iil  homicidio  et  idololnirix  finitinic  vicinum,  a  spe  venioc  excludendum  ;  aut  si  lenins  agatur  ctim 
mcecbis,  bomicidns  cl  Idololalras  codcm  jnrc  cssc  debcre.  Ex  his  elucere  arbitror  poenileniibus  in  Africa 
camdem  ac  in  aliis  ccclcsiis  hnmnnilnlcm  pntniFse  ;  nedum  ex  his  Tertulliani  tcsliinoniis  colligere  licoat , 
ui  dociisshni  viri  fecere,  alins  eliam  ccclcsinsscveiius  cum  lapsis  cgisse. 

X.—  tTRLM  NOVA  SlB  S.  CVPRIANO  INDICTA  SIT  DISCIPLINA,  AC  PR1STI5A  SEVERITAS IN  SOLOS  AP0STATA8  ET  DESIRTO^ 

RES  RETENTA? 

Illiislraiis,  ut  poluimus,  TerluHinni  testiraoniis,  faciliorerit  et  solutiorinvesiigatio  spntentia»  Cypriani  :  fu- 

cnra  enim  pluribus  fecerat  TcriuHinnus,  ut  el  Cyprinni  sensum  non  belle  accipereni.  Tria  autcm  cxaminanda 

occurrunt ;  l**  an  dlsciplina  sub  Cypriano  demitigata  ftlerit,  prisiioa  severitate  in  solos  apostatas  et  dcscrtores 


53  PRifiFATIO.  64 

refentfl ;  V  %n  IspsU  in  dfcnr>n  poeniicnliiti  morieniibus  ncgaia  pax  fiicrit,  nisi  libcliug  a  nndriyribttB  acccpis* 
seni  ;  5"  an  non  saUcni  pceiiitcnlia  his  qui  sacriiicaverani  usque  ad  raorlem  imposiia  fberit,  nec  communio 
utsi  iti  mortis  arliculo  concessa. 

Quocl  spcctat  ad  dlsciplinae  immntationem,  exisiimat  Albnspinxtis,  lib.  II  Oburvai,,  idolo)atr!9cei  aliis  graTis* 
ftlmts  criniinibtispacemsabCyprlanoconcedicoepisse,  ita  tamen  ut  adYersus  apostatas  et  desertores  antlqua 
seTcriias  vigeret.  Non  solum  TertuUiani  testimoniis  liitiiur  doctissimiis  episcopus»  verum  etiam  argunienti 
loco  sumii  quod  nec  Cyprianusnec  Clerus  Bomanus  de  lapsis  quidqnam  slatuere  ausi  sint,  sedconcilii  auclo- 
ritatem  exspeclaYcrint ;  tum  etiam  quod  Cyprianus  dicat  se  c  necessitaii  tcmporum  succubuisse,  >  ei  nimias 
remissionts  snspicionem  rerormidei,  quia  <  his  qui  libeliis  conscicntinm  suam  maculavcrint,  vel  nefandu  sa- 
eri(icia  commiscrinl,  laxandain  pacem  putavcrat  ( Epist.  ur,  pag.  67  ).  >  Unde  coniendit  Albaspinscus  noii 
tam  anxiam  hujus  rei  deliberaiionem  fuluram  fnisse,  si  concess.x  pacis  in  superioribus  pcrsecuiionibus  excm" 
pUi  praecessissent ;  nec  commissurum  fuisse  Cyprianum,  ui  qaod  majorum  auctoritate  finnareiur,  id  a  se 
laxaCiiro  diceret.  Non  absimilis  PeiaTii  senienlia,  nt  supra  vidimus.  Sed  erudilum  scriptorem  prsejudicala  cx 
Tertullianl  iestimoniis  opinioin  errorem  induxit :  nullum  enim  hnc  in  re  vostigium  noviiaiis  apuU  Cypria« 
noni,  qao  nemo  veteris  disciplinae  exsiitit  retinentior.  Observat  S.  Martyr  in  Ep.  lii  (p.  62)  quosdam  ex  suis 
anfecessoribus  pacem  adulleris  denegasse,  ct  ♦  in  lotuni  pcenilenti®  locum  >  clausisse ;  sed  satls  indicat  bnno 
legem  ei  a  paucis  episcopis  fixam  fuisse,  ante  quos  nulla  exsijterai,  ei  sua  sciale  jam  refixam  et  abrogaiam 
«se.  Nec  ipse  ncc  qnisquam  alius  in  Africa  meminerat  spem  pacis  liis  qui  in  superioribus  persecuiionibus 
cedderant,  prscclusam  omnino  fuisse.  Cum  quidam  presbyicri  lapsis  communionem  ante  actam  pcBnitentiam 
dedisseni,  eorum  faclnus  aTcrsatnscst  Cyprianus,  eosquo  conira  Evangelitim  venisse  declaravit :  sed  in  lioo 
iantiim  eos  Tituperai  quod  id  c  ante  actain  poenitentiam  i  concessissent ,  c  qnando  oporteat  ad  hxc  pcror- 
dinem  perveniro  In  omnibus  episiolis  quas  scripsit  in  causa  Inpsorum  el  in  libro  de  Lapm  nihil  prorsus  ro« 
perias  quo  lapsi  de  pacc  in  dubium  Tocentur,  modo  parcm  pcccatls  poenitenliam  agant;  sed  Cypriftnus  instar 
princlpii  certissimi  ponit,  Deum  <  poenitenti,  operanti,  rognnli  posseclementer  ignosccre,  posse  in  accepium 
referre  qtiidquid  pro  talibus  et  peiierinl  marlyres  ei  fecerinl  sncerdotes  (p.  i95).  >  Ilorlalur  in  eodem  lihro 
(p.  190)  <  ut  confileantur  siiiguli  dcliclum  suiimdum  sntlsfnctio  et  remissio  facta  per  sacerdoies  graia  est.  > 
Sic  etiam  Clerus  Uomanns  (in  Epist.  intcr  Cyprianicas  xxxi)  tit  mcrito  casiigat  <  propcraia  nimis  reincdia 
commDnionum  utique  non  profuiura ,  >  ita  in  lapsis  dcsidcrium  pacis  non  Improbat,  modo  pulsent  sane  forcs, 
sed  non  uiiqne  confringant,  et  adeantad  limen  Eccleslx  sed  non  uliqtie  transiliant.  Notanda  etiam  hxo 
Terba  :  <  MuUnm  illis  proficict  peiilio  modesti,  postulatio  Tcrecunda,  liumilitas  necessaria,  patientia  non 
oiiosa.  >  Mos  erat  in  Ecclesia  pcrantiquus,  iit  martyrum  cummcndatio  ad  contrnhendum  poeniteniiae  lapsii 
impositx  iempus  valeret :  testem  hujus  rei  habemus  Tcrtollianum  in  lihro  ad  Blartyret  ei  in  libro  de  Pudm* 
tia.  Ilinc  eliam  Cyprianus  :  <  In  prscterilum  semper,  Inqull  Ep.  xi,  sub  antecessorihus  nostris  faetum  cst , 
ui  diaconi  ad  carcerem  commeantes  martyrum  dcsideria  consiliis  suis  ei  Scripturarum  prsecepiis  guberiia-i 
rcnt.  >  His  addi  potesi  memoratus  a  Cypriuno  in  Epp.  lii,  Livn ,  Lxviri,  omnium  ecclestarum  consensus 
in  refellendo  Novatiano,  quem  pravoc  novitatis  propria  manus  arguebat:  scripserat  enimy  ui  tesiatur 
Cyprianus  Eplsl.  lh,  et  voce  sua  recilavcrat  liiteras  Cleri  Romani,  in  quibus  erai  <  ui  lapsis  infirmis  et 
In  exitu  constituiis  pax  daretiir  :  >  ecclcsiarum  cohsensus  in  rejicieiidis  Montanistis  pariter  eniiuerat. 

Quod  ergo  Cypriniuim  ei  Clcrum  Ronianum  ndduxit  utrem  ad  concilium  integram  serTarent;  non  ea  fnii 
opiuio  qu<e  illis  aitribuitur,  sed  quod  viribus  suis  dirfidereni  In  ejusmodi  causa,  qujc,  ut  ait  Cyprianus  Ep. 
XIV ,  <  non  paucorum,  ncc  ccclesioi  unius  aut  tinius  provincix,  scd  tolius  orbis  causa  crat.  >  Examinand;G 
eranicausj£Ct  Yoluniatessingtilorum,  et  varii  peccatorum  gradus  suis  quiquc  modulis  pondcrandi;  quod 
exanicii  prorsus  inuiile  ruissci,  si  quoiquoi  sacrificavcrant,  nullo  discrimine  exclusi  a  spe  vcniae  fuisseiit. 
Dclndc  vcro  in  pcrsccuiionc  Decti  lanlus  cxstitit  lapsoruni  ntimerus,  ac  tantum  dedecus  nomini  chrisiianj 
inusscre,  qui,  utait  Cypri.mus  in  libro  de  Lapm  (p.  185)  ad  prima  siatim  vcrba  minantis  inimici  fidem  suatr. 
prodidcriint,  ac  ultro  ad  forum  cucurrcrc,  scque  hortamentis  mutuis  in  exitiuin  impuleruni,  ut  nou  immcrllo 
dcliberari  poluerit  an  non  severius  aliquid  quam  in  prioribus  persccutionibus,  In  ejusmodi  homiucs  statuc- 
rciiir.  Scd  lamen  vidcntur  in  concilio  Curihaginensi  lenitatis  potius  quam  severitaiis  cxempla  conslituta. 
Nam,  utmodo  videbimus,  Libcllntici  qui  jam  poenilentiam  egerant,  in  ipso  concilio  admisslsuni;  sacrificaits 
auiem  plena  poenitcnlia  imposita,  sic  lanien  ui  pace  nou  dcfraudarenlur  si  ante  cxactum  poenilcntix  tcmpus 
in  periculosum  morbum  incidcrcni.  Niliil  polerai  lcnius  liis  temporibus  constitui.  Itaque  fieri  potuit  utcon* 
cilii  Icnilatem  reprehcnsam  ab  Antoniano  dcrciKlcret  Cyprianus,  quamvis  nova  in  hoc  concilio  disciplina 
inducta  non  fuissel.  Uirumque  auiem  a  seCyprianusnon  sine  librala  diu  et  ponderata  ratione  factum  declarai 
ut  et  vigentc  persecutionc  scvei  itatcm,  ct  pace  reddiia  indulgentiam  adhiberet.  Al  seTeritaiem  in  eo  cniluisso 
nou  didt,  quod  pacem  omnino  lapsis  negnndam  dccrevissct,  sed  quod  cam  per  fas  ct  ncfas  pctcntibus  re- 
stitisset,  atque  excoinmunicationem  inienlasset,  si  quiscum  illisiujussu  suo  communicaret :  sic  etiam  in  Icni- 
latc  quoc  subsecuta  est,  ncgat  ecclesiasticas  Icges  fuisse  violatas,  sed  provisum  fnisse  contendit  nt  nec  lapsi 
dcsperatiouedcficereni,  <  nec  rursus  ccnsura  cvangclica  solvcrctur,  ut  ad  commuiiicntionem  lcmcrcpro- 
siiirent.  >  Uno  Tcrbo  negat  a  se  aut  a  Cornclio  quidquam  factum  essc  prselcr  cxempla  majoij^g^  m  @!^^q{^ 


8S  PRiEFATIO.  56 

aniecessores  nosiri  saepe  fecerunt,  inquil  (p.  69)  coiligendis  fratribus  nosiris  cbarissimus  frater  noster(Gorne' 
iius)  necessilati  succubuit.  i 

Pristinam  severiUteminterdumaCyprianoretenlamAlbaspin9CusetposteumGotofredus(lib.  xvi  Cod.Theod. 
p.  210)  ex  his  Epistol»  ui  verbis  colligunt :  t  Apostata^  vero  et  desertores  vel  adversarii  ct  hostes  et 
Christi  Ecclesiam  dissipantes,  nec.si  occisi  pronomine  Toris  fuerint,  admitii  secunduro  Apostolum  possuut 
ad  Ecclesise  pacem,  quando  nec  Spiritus  nec  Ecclesiae  unitaiem  tcnuerunt.  > 

•  Ut  hocCyprinni  testimoninm  explicetur,  observandum  est  i"  aposutas  etdesertorcs  non  eosdici,  ut  Al- 
Laspinaeus  et  Gotofredus  puunt,  qui  ex  Judaeis  ethnici  autChristiani  (iebant,  sed  qui  nomen  dabant  Felicis- 
simi  schismaii.  T  Revocandum  est  in  memoriam  quod  supra  diximus,  pacem  illis  negaUm  in  mortis  discri* 
inine  qui  poenilentiam  sani  contempserant,  quia  videlicet  dubium  merito  videbatur  an  sincero  animi  affcciu 
resipiscerent.  Quod  auiem  de  ejusmodi  hominibus sututum  erat,  id  in  pluribus  aliis  par  erat  observari,  quo* 
ruin  aut  insanabiiis  videbatur  aut  caeteris  ovibus  periculosa  improbius.  Hinc  cum  multi,  perspecta  Fclicissimi 
nequiiia,  remearent  et  ad  Ecclesiam  pulsarenl,  Cyprianus  anxie  ponderabat  et  sollicite  exaroinabat  c  qul 
recipi  et  admiiti  ad  Ecclesiam  deberent.  Quibusdam  enim,  i  inquit  Epist.  lv,  p.  87,  c  ita  aut  crimina  sua 
obsisiunt,  aut  fratres  obstinate  et  firmiter  renituntur,  ui  recipi  oronino  non  possint  nisi  curo  scandalo  et  peri- 
culo  plurimorum.  >  Ad  hos  videntur  specure  Cypriani  minae  in  Epist.  xxxviii »  ubi  sic  loquitur  :  c  Sed  et 
quisquis  se  conspirationi  et  factioni  ejus  adjunxerit,  sciat  se  in  Ecclesia  nobiscum  non  esse  comrounicniu- 
rum,  qui  sponie  maluil  ab  Ccclesia  separari.  i  Etin  Epist.  xl  :  c  Si  quis  auiem  poenitentiam  agere  et  Dco  sa- 
tisfacere  detrecUns  ad  Felicissimi  et  satellitum  ejus  pnrtes  concesserit ,  et  se  haereiicae  factioni  conjunxcrit, 
sciat  se  poslea  ad  Ecclesiam  redire,  et  cum  episcopis  et  plebe  Chrisii  comipunrcare  non  posse.  i  Has  minas 
non  omnino  in  rem  contulit  Cyprianus.  Ipse  enim  tesutur  in  Epist.  lv  ,  milltos  a  se  e  schismate  redeuntes 
esse  susceplos,  acplebem  gaiidere  et  IxUri  soliuro  curo  c  tolerabilcset  minus  culpabiies  i  redirent.  Quin- 
etiam  plebi  interdum  persuadebat,  imo  extorquebai,  ut  ex  iis  qui  inemendabiles  et  protervi  erant,  nonnulli 
susciperentur ;  et  unus  atque  alius,  obnitente  plebe  et  contradicente,  Cypriani  tamen  faciliUle  suscepii,  pe- 
jores  extiterunt  quam  prius  fuerant.  Non  absimili  senteniia  Cyprianus  curo  pluribus  aliis  episcopis  de  virgi- 
nibus  quae  cum  masculis  in  eodero  leclo  deprehensae  fuerant,  sic  decernit.  c  Quod  si  obsiinate  perseverant » 
nec  se  ab  invicem  separant,  sciant  se  cum  hac  sua  impudica  obstinatione  numquaro  a  nobis  adroiui  in  Eccle- 
siam  posse»  ne  exemplum  caeleris  ad  ruinam  delictis  suis  facere  incipianl.  i  Merito  obstinatis  ejusmodi  pec- 
caloribus,  itidem  ut  pertinacibus  schisroaticis,  non  roodo  venia,  sed  ciiaro  inlroitus  in  ecclesiam  iiegabatur. 
Scd  si  curo  debitis  conversi  cordis  significationibus  rediissenl,  ac  diu  rouUumque  fores  Ecclesiae  pulsassent, 
non  dubium  quin  cos  paterno  sinuiexcepisset  Cyprianus  et  ad  pcenitentiani  admisissel.  Igitur  Felicissinnus 
ejusque  praecipui  sectaiores  cuin  horoines  cssent  ad  orone  sccius  parati,  non  discessisset  ab  Ecdesiae  regu- 
lis  Cyprianus,  si  omnero  illisin  Ecclesiam  reditum  praeclusisset ;  nequeid  videri  deberet  vestigium  quoddam 
disciplinx  ante  Cypriauum  in  omnes  graviorum  criminum  reos  observaiae.  3"*  Objectus  ab  Albaspinaeo  locus 
Cypriani  non  dicit  aposuus  et  desertores,  ctiamsi  relicto  schismate  sanguinem  pro  Chrislo  fiindant,  ad 
Ecclesiae  pacero  admitti  non  posse,  sed  Uuturo  nihil  illis  roarlyrium  extra  Ecclesiaro  ad  pacem  prodesse 
posse,  quia  c  nec  Spiriius  nec  Ecclesiae  uniutem  tenuerunt;  i  idquodsaepe  alias  Cyprianus  inculcat.  Oppo* 
nit  ejusmodi  desertores  aliis  lapsis  p<)enitentiam  in  Ecclesia  agentibus,  ct  quos  Dominus  intus  inveniet  cum 
mundum  judicaturus  apparebit. 

XI.  —  UTROX  S.   CVPRIAlfUS  LAPSIS  IN  DECURSU  POBNITENTlJE  MORIENTIBUS  PACEIf  NEGAVBRIT,  HIS  TANTUM  EXGEPTIS 

QUI  LIBELLOS  A  M ARTYRIBUS  ACCEPBRANT. 

Postquam  probavimus  Cyprianum  nihil  novifecisse  cum  bpsis  po&nitentibus  pacem  concessit,  sequitur  ut 
inquiramus  an  iisdem  ante  exacUm  p<jenilentiam  periculosc  gcgrotanlibus  conroiunionem  negaverit»  nisi  li* 
bellos  a  roartyribus  accepissent.  Cyprianum  coniendit  Peuvius  iis  lanlum  paccin  indulsisse,  qui  libellos  a 
marlyribus  accepissent,  caeteris  vero  ue  in  praesenti  quidem  mortis  discrimine  id  concessisse ;  alioqui  nihil 
discriminis  fulurum  fuisse  inter  istos  et  priorcs,  quos  Umen  mcliori  aliqua  condilionc  uti  oportuit.  Scd  ipsa 
S.  Martyris  verba  proferenda  sunl :  c  Quoniara  Umen  video,  inquit  in  Epist.  xii,  facultalem  venicndi  ad  vos 
nondum  esse  et  jam  aesUtem  coepisse,  quod  tempus  infirmitatibus  nssiduis  et  gravibus  infesutur,  occurren- 
dum  puto  fratribus  nosiris ;  ui  qui  libellos  a  martyribus  acccpcrunt,  ct  prxrogativa  oorum  apud  Deum  adju- 
vari  possunt,  si  incommodo  aliquo  ct  infirmiiatis  pericDlo  occupati  fuerint,  non  exspecuu  praesenlia  nostra  , 
apud  presbyterum  qucmcumque  pr.xsentem,  vel  si  prcsbyier  repertus  non  fucrit,  et  ui^ere  exitus  coeperit , 
apud  diaconum  quoque  exomologesin  facere  dclicti  sui  possint,  ul,  manu  eis  in  poenitenliam  imposiu,  veniant 
ad  Dominum  cum  pace,  quam  dari  mariyrcs  litleris  ad  nos  faclis  desidcraverunt.  i 

Immeriio  Pcuvius  ex  hoc  lestimonio  colligit  pncem  iis  qui  libellos  non  Iiabebant,  denegatam  fuisse.  Nam 
V  quis  Cyprianum  pulct  adeo  aequiUlis  oblitum  fuisse ,  ut  iis  qul  pGenitcniiam  subtcrfugiebaut,  c  et  audaci 
flagiutione  ac  violenlo  impetu  paccm  exlorquerc  i  nitebantur,  tam  benigne  prnvi  deret,  c  ad  illorum  violen- 
liam  interim  quoquo  genere  mitigandam  i  (Ep.  xv) ;  fcrvidos  auiem  poenitentes,  qni  sccpiscopi  sui  judicio 
committcre  quam  poenitentinm  dcclinarc  roalucrant,  sinc  pacc  ct  communlonc  mori  D^^*p^J'J^?,^^^cros 

Digitized  by^ 


57  PRiEFATIO.  S8 

Romanus  Carihaginenscm,  absenlc  Cypriano  monuerai  i  ul  iis  qui  posl  lapsum  inflrmilale  appreliensl 
cssciit  ci  poeniccnlcs  communioneiw  desiderarenl.  subveiiiretur  (Episi.  ni  ei  xv),  »  Alque  hoc  consilhim  non 
iDodonon  iroprobavil  Cyprianus,  sod  eliam  in  Episl.  xv  declaralse  c  slandura  »  putasse  •  ci  cum  >  eorum 
•  senlcnUa,  nc  aclus  nosler,  inquit,  qui  adunaius  essecl  conscniire  circa  omnia  debel ,  iu  aliquo  discrepa- 
rcK  >  At  immanequantum  inier  Cypriani  el  Romanorum  agendi  ralionem  disiarel,  si  cum  isU  pacem  omni- 
bus\ercp<Bnitentibusdandamesseadmonui8senl,Cyprianus  indulgeiilia  cl  liumaniiate  iu  eos  solos  usus 
rulsset  qui  peccaio  suo  poeniteniise  fugam  et  Ecclesl-e  perturbaUonem  adjcceranl  ?  3"  Non  obscure  indicat 
CyprianusinEpisLxni,  quibus  non  libelli  sed  poeniteniiae  opera  suffragabaiilur ,  cis  pcriculose  aegroUniibus 
pacein  mulio  poUori  jure  esse  dandam.  c  Cateram  quoque  pariein  plebis  qu»  lapsa  esi,  inquil,  prxsenlia  ves- 
ira  fovete,  ct  ut  a  (Ide  ct  misericordia  Domini  non  dettciani,  vestro  solaiio  focillate.  Ne(|ue  eniin  desercntur 
^  ope  et  auxilio  Domini  qui  miieset  humiles  et  poenitcnliam  vere  agentes  in  boiiis  operibus  pcrseveraverint,  . 
qDoininus  illis  quoque  divino  remedio  consuiatur.  >  Persuasum  crgo  esse  vult  cjusmodi  poeniienlibus  fore  ut 
€  iUisquoquediviiiorcmcdioconsulatur;  >  aique  hociUis  conccdit  ut  solaUum  Ecclesias  legibus  consenla- 
neuro,  quodque  nova  decreui  non  desideraret.  Neque  enim  daia  opera  scribebat  Epistolam  xiii  ut  ejusmodi 
lapsis  providerel  quibus  ci  Ecclcsia»  consuetudo  ct  Romnni  Cleri  monila  saUs  providerant,  sed  ut  eorum  lu- 
inuhum  comprimcrcl  qui  qucrelis  suis  Carthagiucnscm  ccclesiam  inceiidebant.  Atque  id  causas  esse  arbitror 
car  Cyprianus  in  Epist.  xiv  conQrmans  qux  in  decima  tertia  dccreverat,  nihil  nomiiiaUm  dicat  dc  pace  vcris 
poeuitenUbus  in  cxtremo  periculo  concedenda.  Postquani  enim  locutus  cst  de  iis  qui  libellos  a  mariyribus  ac- 
ceperani,  hxc  addit :  c  Caeieri  vero  qui,  nullo  iibcllo  a  roartyribus  acccpio,  invidiam  faciunt,  quoniam  non 
paucoruin  nec  ecclesix  unius  aut  unius  provincix,  sed  toUus  orbis  h:i:c  causaest,  exspectentde  Dominipro- 
tectione  Ecclesia;  ipsius  publicam  pacem.  >  Non  id  profccto  sancit  Cypriauus,  ut  veris  pceniteniibus  pax  iu 
exiiu  negetur  (neque  eniin  retexitqiiae  in  superiore  epistola  conslitucrat,  sed  ea  poUus  confirmat,  dum  ait 
se  c  plene  scripsisse  ad  hanc  rem  proxiinis  litieris),  i  sed  nonnuilorum  fesUnaUonem  comprimit,  qui  couimu- 
bioiicm  pciebanl  anie  redditam  Ecclcsiac  pacem,  antequam  gravi  inorbo  lenlarentur ;  hos  jubet  exspectare 
duiii  pax  Ecclesise  rcddatur  .  at  pacem  in  cxitu  iioii  negat;  neque  eos  reprehcndit  quod  a  communione  arceri 
se  in  exitu  nollent ,  sed  quod  eam  ante  cxulum  reditum  peterent ,  ac  c  confessorcs  ipsos  praevenire  > 
vcllent. 

Sed  objictl  Pclavius  meliori  conditione  uU  debuisse  qui  libellos  acceperant,  quam  qui  non  ncceperaiit ;  qtiod  si 
oinlbus  conccssa  pax,  nullum  prorsus  inter  utrosque  discrimen  exsUtisse.  ExisUinat  TillemonUus  Cyprianum 
ingeniosa  quadam  chariiale  fecisse,  ut  cum  prxcipue  aliquid  in  honorem  mariyrum  concedere  videretur,  nihil 
lainen  praecipuc  concedcrel ;  et  cum  paccm  iis  tantum  qtii  libellos  habebanl  poliiccretur,  neminem  prorsus  ab 
hac  indiilgcniia  cxcluderet,  quippe  cum  martyres  adeo  libellorum  prodigi  essent,  ut  omnibus  eorum  liberalitas 
ptieret.  Scd  si  ea  accommodalione  usus  fuisset  qua  yiuiu  TillemonUus  usum  esse  existimat,  ac  tacite  lapsos 
orones  fuissci  hortatus  ut  se  libellorum  pnesidio  niunirent ,  an  paulo  post  tanta  arsisset  indignatione  in  Luciu- 
niim,  qui  univcrsis  lapsis  id  concedcre  ausus  esl  quod  jam  aniea  plurimis  concesserat.  Deiiide  vero  periniqtie 
Cyprinnus  veros  pcenitentcs  ejusmodi  pcriculo  exposuisset,  ut  pace  defraudaU  morcrentur ;  neque  euim  veri- 
siniile  erat  eos  qui  hactenus  tain  Umidi  ac  pudentes  fueraiit,  audaciores  deinceps  iii  libellis  petendis  futuros  ; 
aut  ipsos  etiaro  confessores  in  concedendis  cauUores  nou  fore  postquam  eorum  nimiam  facilitatem  castiga- 
verat  Cyprianus. 

Cyprianum  sic  inter|irctatur  Morinus :  Cum  lex  esset  ut  pacem  moribundi  non  Jmpetrarent  qui  poeniten* 
liam  sani  non  egcrant,  cxistimat  cruditus  scripior  deGcmere  Cyprianum  ut  in  iis  qui  libellos  a  martyribus 
acceperant,  legis  scveritas  non  servetur ,  ac  illis  in  honorem  martyrum  pax  conccdatur  ,  quam  frustra  hoc 
prxsidio  destituU  peiiisseni.  Sed  liaec  inierprctaUo  iicccum  verbis  neccum  incnte  Cypriani  congriiit.  1°  No- 
minalim  rcquirit  Cyprianus  ut  qui  libellos  a  mfirtyribus  acceperunt,  c  prserogativa  et  auxilio  eorum  adjuvari 
apiid  Dominum  in  delictis  suis  >  possint.  Porro  in  his  episiolis  et  in  libro  de  Lapm  illud  arcie  tenet  accu- 
raiequedefendii,  non  prodesse  lapsis  commeiidaUonem  martyrum  si  pceniientiam  agere  detrectcnt,  quare,  si 
bpsi,  post  tot  Cypriani  et  presbyierorum  moiiita,  in  obsUnato  poenitenU:^  non  agend»  cousilio  perseverassent, 
an  Cypriano  visi  esseiit  idonei  qiii  martyrum  auxilio  apud  Domiuum  juvarcnlur  ?  Deinde  vero,  si  Qinnibus 
libcllos  habenUbus  pacem  decernebat,  sivc  pcenitentiam  egissent,  sive  iion  egissent ,  quid  nccesse  crat  delec- 
tnni  liabere,  ac  in  conditionis  loco  requirere,  ut  marlyrum  .iiuxilio  adjuvari  possent?  Lapsis  ergo  Cyprianus 
nnn  pocnitenUx  onus  eximit ,  sed  potius  ad  poenitcntiam  blande  et  leuiter  hortatur,  dum  pacem  oflert  ino- 
rienUbus,  modo  martyrummeritisjuvari  possint.  Iliuc  in  Epist.  xiv  laudat  presby teros  et  diaconos  tiuud  lap* 
50S  ad  pcetiitentiam  et  patienUam  hortaU  essent,  ac  pa;niteiitiam  ab  illo  agi  declarat  qiii  divinis  praeceptis  miiis 
ci  paiiens  et  sacerdotibus  Dei  obteniperans,  obsequiis  suiset  operibus  justis  Dominum  promeretur.  Id  autem 
deferre  vidctur  martyrum  incriUs  ut  lapsis  nondum  ea  poenitentia  expiatis  quae  pacem  per  se  ipsa  iii  inortis 
discrimine  impetrel,  innrtyruin  commendatio  suCTragctur.  Nec  levis  videri  debet  hxc  indulgcntia  ,  si  tenipo- 
nim  iHorum  fcveriias  aUciidaiur.  Etsi  eniin  pmnitentibus  periculose  aegroUniibus  pax  dari  solebat ,  non  ta« 
men  id  sine  delectii  et  judicio  concedebatur.  Hiiic  Clcrus  Romaous,  re  cum  pluribus  episcopis  dcliberata,  ^ 
caisuit  c  eorum  quorum  vitx  sux  iincm  urgcns  exitus  dilationcro  non  polcst  fcrre,  acta  f.oenitentia  ct  pd^LC 


fiD  PRiWATfO.  €0 

fcssn  freqnciKcr  Sfioram  dciesifliione  faeioniin,  si  lacrymis,»!  gcmiiibtis,  sj  Oelibus  dolcnUs  acvere  pcenilcnrts 
aiiimi^igna  prodiderint,  camspes  viveitdi  secundiira  hommcin  nulia  subsiiicrii,  ita  demim)  cauleet  sollieiic 
subvcriiri,  i  clc.  (Epist.  xxxi ).  I|>se  Cyprinmis ,  in  Gpist.  xiii,  pacem  iis  solis  promillit  t  qui  inilcs  el  iiu- 
miies  el  poenitentiam  vere  ogcnics  iii  boiiis  operibits  perseveraTeriiit.  i  Ex  bis  pcrspici  poicsi  quo  lenitaicm 
et  indulgentiam  perducat  Cyprianus.  Quibiis  cnim  consulium  voluit  in  Ei>isiolis  xui  et  xiv,  bi  vcl  poenitcn« 
tiam  segniter  egerant,  vcl  eiiam  gravissiino  dclicto  iilud  addiderani,  ut  poenilentiam  declinareni,  ac  disscn* 
sionibus  el  querelis  Ecclesiam  permisccrent ;  qiiibus  factis  nicrucrant  ut  pax  morieniibus  negareliir,  etiamsi 
pociiiienciam  paulo  an(e  morbum  incoopisscnt.  Quamobrem  primis  coiicedit  S.  Marlyr  ut  qiM)d  eorum  poeiiilcn-* 
tia;  ad  pacem  inipelmndain  deerat,  id  marlyrum  mcritis  expleatiir.  Poslromii  paiiler  consulil,  atquc  ut  tu* 
mnltum  comprimal,  indulgontia  iii  eos  ntitur;  ct  modoaversumpoenilentiiu  reinediis  animum  deponnnt^  quod 
sua  sponte  mancum  et  iuclioatum  videretur,  id  mariyrum  roohtis  compensatum,  a  presbyieris  ratmn  ba- 
bcri  jiibet. 

XIK  ^  UTRUIf  GONCIUU)!  CAETEiGINEIISE  PCENITBNTIAII  SAGRiriCATIS  ?t%  TOTCM  VIT£  TEMPUS  IIIPO  UERIT. 

Nunc  aliud  examinandum  sequitury  an  non  saltem  xiate  Cypriani  gravioribus  pcccaiis  poenitcnlia  pcr  louim 
vitx  lempus  imposita  fuerit,  et  commiinio  ad  ipsum  mortis  articulum  dilaia.  Rcs  dijudicari  polcsi  cx  consuc- 
tudine  quse  lunc  vigebat,  ut  qui  pacem  in  gravi  morbo  acccpisseni,  ii,  valcludinc  rcsiituta,  rcliquum  pOGni(en« 
i\x  temptis  non  explercnt,  sed  eodem  jurc  essent  ac  aiii  ndcles.  Id  perspiciiur  cx  his  Cypriani  vcrbis  in  Epist. 
Lii  (pag.  69)  :  c  Si  qui  enim,  inquii,  iiiGrmitatibus  occupanliir,  illis,  sicul  placuit,  subventtur.  Postca  tamcn 
quaiM  subvenlum  cstel  periclitantibus  pax  dala  cst,  olTocari  a  nobis  nou  possuiit  aul  oppriini,  aut  vi  cl  manii 
nostraio  exitum  morlis  urgcri,  ut,  quoiiiam  moricniibus  pax  datur,  ncccsse  sit  mori  eos  qui  acciperii»t  pacem ; 
Gum  inagis  in  boc  iudiciumdivinoi  pictatis  ct  piterno}  Icnitatis  appateat,  quod  qui  pignus  viUb  in  daia  pacc 
percipiunt,bi  quoque  ad  vitam  data  pace  teneantur.  Et  idcirco  st,  acccpin  pace,  commeaius  a  Deo  datur,  iicino 
boG  debet  in  saccrdotibus  criminari,  cum  $cmel  placuerit  rralribusin  cxiiu  subveniri.  >  Non  quadrai  tanla  le- 
niias  cum  ircogala  per  totum  vitx  lempus  posnitenlia  ;  alioquin  sxpe  usu  cvcnissct,  ut  qui  post  unum  aut  al- 
tcrum  poenitenlix  annum  communionem  in  gravi  ntorbo  acccpissent,  iis  e  morbo  evadentibus  jam  emerilus 
esset  poanitenlia)  cursus,  cum  inierim  aliis  in  cadam  c;tusa  ac  forte  etiam  in  lcviore  cu!pa  triginta  aui  (^un- 
draginla  aiiiti  superessent  decurrendi.  Nimia  sane  erat  episcoporum  in  judicando  animailvcrsio  ei  reruin  om- 
nium  considcratio  ct  provisio,  quam  ul  tam  grave  incommodum  non  eilugerent.  Sed  lamen  videndum  no- 
bis  est  quid  ea  de  rc  dccreverit  conCilium  Cartbagincnse,  in  quo  lapsorum  causa  paulo  posl  redilum  Cyprlani 
dijudicata  cst. 

Decretum  hiijus  concilii  sic  exponii  S.  Martyr  iii  Ep.  lii  (p.7i):  c  Et  ideo,  inquit,  placuit,  examinatis  causis, 
singulorum  Libeliaticos  inlerim  admitti,  sacriiicatis  inexitu  subveniri.  >  Non  una  fuiteruditorumdeboc  canoiie 
scntcntia.  Auctor  Observaiiomim  criiicarum  in  Bibliothecam  scriplorum  EeeUiiasticomm  negat  Lil>eI|aticos  in 
in  ipso  concilio  ad  pacem  protinus  admissos  fttissc ;  ac  intcr  eos  et  sacrificatos  id  ponit  disoriminii',  quod  is;i 
pcr  totum  viisQ  lempus  poeniicntiie  addicti  fucrint,  priuii  vero  inierim  admissi,  id  est  postcertum  poBuiteiiti:e 
lcm|>us  oxnctum.  Auctor  ipsc  Bibliolheca:  idein  dc  Sitcriilcalis  ccnsei,  quamvis  pacem  Lil)eilatici6  in  ip  o 
concilio  concessam  exislimel  fuisse.  Asscntitur  ci  Tiileniontius  dc  Libcllaticis  ac  illiits  ccnsorem  impognrt . 
so(i  pluribiis  refollitqnod  utj&rqiie  pro  certo  posuerat,  iis  qui  Bacrificaveranl  non  alios  poenilentiaj  quam  \\ix 
iUiCii  prspscriptos  fuisse.  Hibc  Tillemoniii  senteniia  multis  nominibus  videiur  anteponcnda.  Itlud  autem  in  pri» 
niis  observaitdum  est  duas  illas  dc  Libeliiiicis  cl  de  sacrificatis  qiircstiones  sic  inier  se  nexas  essc,  ut  qux  dc 
allcrittra  dicantur,  de  utraqite  diitia  videri  debcaut.  Nam  si  Libellutici  statim  in  ipso  concilto  perbumanitcr 
rcsiituii  siint  coinmunioni,  probubilo  noii  est  sacrificaios  in  extrcmuiii  vit£  dii^crimcn  rcjcctos  futsse.  Rurstis 
si  bis  verbis,  c  placuit  sacrificaiis  in  exitu  subveniri,  »  non  pruhibclur  ite  pax  anto  exilutu  dctur,  scd  poiius 
dccernitiir  ut  pcriculose  intra  pra^scriptum  tempus  (sgrotaiitibus  conccdatur ;  perspicuum  eril  Libellalicis» 
qiiorum  multo  leviorcrat  culpa,  noit  poenitentiam  iiiconcilio  iiupoiitam  fuisse,  scdconccssam  comraunionein  ; 
alioquiu  sialutum  fuissct,  ut  isiis  quoque  in  exitii  subveniretur. 

Qiiod  spectat  ad  Libellaticos  Ii(|uet  liorum  verborum,  •  plucuit  Libellaticos  inlcrim  admitli, »  banc  cssc 
sentcntiom,  Libclhticosiuierim  admissos  ad  pacetn  ftiisse,  dum  sacrificati  poQniicntiam  agercnt,  id  cst,  eodcm 
decreto  ct  paccnt  Libellaiicis  et  poenitcntiam  sacrillcaiis  decreiam  fuissc.  ilinc  Cyprianus  in  Epist.  liv  sia- 
tutuin  ftiisse  ait  iu  boc  concilio  do  iis  qui  sacrificavcrant,  ut  agcrent  diu  poeiiitentiam  plcnam:  at  Libellaiicos 
eodem  decreto  minime  coniprcbendil.  Anno  scquenti  cumjsiatuisset  insiante  persccutione  iis  qiti  a  prinio  lapsus 
die  poehllontiam  egerant,  commuitionem  conccdcre,  hac  indulgciitia  ad  cos  tantum  speclabat  qui  sacrificave- 
raiil,  quibusqiie  iinposita  fuctatplcna  poBititeulia.  At  do  Libellaticis  nulia  menlio,  quos  tamcn  maximc  opor- 
tebal  indiilgcntiai  pariicipes  ficri,  si  eam  prius  in  concirto  consccuti  non  fiiisscnt.  Quineiiam  Cyprtanum  cum 
Libellalicis  post  concilium  communicassc  perspicinius  ex  Epist.  Lti.  Quod  cnim  ait  Cypriauusso  c  neminiqui- 
dom  ex  lapsis  prius  commnnicasse,  i  quamdiu  s^eviit  pcrsccutio,  c  postca  lamen  iicccssiLtti  tcniporum  succu- 
buissc;  i  id  refcrri  non  potesi  ad  sacrificatos  ( his  cuini  poeoitenlia  imposit;i  fucr«a  ) ,  scd  tanlum  ad  Libella- 


6l  PBiEFATIO.  te 

licos.  El  com  hacc  cotimiifnicaiio  in  invidiam  a  Novatiano  vocarclur,  «ic  cwn  refeflil  Cypriantis  in  cadcnl 
cpislo!a  :  i  Aut  si  se  cordis,  inqiiil,  el  renis  scrutaiorem  consliinitet  judicem,  per  omnla  ajqunliier  jadicci,  cl 
com  scial  scriplom  esse  :  Ecce  iamts  factu$  «,  jam  noli  peccarc,  ne  qttid  tibi  delerhs  fiat,  fraudatorcs  ct  moy 
chos  a  latere  ai(pie  comitatn  suo  sepnrcl,  quando  mtrlio  et  grnTior  et  pejor  sll  mojchl  quam  Libellatici  causa. 
cnm  hic  nccessitnie,  illc  Toluntiie  pcccaverit.  i  Exagital)al  crgo  Novaiianus  catholicos  cpiscopos  quod  cum 
L.ibenaiids conimunicarcnt.  Nec  inmcu  omnibus  Libeflaticis  concessa  pax  in  concilio,  scd  iis  tantum  qiri  poc* . 
nitentiam  egerant.  Quaniobrem  fruslra  auctor  Observationum  in  Bibiiotliecam  pluribus  probai,  quod  a  nerinne 
ncgator,  libein  crimen  sine  pcenitcntia  diuiissum  non  fuisse. 

AJtera  pars  decreli  facife  illusiratur.  Ac  i°quidem  illud,  c  sacriOcniis  in  cxiiu  subvenlri,»  non  poenitentlam 
ad  extremum  spiritum  producendam,  scd  in  gravi  morbo  finiendnm  indicut,  nec  in  poense  sed  in  bcncficiiloco 
dtrcrcium  fuit,  siquidem  Cyprianus  in  Epi>i.  Lii  itimi;c  remis^ionis  sa<;picionem  ab  boc  decreto  removel,  ac 
raiionem  rcddit  cur  cpiscopi  ad  banclcnilalem  et  indulgenliam  desceudcriut.  V  Idem  decrctum  refert  iu  Epist. 
L\T,sed  paulo  clarius :  c  Statucraniusjampridem,  in(|uit,rratercbarissime,  parlicipato  inviccm  nobiscum  consi- 
Tio,  ut  qui  in  persecutionis  infcsiationc  supplantati  ab  advcrsario  et  lapsi  fuissent,  et  sacrificiis  sc  illicitis  ma- 
culasseut,  agcrcnl  diu  poenilculinm  pleuam,  et  si  periculum  iufirmitatis  urgeret,  pacem  sub  ictu  morlis  acci- 
percnt.  >  Toti  rcs  crgo  in  co  verliiur  ut  quid  sit  poenitentia  plcna,  ulrum  totuui  vitae  lcmpirs  complexa,  aii 
certo  quodam  spalio  delinila  fueril,  expcndalur.  Al  id  facile  perspicitur  ex  Cpist.  lix,  ubl  querilur  Cjprianus 
quod  Victori,  quondam  prcsbytero,  paccm  conciBSsissei  Thcrapius  €  anlcquam  poenitcntiam  pIcDam  egisscl, 
ante  Icgiiimum  et  plcnum  satisfactionis  tctnpus,  sine  petitu  ct  conscientia  plebis,  nulla  innrmitalc  ac  necessi- 
tale  cogente.  >  Eratergo  prajfinitum  aliquod  poeniicntiae  tcmpus,  cujus  imminuendi  poteslas  erat  pcnes  epi- 
seopum,  modo  causa  aliqua  gravis  incidisscl.  Eamdcm  pcenitcnlix  plenx  notionem  suppeditat  Epist.  lxii  , 
in  qiia  Cyprlanus  el  alii  cum  co  episcopi  dc  virginibus  qux  ctun  masculis  deprebensx  in  eodem  lecto  fuernnt, 
deccrnuni  ul,  i  si  poenilentiam  hujus  illiciti  coucubitus  sui  cgerint  et  a  sc  invicem  rccesscrint,  inspicianiur 
interim  virgincs  ab  obstetricibus  diligenter,  ct  si  virgines  iiivent.Ti  fuerint,  acccpia  commuiiicalionc  ad  Ecclosiani 
adiuittantur....;  si  autein  de  eis  aliquu  corrupta  fucril  depreljcnsa,  agat  poBnilenliani  plcnani,  quia  qtirc  Iioc 
crimen  admisit,  noii  mariti  sedChristi  adulicra  cst ;  ct  ideo  xslimato  juslo  lemporc,  posiea  exomologcsi  facla, 
ad  Ecclcsiam  redeat.»  Brevis  ergo  poenitentia  inlcgris  virgiuibus  imponitur,  corruplis  auicm  plena  <  ct  jiislo 
lemporc  xslimato  :  >cl  qucmadmodum  in  conctlio  Carlhaginiciisi  saiicitum  ut  lapsi  interim  admitterentur,  sn- 
crlGoitt  fcenitcnliam  plcnam  agerent ,  ila  ctiain  boc  loco  dcccrnuiil  cpi^cojji  ut  virgiiics  iiilcrim  iiispiciantur, 
ei  iol^ris  in  Ecclcsiam  admissis,  corruptae  poeiiitentiam  plcnam  agaiit.  S^Si  sncrificnii  per  lolum  vitajlempiis 
addicli  piEuilcnlix  fuibscnt,  nccessc  non  fuisset  <  ul  examinarenlur  causaj  et  volunlatcs  el  ncccssilatcs  singiilo  • 
nini;  >  scd,  ut  obscrvat  Tillemoniius,  nullum  prorsus  discrimcn ,  nullus  dclectus  cxsiilissct. 

inL  —  DE  CHniSTI  IN  EUCHARISTIA  pn^ESENTIA. 

Ecclcsix  dortrina  de  corporo  el  sanguiiic  Domiiii  apcriis  Cypriani  tcstimonUs  conlincliir.  Quidquid  dc  Eu- 
charialia  prxdicalS.  Marlyr,  co  speciut  ul  iiolio  illa  coiinrmctiir  quam  prima  audilioncCIiristi  vcrba  aiiin.is 
afifcrunl.  Perspici  polesi  illius  senteiilia  e\  liis  qiio!  dc  sacramcutis  lucrclicorum  disscril.  Cur  cniiii  iii  tljii&l. 
L\x  ,  <  Eucbarisliam  fieriapud  illos  omiiiiio  iiou  possei  cciiscbat,  nisi  quia  Clirisli  verba  abillis  fruslra  pro- 
niiriiiari  exislimabai,  fruslia  iiivocaii  Spiriluin  saiictum,  ui  pancin  el  vinum  faciat  corpiis  ct  sanguiiKin 
Christi  ?  Sic  eliam  Firmilianus  ut  probct  non  satis  esse  ad  eficciiis  sacraineiitorum  ul  Eccic^i;^  prcces  ct  riiiis 
servcntur  ,  exemplo  uljtur  iiis:iiuu  ciijusdam  muliercul.i;  qiisc  frcqucnter  ausa  fuerat,  ul  <  ctiiivocaiione  n<»ii 
contcinptibili  sacrificaresc  panem  et  Eiicbarisiiam  facere  simularet,  cl  sacrificium  Domino  noiisiucsac-raiiiciiio 
solitx  pnedicalionis  oflcrrct.  >  Illiid  crgo  discrimiuis  FirinilianusetCyprianus  intcr  Cathi^Iicorumcl  haiiciico- 
rum  Eucliaristiam  poncbant,  quod  ba;reiicis  Spiritum  sanclum  iiivocaniibus  nulla  ficict  donorum  inulaiio, 
Catholicorum  autein  preces  numqiiam  boc  mirabili  cflcclu  carereiit. 

Adeo  persuasum  et  cxploratum  eratCypriano  dc  mirabili  illo  ecclesiaslica3  iiivocaliouis  eflectu,  ut  de  lapsi; 
ante  purgatam  consciculiain  commuuicaiiiibus  dicere  non  dubitel  lib.  de  Laps.  (p.  180):  <  Yis  iiiferlur  corpori 
ejits  ct  sanguiiii,  et  pliismodo  in  Dominum  manihtis  atque  orc  dcIiiKiunnt,  qiiam  cum  Dominum  ncgavciun(.> 
Non  crgosola  fidecorpus  Cliristi  in  Eucharisiia  sumilur,  sed  vere  clah  iiidignis  ipsls  pcrcipilur;  ncc  corpus 
ab  anima  ci  dlvinilatc  scparatum  csi,  sed  ipse  Domiuus  adcst,  ac  iu  cum  manibus  el  orc  deliuquunt  qiii  indi' 
gne  communicani.  llinc  ipsnm  Domiiii  majcslalcm  ailessc  declarat  iii  codcm  Lhro  .  sic  cnim  loquilur  de  piiclta 
qiix,  a  nutricc  ad  idolum,  deinde  a  parciitibus  ad  cccicsiam  dclata,  sanguincni  Domiiii,  qucm  diaconus  rcliic- 
tanli  infuderat,  noii  sine  singullu  rejecil.  <  In  corporc  alque  ore  violalo,  iii(|uit,  Eiicbaristia  periuancrc  nori 
potuit.  Sanctificalus  iii  Domini  sangiiinc  polus  de  polhilis  visceribus  erupil.  Tania  esi  potestas  Doinini,  tanta 
majestas!  >  (Pag.  i89. )  Narrat  ibidcm  Cyprianiis  aliud  miraculuin  :  <  El  qiiidem  alius,  inquit,  quia  et  ipse 
maculatns  sacrificioa  sacerdote  celebralo  pariein  cum  Citicris  ausiis  esl  laienicr  accipcrc,  saiictum  Doinini 
edere  et  conlrcclare  non  potuit,  cinerem  fcrre  sc  npertis  manihus  invenit.  Documento  uniiis  ostensum  esi  Do- 
mioaiu  recedere  cum  negaiur.  >  Non  ergopanis  ex  manibus  bujus  bominis  evanuerat,  sed  ipse  Doniii|t(S)i0(j[^ 


«3  PRiEFATIO-  64 

cesserat.  Uxc  autem  Cyprianus  ea  mcntc  disserir,  ut  hominibus  paro^^  Cauie  communicantibus,  quid  dc  hoc 
myslerio  sentiendum  sitexplanet.  Quamobrem  facile  perspicitur  quo  scim  primis  soccuh's  haec  Chri&ti  vcrba, 
B0€  EST  coRPDS  MEUii,  nic  EST  SAN6CIS,  ctc,  cpiscopi  accipcreiit,  cum  cx  liis  concludant  Chrisii  corpus  et 
sanguinem  sumi,  in  ipsum  Dominum  ore  et  manibus  delinqucre  qui  indigne  communicant,  potcstatem  00- 
mini  et  m.ijcstaiem  adcsse,  ac  ipsum  Dominum  non  sine  miraculo  c  manibus  contaminatis  recessisse.  Si  credita 
tuncnon  fuisset  mutatio  vini  in  sanguinem  Cliristi,  num,  qurcso,  posi  cas  preccs  quibus  Deus  rogatur  utvi- 
n\m  faciat  sanguinem  Christi,  niliil  aiiud  jam  nisi  sanguis  Chrisii  in  caiicc  ngnosceretur  ?  Nihil  aliud  profceto 
agnoscit  Cyprianus  sexcentis  locis.  SiatuH  adversus  cos  qui  aquam  tantum  in  matuiinis  sacrificiis  oflerebant, 
indignum  csse  Cliristiano  vcrcri  #  ne  pcr  saporem  vini  redoleat  sanguinem  Christi.  Sic  crgo,  inquit,  incipit 
eta  passione  Christi  in  persecutionibus  fratemit^is  retardari,  dum  in  oblaiionibus  discit  de  sanguine  ejiis  et 

cruore  confundi Quomodo  autem  possumus  propler  Cbristum  sanguiiiem  fuiidere,  qui  sanguinem  Chrisii 

erubescimus  bibcre  ( p.  109 )  ? »  Non  suium  sanguinem  vocai,  sed  etiam  cruorcm,  ci  cum  eo  sanguine  com- 
pararc  non  dubitat  qui  in  veiiis  nostris  fitiit.  Ait  ciiain,  png.  106  :  i  Qiiomodo  ad  potandum  vinum  vcniri 
noii  potest  iiisi  botrus  calceiur  ante  et  preinatur,  sic  nos  ncc  sanguinem  Christi  possemus  bibere,  nisi  Chrl- 
stus  cnlcatus  prius  fuisset  ct  prcssus,  et  cnlicem  prior  bibe^et,  in  quo  credcntibus  propinaret?  » 

Quemadmodum  Cyprianus  communiones  indignas  doiestatur,  quia  c  sanctum  Domini  corpus  >  profanatur 
(p.  20),  quia  c  vis  inferlur  corpori  et  sanguini  Domini,  ct  iii  Dominum  manibus  et  ore  i  delinquilur  (p.  ISG), 
quemadmodiim  Firmiliantis  insiar  piaculi  ducebat  quod  homines  ,  ut  ipsi  vidcbatur,  non  baptizati  c  usurpnta 
tcmere  communicatione  contingant  corpus  et  snnguincm  Domini  (p.  149),  >  sic  gratix  dona  qtisc  ex  Eucha- 
ristia  percipi  solent,  ex  corporc  et  sanguine  Christi  praeseniibus  repetunlur.  Docct  Cyprianus  militcs  Christi 
considerare  debere  f  idcirco  se  quotidie  calicem  sanguinis  Chrisii  bibcre,  ut  poasint  et  ipsi  propier  Christum 
sanguinem  fundere.  i  ilinc,  cuin,  instanie  Galli  erVolusiani  persecutionc,  communionem  iis  qui  sub  Decio  lapsi 
fucrani,  concedere  dccrevisset,  injdulgeniius  hancrationem  rcddit  in  Ep.  uv  (p.  78):  c  Namquomodo,  in- 
quit,  docemusaut  p^ovocnmus  eos  in  confessionc  nominis  snnguinem  suum  fundere,  si  eis  militaturis  Chiisii 
sanguinem  denegamus?  Aut  quomodo  ad  inartyrii  poculum  idoneos  facimus,  si  non  cos  prius  ad  bibendum  io 
ecclesia  poculum  Domini  jure  communicationis  adiniltimus  ?  i  Et  iu  £p.  lxiii  (p.  107) :  c  Calix  Doroinicus 
sic  bibentes  iucbriut  ut  sobrios  faciat,  ut  mentes  ad  spiritalcm  sapientiam  dirigat ,  ut  a  sapore  isto  sxculari 
ad  intellecium  Dci  unusquisque  resipiscat :  et  qucmadmodum  vino  isto  communi  mens  solvitur  et  aniina  re« 
laxatur,  et  iristitin  omnis  exponiiur ,  iia  epotato  snngiiinc  Domini  e  poculo  salutari,  exponntur  memoria 
vcteris  hoininis,  ei  fiat  oblivio  conversationis  pristinc  sxciilaris,  et  moestum  pectus  ac  triste,  quod  prius 
peccatis  aogentibus  premebatur,  divinse  induigcntise  Ixtilia  rcsolvatur.  i  Quidquid  ergo  docet  Ecclcsia 
cnthoiica  de  mutatione  panis  et  vini  in  corpus  ei  snnguinem  Christi,  quidquid  animo  hac  fide  imbuto  obscr- 
vari  potest,  id  Cypriani  menli  impressum  et  insculptum  fuissc  perspicimus. 

Objicit  nobis  editor  Oxonieiisis  hunc  locum  cx  Epist.  lxiii  :  c  Sic  aulem  in  sanctificando  cnlicc  Domiiii,  i 
inquit  (p.  i08)  Cyprianus,  cofferri  aqua  soli  non  |)0lest,  quomodo  nec  vinuin  solum  potest?  Nam  si  vinum 
taiitum  quisoffernt,  sanguis  Chrisli  incipit  csse  sine  nobis.  Si  vero  aqua  sit  sola,  plebs  incipit  essc  sinc 
Christo.  Quando  autem  utruuiqiie  miscelur,  tuncsacramentum  spiritale  et  coeleste  pcrficitur.  i  Ex  his  colligit 
sanguinem  Chrisii  esse  in  calice,  quemndmodum  ipsn  plcbs  eodcm  calice  contineri  dicitur.  Scd 
adco  manifestum  est  discrimcn,  ut  niirer  hominem  '  eriidilum  in  liis  oaviilationibus  immorari.  Quis 
enim  umquain  dixit  populum  in  calice  bibi,  ore  et  manibus  conlingi,  p(*pulum  reccdcre  cum  species  imiiiu- 
lat:i:  sunl,  et  alia  cjiismodi  qu£  de  Christi  sanguine  dicta  modo  retulimusTQiiamobrom,  cum  dicilur  plebs  esse 
incalice,  manifesta  est  figura  qiucneminem  laterc,  neinincm  incrroris  periculum  conjicere  possit.  Alpost 
Chiisti  vcrba  ,  hk  eit  sanguh,  etc,  quntidic  commeinornta  et  inciilcatn,  posl  qnoiidianas  iii  sacrificio  prcces, 
ut  viiium  fial  sanguis  Chrisli,quisfiguramsuspicnri  potuissct  nitiil  alind  audicns  nisi  Chrisli  sanguinem  csse  in 
calicc,  offorri  in  calicc,  et  bibi,  ac  animas  nostras  corroborare  ut  nos^trum  sanguincm  pro  ChrisioT  rundamns  V 

Sed  brcvitcr  nobis  cxaniinandum  quid  inlersit  iiiicr  ea<:  rationes  quibiis  nquam  Cyprianus  cnlici  infundcn- 
dam,  etea  quibus  vinuni  omnino  necessnrium  esse  pcrsuadcl.  Sic  cniin  et  Doniinici  snnguiiiis  veritas  patebit, 
et  obiter  refellcntur  qui  aquain  a  Cypriano,  ut  jure  divino,  non  solum  ecclesiastico,  praescriptam  commendnri 
volnnt.  S.  Martyr  cverlere  stitnerat  pessimam  consuetudincin,  qiirc  npiid  noiinullos  obrepserat.  utaqua  sola  in 
matuliiio  sacrificio  offerretur.  Qunmobrem  demonstrat  aquain  non  iu  Eucliaristia ,  sed  laiitum  iu  Uaptismo  nd 
proprium  sacrnmenti  cffcctnm  csscntiaicm e.se  maicriam,et  c  quoticscuinque  aqua  sola  in  Scripturis nominn» 
tur,  Baptisma  pncdicari ,  et  appcllatione  aqiiap  Baptisma  significatiim  semper  esse ;  i  ai  vero  in  Eucharisiin 
c  calicem  mixtum  fuisse  qiiem  Dominus  oblulil,  etvinum  fuisscqiiod  sanguinem  suiiin  dixit,  eumque  docuisse 
excmplo  magistcrii  sui  calicem  vini  et  aquae  conjunctione  misccri.  >  Hinc  aquam  nd  mysticas  tantum  sigiiifi- 
caiiones  adhiberi  demonstrat  :  c  Aquas  namque  populos,  inquh  (p.  108),  significare  in  Apocalypsi  Scriptni-a 
diviiia  declarat  dicens  :  Aqua  quas  vidisli^  super  quas  sedet  merelrix  itla ,  populi  el  turhm  et  gentes  ethnicorum 
sunt  et  lingua.  Quod  scilicet  pcrspicimus  et  in  sncramento  calicis  contineri.  Nain,  quia  nos  omnes  port^bat 
Christiis,  qiii  ct  peccaia  nostra  poriabat,  videmus  in  aqua  |H)puIum  intelligi ,  in  vino  vero  ostcndi  sanguincm 
Chi  isti.  >  llactcnus  Cypriynus  ncccssitalem  aqii»  clevat  polius  quom  comincndat.  Scd  lamctt  postca  aU  aqiiam 

Digitized  by  VjOOQIC 


56  PRiBFATIO  C6 

solam  offtfrri  non  posse  c  quomodo  nec  vinum  solum  poiesi,  i  et  copulaiionem  et  conjunctionem  aqus  et  vini 
sic  misccri  in  calice  Domiui,  c  ut  coromixiio  illa  uon  possit  ab  iiiTicem  separari.»  Animadverlendum  esi  Cy- 
priani  consilium.  Disserens  cum  hominibus  aquam  solam  adbibentibus,  utitur  principio  quod  facile  concessuri 
erant,  nc  vinom  quidem  solum  adhibcri  debere.  NuUa  sane  illis  obstabat  anticipata  opinio  quomious  id  fate- 
rentur ;  quamobrem  Cyprianus  siaiuil  aquam  solam  adhiberi  non  debcre,  quomodo  nec  ^inum  soliim ;  non 
qood  metueret  ne  ejusmodi  homines  vinum^lum  ofTerrent;  non  quod  aquam  xque  ac  vinum  a  Cbristo  prac- 
scnptam  et  ad  esseniiam  sacramenti  peninere  duceret,  saiis  enim  declaravit  eam  ad  mysticas  signiflcationes 
adliiberi ;  sed  quia  haec  comparatio  ad  vini  necessitatem  demonstrandam  apposila  erat ,  et  ex  incommodis  quas 
Tiiio  solo  adhibito  consequerentur»  multo  graviora  consequi  paiebat  si,  aqua  sola  adhibeatiir.  Uinc  quoties  in 
faac  epistola  calicem  mixtum  esse  debere  statuit»  non  id  proprie  refert  ad  aquam,  sed  ad  vinum ,  quod  hi 
quos  refellebat,  omittebant. 

Necessitatem  vini  longe  aliier  defendit  Cyprianus.  Demonstrat  l^*  Scripturx  testimoniis ,  ut    aquam   in 

Baptismo ,  ita  vinum  in  Eucharistia  designari ;  2®  prxceplum  Christi  longe  gravissimum  violari,  si  viiium 

omituiur.  c  Cum  ergo,  inquit(p.  107),  neque  ipse  Apostolus  neque  Angelus  de  coelo  annuntiare  possit  alitcr 

>ui  docere  pr»terquam  quodsemel  Christusdocuitet  Apostoli  ejus  annuniiaverunt,  miror  saiis  unde  hoc 

itsarpalum  sit,  ut,  contra  evangelicam  ei  apostolicam  disciplinam,  quibusdam  in  locisaqua  offeratur  iii  Domi- 

nico  calice,  quxsola  Cbristi  sanguinein  non  possit  exprimere.  i  Et  p.  109 :  c  Quod  si  ncc  minima  de  man- 

daUs  Dofliiiiicb  licet  sol\ere,  quaoto  magis  tam  magna,  tam  grandia,  tam  ad  ipsum  Dominicie  passionis  et 

DostraD  redemptionis  sacramentum  pertinentia  fas  non  est  infringere ,  aut  in  aliud  quam  quod  divinitus  in- 

sitlotum  sii,humana  traditioiie  mulare?  i  5'  Ex  hac  diviiii  instituti  temeraria  immutatione  quaenam  incom- 

nioda  consequi  existimatCyprianus  ?  cCalicem  eteniin,  inquit  (p.  i06),  sub  die  passiouis  accipieiis,  betiedixit  ct 

deditdiscipulis  suis  dicens  :  Bibiieex  Itoc  omnet,  Hic  eit  enim  sangmi  iioet  TatamenU,  eic.  Qua  in  parte  iu- 

Tenimus  calicem  mixtum  fuisiie  qiicm  Domiuus  obtulil,  et  vinum  fuisse  qiiod  sanguinein  suum  dixit.  Unde 

apparet  sangiiiaem  Chrisii  non  offeiri,  si  desit  vinum'caltci;  nec  sacrilicium  Dominicum  legitima  sanctiflca- 

tione  celebrari,  nisi  oblatio  et  sacriricium  noslrum  responderit  passioni.  Passio  est  enim  Domini,  i  tit  ait 

(p.  109),  c  sacriflcium  quod  offerinius.  i  Idcirco  ergo  ex  Cypriano  vinumadhibendum  in  calice,  quia  cum  Ciiri- 

sius  accepto  vino  dixcrit:  Hic  etl  sanguii,  etc,  si  aqua  sula  adhibeaiur,  aqua  remanebit,  ncc  jam  offcretur 

Christi  sangnis ,  non  erit  possio  Domuii  sacrificiiim  nostrum ,  nec  Idein  offeretur  quod  iii  passione  oblatum 

est.  4^  Commemorat  eliam  Cypriaiius  quot  et  quania  beneficia  c  epotato  sanguine  Domini  et  |iocuIo  salukiri  i 

percipiamos,  ut  demonslret  quain  damiiosum  sitaquam  solam  adbibere.  Addit  grande  delictum  esse  de  Chrisli 

c  ^angoine  et  cruore  confundi,  i  nec  jam  eos  posse  c  propter  Cliristum  sanguioem  fundere  qui  sanguinem 

Christi  erubescunt  bibere.  i  Jam  vero  facile  perspicitur  quo  scnsu  plebem,  quo  sensu  sanguiiiem  Cliristi 

in   caltce  esse  exisiiinet  Cyprianiis.  Plebis  cum  Christo  conjunctionem    aquo:  cum    viiio  conjunciione 

signiflcari  docct;  et,  aqiia  omissa,  Christi  qiiidcm  sanguinem  offerri  et  passionem  commeroomri  ratctur,sed 

lanien  nou  leveincommodum  foresi  desitplebis  cum  Christo  conjuncUo.  At  vero  sanguiiiem  Christi  in  caliceesso 

dcclaral,  qoia  Christus  dixit :  Hic  est  sangnis ,  elc,  nec  jani ,  si  sanguis  desit,  sacriflcium  offerri  possit  et  passio 

Domiiil  celebrari ;  quinetiam  donis,  qudcsa^nguiuem  Christi  polantibus  promissa  sunt,  penitus  defraudabimur, 

XIV.  —  DE  COMMUNIONB  SUB    UTRAQUE  SFBCIB. 

Qoaoivis  Cyprianus  sacrificium  sub  utraqoe  specle  offerendum  esse ,  idque  a  Christo  mstitutum  et  prx* 
scriptom  csse  contcndal,  non  tainen  communionem  sub  utraque  specie  necessariam  judicabat,  ut  ex  ejus  priii- 
eipiisetex  consuetudine  illius  a^tatisperspici  potcst.  Neque  enim  quaecumqiie  Christus  fecit  in  instituiione  sacra- 
ioenri,ea  omnia  instar  iegis  oliservanda  ducebat,  sed  ea  tantum  quae  adessentiam  sacrameiiii  pertin«il.  Nain, 
eum  ci  objiceretur  Dominum  poit  coenam  obtulisse,  sic  respondet  (Ep.  lxiii,  p.  109) :  c  Numquid  ergo  doini- 
utcom  postcceoam  celebrare  debenuis,  ut  sic  mixtuin  calicem  frequenlandis  dominicisofferamus?  Chrisium 

oflerre  oportebai  circa  vcsperain  diei,  ut  bora  ipsa  sacrificii  ostenderet  occasum  et  vesperam  mundi Nos 

aoiem  resurrectioiiem  Domini  mane  cclcbramus.  i  Cur  ergo  praescriptum  esse  negat  ut  idem  hac  in  ro  facia- 
mns  quod  Christus  fecit ;  in  oblartionc  aulem  paiiis  ct  vini  eum  sacerdoiem  Cbristi  vice  vere  fungi  conicndit , 
«  qui  id  qood  Christus  fecit  imitatur,  et  offert  secundum  qiiod  ipsum  Christum  videat  obtulisse?  i  Ratio  hu- 
jus  ret  ante  oculos  posiu.  Nihil  refcrt  ad  naturam  sacrilicii ,  utrum  mane  an  post  coenam  offeralur.  Sed,  si 
oqua  pro  vino  offeratur,  instiiutum  a  Christo  sacrificium  penitus  evertitur,  nec  ejus  passio  colebraiur,  nec  san- 
fuis  in  calice  offeretur  aut  bibetur,  scd  aqua  commuiiis.  Ex  his  principiis  perspici  potesi  quid  de  conimu- 
nione  sub  utraque  spccie  senserit  Cypriaiius.  Necessariam  et  aChristopraeceptam  credere  non  potuit ,  quippe 
eura  ad  essentlam  sacramenii  non  pertineat.  Toium  enim  Christum  sub  ulraque  specie  agnoscit  Cyprianus, 
illios  majesiaC^m  iii  calice  reveretur,  eumque  recessisse  decUirat  e  roaoibus  homiiiis  contaminati,  In 
qnibos  loco  Eucharistia^  cunis  inventusesu 

CooseDtinnt  antiquae  Ecclesix  consuetudines  cum  ipsius  fide  et  doctrina,  jam  vidimos  ex  Cypriano  exem-» 
flum  poelhe  cx  soio  caUce  communicantis,  quam  consuetudinem  nemo  nescit  io  Occkiente  usque  ad 


le 


67  PR^FATIO.  68 

duod^ciniufn  saBCuii»  perseverasse.  Lnec  eiarius  est  bafic  pudlam  siil>  spede  panU  non  conHnunieasse; 
iianc  enim  liisioriain  refert  Cyprianiis  ui  paient  in  corpore  aiquc  ore  violau)  CfticJiarisiiaa)  pcrmaoere 
DOfipoUiisse:  tt,  si  speciem  patis  antca  suinj^sissei ,  uulium  prorsiis  iMiraculum,  nuJia  Cypriani  raiio  ex- 
siiiisset.  AitiMlimus  eiiam  exempiuw  iilius  ^ui  tii  manibus  l*;ucbaristiai  ioco  cinerem  invenit  :  aliud  cistat 
eimilliiamR  iit  eodem  de  Lapsis  lii>ro  nuilicris  cujusdam  quse,  cum  c  arcam  suam,  in  4|aa  Domini  sanc« 
tum  fuit,  manibtts  indignis  ieiuassei  apcrin^   igne  iude  surgenLe  deierriia  esi  ne  aiiderel  aiiingere.  > 

XV.  —  S.  CTWyANI   8ENTE!ITIA  B£  SACRIFICIO,  DE  POftGATOiaO  CT  WOCATIOIIB  SAHCTOWJM. 

EticharistkMi  yerum  esse  ac  propric  dictuin  saeriGcium  tesiimo»io  suo  coafifttai  Cyprianus.  c  I^oml- 
«icac  liostiae  vcritalem  »  scbisinaticos  c  pcr  falsa  sacrificia  profanare  >  ait  ia  iibro  de  Vnit,  Eccles,  (p.ig. 
^).  Yera  illa  hosfia  quam  Cyprianus  .oflerri  coniendii  in  8ol:i  Ecciesia,  ipse  Chrisius  esi  i»  aLiari 
modo  incruenlo  immolaius.  c  Jesus  Cbri>ius  Dotiiinus  ct  Deus  nosicr,  inquii  Ep.  lkih  (p.  lOD),  ipse  csi 
sumnuis  sacerdos  Dei  Patris,  et  sacrliicium  Pairi  seipsuw  primus  obiulit,  ei  boc  iieri  iu  sui  comuiemo- 
rationem  praecepit.  •  Cum  ergo  eadem  viaima  quoe  m  eruce  obluia  cst  ,  oiTdraiur  iu  aiuri,  noa  iui* 
meriio  aii  CypriaiHis :  cPassio  esi  Domiiii  sacriiiciim)  quod  offorimus.  *  ^iegai  in  eadem  episLola  csacrifH 
cium  l>omiuicuni  iegitima  saoctifieaiioue  ceicbrari,  liisi  oblaiio  et  sacriiicinu»  nostnua  responderit  passioni. » 
Saerificii  a  Cbrisio  instiuiti  veritalem  inde  etiam  demoustrai,  quod  a  saccrdoie  Meicbiscdccb  prxfigura- 
tum  fuerii.  c  Item  in  sacerdote  Mekbisedccli,  iiiquit  (p.  iO^),  sacriHcii  Dominki  sacrimientuui  prxfiguraium 
videmus,  secundum  quod  Scriptura  divina  testatur  et  ^kiiiEi  Aieickisedech,  rex  JS^tmf  piuMuUl  panem  ^ 
vinuoi.  Fuit  auicm  saccrdos  Dei  summi,  et  benedixit  Abrabam.  Quod  iiutem  Molcbisedccli  (ypum  Cbriott 
porlaret  declarat  in  Psalnus  SpurilMS  aaocius  es  pcrsona  Patris  nd  Ftlium  dicens  :  AtUe  Imfemn  genni  u, 
Tu  e»  sacerdos  in  cslernum  ucundum  ordinem  MeUiusedech.  Qui  ordo  uiiquc  bic  cst  dc  sacrificio  iJIo  rc- 
niens  ei  inde  dcsceodens  quod  Melcbisedeoh  sacerdos  Dci  suinHii  fuit ,  quod  pancm  ei  viuum  obtulit,  quod 
Abraham  iienedixii.  Nam  quis  magis  sacerdos  Dei  sumtui  (|uam  Doiuiiius  noster  lesus  Cbristus,  qui  sa- 
crificium  Deo  Palri  obiulit;  ol  olHulii  boc  idem  quod  Melcbisedcc!)  obliilcrai,  id  csi  panem  ct  viuuiU) 
suuin  sciiiceit  corpos  et  sangttioem.  > 

S.icrificium  pro  vivorara  et  moriuorum  pcccatis  olTertur.  Hiuc  queritur  Cypriimus  ia  libro  de  Lapsis 
(p.  180),quod  lapsofum  iKMmuLiis  coiiuiiunio  dala  sit  caute  purgaiam  conscientiam  sacrificio  et  manusa- 
cerdotis,  anle  offensam  placalam  iudiguaniis  Doinini  ct  minaiitis. »  Cyprianus,  iii  Cplsiola  lx  ad  episcopos 
NuHuduit  lestatur  se  singolorum  quiad  redcinpiionem  caplivorum  proiupte  ac  libcraliter  operati  suiit,  no* 
miua  sui>didi8se»  ut  eos  episcopi  in  luenie  babeani  iu  oraiionibus  suls,  cel  cis  vioem  boai  operis  iu  sacri- 
ficiis  et  precibus  repr^euteat.  >  Quod  speciat  ad  moriuos,  egregium  testimonium  babemiis  iii  Ep.  lxvi  » 
ad  cUrum  el  plebem  Fwrnis  coxmsUutem.  Auteccssores  Cypriaui  8i;auerant  ne  quis  fraier  exccdons  ad  tulelam 
.vei  curam  clcricum  aomiuaret ;  ac  si  quis  iioc  fecisset ,  non  olTcrrelur  pro  eo ,  ue  sacrificium  pro  dor- 
mitioiie.  ejus  celebraretur.  ISeque  enim  apud  altare  Dei  merctur  nominari  iu  saccrdoimn  prece,  qui  ab 
aituri  sacerdoics  et  mUiistros  voluLt  evocare.  Quamobrem,  cum  Victor  quidam  Geminium  Fausiiuum  pres* 
byterum  ausus  esset  tuiorcm  constiiucrc,  vctat  Cyprianus  ne  c  pro  dormitione  ejus  fiai  oblatio,  aut  dcprc- 
catio  aliqua  noinine  ejus  iii  ecclesia  frQquontetiin  »  Frustra  coutendit  atictor  cdiiionis  Oxonicnsis  c  h.xc  in 
fidei,  spei  ei  cbaritatis  tesscram,  non  autcm  in  animaruin  subsidiuin,  aut  p'jrgatorii  ignis  ardoribus  xs- 
iueniium  refrigeriuiu  prsestilii  fuisse ,  quia  htjoc  ad  martyres  iinpriinis  speclabani.  >  ^iibil  agii  hoc  jnarty- 
rum  exemplum.:  nou  oierebatur  sacrificiuin  propeccaiis  martyrum,  quippe  cuin  omaibus  exploraium  essci 
.008  m  c«lo  Deum  videre.  Quamobrem  non  codcm  loco  nominabanlur  ac  alii  iii  Ecclosio!  pace  moriui ;  et 
,quad  ftii  €yprianus  in  Ep.  xxxiv  ,  sacrificia  pro  tilis  ofEerri  sOlita,  id  ipse  Cypriauus  exfrficai  in  Ep. 
XXXVII  ^  ubi  aii  obiaiioues  et  sacrificia  <  ob  coinmemorationos  eorum  >  ceiebrari.  Alia  /uii  ratio  mo* 
lientium  in  Ccclesi;»  paoe.  I^ro  coruin  poccatis  sacrificium  oicrebatur ,  ut  viderc  est  in  litufgia  qux  exta^ 
lib.  vni.  Coitffim/.  Apoi^,  cap  41,  ubi  hxc  ieguntur  :  c  Pro  fralribus  noslris  qui  in  Cbrisio  requieveruiii 
oremus,  ui  homiuum  amans  JDeus,  qui  aiiimam  dofuncti  suscepit,  ei  reiniUai  •omue  peccaiiiffl  volun- 
tarium  ac  non  voiuutarium  «  ei  propitius  clemonsque  faoius  coliocci  eum  in  regione  piorum,  etc.  i 

Nec  niirum  sane  esi  8i  veleces  -Chriaiiaaj  £delibus  defunctis  sacrificium  profuturum  sperabaat;  quippc 
cum  persuasum  omnibiis  atque  oKploratum  esset  justorum  animas  quae  e  corpore  solviiniur  aniequam 
peccata  omiiia  expiaverioi,  poenis  affici  In  altera  vito  corumquc  hcatiiudinem  differri.  lliiiciis  luetucbai 
Clorus  Romanus  qiii  ante  exaciaoi  poenitentiain  moriebaQtur,  4  Deo  sciente,  inquii  Epist.  xxxi»  quid 
de  ialibus  facuit,  ei  qualiier  judicii  «ui  pondera  cxaininet.  >  Cjusmodi  bomines  sic  comparat  Cypriaous 
cum  iis  qui  vita  pro  Christo  poofusa  aui  saitem  sancte  exacta  moriuniur.  c  Aiiud  cst,  inquii  inCpist.  li^ 
ip.  72),  ad  voniamatare,  aiiud  ad  gioriam  pervenire;  aliud  missum  in  carccrem  iion  exire  inde  donoc 
solvat  novissimum  quadraut  iii,  a!iuJ  staliin  fidct  et  virtuiis  accipiTC  mcrce<lcin  ;  aliud  pro  peccatis  longo 
dulore  ccttciaiiim  emundai  i  tu  pui-gari  diu  igne ,  aliud  peccata  omuia  pussiooe  .purgasse  :  aliud  dcuique 
feodere  iu  diem  ^udicii  ad  seoieuliam  tDomiiii ,  aiiud  statim  a  Domino  coronari.  i  Inuiilis  prorsus  Aigaliy 


H  «diloris  Oxoniensis  hbor  ia  hx>c  leslimouio  cludendo.  Huiic  carcerem  el  loiigi  doioris  cruciatum  cl 
ignem  diu  purganlem  dclorquent  ad  poDnitenliam  lapsis  imponi  soliiam  a  sncerdolibus.  Sed  1*  illuJ  saliem 
f.aeri  dcbenlcx  Cypriajii  verbis  conscqui ,  lcmporalcs  pa^nus  iis  pcrsolvcndus  supcicssc  quibus  rcmis- 
sa:  sunl  aelernaB.  2°  Si  poenilcolia;  iaiMN^  Cyi>rianu6  dcftCfibit,  mullo  id  magis  iis  congruil  qui  anio 
e3^acium  poenileniix  cursum  moriuniur.  Ncmo  cnim  hanc  opinioncm  affingel  Cypriano,  ejusmodi  homines 
fwm  ad  veniam  stare,  sed  &d  veniam  pervenire ;  non  mitli  in  carcerem,  donec  solvaut  novissimum  qua- 
dmilem,  scd  statim  ildei  el  virtutis  accipcre  raercedem  ;  non  pro  peccaiis  longo  dolore  cruciatos  mundari 
cl  fmrgari  dia  igne,  non  pondere  in  diem  judicii,  sed  sialim  a  Domino  coronari.  3*  Cyprianus  non  solum 
martyres  cum  lapsis,  scd  ellam  virgines  cum  adulteris  comparal.  Dubium  non  est  quio  de  martyribusel  virgi- 
nHms  mortois  loquauir,  cum  coronam  iUis  statim  donari  pronuntiat.  Gur  ergo  eum  de  poenitentium  siatu 
fn  hac  tanium  vUa  loculum  credamus?  Prxclara  sane  esset  atquc  egregia  conparaii»,  martyres  ei  vii^ines 
ciHii  idololatriscl  adulierisin  lioc  cmiferre,  quod  primi  statim  ia  altera  vi(a  corouemur,  posiremis  vero 
poeoilciittx  lahor  in  bac  vila  suliciindtts  sit.  Scd  si  isii  idololatrae  et  adultcri  post  iodioatam  poeniteutiaia 
monanttir,  anstaiim,  at  manyrcs  ct  virgiius,  raercedcm  ei  corouam  accipicni,  et  peccata  omnia  poe- 
tiHenlia  purgasse  vidcbunlur?  Quis  non  vidct  insiiiulam  a  Cypriano  comparaiionem  ad  futuram  polissiraum 
vitani  rcferri?  quippe  curti  iii  liac  viia  poenitcntium  laborcm  sacraj  virgines,  qiiarnin  erat  ausierum  vivcndi 
^ns ,  adajquarent,  martyres  vero  longe  superarcnl.  4**  Wud  t  pendcre  in  dicm  jiAdieii  >  valde  adversariis 
motesiiun.  Putanl  Nicolaus  Faber  et  Rigaliius  bcatiUidiiiem  justorum  a  Cypriano  io  diem  judicji,  excentis 
ii»rtyrib:is,  dilTerri.  ^ed  hjec  <*pinio  afGngi  Cypriaao  noii  polest,  qui  hoc  loco,  ui  jam  obscrvavi'  nou  so* 
taiB  dcniartyribus,sed  etiam  de  virginibus  ioquilur.  Sxpe  alias  docet,  pr.cci pue  vero  in  lihro  d^  Maria" 
Btau,  non  solum  martyres,  sed  alios  etiam  sanctos,  cum  ex  hac  viui  decedooi,  cum  ChrisAo  ijiciiMjro 
regnare;  virgines  ct  pncros  ad  c<mlinenlia  ef  innoceiiliae  praemium  feliciler  |»ervenirc,  justos  ad  rciiize- 
rhnn  vocarr.  IHud  ergo  lestimonium  de  qoo  nnHC  agimus ,  ad  eos  referri  debet  qu»6  anteplenam  pomi- 
lemiam  nioniios  in  dicffl  jiHHcii  generalis  reservari  exisiimat  Cypwanus.  Nec  rairum  si  ^usmodi  homiuum 
lieaYitadiiieffl  asque  ad  hoc  lempus  diffcrat;  cum  eaim  instare  crederet  advenuim  Domini,  temporis  spa- 
iiom  josU)  longius  non  poterat  videri.  Porro  Cypriani  senientia  inde  etiam  illusiralur  ,  quod  m  die  judicii 
«^«nynMn  mcriu  pluribus  in  hunc  diem  pendcnlibub  profulura  decbirel :  <  Credimus  <}uidem,  *  iflquil  iu 
fibr»  de  Laptu  <pag.  1«7),  cposfie  apud  iudicem  pdurimum  mariyrum  merita  eioi^era  jusU)rum,  sed  cum 
imdkui  dies  venerii,  cum  post  occasum  saeculi  bujus  ei  mundi  auic  iribunal  Christi  populus  ejus  adsistcril.  » 
Aaq«e  bxc  qaidem  de  iis  qui  sese  in  Ecclcsia  poeoileniiic  submiitunl;  qui  aulem  exU*a  Ecclesiam  raoriuu- 
iw,  eos€ypriaQii8  dedarai,  etiamsi  pro  nomine  occisi  siiit,  numquam  ad  indulgentiam  aliis  in  sinu  Ecclc- 
«X  iconeoabas  promissam  pervcnturos.  c  Etquia  apud  infcros  confcssio  non  est.  inquit  in  cadem  Epist. 
M,  ncc  exomologesis  illic  lieri  potest,  [qui  ex  toio  corde  poeuituerini  ct  rogaverini  in  Ecclesiain 
4dbe»i  interios  soscipi  et  in  ipsa  Domino  rescrvari,  qui,  ad  Eccle.iam  suam  venlurus,  de  illis  uiique  quos 
ia  et  tiitos  invenerit,  judicabjl.  Aposlatae  vcro  et  descrtores  et  adversarii  ei  hosios  el  Cliristi  Ecclcsiaui 
^tftipanies,  nec  ti  oceisi  pru  nomme  fuerinl,  adoiitii  secundum  Apostolum  possunt  ad  Ecclesio}  paccm 
qoatMio  necSpiritvt  nec  Ecoiefiias  tenueruut  unitaiem.  >  Merito  negat  Cyprianus  exomologcsin  qua;  iV 
hac  Tiia  prascribiturf  in  altera  perfici  pt^sse.  Scd  perspicuum  est  nb  co  agnosci  indulgentiam  quamdam 
ei  pacem,  quae  schismaticis  ct  hxrelicis  cxtra  Ecclesiam  mortuis,  ciiarnsi.  pro  iiomine  occisi  fueiint 
fncebsa  et  denegala,  aliis  iu  Ecclesia  inorlttis  ct  m  adventum  Doiuini  reservatis  concedetur. 

£s  liis  ^tet  cwBmumoaem  illam  quam  Ecclesia  catliolica  cum  sanciis  ct  martyribus  ct  cum  iiisiis 
aflleflettan  poenitentiam  mortuis  fovct,  non  novum  esse  commenlum,  scd  dogma  primis  sncculis  noium 
ci  credbau.  fitec  mkuin  sihicc  cammunio  bis  non  placet  qui  ab  uniiate  Ecclcsijc  disccsscrunt;  scd  Cy- 
priaaos,  eujos  iiiier  pr«cipuas  virluies  eaituit  uniiaiis  amor,  pracier  ea  qua;  ab  illo  in  honorcm  mariyrum 
4eereta  reliilinm ,  duobus  aliis  in  locis  lesiaiur  quam  arcu  hitercedat  Ecclesiac  praisenti  cum  sanciis  et 
aB^nyi^Nis  BeQeseiiiido.  Primus  exst:il  in  libro  de  Hab,  Virg.,  quem  sic  concludit  Cyprinius :  c  Taiituiu 
aaenienwte  lunc  nostri  cura  incipiet  in  vobis  virginitas  honorari.  >  AUerum  testimoniujii  legiiur  in  Ep. 
vmadCarm&m,  qaem  sic  alloquilur  Cyprianus  :  c  Memores  no&iri  invicem  simus,  concordcs  atque  una- 
ume%  otrobiqoe  pro  nobis  semper  -oremus,  pressuras  et  ^ngustias  mutua  chariiate  rcleveiuus,  ct  si  guis 
W/6BC  Boainrai  prior  divio»  diguationis  cderfclale  pKecesseril,  perseverct  apud  Dominum  noslra  dilccUo 
pM  firatRBNis  el  saroribus  nosteris  ^ud  misericordiam  Pairis  non  cessct  oraiid.  >  Frustra  h;cc  cdiiop 
QsMuensis  «bidcre  conatur.  yirghiilalem  ail  inciperc  Jionorari  cnm  ad  cunfcssionis  decus  pervcnit ;  sed 
Cypuamis  virginc*  omnes  generalim  alloquitur.  non  solas  mariyres ,  ncc  proinde  mariyrii  sed  virgini^ 
«iswoiamindicat.  Alterumlocm»sicinicrprelatur  Fcllus,  quasi  Cypriaiius  cum  Cornelio  j5aciscatur 
calb  qui  supcrsiofi  fucdi,  <iui  in  vivis  diiuius  esse  contigerit,  precari  pergai. »  At  manifesia  est  caviila- 
iJd;  non  cnun  hoc  precandi  mimus  ei  commendai  Cyprianus,  qui  supcrsics  fuerit,  scd  qui  c  prior  praj- 
MtwriLt  8ed  FelUis  ex  i.ostra  julerprelaiione  conscqui  negat,  ut  sancios  liccat  prccari.  Vcrum  non 
MMHdlvertit  quam  Uax  arcle  coh;crcant  cum  invocaiione  sanctorum ,  quuB  si  priscis  saculis  insUu*  simor- 
nVwmfthdm  iniuriosai  habiia  fuisscl ,  vcl  poUus  si  non  vi^^uisscl  ia  toia  Ecclc^ia,  ui  fianf  yiaui&sfl     lo 

Digitized  byV  ^*'***^  y.LV- 


71  PRiEFATIO.  73 

ceriissima  monamenla  teslantur,  numquam  Cypriano  iii  mentcm  venissel  virgiiies  et  maHyres  inante- 
ccssuin  precari  ct  invocnrc. 

XVI.  — •  DE  CHRISTI  DIVINITATE ,    EIUSQdE  GRATIA. 

Pra^fationis  modum  transgredcrcr  si  in  aliis  Cypriani  senteiitiis  accurate  vestigandis  immoraror.  Nibil 
cnim  erroris  excogiiatum  cst  his  posterioribus  sxculis,  ut  recte  observat  Pamelius,  quod  non  cx  Cypriaiii 
tcstimoniis  rcfellatur.  De  Cbristi  divinitate  sanclus  Marlyr  dala  opera  non  pcrtraclavit ,  scd  breves  illiiis  de 
Deo  incamato  senlentiae  noa  ininus  babent  roboris  et  momenli ,  qiiam  uberior  periractaiio.  Cbristum  Domi- 
num-et  Deum  nostrum  appellare  solet,  velut  cum  ait  in  Ep.  viii  (p.  15)  .  f  Habemus  advocaium  ct  dcprcca- 
torem  pro  peccaiis  nostris  Jcsum  Cbristum  Dominum  ei  Deum  nostrum.  i  Elaborandum  esse  docct  in  Ep.  lx 
(p.  99),  c  ut  Cbrislum  judicem  ct  Dominum  et  Deum  nostrum  promerenmur  obsequiis  nosiris.  >  In  Ep.  lxui  , 
(p.  i04) :  c  iesusCbristus  Dominus  ei  Dens  noster  sacrillcii  liujus  auctor  ei  doclor;i  et  p.  109 :  Jcsus  Cbristus 
Dominus  et  Deus  noster  ipse  est  summus  sncerdos  Dei  Patiis.  >  Iii  Ep.  xlvii  (p.  Gl),  graiias  agit  <  Deo  palri 
omnipotenti  et  Cliristo  ejus  Domino  et  Deo  nosiro  salvatori.  >  Vid.  Ep.  lvi  ,  pp.  92  cl  91 ;  Ep.  lxv  ,  p.  1 15 ; 
Ep.  Lxxiv,  pp.  139  et  iiO;  Ep.  lxxvii  ,  pp.  158. 

lu  libro  de  Orat.  Dom.  (p.  tOA) :  t  Oremus  itaque ,  rralresdileciissimi,  sicut  magister  Deus  docuit;  >  et 
(p.  206) :  t  Deus  pacis  elconcordiae  magisicr  qui  docuit  unilaicm,  sic  orare  unum  pro  omnibus  voluii,quomodo 
in  uno  otnnes  ipse  portavit.  >  In  libro  de  Vaniiate  idolorum(p.  2i8)  Cbristum  simiiiier  vocai  Deum  nostruin» 
Deum  cum  hominemixtum  :  in  libro  ii  Testim.  bominem  et  Deum  ex  utroque  genere  concreium.  Deum  essect 
Deum  vocari  probat  in  Scripturis  veleris  et  novi  Tcsiam.,  pp.  286,  287, 288,  et  ad  cum  refert  prasclarissiiiia 
quaeque  testimonia.  In  libro  de  Exhorl.  mart.  (p.  267),  postquam  retulii  illud  Isai»,  Ego  Dominus  Deus  tuus 
sanctus  Israel  qui  le  salvumfacio,  addit:  c  Qiii  ct  iii  Evangelio  promiltit  auxiliuin  divinum  Dei  servis,  in  persccu- 
iionibus  non  defuturum  dicens  :  Cum  autem  vos  Iradiderini ,  eic  >  In  libro  de  Bono  palientim  docci  Cbrisium 
in  coelis  adorari,  ac  praecepisse  Patrem  ut  Filius  adoretur ;  ad  eum  refert  liaec  Scriptura;'  tesiiroonia  :  Deus 
mamfalus  veniet,  Deus  nosler  et  non  silebit,   Dominus  Deus  virtutum  prodibil,  ei  alia  ejusmodi ;  tum  addit  : 
c  Quisautem  est  qui  tacuisse  se  prius  dicii  et  non  (acebit?  Uiique  llle.qui  sicut  ovis  ad  victimam  ductus 
cst....  Bic  est  Deus  noster^  id  est ,  non  omnium  sed  fidelium  et  credentium  Deus,  qiii  cum  in  secundo 
adveniu  manifesius  venerii,  non  silebit.  >  Non  omiiiendiis  insignis  locus  ex  Episi.  ad  Jubmanum  (p.  133), 
iibi  docet  Cyprianiis  conceptis  verbis  (res  persoiias  Palrcin  ci  Filiuni  ci  Spiriium  sancium  unum  essc  Deum : 
c  Nam  si ,  inquit,  baptizari  quis  apud  bxreiicos  poiuii,  utique  et  remissam  peccatorum  coiisequi  potuii.  Si 
peccatorum  remissam  consecutus  est,  ei  sanctifteaius  est  et  lemplum  Dei  faclus  est.  Si  sanciiGcatus  est  ct 
tcmplum  dei  facius  esi,  quaero  cujus  dei?Si  Crealoris,  non  poluit,  quia  in  eum  iion  credidit :  si  Cbristi,  iiec  ^ 
bujtis  fieri  potuit  templum,  qui  negat  Deum  Cbristum  :  si  Spiritus  sancii ,  cum  tres  unum  sint,   quomodo 
Spiritiis  sanctus  placalus  essc  ei  potest  qui  aut  Patris  aui  Filii  inimicus  esi?>  Vid.  librum  de  Unit.  Eccles.^ 
ubi  cilai  b^iec  Scripiurx  iestimonia  :  Ego  et  Pater  unum  sumus^  et  hi  Ires  unum  sunl.  Vid.  etiam  Episl.  lxxxvi 
(p.  139),  ubi  perabsurdc  dici  contendit  cos  qui  foris  bapiizaii  sunt  c  Cbristum  quidein  induissc,  sed  Spiriiuin 
saQCium  non  potuisse  percipere ,  quasi  possit  aut  siiie  Spiritu  Cbristus  indui ,  aut  a  Cliristo  Spiriius 
separari.  > 

Summa  illa  in  Deum  incarnatum  pietas,  quas  in  scripiis  Cypriani  minim  in  modum  elucet,  pariter  calebat 
in  aliorum  Africae  episcoporum  animis,  ut  perspicere  possumus  ex  concilio  Carlbagiuiensi,  in  quo  adfueruni 
87  episcopi  ex  Africa,  Numidia  ei  Blauriiania,  cum  presbyteris  ^t  diaconis,  pncsente  etiam  plebis  maxima 
parte.  Nemesianus  a  Thubunis  in  hoc  concilio  sic  loquiiur  (p.  330)  de  Spiriiu  sancto  :  c  Quod  natum  est  de 
came  caro  esi,  et  quod  natum  esl  de  Spirilu  Spiritus  est,  quia  Deus  Spiriius  est ,  et  de  Deo  natus  est.  >  Mrnus 
commode  ediior  Oxoniensis  illud,  c  de  Deo  iiatus  est,  >  sic  explicat :  c  Naius  de  Spiritu  de  Deo  iiatus  est.>  At 
dicere  debuisset  Nemesianus  c  de  Deo  natum  est.  >  Qui  mediocriter  attendei,  hanc  hujus  loci  videbit  esse 
sententiam,  quod  ex  Spiriiu  natiiin  est  Splritum  esse,  quia  Spiritus  sanctus,  cum  Deus  sit  et  ex  Deo  naius 
sit  sive  processerit  (bsec  enim  interdum  idem  soiiani),  pro  summa  sua  potestaic  Spiritus  eos  efScit  quos  re* 
generat.  Fortunatus  a  Tuchabori  in  eodem  concilio  sic  loquitur  (p.  332)  :  c  Jesus  Christus  Dominus  et  Deus 
noster,  Dei  Pairis  et  crciptoris  filius,  siiper  petram  a^dificavit  Ecdesiam  suam.>  Euchratius  a  Thenis  (p.  333) : 
c  Fidem  nosiram  et  Baptismatis  graiiam  Deus  et  Dominus  noster  Jesus  Chrisius  stio  ore  Apostolos  docens 
perimplevit  dipens  :  Ite  et  docete  omnes  genles,  bapthanles  eos  in  nomine  Patris  el  FilH  et  Spiritus  sancli.  > 
Ibidem  Felix  ab  Uthina  :  c  Nemini  dubium  est ,  sanciissimi  consacerdotes,  non  tanium  posse  bumanam  prje- 
snmptionem ,  quantum  Domini  nostri  Jesu  Cbristi  adorandam  et  venerabilem  majestaiem.  >  Venantius  a 
Timisa  (p.  335)  :  c  Ghrisias  Dominus  et  Deus  nosler  ad  Patrem  proficiscens  sponsam  suam  nobis  com- 
mcndavii.  > 

t^emadmodum  de  Incamationis  mysterio,  sic  etiam  de  acceplis  ab  incarnato  Deo  beneficiis  mngnificc  scn«      \ 
tiebat  Cyprianus.  Jamdudum  observarunt  eruditi  tlieologt  Pelagianorum  crrores  multo  anie  a  S.  Martyro 
confutatos  fuisse,  eumque  Augusiino  piurima  ad  hujus  hoeresis  eversionem  suppeditasse,  Probe  sciebat  Cy-  , 


73  •  VITA  SANCTl  CYPRIANI.  74 

prianus  Doniinum  advenieniem  sanasse  i  illa  qux'  Adam  poriaverat  vulnera ,  el  venena  serpetilis  aniiqua  i 
curasse  (p.  237).  Hiiic  Baptismum  omnibus  omnino  nccessarium  csse  credebit :  c  Omnes  quidem  >  inquii  in 
Ilbro  de  Uabil.  virg,  (p.  180),  c  qui  mI  divimim  lavacnim  Baplismi  sanclificalionc  perveniunt,  homincm  illic 
relercm  gralia  lavacd  salutariscxponunl,  el  innovali  Spirilu  sanclo  a  sordibus  coiitagionis  anliqux  iterala 
uaitvitate  purgantur.  •  Iii  primis  aulcin  catholicum  dogma  defenditur  in  Epislola,  lii  quam  non  solus  Cypria- 
niis,  sed  ct  cicteri  colicgx  qui  in  concilio  adruerunl  numcro  ()6  ad  Fidum  scripsere.  Is  nescio  (juo  opinionis 
errore  sibi  finxcrat  infantcs  t  inira  sccuiidum  vcl  tcrtium  diem  quo  iiaii  sunl  constilutos  bapiizaii  iion  opor- 
tere,  ct  considerandam  esse  legem  circumcisionis  antiquse,  ui  inlra  oclavum  diein  cum  qui  nalus  esi  bapiizan- 
dum  el  sanctificandum  non  pularcl.  »  Longe  aliud  in  concilio  omjibus  visum  est ,  ac  univcrsi  judicaverunt 
c  iiulli  homini  nato  misericordiam  Dci  ct  gratiam  dencgandam.  Porro  aulein,  inqiiiunt,  si  cliam  gravissimis 
dclictoribos  et  in  Deum  mullum  ante  peccantibus  remissa  peccaiorum  dalur,  et  a  Daptismo  atque  a  gratia 
nemo  prohibetur,  quanto  magis  prohibcri  non  debet  inrans,qui  recens  natus  niliil  peccavit,  nisi  quod,  secundum 
Adam  ornaliter  nalus,  coniagium  mortis  antiquae  prima  nalivitate  conlraxit ,  qui  ad  reinissam  peccatorum 
accipiendam  boc  ipso  facilius  accedit  quod  illi  remittunlur  iion  propria  sed  aliena  peccaia.  »  Conira  su- 
perba  Pclagianorum  commenla,  doceiCyprianus  pluribus  locis  nos  quotidie  peccare,  ut  in  librist/^  OraL  Douu 
p.  211  ;  de  Opere  et  EleemosyniSy  pp.  ^  et  345 ,  et  I.  iii.  Testim, ,  p.  54. 

Chrisii  graiiam  innumeris  in  locis  mirifice  cominendat  Cyprianus,  qui,  cum  adhuc  in  leiiebris  et  nocie  cxca 

Jaccrct ,  ncri  non  posse  crcdebnt  quod  Christiani  docebant ,  c  ut  quis  rcnasci  deiiuo  p  )sset,  utque,  in  iiovani 

▼iram  lavacro  aquae  salutaris  animatus,  quod  prius  fuerat  cxponerel,  ct,  corporis  licel  mancnte  couipagc,  ho- 

miiiem  animo  ac  mentc  mutarei  (  Ep.  ad  Donat. ).  »  Sed  hunc  errorem  simul  cuin  aliis  viiiis  et  erroribus 

deposuit,  et  Christi  graliam  eo  libcntius  deinceps  prxdicavil,  quo  pcrlinacius  rejecerat.  Videri  possuutquje 

in  hanc  sententiam  disscrit  in  Epistola  ad  Donatum.  Probat  in  Exhort.  marl.  (p.  167).  ex  pluribusScriptunc  ics- 

liinoiiiis  c  timcndas  non  essc  iiijurias  ei  poenas  perseculionum,  quia  major  est  Dominus  ad  prolegendum  quam 

diabolus  ad  impiignandum.  i  Vid.   pp.  262,  268  ,  273.  lu  Cp.  ix  martyres  bortatur  ad  consUnliam,  c  quia 

wajor  est  qui  in  nobii  quam  qui  in  /<oc  mundo,  nec  plus  ad  dejiciendum  potest  terrena  poeua  quuin  ad  eri« 

gendum  tutela  divina.  >  Plura  vide  in  cadem  epistola  et  in  Ep.  lv  (p.  88).  Huc   referri  possunt  phirinia  alia 

Cypriaui  priiicipia  ;  vclul  cum  docet  vicloriam  a  Dco  dari  (p.  79);  Deum  viclores  sua  dignalionc  facere  (162, 

2t85);  Deum  remunerare  in  nobis  quidquid  ipse  prxstilit,  honorare  quod  ipso  recii(169);  nosirum  nihil  esse 

(305);  neininem  sibi  quidquam  assumcrc  dcbere  (21i);  tolum  Deo  dandum  (Ibid.).  Evoiveiidus  in  primis  libcr 

de  Orat,  Dom.,  ubi  docet  orandum  ul  fial  in  nobis  volnntas  Dei,  ut  Dei  voiunias  fiat  in  coi*pore  elspiriiu,  ut 

&ccre  possimus  quod  Deus  vult ;  ul  in  illis  non  credentibus  fiat  volunias  Dei ,  quemadinodum  in  nobis  per 

fidcm  nostram  voluntas  Dei  focta  cst;  opus  enim  esse  Dei  voluntate  ut  in  nobis  fiat  vt)IunUs  Dci ;  ul  qui  in 

Baptismo  sanctificati  sumus,  in  eo  quod  esse  ccepimus  perseveremus ;  ut  sanciificaiio  et  vivificalio  qnx  dc  Dct 

gratia  sumitur,  ipsius  perfectione  servelur. 


VITA 

SANCTI  CYPRIANI, 

CURA  D.  PRUDENTII  MARAN  O.  S.  B.  ADORNATAt 


»o^ 


MAGfuii  christiamie    religionis  lunicn  Cyprianus ,  proposilum  sic  de   Cypriani  rebus  dissererc,  sed 

qoaradiu  in  Ecclesia  micuit,  magna  pars  fuit  earum  tantum  eas  ordine  eiplicare ,  ac  ipsa  etiam  scripta 

rcmro  quoe  tunc  gests  fuerunt.  Quamobrem  suppedi-  temporibus  notare.  Nam  ,  cum  baec  elucubraiio  con- 

Ut  cjns  vita  amplissimam  disserendi  scgetem,   ac  juiicte  cum  sancti  Martyris  scriptis  prodeat,  ncces- 

loto  voiumine  opus  esset  si  rerum  ad  eum  pcrtinen-  saria  nonest  Ibngiorum  testimoniorum  apposiiio,quse 

liom  et  genus  et  modos  persequi,  si  edita  singularum  quisque  potest  ex  ipso  fonte  haurire;  variisque  su- 

virtiitum  exempla  oculis  subjiccrc,  si  eximios  animi  persedendum  observationibus,  quse  forte  non  cssent 

sensus  ex  cpistolis  et  aliis  scriptis,  in  quibus  illius  omitiendse  si  S.  Cypriani  vita  separatim  afo  ejus  opc- 

mores  mirificc  depingunlur  eruere  instituerem.  Sed  ribus  in  lucem  ederetur. 
OOQ  csl  bujus  loci  ejustnodi  pertractaiio,   nec   mihi 

s.  cypriam.  IV.  Digitized  b^iCjOOgle 


75  VITA  SANCTI 

I.  —  Dt  S.    Cm!ANO«0!«WJll  CBHISTIAJfO.    —    mSTIN- 
GUENIXJS  EST  A  CTPRUNO  ANTIOCHENO. 

Cyprianum  in  Africa  naium  esse  nemo  disseniit, 
Cartliogine  orlum  PrUdenlius  et  Snidas  existimarunt ; 
sed  cum  S.  Martyr  hoc  beneflcium  Cariiiagini  nccc 
pinm  non  rereraf,  scd  tauium  dicat  Ep.  ixxvi : 
c  Ubi  enim  mihi  aul  melius  possit  esse  aul  lu  lins, 
quam  illic,  ubi  nie  Deus  crcdere  voluit  ct  crcscerc,  i 
alia  eum  patria  videlur  in  lucem  cilulisse.  Vocabaitir 
ThasciusCyprianus.utpatetex  senlenlia  proconsnlis 
et  Epist.  Lxix.  Quineiiam  adscivcrnt  sil)i  Cajcilii 
nomen,  lesie  Hieronymo,  ut  gralum  animum  et  amo. 
rem  iu  presbyierum  Coecilium,  cujus  opera  ad-Chri- 
stum  conversus  fueral,  hoc  monumeulo  lestaretur. 
Ponlius  diaconus,  qui  Cypriaui  YiUim  scripsit,  res  nb 
eo  anle  conversionem  geslas  minus  dignas  cssc  judi- 
cavil  quas  lilieris  mandnret.  Ilnque  hicc  illias  vit:t5 
parsin  oblivione  et  tenebris  jacet;  nec  quidquam 
cerlo  scimus.  nisi  eum  rbeloricam  summa  celebritate 
docuissc,  nec  iis  caruisse  viiiis  qusecum  simulacro- 
rum  cuUu  ei  Cbrisli  ignoratione  conjuncra  esse  so- 
lent.  €  Mutati  sunt  piscalores ,  i  inqnit  Angusi. 
Serm.  cccxi  (nov.  cd.),  i  mutati  sonf  postea  etiam 
plurimi  senaiores.mutatuscsiCypriJ^nus,  cnjushodfe 
mcmoriam  frequenlamus....  !p$c  scribit,  fpse  tesfa- 
tur  cujus  vii3e  fuerit  aliquando,  qunm  nefarl»,  qnam 
impiae,  quam  improbandac  ac  deleslandjc.f  Neqwa- 
quam  tamen  in  Cypriamim  nosinim  convcniunt  qnrti 
apud  Gregorium  Nazianzenum  dc  Cyptiano  magicis 
ariibus  anie  conversionem  dedito  legimiis  in  Orat. 
xviii :  pcrspicuum  esl  hoccad  Cyprianum  Anliochentim 
rcspicere,  quem  GregoriuscumCarthaginensi  confon- 
dit,  unam  ex  duabus  pcrsonam  efnngens.  Scd  lamen, 
quia  crudiliis  Oxoniensisedilorunum  cxiiiisseCypria- 
mim  conlendit,  elqu»  de  Antioclieno  feruntur  iu  fa- 
bulis  numerat,  et  ad  res  Cartbaginensis  ornandas 
composiu  fuissc  pronuntiat,  non  inutile  videtur  rem 
expiorare. 

lllud  1*  ncgari  non  potcst,  res  gestas  Cypriani  An- 
liocbcni  velustissimis  monumentis  prodiias  fuisse. 
lilum  Eudocia  imperirtrif  exirtfts  ferslffeos,  ieWe  PSo- 
lio  (Cod.  184),  celcbravit.Optrs  hr  (rcfS  frbros  divfefmr 
erat;  quorum  primus  Justinse  conversionem  el  invi- 
clam  a  dxmonibus  virginiiaiem ,  ac  ipsius  etiam  Cy- 
priani  poSt  artis  magfcx  fDCfnora  mirabtletn  cortver- 
sionem,  baplismum,  osliarii  munus ,  miracula  ac 
landem  episcopalum  coniinebat.  In  alioipse  Cypria- 
niis  evenluum  suorum  sericm  texebai,  elmagicasar- 
les  quibus  et  sese  ipse  ei  alros  in  varias  Fftfnfnw  vt\th 
taverat,  pcrrgrmaiioncs  ac  tandem  nefarioe  artis  fa^- 
tidium,  et  animum  cx  d^csperationc,  quam  cOT»strenira 
scelerum  injiciebaf,  ad  spcm  misericordiae  dhriit» 
opera  Ensebii  revocatiim  narrabat.  In  tcrlio  dcnique 
mariyrimn  Justinaj  et  Cypriani  descripinm  craft.  Hajc 
auicm  Endociffm  non  ad  arlis  ficeniiam,  sed  adhislo- 
ii«  ftdem  scripsi^e  pcr^pitnur,  lum  cx  Gfegorio 
Nazianzcno,  qni  scripinni  a!)ip<o^Cypri.»no  scelerum 
C'»nfesbioncm  cital,  cl  cadcin  ac  Eudocia  dc  illo  con;- 


CYPRUNI.  '^^ 

memoral  OraL  xvni,  tum  cx  triplici  monumentoquod 
cruditi  antiquiialisindagaloicsD.  Edmundus  Marlcnc 
et  D.  Ursiiius  Durand  iii  suo  Anecdotorum  Thesauro 
ediderunt,  nempe  Converswne  Jusrtnw  et  Cyprtani, 
Confessione  ejnsdetn  Cypriani,  ac  ufriusque  Passione, 
Sic  cum  Eudociac  vcrsibus  consentit  triparlilum  illud 
opus,  ut  minime  dubium  sit  quin  illius  manibus  trw 
tum  fucrit.  Quis  ergo  eum  nuniquam  extitissc  sibi 
persuadcal,  de  quo  cxlant  monumcnta  illius  leinpo- 
ris  quo  vixissc  dicilur  pene  aqualia  ?  Fabukc  in  rc- 
molis  rctalibiis  lalcbras  quacrunt,  nec  quisquam  lam 
inoplc  menlilur,  ul  qnae  ncmo  vidisse  se  aut  aiidivi<sG 
mcminil,  ca  nuper  in  claiissiina  luce  el  omniuni  ocii- 
liscvenissc  fmgal.  Porro  falctur  ipse  Fcllus,  cui  la- 
men  hac  in  re  non  omnino  assentior,  Confessiouem 
Cypriani  antc  Consiantini  lempora  scriplam  fuissc ,  id 
csl  circa  illud  tcmpus  quo  perfuncliis  marlyrlo  crc- 
diliir,  nempe  sub  Dioclcliano  el  Maximiano,  ul  lesta- 
tur  Eudocia.  Prxtcrea  anlc  hoc  opus  scripla  fuoranl 
acia  Jusiinaj  et  Cypriani,  ut  discimns  ex  libclio  dc 
iitriusquc  passionc.  ^^  Credibile  noii  est  ejusmodi 
moniimcnla  ad  rcs  Cypriani  Carthagincnsis  ornamlas 
ficla  fuissc,  in  quibus  nihil  erat  omnino  quod  Cypria- 
no  Cariliaginensi  aplari  possel ;  non  tcmpus,  non  lo- 
cus  martyrii  el  episcopalns,  non  rcs  ge9l.c  ct  pcregri- 
naliones.  3*  Si  nullus  cxliiissel  Cyprianus  ille  Antio- 
chenus ,  qui  cum  Juslina  p:isnis  Nicomedi.e  dicilur, 
quomodo  de  ulriusquc  iiominc  dies  feslus  sircule 
quarto  in  loca  Nicomcdiie  vicina  induci,  quomodo 
utriusque  fama  omniiim  ore  celebrari  poluit?  Illml 
aulcm  ex  Oro/ionc  xvni  S.  Gregorii  Naz.,  quajhabiia 
esl  Constantinopoli ,  non  obscure  perspicitiir,  Cypria- 
num  illum,  ciijus  dicsfeslus  agcbatur,  non  Carlbagi- 
nensem  sed  Anliocbenum  csse.  Nam  magicas  arles 
et  convcrsionem ,  ut  pnvcipuos  illlus  viiae  el  nolissi- 
mos  eventw  prsedie^v  Gr^riiis,  iia  iH  diiMel  an 
quisquam  ex  audienlibus  rcs  illius  gesias  ignorct 
(p.277).Quinetiam,quodailCyprianunipostconvcrsio- 
ncm  factum  esse  a^ditiium,  id  sc  cx  aliquo  audivisse 
toslatnr(p.  281).  ProbabilenonestCyprianumCartlia- 
gincnsom  adco  notum  his  in  regionibus  fuisse ,  proe- 
scrlirtex  rebus  i&  eun*  mV^WRc  perlinentibus,  iit 
Gregorium  incofic  edocercfil;  scd  hxc  faina  cl  dics 
festus  ad  aliuin  dcbenl  rcferri. 

Objicii  FeU«&  S.  Gregorium  tam  oscrkwter  errarc 
non  potuissc ,  nl  cpiscopum  Antioclicnum  cum  Car- 
IbaginonNi  conrunderei ;  neqiie  cnim  si  verc  exli- 
tis^el  Cyprianns  ille  Anliocbia)  cpiscopus,  qui  Nicomc- 
dix  passus  dicitiir,  nihil  de  illo  ad  Gregorii  aures 
pervcntnrum  fuisse,  qui  et  a  pairc  res  tanr  mtr^abilcs 
mafnre  discerc  debnit ,  et  per  sc  ipse  Niconiedlam'  e* 
loca  vicina  pervadens  cognoscerc.  Scd ,  dum  Grcgo- 
rinm  vir  erndilus  culpari  non  pariiur,  qnod  unum  cx 
duobus  Cyprianis  finxeril,  in  aliam  illura  reprchcn- 
sionem  non  multo  leviorem  conjicit,  qirod  ad  Cypria' 
nirm  Carthagineiisem  retulerit  monumenia  illius  ujtati 
ei  pairia^  ct  rebus  geslis  repugnantia.  Verisimilior 
mihi  videtur  lixc  ilfius  excusand»  railo  :  cum  c?  re- 
ccns  admodnm  cum  iis  qnos  alk^iitur  intercedcrel 
Digitized  by  VjOOQIC 


»7  MTA  SANCTI  CYPRlANf. 

consuctiido ,  et  posl  aliquot  dierum  seccssum  nitem- 
porate  ad  ipsum  dlem  fesliim  rediisset ,  ut  ipse  lesla- 
nir  (p. 275),  salis  proclive  fuit  in  lam  nnguslisad  res 
accurate  ediscendas  spaliis  labi  ct  crrarr.  Quod  au- 
lein  ait  idem  Fellus,  nuilum  inler  Anliochiai  episcopos 
Cyprianum  iiiYcniri,  id  facile  expedilur.  Non  cnim 
Aiiliochix  magnnc  episcf  pus  fuisse  Cyprinnus  dicilur, 
scd  nlterins,  ut  obscrval  Tillemoniius,  In  Phoenicia 
site,  cx  qua  Damascum  perduclus  est ,  ui  a  judice  in- 
len-ogarelur. 

Dtio  ei^o  dislinguendi  sunl  Cypriani,  et  in  Oratione 
XTiii  Gregorii  Nnz.  qnid  Anliocheno,  quid  Carlhnginen- 
si  conveniat  cspendendum.  Qadd  ait  Gregorlus,  Cy- 
prkiniim  nobili  et  senatoria  domo  ortum  csse,  id  Til  • 
lcmoniias  Cypriano  nosiro  allribuit,  ut  allcri  illi 
ntagno  non  valde  consenlancum  ;  sed  (om.  v,  obi  agit 
dc  Cyprinno  Antiocheno,  falclur  id  non  possc  disccr- 
m-  Non  immorabor  iri  excutiendis  aliis  conjecluris 
qaae  de  Cyi»riano  flerl  solent ,  velut  quod  Baronius  et 
posl  cnm  alii  nonnnlFi  exislimarunl  Cyprianum  jam 
scTiem  ad  clirisiiannm  religioncm  acccssissc.  NiUm- 
tar  qnodam  loco  cx  Epistola  ad  Donatum^  ubi  sic  lo- 
quitor  Cyprianus  :  c  Qui  possibilis  ,  aiebnm,  est  lanla 
convcrsio,  u(  ropenfe  ac  pcrnicitcr  cxuaiur  quod  vel 
fenninnm  siiu  materisB  nnturalis  obduruit ,  vel  usur- 
patom  diu  senio  velusUilis  inolevii?  i  At  Cyprinnus 
non  soos  annos  mimeral,  sed  de  vitiis  loquilnr,  quae  in 
b<nn'ine  eiiam  non  senc  vctosiaicm  hnbenl,  cum 
f  aFta,  I  nf  ihidem  lcgimus,  c  ci  profunda  pduilus  ra- 
dice  sedaruni.  »  Huc  adde  Cypriami.ra  non  de  suls 
lantmn  rebos  disserere,  sed  gencratim  omnes  jctaies 
ac  vita»  conditiones  comptecli ,  quarum  nullam  pror- 
sos  excfpiebant  Chrisiiani ,  quam  non  Chrisii  gValia 
rcfiovari  ct  rcnasci  posse  diccrcni.  Liquet  id  ex  liis 
qroe  sequontur  :  t Quando,  inquil,  jiarcimoniam  discit 
qiff  epohrribns  coenis  ei  largisdapibns  assucvii  ?  et  qui 
pretiosa  veste  conspicuus  in  auro  ai(jue  in  purpura 
feistt,  ad  plebeiam  sc  ac  simpliccm  culium  quando 
tfepoiift?  Fascibns  ille  obleclntus  clhonoribus,  priva- 
tfis  et  ingh)rins  essc  non  potest.  Flic  slipaius  clicn- 
fitrtu  tuneis,  frcquentiorc  comilalu  ofnciosi  agminis 
bonestatas,  pcenam  pntat  csse  cum  solu5  esi.  Tena- 
cihiis  semper  illerebTis  necessc  est ,  ni  solebal,  vino- 
len^  invitel,  inffet  superbia,  iracundia  inflammei, 
rapdciias  inquietet,  crudetitas  stimulet ,  ambitio  dc- 
fectet,  fibfdo  pnccrpitet.  >  Hacc  referenda  duxi,  ut 
paffci^et  rrtinns  i^mperanter  otio  ahuli  qui  Cyprinnum 
bac  pfcturi  morcs  suos  expressisse,  et  prrslincc  con- 
dttiofif»  spfendorem  el  opes  descripsisse  opinantur. 
Qtob  conjectorac  si  valeant,  dicendum  eril  eum  fascl- 
fctes  Msisse ,  ef  vinoleniiiC  ac  rapacitaiis  vrtiis  labo- 
rasse,  qfood  nemlnem  hncicnus  video  suspicaiam. 

II.— DE  S.  CTPRUm  CONVERSIONE. —  CATECHOMENUS  BONA 
5CrADISTRIBUlT,SEQ0E  VOTO  CONTINENTIiE  OBSTRINXIT. 
— ntCERTUIf  QOO  ANNO  ET  TEMPORE  BAPTIZATUS. 

PHirlfniWit  ssme  christbnn^  rcllgion!  accessii  orna- 
fnen^  eXptA^n  cortfversibnc  latHr  Wrge^nlt;  ac  tuirt 
iftaxlftfie  verffas  rrr6Tifp!mYo  Vis^*  cst  cum  cclebcn  i- 


7S 


miim  mcndacii  doctorein  ac  defensorcm  cepil.  Non 
lamen  prima  aggressione  victus  esi  Cyprinnus,  scd, 
(|Uod  in  bomiiie  inanium  rcrum  cogiiitionc  inflato 
non  valdc  miriim  esi,  diu  veriiatcm  iutor  ct  crrorem 
ancipiti  senlenlia  fluctuavit.  Quod  cniin  docct  chri- 
sti:»na  religio  de  nova  in  Cliristo  crealionc,  id  somnii 
insiar  domeslico  argmncnio  refellebai,  viiia  sua  ncc- 
dum  volens  emendarc,  nec  cmendari  posse  exisil- 
mans.  Quos  tum  animi  rcstus  cxpertus  sit,  sic  ipse  in 
Epistola  ad  Donatum  edlsserit  :  i  Ego,  inquit,  cum 
in  tenebris  atque  in  nocte  r^ca  jacerem,  cumque  in 
salo  jaclantis  sxcull  nutabundus  ac  dubius  vesligiis 
oberrantibus  fluctuarern,  vitai  meae  nescius,  verilaiis 
ac  lucis  alienus,  difficile  prorsus  ac  durum  pro  illis 
lunc  moribus  opinabar  quod  in  salulcm  milii  diviua 
indulgentia  pollicebatur,  ut  quis  renasci  denuo  pos- 
sct,  uti|ue  in  novam  viiam  lavacro  aquai  salularis 
animalus  quod  prius  fucrat  exponeret,  el,  corporis 
licet  manente  compage,  hominem  animo  ac  menlo 
mutaret.  Qul  possibilis  est,  aiebam,  lania  conversio? 
cic.  I  Sed  lande^  illius  animum  Chrisius  inflcxit,  ac 
docilem  fecit  Iiortalibus  Cajcilii  presbyieri,  qui  tam 
prseclarrf  opcris  admfrrfslcr  ct  intcrprcs  fuit;  non  illo 
quidem,  ut  nonnulli  opinali  sunt,  Diadumeni  pr(ece-  • 
pior,  sed  idem  potiirs  qui  fn  dialogo  Minucii  Felicis 
Christianam  rcligioncm  per  fas  ct  ncfas  oppugnat, 
dcinde  ab  Ociavio  strenuc  dcfcnsnm  libenler  ample- 
ctiiur.  Amicitia  quae  Cypriano  inlcrcedebal  cum  Cue- 
cilio,  tam  arcfe  beneOcii  mngnitudine  constricia  est» 
ut  emn  in  parentis  loco  dingerct  Cyprianus ,  ejusque 
nomen  ferrc  voluerit,  ac  fn  ipsh^  domo  vixisse  vi- 
dealuv:  i  Eral  snne  illi  de  nobis,  inquit  Ponlius,  con- 
lubernium  viri  jusii  et  laudabilis  memorix  Caecilii, 
et  xlate  lunc  cl  bonorc  presbyieri,  qui  eum  ad  agni- 
lionem  vcric  Divinitaiis  a  saeculi  errorc  correxcrat. 
Ilunc  toto  honore  alque  omni  observaniia  diligebat, 
obsequcnti  veneraiFone  suspiciens,  non  jam  ut  ami- 
cum  anlma;  coaDqualem,  scd  lamtiuam  novx  viiixx 
parentem.  Denique  ille,  cTcinnlsus  cjus  obsequiis,  iii 
tantum  dilectionis  immensae  merilo  provocatus  csfy 
ui  de  stccolo  excedens  arcessitione  jam  proxima 
commendarct  illi  conjugcm  ac  liberos  suos,  et  quem 
fecerat  de  sectoe  communionc  pariicipcm  ,  postmo- 
dum  faceret  pieiaiis  hderedem.  i  Hoc  contubernium» 
qnod  Cypiinnum  in  C;rcilii  domo  indicat  vixisse,  mi- 
nus  congruit  cum  homitmm  cruditoruin  conjecturis  » 
qui  Cyprianum  uxorcm  ac  fortc  cliam  liberos  habuisse 
volunt  cum  religioncm  christianam  amplcxus  cst, 
quamvis  nullum  prorsus  hujus  rci  vestigium,  ncc  in 
ejus  scriptis  nec  in  illius  Vita  quam  scripsit  PontiuSy 
depreliendatur. 

Yarii  cogitaliommi  ocstos  Cypriani  altcrnaotis  con- 
versionem  demorati  sunl ;  sed  siatim  ai^ue  veritali 
ad  oculos  affulgcnli  cessil,  tolnm  se  in  eo  prorudit 
pietas,  ac  Scripturamm  oraculis  exculta  maturos 
frucius  in  ipso  primordio  exlulit.  i  Inter  fidei  suoc 
prima  rudimenia ,  ait  Ponlius ,  nihil  aliud  crcdidit 
DCa  dlgrtiim,  qnam  si  conlincnliam  luerclur;  tunc 
cnim  p.  ssc  iiloiicum  f.cri  pectf^gfife^nsum  ad  plWlC 


^9 


VITA  SANCTI 


iiaiii  veri  capAciiatcm  pervcnirc ,  si  coiicupisceiiiinm 
cnriiis  robusio  altiuc  inicgro  sanciimonix  vigore 
calcarcl.  Quis  umquanilanli  miraculi  meminii?  Non* 
diim  secunda  nntiviias  novum  komiitem  splcndoro 
lolo  divinx  lucis  oculaverat ,  et  jam  veteres  ac  pris* 
linas  tenebras  sola  lucis  paraiura  vinccbat.  Deindej 
riuod  majusesl,  cuin  de  lcctione  divinn  quxdam  jnm 
iion  pro  conditioiie  noviiatis,  sed  pro  Tidei  fcstiiia- 
lione  didicisset,  statim  rapuit  quod  iiivcnit  pronie- 
rendo  Domino  profuiurum.  Disiraciis  rebus  suis,  nd 
indigentiam  pauperum  susteniandam  tota  praedia 
pretio  dispensans,  duo  bona  simuljunxii,  ut  elnni- 
bilionem  saiculi  spcrneret,  quo  perniciosius  niliil  est 
ct  misericordiam ,  quam  Dcus  ciiam  sacrificiis  suis 
prxUulit ,  quam  nec  ille  qui  legis  omnia  mandata 
scrvnsse  sc  dixcrat,  fccii ,  impleret :  cl  pro^propcra 
vclocitate  pietatis ,  pene  anie  coepil  pcrrcctus  esse , 
quam  disccrcl.  > 

Non  conveiiit  inter  eruditos  utrum  cbristianis  sa- 
cris  rniiialus  essct  Gyprianus  cum  se  continciuix 
lege  obstrinxit ,  ac  boiia  pauperibus  disti-ibiiit ,  nn 
adiiuc  catecliumenus  pra^clnra  hsnc  duo  facinora  edi- 
dcrit.  Sed,  si  Pontii  verba  considereniur  att  Mitius , 
vi.\  ambigendi  locus  supererit.  Concepiis  eniin  verbis 
declarat  noiidum  Baptismo  regeneratum  fuisse  Cy- 
priantim  cum  bxc  designavit :  i  Noii  secunda  nali- 
viuis  euin  oculaverat,  sed  sola  lucis  paratura  vcteres 
ac  pristiiias  lenebras  viiicebal.  >  Paiilo  post  allata 
verba ,  Gyprianus  dicitur  c  adbuc  rudis  iidei  liomo , 
et  cui  forsiian  nondum  crederetur.  >  Idcm  efflciiur 
ex  his  verbis :  c  Praevenit  tritura  semenicm ,  viiide- 
mia  palmiiem,  poma  rndicem....  >  Et  infra :  c  Quid 
autcm  cifca  pauperes  episcopus  faceret ,  quos  cate- 
cbumcnus  diligebat?  >  Sed  Tiliemoniius,  acuiissimi 
judicii  scripior,  boc  tcstimonium  Pontii,  qiiod  quidem 
fatetur  in  dubium  rcvocari  non  debere,  conciliari  vix 
posse  cxistiinat  cum  Epiatola  ad  Donatum,  in  qiia 
Cyprianus,  ut  modo  vidimus,  emendatimiem  moruiu 
ct  vilx  mutalionein  iie  cogititione  qnidem  in  con- 
versionis  primordio  assequi  se  poiuisse  declarat,  ne- 
dum  lam  fcrvidis  iniiiis  exorsus  sit :  c  Desperatione 
melioruni,  iiiquit,  malis  meis  veluti  jam  propriis  ac 
veriinculis  favebam.  >  Prxicrca  Knptismo  acccptnro 
rcfcrl  cmendationem  morum  suorum,  et  c  posiqiiam 
tindo!  geniLdis  auxilio  supcrioris  xvi  labc  detcrsa, 
in  expiatum  pcctus  ac  purum  desupcr  sc  lumcn  infu- 
dit ,  >  lum  vcro  agnovisse  sc  dicit  facile  csse  c  qiiod 
anlea  difficilc  videbaiur,  gcri  posse  quod  impossibilc 
puiabatur.  >  Qiiomodt)  ergo  tot  viriutum  ornamcnia 
anlo  Bapiismiim  conscqui  potiiit  ? 

llt  bxc  difflculias  cxpcdiatur ,  obscrvandum  cst 
i''  minus  accurate  Tillemontium  ad  itiiiia  cbrislianx 
profcssionis  refcrre  dubias  illas  cogitaiioncs  qua^ 
Gyprianum  ante  conversionem  Iiuc  et  illuc  irahe- 
baiit.  Nondum  cnini  crcdebnt  in  Cbrislum  cum  sic 
nnimo  fliu!tuaret,  scd,  ut  ipsc  narrnt,  c  lu  lencbris 
atque  in  noctc  cacca  jacebnt ;  in  salo  jactaniis  sxcun 
nutabuiidus  ac  dubiusvestigiisobcrraiiiibus  >  fluciua- 
bat,  c  vitae  sux  iiesciuS)  vcriiatis  ac  Iiicis  allenus.  > 


CYPRIANI.  80 

Facilc  crga  R^ntiui  Cwm  Cypriaiio  conciliatur;  ncc 
mirum  si  primus  Cyprinnum,  postquam  vcritati  ma- 
nus  dedit,  ad  virlutis  snmmum  cvolasse  tcstatur, 
quamvis  Cyprianus  ipse  moriim  suoruin  cmendatio- 
nein  anic  accepltim  fldei  douum  dcspcra^set.  2''  Non 
immerito  Cyprianus  renovalioneiii  aiiiinl  sui  ct  no- 
vam  crcationcm  Baplisino  attribuit,  qiiamvis  muliis 
jain  virtutibus  instructus  nd  Baplismtim  acccssissct. 
Sic  eniin  scmpcr  lulit  ccclesia4ici  consuciudo  ser- 
mouiSp  nt,  cum  ad  Oaptismnm  nemo  admillerctur 
nisi  post  mulia  einendatnc  vitx  indlcia ,  ipsa  lamcu 
renovatio  et  nova  creatio  Baptismi  fructus  esse  dice- 
relur.  Hinc  illud  Cyrilli  llicrosolymllniti  Catecheti  iii 
(|).  45) :  c  Morluiis  In  pcccntis  dcsccndisti,  viviQaitiis 
nscendis  in  justiiia.  >  Non  dubiumtamcn  quin  cx  ca- 
tcchumcnis  quos  Cyrillus  erudiebnt,  noii  pauci  jnm 
magiios  babcrent  in  virtute  prbgressus;  nc  forte 
eiiam  contineniice  voto  sese  nonnulli  obligaverant, 
ut  observat  doctissimus  edilor  in  iioiis  ad  Ca<.  iv, 
(p.  62).  Non  est  bujus  institiiti  usitatim  sanciis  Patri  • 
biis  et  iheologis  disserendi  rationcni  cxplnnarc ,  scd 
ccrte  ex  ea  perspicuum  cst  Ponliuni  ct  Cyprianiim 
iiiier  se  non  pugnare  dum  alicr  prxclare  facla  Gy- 
priani  sese  ad  Baptismum  pr«Tparjiitis  itai  rat ,  altcr 
Baplismo  adjudicat  quidquid  et  in  ipsa  Baptisini  ad- 
ministralione  et  in  praevia  mediiniione  et  cxcrcila- 
lione  consecutus  fucrnt;  addo  etiam  quidquid  in 
Gonflrmationis  sacramenio  ct  in  corporis  et  saiigui* 
nis  Chrisii  communiolie ,  qux  duo  sacramenta  simut 
cum  Bapiismo  conferri  solebant. 

Qiio  anno  conversus  fuerit  et  baptiznlus  Cyprianus 
ex  cjiis  episcopatus  initio  existimari  debet.  Nam ,  ut 
ait  Ponlius,  c  ad  offlcium  sacerdotii  et  cpiscopatus 
gradum  adhuc  ncopbytus  et,  ut  pulabatur,  noveilus 
elccius  est.  >  Quarc,  cum  episcopus  aiino  248  aut 
249  crcatus  fuerit  ul,  modo  videbimus,  Baptismus 
iion  incommode  ad  annuin  244  aut  245  referctur. 
Alii  ad  aiinum  246  referuiit,  sed  dc  bis  rebus  nibil 
videlur  certo  posse  constitui.  Frustra  aiiiem  inquira- 
tur  quo  annt  tcmpore  baptizatus  sit.  Uoc  sacramento 
iiiitiaium  fuisse  inter  Pascha  et  Pentecoslcn  existi- 
mani  Pearsonius  ct  alii  nonnulli ,  c  quia  boc  tempo- 
ris  spalium  ordinandis  lavacris  in  Africa  deputatuni 
erat.  >  Veium,  ctsi  bi  dies  prxcipue  esseol  Baptisino 
consccrnii,  nihil  tnmen  vciabat  quomiuus  Baptisma 
aliis  tcmporibus  darelur,  si  qtiae  causx  incidercut 
Bapiismi  post  solemnes  dies  diflerendi ,  vei  etiam  an- 
licipaiidi.  Probat  TeriuHiaiius  in  libro  de  Bapiimo 
nibil  esse  incoromodi  si  Bapiisma  extra  solemnes 
dies  justis  de  causis  suscipintur. :  c  Diem  BapJsmo 

solemniorero,  iitquit,  Pasclia   pra^stal Exinde 

Pentecoste  ordinandis  lavacris  latissimum  spatium 

cst Cxterum  omnis  dies  Domini  est,  omnis  ho- 

ra ,  omne  tempus  habile  Baptismo  :  si  de  solcinnitate 
interest,  de  gratia  nibii  refert.  >  Ineries  aulem 
Baptismi  dilatores  pluribus  castigat  S.  Grcgorius  Na- 
zianzenus  io  Oral.  xl,  nec  probat  quod  diccre  sol*:- 
bant :  c  Luminuro  festuro  exspecto :  Pascbatisfe&ium 
pluris  facio :  Pcntecoslen  exspectabo.  Cum  ChristQ 


f  I  VITA  SANCTI 

baplizari  prxslat,  cum  Cliristo  in  resurrcctionis  dic 
ad  vitam  redire ,  Spiritus  advenlum  honorarc.  > 
Ait  Ponlius  multa  Cyprianum  adlmc  plebcium  fe- 
cisse  ad  veterum  exempla  justorum ,  et  si  quod  co- 
ruin  prxclare  factum  Scripturx  auctoritaie  compro- 
baium  et  laudalum  viderct,id  imilatioiie  assequi 
conatum  essc.  Proptietias  doiio  oriiatum  fuissc  Cy- 
prianum  multa  ab  eo  ad  Ecclesiae  uiiiitatem  prxco- 
goita  et  prjcdicta  testantur.  Sed  noii  dcsunt  qiii  ex 
Ept&tola  ad  Donatum,  qiiam  rcceiis  a  Bapiismo  scri- 
psil,  jam  tum  ilium  bujus  doni  et  plurium  aliorum 
participcm  fuisse  colliganl.  Sic  eiiim  dona  iiia  com* 
Diemorat,  sic  aiios  bortalur  ad  ea  conscquenda,  ut 
ipse  iilis  caruisse  non  videalur ;  i  Nostrum  tanium 
siUat  pectus ,  inquit ,  ct  patent :  quantiim  illuc  iiilei 
capacas  airerimiis ,  taiitum  gruti;c  inundantis  bauri- 
miis.  liidc  jam  facultas  datur,  castitaic  sobria,  ineiitc 
inlegra ,  tocc  pura,  virlutc  sincera,  in  medelam  do- 
leiitiuro  posse  Ycnenorum  virus  cxlingucrc ,  anlmo- 
rnm  dcuipientium  labes  reddita  saniiaiopurgnrc,  in- 
festis  juberc  pacem,  violentis  quietcm,  ferocieniibiis 
lenitatem,  iinmundos  el  erraticos  Fpiriius,  qui  se 
expugiiaiidis  bnminibus  immcrserint,  nd  confessio- 
iiem  miuis  incrcpaniibus  cogere ,  eic.  > 

in.  —  DF   STIDIIS  ET   fCRIPTIS  S.  CYPniANl  A  DAPTISMO 
LSQUE   AD  ORDINATIONEM. 

Non  dubium   e.^t  quin  quod  ctfluxit   (emporis  a 
Bapttsmo  ad  Ordinatioiicm,  id  omne  Cyprianus  in- 
suiiipserit  in  Scripiuris  logendis,  in  scriptoribus  ec- 
ck*<-i:isticis  evolvendis,iisquc  omnibus  mcdiiandis  et 
eidligciidis  qu£   ptislca  in  Itice  ct  in  oculis  lornis 
Eecles»iae  dcprompsit.  Terlullianum  inter  scripiores 
ecclesiasticos  prxcipuc  videtur  adamasse.  Notum  cst 
omnibus  quod  reicrt  Hierpnymus  in  libro  dc  ScriplO' 
TibMS  eulwattidt  vidisse  se  c  quemdam  PauluinCon- 
cordlx,  quod  Italiae  oppidum  est,  senem,  qui   sc 
bcati  Cypriani jam  gratidis  xtatis  notarium ,  cum  ipse 
admodum  esset  adolescens,  Romx  vidissc  dicerct, 
referreifue  sibi  solitum  numquam  Cyprianum  abstiuc 
TertnUiani  lectionc  unain  diem  prxtcriissc,  ac  sibi 
erebro  dicere  :  Da  magislrum;  Terlulliaiium  vidc- 
licct  significans.  >  Scd,  si  legcndi  Tertulliniii  adco 
stndiosus  fuit  Cyprianus,  non  minus  diligeniiae  adlii- 
batt  in  ejus  erroribus  cav^ndis  vel  poiius  refellendis. 
Nam,  ntoinituiin  iinitatcm  Ecclesiae,  quam,  a  Tertul- 
liano  violalam,  strenue  defendit  Cyprianus,  qiiot  ex- ' 
lantsancti  Mnrlyris  scntentiaedejustninlapsos  indul- 
gentia,  totidcm  videniur  csse  in  Terlullianum  aculei. 
Non  mnlto  post  Bapiismum  ud  derensionein  rcli- 
gionis  ct  nd  inorufn  infohinationcm  iiigenium  exacuit 
Cyprianus.  Ad  boc  enim  teinpus  pertineni  Epislola 
ad  Donalum^  ac  liber  de  Idolorum  VanitalcSmimdi 
qaidein  elucet  eloqiicntia  in  aliis  operibus  Cypriani , 
inest  gravitas  sententiarum  ac  verborum  splcndor; 
sed  Epistob  ad  Donaium  lanto  artificio  composiia  est 
ac  lot  eleganiibus  ornata  pictiirls,  ut  ca  lempora  mi  • 
nime  redoleat,  cum  Cyprianiis  in  maximis  rcbus  gc- 
rcndis  et  disserendis  occupatus  non  jam  exquisitas  vc- 


CYPRIANL  82 

nustates  ebboraret,  scd  orationis  dtvilias  sine  fuci, 
sine  pigmentis  funderet.  Hinc  praeclare  Aiigusiinus 
lib.  IV  de  Doctr.  chriitiana,  c.  14:  c  Est  Inle  aliquid, 
iiiquit,  in  epistola  beatissimi  Cypriani.  Quod  idco 
puio  vel  accidisse ,  vcl  consulto  factnm  essc,  nt  sci- 
relur  a  posieris  quam  linguam  doctrinx  cbrisiiana) 
saniias  ab  ista  redundantla  ^evocavcrit,  et  adclo- 
qiieiitiam  gravlorem  modestiorcmque  restrinxeriC , 
qualis  in  ejus  consequeniibus  liiteris  secure  amatur , 
religiosc  appetitur ,  diniciilinic  implciur.  >  Uunc  li- 
brum  Pontius  inter  opera  Cypriani  primum  reccnset, 
dum  ait  Cyprianum  <  emolumcntum  gratiae  pcr  fideni 
proficicntis  >  ostcndisse.  Quamvis  aulcm  soliis  lo- 
quatur  Cyprianus ,  perspicitur  tamen  quaedam  fornia 
dialogi.  Promissum  sermoneni ,  reposcentc  Donalo , 
e\sequitur  Cyprianus  indulgentc  vindeinia,  iii  borlo 
amoenisbimo ;  egregiedescribitqualisante  Baptismum 
fuissct  ci  quid  in  ipso  operatus  csscl  Baptismiis; 
atquc,  ut  beneficii  a  Cbristo  accepti  magnitudincm 
comniendet,  sicciili  vitia  et  pericuia  elegaiitcr  dc- 
pingit.  Fincm  diccndi  facit  iiiclinato  jam  solo  :  tum  , 
ut  reliquum  diei  in  lactitia  duccrcinr,  Donatum,  riii 
memoria  tenax  eral  et  vox  canora ,  borutur  ui  PsjiI- 
mos  ex  raore  nggrcdiatur  in  convivio  sobrio.  Videtur 
ergo  Donatus  non  amicus  solum,  scd  etiam  convictor 
Cypriano  fuissc.  Sciebat  quid  Cypriano  detraxissct 
quidqiic  ei  conlulissel  mors  criminum,  vita  virtutuin  ; 
noincn  suiim  dederai  coelestis  militix  castris,  ct,  cum 
nihil  cjus  auribiis  tam  gratum  esset  quam  quod  Dco 
gralum  est ,  scrmonibus  Cypriani  mirum  in  niodum 
ducebatur.  Circa  idein  tempus  scriptus  videtur  libcr 
(/e  Vam'/a(e  i(/o/oruui ,  in  qiio,  niiilia  imitatione  ex  - 
pressa,  iioniiulla  etiam  toiidem  verbis  translata  oc- 
currunt  ex  libris  TertuIIiani  advcrsus  etbnicos  el  ex 
dialogo  Minucii  Felicis.  Redolcnt  primordia  conver- 
sioiiis  nonnulla  pnrum  accurate  iu  boc  libro  dicta , 
velut  ciim  ait  Cyprianiis  regna  sorle  variari ,  opor- 
luisse  Cbristum  pati,  et  cum  passus  csset  ad  superos 
dciiuo  regredi. 

lY.— CYPniANUS  PRESBYTERICM  ET  SACERDOTIOM  STATIM 
ACCIPIT.  —  QOO  ANSO  ORDINATOS  EPISCOPOS.  —  RES 
GEST^E    ET   SCRIPTiE   IN   PRIMORDIIS  EPISCOPATOS. 

Observat  Pontius  in  Cypriano  ob  cximiosin  vlrtutc 
progrcssus  minime  obscrvatum  fuissc  qiiod  litier» 
Apfvstoli  prescripserant,  ut  neopbyli  ad  sacerdotium 
iion  evehereniur:  I  Presbyterium  et  saccrdolium  sta- 
tiiii  accepit,  inquit :  quis  cnim  non  omnes  bonorum 
gradus  crederet  tali  mente  credenti?  >  Addit  mulia 
illiim  prcsbytcrum  prrccbirc  fecisse.  sed  ea  rocinori:o 
nosirac  iion  prodidit.  Libenlcr  assenlior  Pcarsonio  et 
Fcllo  tres  libros  re«niMoMtoriiiu  a  Cypriano  presby- 
tero  scriptos  esse,  vel  saliem  in  cpiscopatus  primor- 
diis  srriptos  crediderim.  In  Iiis  enlni  nullum   extat 
eorum   vesligium  quaj  postea  Cyprianus  tanto  aninii 
ardore  dcfendit,  sivc  ciim  lapsos  ncc  siiie  pcenitentia 
recipiendos  adversus  Fdicissimum ,  nec  a  spe  vcnuc 
excludendos  adversus  Novatianum  conicndcret;  sive 

cum  uniiatcm  Ecclesix  adversiis  utrumque  tueretnr; 

Digitized  .v^ 


S3  VITA  SANCTl 

sivecum  RapUsma  ezlra  Eeclesiam  nuUum  et  irritum 
csse  pugnaret.  In  teriio  libro  nonnulla  depromit 
Scriplurse  lestimonia  adversus  liaerelicos  et  scbisma- 
ticos,  sed  multo  fuisset  uberior  ei  vehementior  si.  in 
ipso  inccndio  atque  inter  motus  ab  hxrelicis  excila- 
10S  scripsisset.  Qiiincliam  quod  aii  lib.  111 ,  cnp.  28  , 
c  Non  possc  in  Kcclesiit  remilii  ei  qui  in  lieuu)  dcli- 
qncril,  >  id,  etsi  non  incommodc  explanalum  fuisse 
spero  in  prael;Uiooe  cap.  9,  animum  inmen  siguiOcat 
minus  aiicntum  ad  commoiam  a  Novatiano  conlro- 
vcrsiam.  Observat  Feiius  nec  Scriplurac  tesiimonia 
liis  in  libris  eodcm  modo  cilari  ac  in  aliis ,  iiec  Scri- 
plurx  librQS  iisdem  nomiiiibus  designari ;  cx  qno 
scriptos  esse  coniirmai  ante  alia  Cypriani  opera.  lii- 
scripli  sunt  Quirhio,  quem  fiiium  appellal  Cyprianus , 
cujusqtie  rogaiu  Scriptune  teslimonia  ad  certa  qux- 
dam  capila  revocnvit ,  nibil  de  suo  apponens  prae- 
ter  lilulos  et  pra:fationes  prjmo  ct  lcrlio  libro  pric- 
missas.  ilos  autem  libros  qui  Cypriano  abjudicant , 
aut  snlicin  lertium  ab  Erasmo  in  lucem  edilum ,  bi 
rcrcHuntur  in  prima  Baluzii  ad  hos  libros  observa^ 
lione ,  qunm  oper^  pretium  est  legere. 

In  pre^byteri  gradu  non  diu  mansitCyprianus ,  scd 
paulo  )  ost,  ul  ex  Pontii  tcstimonio  perspicitur,  mor- 
tuo  episcopo  Caribagineiisi  sufficiiur  c  judicio  Dei 
ct  plebis  iavore.  i  Non  tamen  facile  ab  eo  iinpetratuni 
est  ut  tantum  onus  subirei,  sed  <  cum  lu  dilectionein 
ejus  ei  bonorein  totus  populus  aspirantu  Doinino  pro- 
siiirei ,  bumiliter  ille  secessil,  aniiquioribus  cedens 
el  indignum  se  titulo  taiiti  honoris  exislimans.  >  Sed, 
cum  populi  studia  illius  necesse  inngis  accciidereniur, 
ct  forcs  domus  copiosa  fratei  nilas  obsiderci ,  ac  pcr 
Dmnes  aditus  sollieiiacbariias  ciicuiict,  ccdcre  co  ic- 
luse.^^t  divin:v  volunlali  lot  lelius  ninnifostis  signifi- 
catoi.  Quainvis  autcm  cpiscopatus  iiiviio  et  fugietai 
iinpo^ilus  fueril,  iion  dcfucrunl  qni  illius  elcctioni , 
f:icia  coiijurationc,  inicrcedereiit ;  inler  quos  (luinque 
poiissitnuin  presbyleri  iicquitiam  suam  nobiliiarunt. 
Exnisii  pleliis  indignaliu  in  obliecialorcs  Cypiiani, 
iil  iKitcl  ex  Ep.  XL ;  sed  iiihil  prxtcrmisii  Cyprinnus 
nl  cxiiiccrnias  nicnlcs  ad  snniialem  rcvocnrel,  <  ami- 
cissiiiios  cos  ct  inlcr  nccessarios  computans,  iiiiivn- 
libus  mullis,  >  ait  Ponlius.  At  quinquc  illi  presbyleri 
conccpiuni  venenum  medullis  aluerunt,  quod  post 
aliquot  annos  conflato  scbismale  violentcr  crupit. 
Augusiinus  lib.  11»  de  BapL  c.  7,  Agrippinum  Cypria- 
iii  pra;decessorcm  vocat.  Sed  huic  proxime  non  suc- 
ccssit  Cyprianus ,  tum  quia  in  £p.  lixiii  aii  niulios 
jnm  anuos  esse  et  longam  xtatcm  cx  (}uo  sub  A^rip- 
pitio  decretum  in  concilio  fuerai  dc  rcjiciendo  lia  rc- 
ticoniin  baplismo;  tum  qiiia  in  Epi^l.  ly  nl  Faiiin* 
luiiuCornelii  ita  Doiiaidm  c^ppellai  anicccssorein  suiini. 
lluic  ergo,  ut  vcribiniillimum  cst,  proxime  succesbit. 

CypriaiiusinEpistola  lv,  anno  25:2  scripia,  <  plubi 
snai  in  cpiscopalu  quudricniiio  j:un  probalnm  >  sc 
esse  dicii.  Ex  qiio  cum  ordinaiiim  fiiisse  concliidunt 
aniio  ^8,  qui  dc  iilius  rebus  gcstis  pci  iractarunl.  Scd 
tamen ,  si  rationes  accuraiius  s^bducamus  ,  non  lain 
certa  et  explorata  res  esi,  quam  crudiiis  illis  viris 


CYPHIANI.  84 

videtur ;  ae  fieri  optime  potuit  ut  initio  anni  ii9 
ordinatus ,  quatuor  episcopalus  annos  numeraret  in 
liac  Epistola  lv,  quae  scribi  vix  potuit  anle  Juliutn 
mcnscm  anni  252.  Sic  enim  solet  Cyprianus  inchoatos 
aiiiios  pro  integris  numerare :  tempus  elapsum  a 
incnse  januaiio  aut  fcbruario  anni  250  usque  ad 
Pasciia  anni  251,  biennium  vocat  in  Ep.  xl;  simiiiler 
tricniiium  inierprelatur  iii  Episi.  liii.  Quare,  st  ordi- 
uatus  fuisset  circa  Pascha  anni  249,  quadriennium 
iiuinerare  poierat  mcnse  julio  anni  252;  sedeum  jam 
episcopum  fuisse  circa  Pascba  anni  2i9  perspicimus 
cx  Epistola  xxiv  in  secessu  scripta,  in  qua  ait  seSatu- 
ro  die  Paschs  lectionem  semei  atque  ilerum  dedisse. 
IIoc  enim  Pascba  cum  referri  non  possit  ad  annum 
250 ,  aberat  enim  lunc  Cyprianus  ,  referri  debet  ad 
annum2i9:sed  forte,cum  leaionem  Saturodaret,  re- 
censeratabOrdinatione,  necquidquam  vetal  cur  eum 
ordinatum  dicamus  initio  anni  249.  Si  lamen  Ordina- 
tionem  suscepit  anno  248,  quod  fieri  optime  poiuisse 
non  inficior,  certe  non  multo  ante  mcnsem  julium 
suscepit.  Quinquennium  enim  suo  more,  non  qua- 
drieniiiuin  numerasset  mense  jiilio  ineunte  anni  252. 
si  mense  maio  ordinatus  fuisset  anno  248. 

Elapsum  teinpus  ab  initioepiscopntus  usque  ad  pcr« 
secutionem  Decii  insumpsil  Cypriaiius  in  cmcndnndis 
suorum  nioribus  et  disciplinae  legibus  tuendis.  Ait 
enim  in  Epist.  lv  c  in  quiete  disciplina:  >  serviisse. 
Cum  maximnm  semper  virginum  curam  gcsserit,  nun 
incommode  nonnulli  ad  iiiiiia  episcopatus  referuntli- 
bruiii  de  Habilu  virginum.  Alii  haec  verba ,  c  bns  ad- 
boriamur  afTectione  mngis  qiiam  polesiate,  i  prcs- 
bylerum  mngis  decere  quatii  cpiscopuin  voliiut ;  scd 
Pearsoiiius  bx*c  \erbaCypriani  niodcsliai  niiribuit  ; 
cpiscopalem  auctorilatem  vigerealiis  in  locisobservai, 
Aclul  cuiii  ait  Cyprianus :  c  Audiie  igi;ur,  virgincs, 
nl  parentein;  auditc,  qtia^so,  vos  doccnlcin  pariler  :tc 
inoncntein.  >  liunc  libruiit  rejicit  liigaliius  po^t  Do<  it 
persecutionem,  boc  frcttis  arguniento  qiiod  a  Poiiiio 
rccensealur  inlcr  «a  Cyprtnni  opcra  quibus  cirnisset 
Ecclcsia  ,  iiisi  cliinicoruin  itnpctum  Cypiinniis  pnt- 
deuli  &CCCSSU  cfifugisyel.  Scd  non  vidil  liigaliius  ip 
suin  ctiam  libruin  ad  Douaium  a  i  oiilio  sic  comino- 
inorari,  queiiilauien  inilioconversiotiis  scriptum  nc- 
mo  negavcrii.  Unde  [taiet  Poniium  Cypriani  upci^ 
data  occasione  enutnerare ,  non  inodo  qux  post  se  • 
cessum  scripserat. 

Circa  idein  tempus,  id  est  anlc  per^ecutionein, 
scripln  cxislimntur  Episiola  lxvi  ,  quaiii  Cypiinnus 
scripsit  c  presbytcris  cl  diacoiiibus  et  plcbi  Furni^ 
coitsisteniibus,}  dc  quodam  Geininio  Victore,  qui  Gc- 
ininium  Faustinum  pre.^bytcrum  tutorbm  tcstamcatOL 
suo  nominavcrat.  Jiibcl  obscrvari  Cyprinnus  quod 
ipsius  anlecessores  Ciiiscopi  jampridcm  statucraui, 
c  iie  quis  rraier  cxccdens  ad  tuiclam  vel  curatn  clcri- 
ciim  nominaret ,  ac  si  quis  boc  fecissct,  nou  offcrrc- 
tur  pro  co,  nec  sacrilicium  pro  donuitione  cjus  celc- 
brarctur.  i  Deliberavcrat  ea  de  re  Cyprinntis  cuin 
collegis  qui  prseseutes  aderanl,  el  cotnpresbytoris  qui 
assidebant.  Sxpe  eninL^negotia  episcppQS  Africaiios 


g5  VITA  SANCTI 

Cariliaginem  irahcbani,  qnibihcum  cpi^copus  Caiilia- 

ginensis  conliuuum  veluii  conciliym  liabere  poieral. 

Saiis  artiicni  perspicitur,  ulPearsonius  el  Tillemon- 

lius  obscrvanl,  hanc  episiolam  in  pace  scripiam  fuis- 

se.  Kequ^  cnim  Geminius  ille,  saevicnlc  perseculione, 

filioruin  inielara  presbylcro  commisissel,  qnemdi- 

giiras  et  munus  quo  fungebatur  in  medium  discri- 

meti  conjecisscl.    Verisimile  esi  Geminium   illum 

Fausiiuura,  quem  Viclor  lutorem  nominaverai,  poslea 

ejusdcm  urbisfaclumesse  episcopum.  Adfuiienimcon- 

cUio  Cnribagincnsi,  anno  456,  Geminius  Furnilanus. 

Tres  alias  epislolas  anic  annum  250  scriplns  pro- 

nunliai  Pearsonius.  scxagesimam  primam  ad  Euclira' 

tlmm  dc  hislrione  quodam  qui,  eisi  a  ibeairo  cefsa- 

veral,  adhuclamen  ariem  suam  docebal;  scxagesi- 

luam  secundam  ad  Pomponium  dc  virginibus    quoe 

cum  masculis,  ex  quibus  unus  eral  diaconus,  depre- 

liensx  ineodein  Icclo  fucranl;  sexagesimam  quinlam 

ad  Rogalianum  de  quodam  diacono  qui  ei  conlume- 

lias  el  injurias  fecerat,  nec  digniialis  nec  seneclulis 

babita  ralione.  Si  scriplx  sunl  ha  liiiernc  initio  epis- 

cop^tus,  necesse  esi  ut  jam  tum  summa  fuerilCy- 

priani    sapienliiB  cxistimalio  ,  cum  illius  responsa 

episcopi  undique   pelercnt  :  §ed   faiendum   nnllam 

inessfe  bis  epistolis  noiam  cur  ad  boc  lempus  refe- 

raolar.  Crediderim  polius  I':pislolam  ad  Hogatirtnum 

scnpiara  esse  posi  molusa  Novalo  ejusque  gregalibus 

cxciiatos;  ad  hos  enim  videlur  respicere  Cyprianus 

cnm  ail:  c  Haecsunt  eniin  inilia  haerelicorum  et  orlus 

atqnc   conalus  scbismalicorum  male  cogilanlium,  ul 

stbi  placcant ,  ul  pracposilum  snperbo  tumore  con- 

Uwnnant.  Sic  de  Hcclesia  rccediiur,  sic  aUare  profo- 

nnm  foris  collocatnr,  sie  contra  pacem  Clirisli  et  or- 

dinaiionem  aique  uniialcm  Dei  rebellaiur.  i 

Cypriani  sapienlia  clucet  in  his  liilcris.  Iii  sexage- 
sima  prima  declarat  nec  majeslaii  diviiiac,  nec  evan- 
gclicr  disciplinaj  congruerc  ut  hisirio  coinmunicel. 
Quod  sienim  peniiria  lianc  arteni  excrcere  cogai,  Ec- 
clc^iajsumplibns  suslcnlari  debere,  modo  lamcncon- 
len!us  sit  frugalioribus  cibis;  aut  si  illic  Ecclcsia  Iios 
f uinpius  facere  non  possil ,  in  suam  cuin  iiivilal.  In 
srxagesima  secumla  laudut  Pompoi.ium  quod  absti- 
nti:sscl  diaconnm,  qui  cum  virgiuc  srrpe  mniiscral, 
scil  cl  cirlcros  qui  cum  virginibus  doriuirc  consnc- 
vcimit.  Aucior  csi  ul  iuspiciantur  virgines  diligcn- 
ler  :ib  obslctricibns ,  cl  si  virgines  invenlic  fuerinl , 
accepla  communicalione  in  Ecclesinin  ailiniUan- 
lur,  si  tamen  liactenus  poenilenliniu  bujus  illiciti 
coiicubilus  cgerinl,  el  a  seiuviceni  rcccsscriul.  Ml- 
nauir  graviorem  ccnsuram  si  ad  cosdeui  masculos 
rcversx  fuerint,  aut  si  cum  eisdcin  iii  una  donip  ct 
Mib  eodem  (cclo  simul  babilavcrinl.  Curruptis  impo- 
nii  pceuilenliam  plcnnm,  ac  eas,  si  obsliuale  pcrsc- 
\crent,  nnmqnam  in  Ecclcsianiadmiiti  posse  declarat. 
Jn  scxagesima  quinla  laudat  bumilitatem  Rogatiani 
qood,  cnin  pro  cpiscopnlns  vigorc  el  calbedr.-B  auclo- 
riUili;  poenas  dc  diacono  sumere  pos>el,  querelasnJ 
se  deiuleril.  Stntnil  oportere  diaconum  cngercauda- 
ci»  suae  poenilentiam ,  ct  lionorcm  sacerdoiis  ngno- 


CYPRIANl.  86 

sccrc,  ict  cplscopoiirnBposiio  suo  plcua  bumiliiaic 
salisfaccre.  Hic  facilc  perspiciturauclorilasCypriani, 
non  lain  consilium  danlis  quam  prxcipienlis  et  ju- 
k>nti.«,  liim  ob  sedis  dignitaicm,  tum  quia  inilo  cu.ii 
cpiscopis  ot  presbyieris  consiiio  responsa  dabat.  Nam 
EpistoljQ  ad  Pomponinmci  ad  Hogatianum  scr\[i[x  fuc- 
runt  non  solum  Cypriani  nomine,  scd  ctiam  episco- 
porum  qnibuscum  dc  proposilis  rebus  dcliberaveral. 
Nec  mirum  sanc  cst  si  de  gravioribus  rebus  ctim 
cpiscopis  oonsiliabalur,  qui  siatucrat  ab  inilio  cpis- 
copalus  sui  niliil  sine  consilio  clcri  ol  cousensu  plebis 
privaia  scnleiUia  gcrcrc.  Ex  bis  qii:e  deinccps«  dico- 
niu>  facile  quisque  perspicict  quaula  fueril  Cypriaui 
in  boc  gcuerediligeulia  eisedulilas  ,  sive  clcrici  or- 
dinandi  esseut ,  scu  quid  aliuil  mnjoris  rei  incipicn- 
dum.  Laudal  Poiilius  in  illius  cpiscopalu  pieiafem  et 
vigorem,  miscricordlam  et  ccn<urani,  graveni  viiU.nn 
ct  la)lum  ,  ncc  severitatem  Irislem  ncc  comiialeui 
niiniam,  avcrsum  n  superbia  6:rculari  animum ,  scd 
lamen  sinc  affectatis  pcnuridi  sordibiis,  summain  do- 
niqiic  in  pauperes  charitalem,  quos  calecbumcnus  di- 
lcxcral. 

V.— DE  PERSECUTIONE  DECII  EJUSQUB    INITIIS  ,     AC     DC 
HAGNO  LAPSORUH  ET  CONFE^^ORUM  NUMERO. 

Lleclus  in  pacc  Cyprianus,  ul  ipse  testntur  Episf. 
Lv,  aiinum  unuui  cui  forte  acccduui  aiiquot  menscs, 
in  lioc  rerum  stalu  tiaduxit.  Circa  initiiim  bujus 
anni  250,  Novalus  presbyter  ob  uxoris  uicrum  cubc 
pcrcussum  ct  parlum  abortione  cxpressum  ,  ct  alia 
seelera  in  judicium  apud  Cyprianum  vocalus  cst ; 
jamque  aderal  cognitionis  dies,  sed  perseculio  supi-r- 
vcnil  (Ep.  XLix).  Jaciital  sc  Pearsouius  boc  presby- 
teri  conjugati  excmplo  :  scd  lamen  uxorem  non  diixit 
Novatus  tum  cum  esset  prcsbylcr,  nec  si  presbyicr 
retiiiuil,  idcirco  Ecclesiae  vetitum  ex  conlincntiutn 
iiumero  prcsbyicros  eligcrc. 

Cypriani  virtuiibus  laiissimum  campum  aperuit 
perseculioDecii,  de  qua  nobis  pauca  diccndasunt,  au- 
tequam  res  a  Cypriano  his  molcstissimis  lemporibus 
gestas persequamur.  Decius,  occisis  crudeliier  PliiliiJ- 
pls  et  imperio  occupato,  nibil  priiis  sibi  aul  potiiis 
facicndiim  esse  duxil,  quain  ulln  cbrislinnam  religlo- 
ncm,  qiiac  sub  Piiilippis  ac  supcrioribns  impcralori  • 
bus  mirum  in  modum  croverat ,  omncs  imperii  sui 
conatus  coiivcrlcrcl.  Coepit  iiaque  cl  suo  hi  Philip- 
pos  odio,  et  Romanarum  supcrslilionum,quarum  ruinis 
bnnc  religionem  superstrui  videbat,  desiderio  in  Cbris- 
tianorum  sanguinc  parenlnri. 

Persecuiioncm  siinul  cum  impcrio  Decii  coeplam 
fuissc  discimus  ex  locuplclc  icsie,  Dionysio  Alcxan- 
drino,  qui  dcrcndendx  et  tuendsc  in  liac  pcrsccutiono 
Ecclcsi;\:  plurimas  partes  su^linuit.  c  SeJ  continuo,  i 
inquit  apud  Euseb.  (  Hist,  lib.  vi,  cap.  41) ,  impcrii 
illius  crga  nos  bcnignissimi  mulalio  nobis  nun- 
tinia  cst,  et  gravissimus  nobis  minarum  terror  intcn- 
labalur.  Jamqiic  adcrat  cdictum  imperatoii:;,  ctc.  i 
Idem  testanliir  Lnctantius  in  libro  de  Morte  persec, 
c.  i,  et  Orosius  lib.  vi,c.2i.  Quarc,  cum  nullum  cx- 


stct  vcsligium  persecuiionis 


igitrzei 


usem  januanuni 


le 


87  VITA  SANCTl 

nnni  ^5() ,  cujtis  mcnsis  die  vigcsimo  Fabianum  pa- 
pam  Romae  pnssum  csse  conslat ,  non  assenlitur  Tii- 
lemomius  crudilo  Annalium  Cyprhuicarum  auclori , 
ciui  Pliilippum  mcnse  Auguslo  anni  2^9  occisum  esse, 
nc  Decium  mcnsc  julio  exeunle  purpuram  sumpsisse 
rxisiimnl.  Non  immcrilo  quidem  slaluilur  Pliilippum 
utrumque  periissc  nnle  Gnem  anni  249,  ncc  septem 
annos  impernsse,  ul  visum  est  Eusebio  ;  quippe  cum 
iii  Codice  Justininni(lib.  iv,  tit.  16),  exict  rcscriplum 
sub  Decii  noiniiic  dalum  xiv  kal.  nov.,  iEmiliauo 
ei  Aquilinocoss.,  videniur  ergo  jam  tum  Pliilippi  pc- 
riisse ;  sed  id  mcnsc  nugusto  contigisse  non  probalur : 
quineliam  citnl  Tillemontius  ex  Cod,  Jusliniani  ( I.  vi, 
tit.  36)  legem  n  Pbilippo  datam  idib.  oclobr.  eodcm 
iEmiliano  consulc ,  cui  non  siue  errore  collcga  nssi- 
gnnlur  Pcregrinus. 

Sed,  quaecumquc  Dccio  tribuanlur  imperii  iniiia, 

ncgari  non  potcbt  pcrsecutioncm  initio  anni  250  sx- 

viisse.  Cnrticrunl  primordia    crudelitate  lormento- 

rum,  non  id  quidem   omnibus  in  locis,  sed  snllcm 

Cartbagine,  ubi  primo  confessoribus  non  alix  iiifli- 

ctnc  suiit  pa?nx,  quain  cnrcer,  exilium ;  scd,  paucis 

mciisibus  elapsis,  niillum  nbfuit  cruciatus  geiius.  Sic 

Aurelius  ,  ul  nit  Cyprinnus  Ep.  xxxiii,  siib   c  oculi3 

nnle  pnucorum,  quaiido  cxtorris  fiebal,  congressus 

est ;  at  postcn   mcruit  el  in  foro  congredi  clariore 

virlutc,  ut  posl  magisiratus  etiam  proconsulem  vin- 

ccret  et  posi  exilium  tormenia  supcrarct.i  Existi- 

mni  Tillemonlius  perscculioncm  cilius  Roma)  qiinm 

in  Africn  sicviisse,  ac  Moysen  ct  Mnximum,  presby- 

tcros  Romnnos,  jam  in  carcerem   conjectos  fuidse 

cum  persecutio  iii  Africa  incoepit,  quamvis  post  Fa- 

.biani  pnpx  ninrlyrium  conjccli  fuerint,  ut  habelur 

in  Rucberii  Pontilicali.  Non  sane  repugnat  ut  perse- 

cutio  citius  Romx  qunm  in  provinciis  cruperit ;  scd 

inmen  Cyprinni  verlia  quibus  vir  doctissimus  nitilur, 

iion  id  oinnino  dcmonstraut,  quod  ipsi  vidclur,  con- 

frssorcs  Romanos  antc  iii  carcerem  conjectos  fuisse 

quam  Cnrtlingineuses ,  sed  lantum  cruciaius  et  tor- 

menta  prius  Romse  incoepisse  quam  Carthagine.  Sic 

cnim    loquitur    Cypriaiiiis     in    Episiola    xxv,     ad 

Moy$em    ei  Maximum  el  aliog  confe9sore$  :  c  Vos 

enim  primores  et  duces  ad  nosiri  temporis  pra^Iium 

fncti    coBlesii^   mililiae  signa  movistis ;  vos  spirilalo 

ccriamen,  quod  nunc  geri  Deus  voluit,  vcslris  vir- 

tuiibus  imbuislis ;  vos  surgentis  beili  impetus   pri- 

mos  immobili   robore  aiqiie  inconcussa  stabiliiate 

fregistis :  inde    initia    felicia    pugnandi   orta  sunt ; 

indc  vincendi   auspicia  coeperunt.  Contigit  hic  per 

lorroenta    consummari    martyrin  ;  scd  qui  in  con- 

gressione    prxcedens    exemplum   virtutis  frntribus 

fnctus  est,  cum  martyribusin  honorccommunisest. 

Coronns   vestrns  mnnu   sertas  itide  huc  trndidistis 

et  de  poculo  saluiari  fratribustradidistis.iNegat  Til- 

lemontius  ex  his  vcrbis  sequi  Bioysen  ct  Maximuin 

Roma^  oinnium  primos  confessos  csse,  quippc  cum 

Fabiniius  antc  marlyr  obierit  quam  isti  in  carcercm 

conjicerentur,  sed  tantum  hanc  eos  laudcm  ante  Car« 

tbnginenses  retulisse.  Sed  tnmcn  neminem  excipit 


CYPRIANI.  8^ 

Cyprianus,  ac  confcssores  ad  quos  scribebnl,  c  pri- 
mores  ei  dnces  nd  noslri  lemporis  prxlium  >  sigiia 
movissc  declaraL  Miilio  ergo  satius  esl  hxc  do 
mnrtyriim  constnniia  in  crucintibus  perferendis,  vt 
totn  verborum  complexio  posttdat,  accipcrc. 

Cniisam  persecutionisrepetilCyprianus,  inlibro  de 
LapsiSf  cx  Cbrisliaiiorum  pcccntis,  quorum  anti(iunin 
pieiatem  longa  pnx  adeo  corrupernt,  ut  in  plcrisquc 
peciinirc  fame:>,  dclicinrum  amor,  fraudcs  ct  rnpinnr!, 
mntrimonia  cuin  infldcltbus,  perjuria ,  inimiciiix  ct 
maledicta  mcrilo  culparentur.  Pliirimos  eiiain  cpis- 
copos  infecernt  corrupteln,  in  quibus  Cyprianus,  non 
modo  sxcularium  rerum  procurationes  ei  pcr  alicnns 
provincias  negotiationis  (|uestuosx  nundinas  ,  scd 
etiam  fraudes  ei  rnpiiias  ct  usuras  caslignl.  Usus  c  t 
Deus  ad  tot  malorum  cmendationcm  Decii  persoctt- 
tioiie,  quni  et  bonorum  pietatem  et  constanlinm  mi- 
riflce  excrcuit,  ci  eortim  qui  nomiiie  mngis  qiinin 
vita  cliristiaui  crant,  ignaviam  el  intcriorcs  nniaii 
labes  nudavit.  lloc  enim  habuit  singularc  h^cc  persc^ 
cutio,  ut  omnes  oiunino  Chrislianos  coroprcliendcret, 
sultem  Carilmgine,  nec  quisquam  cx  ea  nisi  aut  Chrisii 
confessor  egregius,  aut  simulacrorum  perfidus  cultor, 
vcl  libcllaticus  discederet.  Nam  singulis  expIorand:n 
fidei  prxflniebantur  dies,  ut  aitCyprianus  in  libro  de 
LapsiSf  (p.  i8i),  sicque  nonsolum  qui  sese  audactcr 
sisiebat,  sed  eliamqui  €  professusintra  diem  non  esi, 
ct  patrimonio  dereliclo  secessit,  christianum  se  esse 
confessus  est.  i  Itnque  nihii  erat  medium  :  vel  vita 
pro  Christo  profundenda  erat  aut  saltem  pntiinio- 
nium  projicienduiii,  vel  utrumqiie  cum  scelcre  rcti- 
ncndum.  Idem  evenissc  Alexandriae  perspicilur  cx 
DionysioAIcxaiidrino,aptidEuseb.Hist.  (I.  6,cnp.4I). 
Dcplornnt  Roinani  confcssores  c  multorum  per  loliiiu 
pcne  orbcm  ruinns,  et  grande  delictum  pcr  totuin 
pcne  orbem  incredibili  vnstntionc  grassatum  i  (Kp. 
xxvi).  c  Aspicc  toium  orbeui  penc  vastatum,  iiiquit 
Clertis  Romanus  (Ep.  xxxi),  et  ubiquc  jacere  dejec- 
toruni  rcUquias  et  ruinas.  Deflet  etiam  Cyprianus  Cp. 
VI,  c  infestam  tempcstatcm ,  i  quae  ipsius  plebcm, 
maxima  ex  partc,  c  proslraverat,  ac  etiatn  cleri  por- 
lionem  perslrinxerat,  quamvis  serius  clerici  cecidc- 
rinl.  Non  sine  gravissiino  dolore  meminit  in  libro  de 
Lapsis  (p.  i83),  c  ad  prima  statim  verba  minantis  bii* 
mici,  maximum  fratruin  nutuerum  fldeui  suain  pro- 
didisse,  ncc  prostratum  csse  pcrsecutionis  impctu, 
sed  voluntario  lapsu  seipsum  prostrnvisse.  Non  e\- 
pectaverunt,  inquit,  saltem  ut  interrogati  negarcul, 
ut  ascendcrent  apprehensi ;  ante  aciem  mulii  victi, 
sine  congressione  prostrali,  nec  hocsibi  rcliquerunf, 
utsacriflcare  idolis  viderenlitr  invitl;  uliro  ad  foruin 

currcrc,  nd  mortem  spoiiie  properare Quid  illi 

qui  a  magistratibu^,  vcspcra  urgente,  dilaii  sunt,  quod 
iie  eorum  differretur  intcritus  etiam  rognverunt?... 
.\c  mullis  proprius  intcritus  satisnon  fuit:  bortamcn- 
tis  muluis  in  exitium  suiim  populus  imptdsus  cst, 
mors  'mviccin  leihali  pociiio  propinnta  esi.  •  Nou 
omnium  latnen  lapsoriim  vitn  ante  pcrscculioncm 

illaudala  fuii,   (eaalur  cnim  Cv|pf^tnuiJE.Bl  J5^'"» 
Digitized  by*Vj(JVjy  lC 


SO                                                      VITA  SANCTI  CYPRIANI.  90 

nonnuUos  cxUlisse  i  de  lapsis,  Immiles,  ci  inilcs,  el  ,  frequend  Communione.  Mulli  alii  LibellaUcos  ex  daiiS| 
iremenics  el  meloenies  Deum ,  cl  qui  in  Ecclesia  j  libcllis  dicios  exrslimanl,  velut  Basquclus  (lib.  iii 
semper  gloriose  el  grandiier  opcrati  sunt,  et  opus       ■^"'"  m^-h.^  -  i-r^v.  n.  -.. • .. 


sanm  Domino  imputavcrunt.  >  Magnum  sane  dodecus 
iiius>it  nomini  chrbtiano  toi  hominum  aCbristi  sacris 
ad  da[^monum  aras  currentiuro  ignavia ;  sed  alia  ex 
parte,  plurimum  splendoris  accessit  iion  eorum  so- 
lum  rortiuidinc  et  constamia  qui  horrcndos  crucialiis 
ei  iuaodila  snpplicia  pro  Cbrisio  superarunt,  scd 
aUorum  etiam  innumerabilium  prudenti  fiiga  qui, 
caro  opes  snas  projiccre  maluerbit  qiiam  impiis  jussis 
parere,  inter  conressorcs,  Cyprianojudice,  numeran- 
iBr.  Quare,  si  numquam  alias  tanta  lapsorum  visa  est 
mnliitQdo,  niiroqnain  etiainiantus  confessorum  extiiic 
nmiienis:  deinde  vero,etsipersccutioubiqucgrassata 
csi,  noo  tamen  ubique  daemoni  suai  aries  successe- 
ronL  Scribitenim  ClerusRomanus  Ep.  iii,  ad  clerum 
Caniiagiiiensem,RomanamEcclesiain  stare  fortem  ia 
fi*.'e,  ei  qaosdam  untum  terrore  compulsos  ruisse. 
Illud  etiand  ad  rcligionis  laiidem  observandlini  est, 
paaci^inios  cccidisse  episcopos,  ac  innumerabilcs 
alios  Ecclesire  n<ivem  intcr  horribilcs  procellas  con- 
staniergiiberiiasse,et,pace  redditn,  sic  iapsorum  vuU 
sent  curasse,  ut  qui  ptrsecutioni  Decii  succubueraiit, 
rediniegr.itoccrtaminc  sub  Gallo  etVolusiano,  vince- 
rcjii,  ut  lestntur  auctor  libri  ad  NovaUanum  hmrelkum. 

Yl. —  IS  OiO  POSITOll  EOROII  DELICTUM  QUI  LIBELLATICI 
APPELLATI  SUNT. 

S:cvientc  Decii  persecutione,  visum  est  in  Africa 
DOTnm  qnoddam  lapsorum  genus  qtii  Libcllatici  ap- 
peliati  snni,  et  mntcrinm  ernditorum  homiiium  con- 
j^cinris  dedcrunl.  Opinati  sunt  Rigallius  (in  notis  ad 
Kpp.  XIV,  XXXI  Cypr.)  et  Natalis  Alexandcr,  (toni.  ii, 
p.  635)  Libellaticos  dici  eos  quj,  numerafa  judici 
pecmii:!,  Iil>cllnm  sccuritatis  accipiebanf,  sicque  a  se 
tx  impositam  sacriOcandi  legem  et  inlentafas  reluc- 
laniibus  poenas  redimebant.  Sed  h:cc  senienlin  sic 
sna  sponte  omnibus  argumenlis  nuda  et  incomitnia 
»1,  sic  ab  ernditis  viris  fracta  et  explosa,  ut  novam 
refellendi  operam  non  desideret.  Quis  enim  sibi  per- 
fttadeat  grande  peccaium  essc  ei  poenitentia  expian- 
dum,  qaod  Scripturx  cxemplis  ct  Pelri  Alexandrini 
eanone  12  cnmprobatum  esi,  nccumquam  inconces- 
snni  fiiil  nisi  apud  Montanistas,  qui  persecutioncm 
fD^erc  instar  sceleris  dnmnabant  ?  Mult»  alirc  de 
L'l)etbticis  exstiterunt  conjccturtc,  de  quibus  non  ila 
fbc  ilc  sit  diindicarc.  Existimat  aiicior  Annalmn  Cy^ 
pnmicorum  (p.  17)  Libellaticos  c  aciis  publiccbabitis 
cnram  inagistratibns  Christnm  ni^gnsse.  >  S.  Angns- 
linns  Libellaticos  intcrproiatnr  cos  c  qni  lempore 
persrcnlionis  per  libcllos  se  iburincaturos  professi 
crant  >  (lib.  iv,  de  Bapt.,  n.  6).  Negat  Bnronins  (nd 
an.  i55),  Libellaticos  indcdictos  qiiod  libcllos  dcdis- 
scfit,  sal  qtiod  acccpis^enl ;  al  Cliristum  ab  illis  nc- 
g:iiam  rnisse  conlemiit.  Dnbilnl  Tillemoiitiiis  (toiii.  I, 
nt»i.  5  in  persccniiotiem  Decii  )  ntrum  libcllos  dede- 
riiil  an  acccpcrint :  dedisso  ct  acccpissc  snspicntur, 
idemqne  seiisissc  probat  eruditum  auciorcm  libri  de 


Eccles.  CaUic.  p.  15^);  nonnulli  etiam  in  actis  publi- 
cis  subscripsisse  vobint.  Cum  hxc  senlentiarum  va- 
ricias  conjiciendi  ct  investigandi  libcrtntemrelinqnat, 
quid  niihi  vidcatur  cxponere  non  vcrebor.  Existimo 
iiaque  Libellaticos  ncc  voce  nec  scripto  impie  quid- 
qunm  aul  facturos  promisisse,  aut  a  se  facium  decla- 
rasse ,  scd  idcirco  vitnperatos  ct  jusuc  posnitcntiac 
addictos  fuisse,  quod  securilaiis  libellos  a  magisira- 
tibus  impelrasscnt  ea  lege  ct  conditione,  ut  in  aciis 
publicts  scriberetur  cos  sacrificassc  et  Christum  i:e« 
gasse,  quamvis  neutrum  commisissent. 

In  hoc  posituni  esse  Libellaticorum  crimeii  indc 
perspicitur  quod  eorum  fraus  cum  ea  comparetnr  * 
quam  Eleazaro  ministri  regis  proposuerant :  c  Ac  nc 
quis  vel  libelli,  i  iiiquit  Cyprianus  in  libro  deExhori. 
mart.  (p.  i7i),  c  velalicujus  reioblata  sibi  occ:isionc 
qun  fallat,  amplecyitur  dccipientium  malum  mnnus : 
nec  Eleaznrus  Uiccndus  est,  ctc.  >  Illud  crgo  admi- 
scrunt  Libel!atici  quod  Elenzarus  admittere  noluii , 
consenserunt  ut  sacriticasse  dicerentur,  egregio  seni 
longc dissimiles.  Ai,sivocepronuniiassent,  vel  scripto 
declarassent  se  sacrificasse  ct  Chrisium  negassc  , 
ab  ejusmodi  facto  dchortatu&  essel  Cyprianus,  ut  ab 
apcrU  impielate,  non  ut  n  callida  simulaiione. 

Idem  perspicitur  lum  cx  iis  locis  in  quibus  Libella- 
licorum  culpa  lenitnr  et  quodammodo  cxcusntnr,  tiiin 
eliam  cx  illis  in  quibus  severius  castigalur.  Cum  Li- 
bellaticis  concessa  pax  in  synodo  Carthagincnsi  car- 
peretnr  a  Novatiani  sectatoribus,  sic  Tactnm  synodi 
defcndit  Cyprianus  Ep.  lii  ,  ad  Antomannm  :  c  Ciim 
crgo  inter  ipsos  qni  sacrificaverunt ,  >  inqnil  (p.  70), 
c  multa  sit  diversitas,  quae  inclcmentia  esl  ct  qu.im 
acerba  duritia  Libellnticos  cum  iis  qui  sacrifica- 
veruni  juiigere,  quando  is  cui  libellos  acceptus  est, 
dicai  :  Ego  priiis  legeram  et  episcopo  iracianto 
cognoveram  non  sacrificandum  idolis ,  nec  simnlacra 
scrvum  Dei  adorarc  debere;  ei  idcirco,  nc  boc  Tncc- 
rem  quod  non  licebat,  cum  occisio  Hbelli  fuissei  ob- 
laia,  qiiem  nec  ipsum  accipcrem  nisi  o4ensa  fuisset 
occasio,  ad  magistrnium  vel  veni,  vcl  alio  ciinte 
mandavi,  christianum  mc  esse,  sacrificnrc  inilii  iioii 
liccre,  ad  aras  diaboli  me  venire  non  possc,  darc  iiie 
ob  hoc  pr»mium  ne  qnod  non  licel  facinm.  Nunc  tn- 
men  etiam  iste  qnilibello  niaculaius  cst,  posienqunm 
nobisadmonentibusdidicit  ncchoc  se  fncere  debuissc, 
etsi  manns  pura  sit  et  os  ejus  feralis  cibi  conlagia 
nulla  polluerint,  conscienlinm  lamen  ejiis  esse  pollu- 
tam,  fletauditis  nobis  cl  lamenlalur,  et  quod  dcliqnc- 
ril  iiunc  admonetur,  rt  non  lam  crimine  qnain  cr- 
rorc  dcceptus,  quod  jam  de  cactcro  instructus  et 
paratus  sit  contesiatiir.  >  Ex  his  verbis  perspicilnr 
i**  Libellaiicos  non  ex  dalis  sed  ex  acccplis  libellis 
nomcn  traxisse*,  V  secreto  confessosesse  mngisiratni 
cbrisiianos  se  esse,  ac  lotnm  rem  ita  atlcmpcraie 
traclatam,  ut  nec  christianus  impie  qnidquam  diccre 
aiit  faccre  sibi  videretur,  ne^  judcx  in  pcricnluin  ve- 
nirel;5'non  manum  LibelInticorii^^d"!5V*^^€!>@^lC 


$1  VITA  SANCTI 

pnlluUim,  sed  solnm  conscienliam,  qnia  vidolicet  iilis 
conseiis  ncuim  scchis  in  nct:)  publica  relatum  fueraU 
Ai  si  vocc  vcl  scripio  lesiati  csseiii  se  sacnricassc  ct 
Ghri^lum  negasse,  an  eorum  liuguas  cl  mauus  a  scc- 
lereimmuues  clpurasexistimasstt  Cypriiunrs  ?  4*  Dc- 
nique ,  qni  ex  hac  episiola  concludunt  duo  Tuisse 
Libellalicorum  genera ,  quorum  alii  nliis  multo  gra- 
vius  pecpnssput,  cx  co  refelluniur  quod  sibi  maxime 
Aucre  pxjslimant.  Tum  cum  enim  observnt  Cyprinnus 
fl  iuter  ipsos  qui  sacriricaveruni  i  nuiliam  esse  di- 
versila^em,  non  aliud  iuter  Libellalicos  discrimcn 
pouit  nisi  quod  alii  ad  magisiratum  vcnissent,  nlii 
ninndisscnl  nlipeunie.  Ulrosque  a-que  peccasse  non 
dubiir^l.  Iliuc  utrisque  eodem  t«mpore  concessa  pax 
in  rpucilio  Cnrlbaginensi»  quodanno  ^\  post  Pnscha 
babiuiin  esl.  Quo  quidem  in  coucilio  cmn  episcopi  ra- 
lio  ics  oiunes  accuratissime  subduxerint,  ut  in  hac 
Epislola  Lii  leslatur  Cypriauus,  non  eodem  niodo 
cum  omuibus  Libellaiicis  egis^ent  si  insignis  inier 
eus  variefns  fuisset.  Qnid  auiem  uirique  Libellnlici 
peccnvcriut,  ei  qui  per  se  ei  qui  per  alios  cum  magis- 
Iralu  egerani,  nmi  exprimil  Cypiianus;  notissima 
enim  res  erat  Antouiaiio  ;  sed  iilud  saliem  ex  cjus 
vcrbis  conslal  lale  peccaium  fuisse,  ui  ne  peccnsse 
quidein  sibi  viderentur.  At  iiicrcdibile  prorsns  cst 
Clirisiinpos  oplimis  morum  pro^ceplts  iinbuios  ndeo 
ccculiisse,  ut  se  siiie  scclcre  proniintiare,  aut  scri- 
bore  po.^se  crpderci)t:Egodiis  sacriricavi,  ego  Cbiis- 
tum  iiegavi ;  iiec  nii^i  admoiiili  a  Cypriano  discereut 
Iiocso  facerc  im\  dcbuisse.  Tam  aperta  est  cjusiiioili 
faciiiQiis  impieUs  ^^^  ncmiueniprorsus  latere  poiue- 
lii,  nisiqui  oipnem  rcligionis  scusuui  exujssei. 

Cleriis  Rontunus,  Epist.  iuicr  Cypn^iuicas  xxxi, 
LibeII;tlicorum  culpapi  uon  inolli  bincbio  casiignt, 
ncc  lamen  aliud  quidqonin  iudicat.  qunui  quod  nioih) 
obervavimus  :  c  lluc  iios  tion  fai^o  diccre,  >  iiiquil, 
f  supcriores  nostro;  iiucroi  probaveruut;  in  quibtis 
vubissenteniiam  nostram  dilucida  expQ5iiionc  prololi- 
nius,  et  advcrsus  eos  qui  Keipsus  inlideles  illiciia  i>e« 
f.)|iorum  libelloiuro  professiune  prodjdecant,  quasi 
cv.'.sun  iircticnles  illos  diaboli  laqueos  viderculur, 
qud  uon  miuusquam  si  nd  nefnrins  pras  qcccssissciit 
boc  ipso  r|Uod  ipsum  con(c>laii  fuernul,  tcncreutuf; 
sed  ctinin  advcisus  iilo»  qqi  acin  fecisseiil,  licel  pi^p- 
scuics  cum  (iercui  non  adfuisscnt,  cum  pi\T.sculian> 
suam  ulique  ui  sic  scribcreutur  maniI;iqdo  fccisseni. 
Nun  cniin  iminuuis  n  scclcre  qui  ul  ficrel  iinpcravit, 
ncc  cst  nlicnus  a  ci-iuiiiio  cujus  conscnsu  licct  non  ^ 
se  adiuissum  crimcn,  tamen  publice  lcgitur.  Ct  cun^ 
totum  fidci  sacrnuieiitum  in  coiifessione  Cbrisli  uo-: 
niiiiis  iniclligatur  esse  digestum  ,  qui  faliaccs  in  cxt 
cusniioue  prxsiigins  quxril,  negnvii,  cl  qui  vuH 
vidcri  propositis  adversus  Evaiigelium  vel  ^diciis  ve| 
legibus  sotisfcci:>sc,  hoc  jpso  jam  paruil  qund  videri 
paruisse  se  voluit.  >  Gcmellus  sane  bic  locus  csi  al- 
tcri  cx  Cpistola  ad  AiUomamim  dcpromplQ,  quniuvis 
alicr  in  summam  leiiitalem,  altcr  iu  suinmam  sevcri-r 
tntcm  inclinet.  Tcslniur  Clerus  Romanus  Libcllaiicus 
Eic  nnimo  aflfectos  fuisse,  ut  diaboli  laqueos  cvasuii 


CYPRIANL  r2 

sibi  vidcrcntiir ;  quod  profecto  Chrlslianis  in  meniem 
nou  venissct,  si  impie  quidqiiam  aut  voce  prnlocuti 
fuisscni,  aut  scripto  (estati.  Clcrus  Rnmanui  duo  di- 
stioguit  Libellaticorum  genera,  ut  iii  Episuila  ad  An- 
tonjunumt  corum  qui  in  scFibeodo  adfuerant ,  ei  en- 
run)qui  peadcssequidamausi  fuerant  aiit  potueraut. 
Uu  ii)iic  pni  iicr  culpaiitur,  quia  postremi  lieei  i  prx- 
sciucs,  cum  act)  nercul,  non  adfuisjicnt,  prflcscutiam 
sunin  uiiqueuUicscribcreuMMmaudaudo  fecissent.  i 
Porro  de  iis  qui  in  scriliendp  non  nderani  noiiio  di- 
xerii  eos  libcllum  dedisse,  ;^nt  verbo  impio  quidquam 
dcclaras^o.  Iii  hoc  lantup)  viluperantur  quod  jmpe- 
rasscnt  ut  acU  nerent,  quqd  enrum  f  con^ensu  licct 
nun  a  sc  admissMm  crimen  tapien  pubiia^  •  logere- 
lur;  c  rjuod  fallaccs  iqe^cusaiioue  proiisligias  p  qux- 
siisscul ;  quod  ytiluisseut «  vidcri  jirojioiilis  adversus 
Eva|igeliu|ii  vwl  cdictis  vc|  I^*gibu;»  ^aiisfoijissc.  »  prgo 
\jiii  adriiernnty  cuiu  iq  cadcm  pporsus  causi|  sint, 
niiiil  aliud  cQii]Uiisc)'e  nisi  n^  fieiun)  scelus  iq  ficia 
publica.ipsis  viijcniibus  rpfcfrfiUjr.  Qu^mobrem,  cum 
ait  Clerus  Rpmanus  eos  f  ijOp  ipinus  qijam  si  ad  ne- 
fnrias  nras  ;jccessisse|iL  huc  ipso  qiiod  ipsum  cou- 
lesiaii  fuernul  i  lcneri;  id  non  il?  accipicndun?  qiinsi 
vuce  pruiiuiitiasseni  sc  nd  aras  nccessissc,  sed  quod 
conseusissciit  ul  sccleiis  uou  pommi.-^si  publicuui  la- 
nicn  tcsliiuoiiipui  cxslarct.  Siinili  sepsu  idcm  Clcrus 
eos  ncia  fecisse  dicii  qui  «  pra^sentes,  cum  acia  ne^ 
rent,  i  non  adfueraiit.  Eodem  inodo  accipicndum 
quod  dc  Marliali  dicilur  iii  Ejiis:.  Lxvni  (pag.  il9). 
tumctiam  illud  px  libro  de  Lapsh  (p.i90),  <  iidc  silii 
quomiuus  agqnt  poBuitenliam  blandiantur  qui.eidi 
ncfapdis  sacrificiis  ipaniis  non  contaminavcrunt,  li- 
bellis  tnmon  coqscjenliam  poUucruuL  Etilla  pro 
fessiu  deneganiis  contestatio  esi  ciiristiaiii  quod  riic- 
ral  abnegautis.  Fecisse  se  dixit  quidquid  alius  facieiul*! 
couiuiisit.  I  Non  (fi^crepai  liic  locus  sentenii;e  Cieii 
Roiiiaiii  advcrsus  cos  <  qui  scipsos  iufideles  illlciia 
ncfjriorqm  lihellorum  profcssionQ  prodidcrfirt.  »  l^i- 
xit  l^ibcllaticus  fccisse  sc  quidqiiid  ^lius  facieutlo 
couimisi^,  iipn  quod  voce  prouuuijqrei  se  ncgnssc  il 
sncriric^sse,  nam  dicebat  judici  cbrisiianum  se  e^sj 
e(  sacrilicaro,  ad  nras  dinboli  veuire  non  possc,  la 
legimus  iu  E|)ist.  ui;  sed  quia  illa  libelli  profpssio 
humiuisesi  quodmnmodo  ucgaiiiis.  Sic  euini,  antiquis 
cditioiiibus  el  octo  codicibus  lu^s.  inspcclis,  hunc  Io« 
^um  lcgcudum  depreheudi  :  f  et  illa  professio  est  de- 
ncgautis,  coutcstntiocsl  chrisliani  quod  fucrnt  ahue* 
gaiilis,  I  cQdem  videlicet  sensii  quo  Clerus  Romanus 
nit  cuni  ncgnsse  qui  fallaccs  in  expqsatiouc  prasii- 
gias  qurcpi ,  ei  qui  vmU  yideri  cdictis  salisfccisse, 
hoc  ipso  jam  paruiise. 

Quod  aplem  speclat  ad  libellos  a  judicibus  datos « 
ideiu  in  illis  scriptum  fuissc  non  vidotur  ac  in  actis 
publicij^.  Gravius  cnim  fuisscl  Libellaticorum  pccca- 
torum  si,  prxter  leslimoniumaclispublicis  consignn- 
tum,  cjusmodi  lihellos  servassent  eloblata  occasioue 
0:>tcudisscat;  quod  (|uidem  iHis  nec  a  Cypriauo  nec  a 
Clcro  Romnno  objecium  fuii.  Raliouum  niomentis 
hacienus  adhibilig)|U)jfjgi^;di@y3(njtf?||2iou  fuis- 


55  VITA  SANCTI 

se  ot  qui  fidcm  negabant ,  idscriploconsignarent, 
sed  taniuHi  in  acla  rd«rebatur.  Aliler  senliunt  Ba- 
ronios  (ad  an.  504)  et  Tillennontius  (toin.  v,  p.  451), 
ae  loeoin  profevuiu  ex  Aciis  sanctarum  niarlyrum 
Afapes,  CbiOi:i£  et  Irencs  ,  qux  c  jusso;  Ciiristi  ne- 
eaiiouem  6cripiam  proliivri  »  dicunlur.  Scd  scripta 
iJla  iiegatio,  gr«ce  Syyfofoe  (sic  cnim  gra^cnm  con- 
lcxiiim  babuisse  existimo),  uiliiiaHud  est  quam  ne« 
gaiio  aclisconsignata.  Sic  apud  Kiiuseb.  (iib.  xi  llisl., 
tap.  5)  muliercs  rjuaedam  coactx  fuerunl  a  duce  ^iyiiy 
l/^cpoi;  c  dictis  ad  acla  lestimoniis  fateri  >  se  Cbris- 
tianas  fuisse,  el  fl«igiiioruni  qu.v  a  Cliristiauis  gereren- 
tur  consdas  esse.  Messaliani  apud  Pbotium  (Cod.  52) 
diOKitiir  convicti  fuisse  iyypkof»f,\dtisi,  c  diciisadacta 
tesrimoniis,  t  quod  ad  crrores  suos  rcdiisseui.  Hinc 
Bjsi2ius  (1.  I  <ie  BQptumo,  cap.  3)  vocat  promissiones 
quilNis  iii  Bapiisuio  obsltmgiuiur,  (u^nrrp  t-^pxpof 
^fmXvgi^^j  f  ireluti  (luanidam  ad  acta  professiorieui.  » 
Code  etiam  Optatus  {iib.  n,n.54) :  <  Fides  credentium 
et  professio  qux  apud  acta  conficilur  Angelorum.  i 

LibeUorum  crimen,  clsi  fainam  ac  nomcn  in  Africa 
loiissimQm  habuii,  non  tamen  aliis  proviuciis  igiio- 
Uunfuit :  natn  RomxS.Corneiiusa  uefariisscbismaticis 
iahoecriiucn  vocalus;  cjusdero  in  Uispania  convicli 
Banlidcs  ct  Marti.ilis  episcopi.  Quineiiam  iii  if)gypto 
sab  Petio  Alexandriuo  occurrit  Libellaticorum  geuus 
^floddaai,  scd  baud  scio  Afiicanis  divcTdUm.  Pelrus 
Alex^iiidnnus  (Can.  5)  pcBiiilenliaD  sex  lucnsiuni  addi- 
6i  cos  ^ui  simularuut,  sicutei  Davjd,  ^toi  ^c^ic^^ovtc; 

T£{^iK2/9uc ,  « vel  ut  alMria  pcrtranseuntes,  vel  ul  cbiro- 
graphum  dautes,  vcl  utellinicbs  pro  se  imiiiiilentcs.i 
Faieiiir  Petrus  ejusmodi  bomiiies  non  apcrlc  iiupie  • 

laleai  prae  SC  tulisse  ,  xa.'  /u*  yu^vwf  oirc^^ypu^Ajuhoti  T* 
nfh  «py«j^ev:  iibi  legeudiim  vidotur  iitiyptt^xfxivite.  Zo- 
JHtras  sic  inlerpret.itur  illud  chirograplium,  awf^tvTo 
^«1,  c  pacti  suiit  scimmolaturos.  >  Sed  hicc  |)i-o- 
fcissioan  aperUc  iiupictatis  specic  caruissct?  Crcdere 
iialiio  ejusiuodi  boiiiincs,  itidcm  ul  Libcllaiicos  iu 
Arica,  aliquam  a  jiidicibus  accepisse  condilioncm, 
(jaxet  tuia  judici  ctClirisliano  non  aperlc  iuipia  vi- 
4erelur.  Nibil  dicam  de  alio  Libellalicoruui  gcncre, 
qi^  Baronius  (ad  an.  255),  pcrspiccre  sibivisiis  cst 
i  1  epistola  Plinii  ad  Trajanum,  ex  qua  profert  lixc 
\^ba  :  «  Propositus  cst  libcllus  siiie  auclorc  multo- 
rw  nomina  conlineus,  qui  negarcul  se  esse  Chris- 
liamis  aut  fuisse,  clc.  >  Scd  uon  nuimadverlit  Baro- 
uios  hanc  libellum  non  a  Chrislianis  oblaium  fiiisse , 
ifd  abaliquo  nomeu  suum  cclanlo,  et  mullos  noini- 
uattna  ul  Chrislianos  dcsignanie  qui  tamcn  negavc- 
rant  se  esse  aut  fuisse  Chrisliauos.  ilinc  Trajanus 
Fiiiiio  respondens  ail :  «  Siiie  aiicCore  vero  proposili 
rtbdtl  nuilo  crimine  locum  habere  debeul,  nam  ct 
pe^oiiexeuipii,  iiec  uostri  s.TCuliesi.  > 

VH.  —  CTPRIAXCS    SECEDIT  IN  PERSECCTIOISE  JUSTISSI- 
MIS   OE  CAUSIS. 

Kdietom  Deciiutin  Africam  perlatum  est,  stniim 
popiilidainoribus  exagiiatus  Cyprianus  et  ad  leonein 


CYPRUNI.  9; 

postulatus,  prudenli  reccptufurorcmlmpioiu  n  decli- 
navit,  cum  coronam  suam  in  aliud  lcmpus  dilTurri 
mallet,  qiiam  proiscntia  sua.nuvas  facos  inccnilio 
persccutionis  admovcri.    Noii  semel   qua^silus  c:»t, 
sed  sxpe  alias  iii  ahseniem  populurl^  furor  cxarsii. 
Testatur  Pontius  eum  <  suiTragiis  sa^pc  repeiiti$  ad 
leonem   i  postuialum,  ac  «  proscripiionis  gloriam 
conscculum  esse.  i  Idem  de  se  ipse  narrat  «  toiics 
flagitatum  et  quacsiium  >  (Epist.   vi).    «  Toties  ad 
leoneni  peiiium  in  circo ,  in  amphitheatro,  i  atqiic 
etiam  proscriptum  se  fuisse  «  applicito  et  adjuncio 
episcopatus  sui  nomine  >  (Epist.  lv).  «  Cuin  publice 
legerctur  :  Siquis  tenet  vel  possidet  dc  bonis  Cxcilij 
Cyprianl  epiacopi  Cbrihlianorum  (lt)pist. ,  l\ix).   i 
Quonam  se  receperit  ncscimus;  scd  presbyteri  el 
diaconi  Romani,  iniquis  sennonibus  decepti ,  parum 
a'que  de  iilius  secessu  judicarunt  antcquam  ab  ipso 
dc  tota  re  ceriiorcs  nereul.  Vix  dubium  esl  quin  eum 
nonnulli  alii  reprebenderint ;  neque  enim  illius  fac- 
tum  taiito  studio  defendisset  Ponlius  si   probatuin 
omnibus  et  purgatum  fuisset.  Fprte  vituperandi  b:cc 
ansa  olim  arrepta  est,  vel  etiam  bodie  arripiaiur ,  $i 
quis  censoris  partcs  sibi  arroget ;  quod  ipso  absente 
maxima  pars  (idelium  lurpiter  ceciderit,  constanlior 
in  lidc ,  aut  saliem  ad  borrendum  sceius  lardior 
fuiiira  si  cpiscopi  sui  liberrimam  confessionem  au- 
diissei ,  aut  praiclai  am  pro  Cbrisio  mortcm  spcctassct. 
Scd,  ui  aCypriano  rcpreheusionem  oinncin  propul- 
scmus  in  ejusmodi  coiisilio  ,  quo  duo  alii  pra^slaniis' 
simi  viri,  Crcgorius    Tbauinalurgus  ct  Diouysius 
Alexandrinus  eodein  tcmpore  utcbantur  ,  observan- 
dum  est  l^  cum  commuui  Cvangclii  prxcepto  pa- 
ruisse,  quod  tum  maximc  observare  debuit  cum  in 
ipsius  potissimum  nomcn  pcrsccutio  erumpcret ,  ac 
periculum  cssct   ne  furorem    genlilium  iii   plebcni 
suam  praj>ens  accenderei.  2**  Singiilari  inodo  adnio- 
nilus  a  Deo  fuilul  disccdcrcl :  <  Dicala  cnim  in  oinni- 
biis  Deo  mcns,  >  iuquii  Ponlius,  «  cl  fidcs    diviui; 
admoiiiiiouibus  mancipata  credidit  se,  nisi  Domiiio 
latcbram  tunc  jubenti  paruissct,  cliain  ip^^a  passioiic 
peccare.  •  Tuetur  seCyprianus  Evaugclii  prxccplo 
iu  epistola  quam  ad  Clerum  i^omanuui  scripsit  pur- 
gandi  sui  causa ;  scd  in  alia  epistola,  neinpe  dcciina, 
dcclarat  jnssisse  Dominum  ut  scccdcrct.  3^  Maximus 
ilie  fratrum  nunicrus  qui  absenie  Cypriauo  cccidii, 
non  tormeiitis  el  cruciatibus  Chrisluin  negnre  coac- 
tus  cst,  «  scd  ad  prima  staiiiu  vciba  iniiiantis  inimici 
bdcm  suaui  prodidit,  >  ul  iii  libru  de  Lapm  Irgiii- 
nius.  Si.c  aniuu)  uireciis  melius  consulcrc  iion  poturat 
Cyprianus,  (|uam  si  cos  ad  rcccdci;dum  exemplo  suo 
hortarctur.  4°  Obscrvat  Pontius  divino  cousilio  serva- 
tum  esseCypriauuin,  qui,  cuin  Ecclesia  maximain  cla- 
dcm  accepisscl  pcrsecuiione  Dccii. «  possct  saucio.> 
homiues  ci  varia  expungentis  inimici  arte  jaculatus, 
adbibila  mediciirjc  coelestis  medela,  proqualitate  vul- 
neris  vci  sccarc  interim   vel  fovere.  i  itcm  exitus 
couiprobavit.  Tcslalur  enim  auctor  libri  ad  Novalia- 
num  hmreticum  «  illos  qui  prima  acie,  i  id  est  «  De 
ciana  persecutione  vulneratt  fuerunt,  hos  postca 


,  id  Dgle 


91)  VITA  SANCTI 

csi  sccnndo  pnclio,  i(a  fortiter  perscvcrnsse  ut,  con- 
tcinncntes  edicia  s.TCulariom  principum,  lioc  iuvictum 
liabercnt,  quod  ct  non  metucrunt  cxcmplo  l>oni  pns- 
toris  aiiimam  suam  traderc  et  sanguinem  fundcre , 
nec  ullam  insanientis  tyranni  sxviliam  rccufarc.  i 
5*"  Denique  sic  corpore  nbfuil  (lypriniius,  ut  animo  et 
solliciludine  omnibns  rcbus  infcressct,  nec  uilas 
episcopi  parte»  pncfermiticret.  Discedens  omnibus 
rebus  providcral,  pecuniamapiid  clcricos  disiribucrat, 
c  ut  haberent  plurcs  unde  ad  necessitaics  ct  prcssu- 
ras  singulorum  operari  possint  (Cpist.  v).  i  Vidcfnr 
in  seccssu  nssidoe  sacrificia  obtulisse,  ministrantc 
Viciore  dincono,  qui  eum  cum  aliis  noniiiillis  comitn- 
tus  fuerat  (Epp.  v,  xxxvn).  Adcrant  interdum  plt:- 
rcs  cpiscopi,  ei  una  ciim  Cyprinno  Aiirelium  et  Ce- 
lcrinum  ordinavenmt,  ut  paiet  ex  Cpp.  xxxui  ei 
XXXIV.  Quinciinm  desacrinciis  suis  sic  loquiiur,  ut 
rrequep.lem  populum  congrcgnssc  videatiir.  Ait  enim 
iii  Epistola  xvi ,  quae  est  ad  confeisores  Romano$  : 
c  Cl  nos  quidem,  vcKiri  diebus  nc  noctibus  incmores , 
et  quaiido  in  sncrificiis  preccm  cum  pliiribus  fnci* 
mus,  ctcum  in  secessu  privatis  prccibus  oranius,  co- 
ronis  ac  laiidibus  vestris  plcnain  a  Domino  favcntiam 
postulamus.  I  Cum  nuiem  Ccclesix  curam  presbyloris 
et  diaconis  commisisset ,  ac  pra*tcrea ,  ut  ipsiiis  vcr- 
bis  ntnrex  Cp.  xxxviii,  pro  se  vicarios  misisset 
duos  episcopos,  Cildonium  ct  Herculanuin  ,  quibus 
adjunxcrat  Rogniianuin  et  Numidicum  presbytcros, 
dc  omnibus  nd  enm  rcfcrcbnlur,  nec  quidqunni  ab  co 
omissum  qiiod  qtiidem  ad  paiipercs  siiblevandos,  nd 
confesorcs  coborlniidos  ac  interdum  etiam  cnstignn- 
dos,  nd  Inpsorum  ruinas  rcparandas,  ad  discipliii.^c 
observniiuncm  ct  ICccIcsinc  pnciUcaiioncm  pertineret. 
Scd,  quia  liileras  illiiis  iu  sccessu  scriptns  alii  alitcr 
ordiiiaiii ,  non  perruiictorie  nobis  exnminanda  res  cH. 

Vlll.  —  DE  LITTKR1S  CLERI  ROMANI   CARTHAGINEH   HIS  • 
SIS,  POSTQUAM  CYPRIANUM  SECESS18SE  NUNTIATUM  EST. 

Presbyteri  ct  diaconi  Romani,  nd  quos,  mortuo  Fa- 
binno,  rcrum  adiniiiisirniidnrum  summa  redierat,  cx 
i  lcmenlio,  sive,  ut  vocnl  Balnziust  Crcmentio  siib- 
dincono  Carllmgincnsi  de  Cypriani  scccssu  didicc- 
riiiit.  Cumquc  rcs  c  minus  simplicitcr  et  miiius  fidc- 
lilcr,  I  ut  ait  Cyprianus  Gpist.  xv,  fuisset  nuniinta 
sive  ab  boc  subdiacono,  sivc  ab  nliis  (hunc  cnim  non 
accusai  Cyprinniis),  duns  epistolas  per  cumdem 
Crcmcntium  Carilinginem  iiiiscruiit,  alteram  ad 
Cyprinnuro  de  inorte  Fabiam ,  qtix  quidem  ad  nos 
pcrvenii,  aliernm  ad  ipsius  clcruni ;  quamquain  ait 
Cypi-ianus,  c  ncc  quis  scripserit,  nec  ad  quos  scrip- 
tiim  sit  signilicanter  cxpres.sum  i  fuisse.  In  hac  epis* 
tola,  qiio!  tertio  loco  apud  Pamelium  volviiur ,  ctsi 
iiibil  nominatim  dc  Cypriano  iiisi  honoriGcc  diciiur , 
sic  tamen  dc  illius  secessu  lo(|uuntur,  ut  illum  miniine 
probent :  sic  dc  bonoruni  pastorum  notis  disscnint« 
quasi  eas  desidcrcnt  in  Cypriano;  sic  dcnique  gregis 
cu&todiam  clcroCartbagincnsicommcndani«qua8i  vi- 
diia  esset  cpiscopo  ecclcsia.  Illud  ctiam  Cypriano  mo- 
lcbiuin  c  se  poicral  qiiodclcruinCnrilnginenscui  Rc- 


CYPRIANI-  56 

mani  rogarent  ut  harom  litterarom  excmplum  ad 
qiioscumqiie  possct  transmitteret  per  idoneas  occa- 
siones,  vel  siias  faceret. 

llasCicri  Romaiii  liiteras  circa  mensem  malumcol- 
locat  Tiilemoiitius ;  sed  verisimile  noo  fit  Romanos 
dc  n.^orte  Fiibii ,  qui  die  vigesima  januarii  martyr 
obiit,  tam  scro  Cyprianum  fecisse  ceriiorem.  Etiamsi 
persecutio  facultaiem  hujus  rei  praeclusissei,  ut  con- 
jicit  Tillemonlius,  nimium  tamen  intercedebat  coin* 
mercii  Romain  inter  ct  Cartbaginem,  qiiam  ut  de  lani 
insigni  evenlu  per  quatuor  menses  c  rumor  i  ncertus 
esset  et  opinio  dubia  nutaret«  i  ul  ait  Cyprianus 
Ep.  IV.  DeindeverocxcpistolaCelorinindLucianutn 
(inier  Cypriani&ts  xxi)  discimus  scxaginta  qninque 
fessores  Romam  Cartluigine  venisse  paulo  post  Pas- 
cha  aut  forte  eiiam  ante  Pascba,  quod  hoc  anno  inci- 
dit  in  diem  7  april.  ex  cyclo  Victorii.  aut.  3!,  marl. 
ex  ryclo  Hyppoliti.  Indical  tamenClerus  Romanus  in 
liitcris  de  qiiibus  nunc  aglmus,  neminemCarthngine 
venisse  cx  quo  de  secessu  Cypriani  ceriior  lieri  posset, 
pr.Ttcr  Clcmentitim  subdiaconum.  Multo  crgo  probnbi- 
lius  esi  lianc  cpistolam  mense  mnriio  allatam  fuisse. 
,  Scd  objicilTillcmomius  Cyprianum  in  Cpistola  xv, 
quam  a:state  scriptam  fuisse  constat,  sic  de  his  Clcri 
Roinani  liiteris  loqtii,  ut  eas  nnper  missas  csse  dicat. 
QiKcrit  deindc  cur,  cum  Cyprianus  his  liitcris  skitim 
rcspondcrit,  Roinani  tam  sero  rescripserint :  nondiiin 
enini  id  fccerant  ciim  Cpistolain  xv  scriberei  (-y- 
prianus.  Niliil  probat  illud,  c  nupcr,  i  quod  pro  vnria 
rei  considcrandos  rationc  variam  habet  senieniiam. 
Cyprianus  in  Cp.  lxv,  quoddam  aniecessorum  suo- 
riin\^decrcluni  janipridCin  ac  iiuper  factum  essedicil. 
Potuit  crgo  dicere  nuper  sc  accepissc  epislolam  antc 
qiiatuor  mcnscs  accepiam,  cum  pnrsertiin  nulla  nlia 
pcr  totum  illud  tempus  epistola  vcnisset.  Facilis  cl 
cxpcdila  raiio  est  cur  Romaiii  nondum  Cypriano 
respondissent  mense  julio ;  nondiim  enim  suspicioncs 
deposucraiii  adhuc  paicbant  eorum  aures  iniquis 
sermonibus,  ut  viderccst  iniiio  CpistolaQ  xv.  Quain- 
obreiii  non  rcspondcrc  sialuerant;  liinc  litterns 
mcnsc  jidio  non  ipsi  Cyprinno,  sed  ejus  clero  inscrip* 
scriini;  qiininvis  ininiine  dnbiiim  sit  quin  priinnni 
Cypriani  episiolam  accepissent,  etiamsi  ante  menscin 
maium  scripi:i  non  fuissct. 

IX.  —  DR  PRIUA  CVPRIANI  ROMANORUM  LITTERIS  RG- 
SPONSIONE.  —  DE  TREDECIM  LITTERIS  ANTESECUNDAM 
RESPONSIONEM  SCRIPTIS  ET  SIMUL'  CUM  ILLA  RONAM 
PERLATIS,  EX  QUIRUS  MULTAS  DESIDERARI  OSTENDITUR. 

Pi  iinis  litteris  Clcri  Romnni  staiim  respondit  Cy- 
prianiis,  et  dc  glorioso  Fabiani  cxiiu  gratulaius  csi , 
dc  quo  antea  rumoriiicertus  crat.  Quod  auiem  spt^c- 
Int  ad  nlieras  ad  clcrum  Carlhaginensem  scriptn^, 
rcm  prudenler  traciandaiii  csse  jiidicavit.  Cum  niii- 
mndvertisset  in  his  lilteris,  c  necquis  scripserii,ncc 
ad  quos  scriptum  sit,  signincnntcr  exprcssum  i  cssc, 
cuniquc  cuin  c  in  iisdem  littcris  el  scriplura  ct  scn- 
sus  et  tlinrlae  ipsx  quoqtie  movercnt,  ne  quid  cx  vcro 
vcl  subtractuin  cssct  c  vci  iinmutatura ,  eamdcm  ad 


O:  VITA  S\NCT1  CYPRIANI 

Ukjs  cpbiobm  authculicam  >  reniisit,  i  ul  rccognoa- 


^9 


cercnl  au  ipsa  csscl  quam  Clemeniio  hyp(Hliacono 
perrcrciuhm  » decJeraul  (Ep.  iv).  Al,  ubi  veram  cpis- 
lolam  essc  comperil«  non  expeclato  Romanorum  res- 
ponso,  iterumscripsit  porgandi  sui  causa,  et  actionnm 
sttamin  ralionem  sedato  corde  exposuit ,  missis  etiam 
id  co3  tredecim  litleris,  qiue  ab  ipso  variis  de  rebus, 
ex  quo  secesserat ,  scripls,  nullam  prorsus  negligen- 
toe  sospidonero  relinquebant.  Sic  aulcm  has  litteras 
recenset  Cyprianus :  c  Et  quid  egerim ,  •  inquil  in 
Ep.  XT  ?  «  loquuiitur  vobis  epistol»  pro  lemporibus 
emissae  nainero  tredecim  quas  ad  vos  transmisi,  in 
quibus  nec  deroconsilium,  nec  coufessoribus  exhor- 
utio,  ncc  extorribus,  quaudo  oporluil,  objurgatio, 
Bcc  amvcrsaB  fraiemitali  ad  deprecandam  Doi,  roise- 
licordiaro  allocutio  et  persuasio  noslra  defuit,  quan- 
tam  secondam  legem  fidei  et  timorem  Dei,  Domino 
si^erente,  nostra  mediocritas  potuit  enili.  Postea- 
qaain  Tcro  ct  tormenta  vcncruni ,  sive  jam  torlis  fra- 
tribie  nostrls,  siveadhocut  torquerentur  indusis,  ad 
Mrroborandos  et  confortandos  eos  iioster  sermo  pe- 

aetratit.  Itcm Iftteras  feci  quibiis  mnrlyres  ct 

^fcssores  consilio  meo  quaiitum  posscHi  ad  Domi- 
Hka    pnBCcpia  revocarem.  Iiem  presbyieris  ei  dia- 

foois  non  dcfuit  sacerdolii  vigor Plebi  quoque 

^si,  qnaniam  potuimus,  animumcomposuimus..:  dc 
koc  ctiam  bis  ad  clcrum  litterasfcci,  ctc.  i  Permagiii 
m  mooienti  trcdeciin  illas  liiterns  sccernere  inter 
Cypnanicas,  ac  atrum  omnes  cxtciit,  an  nonnulloe 
perierint  iiivestigare.  Nullam  prorsus  desiderari  pati- 
inrPearsonius;  sed,  prsBtcr  Episiolam  quintain  ad 
ckrum,  nonam  ad  confessores  et  quinquc  alias  de 
iMpvs,  nempex,  xi,  xn,  xiii,  xiv,  quae  vcrbis 
Cypriani  modo  ciiatis  accurale  respondent,  Episiolas 
Lxxxi,  XXXVII,  XXXVI,  VIII,  vii,  VI  inter  trede- 
chii  illas  numerat  quac  Romam  missat  fiierunt.  Coii- 
ira  THIemoniius  qiialuor  Episiolas  cx  illis  tredeciin 
ipis  Romammissx  suni,  periisse  coni^ndit;  ac  Epis- 
voi»  VIII,  Tii,  VI,  xxxvi  serius  scripias  esse  pulat, 
Bespe  hoc  anno  250  exeunte.  Qiiamvis  molesta  sit 
boroinibas  erudilis  epistolarum  Cypriani  jactura ,  co- 
pr  unien  eorum  desiderium  aiigerc.  Assentior  eniin 
rillerooniiodeEpistolisvni,  vn,vi,  xxxvi;  at  deocto- 
l^ma  prima  et  trigesima  septiina  nec  ipsi  nec  Pear- 
sonio  assentiri  possum  ens  hoc  lemporescriplas  et  Ro- 
naai  missas  fpisse.  Itaque  ex  Epistolis  ircdecim  Ro- 
Btam  roissis,  seplem  tantum  niihi  vidcntur  superesse. 
Ulnd  I"  notatuni  veliin  in  lestimonio  Cyprinni 
qood  modo  retulimus  ,  undecim  lanium  episiolas  de- 
signari,  qnarovis  tredecim  roissx  dicanlur.  Nam,  cum 
niamad  marlyrcs  posi  tormenta,  et  quinque  alias  dc 
lapsisscriptas  nominatim  commemorcl,  necessc  est 
■t  sepicm  alia;  his  vcrbis  comprehendantur :  €  Nec 
dero  consilium,  nec  confessoribus  exhortatio ,  nec 
extorribus  qnando  oportuit  objurgatio,  nec  uuiversx 
fr^Aemitati  ad  deprecnndam  Dei  inisericordiam  allo- 
cmio  el  pcrsuasio  noslra  defuit.  >  2**  Ex  his  patet  con- 
jeetoraramoperametoleum  eosperdere  qui  trcdecim 
}  fitteras  sibi  videntur  intcr  Cyprianicas  deprehen- 


disse.  Ubinam  enini  septcm  episloias  rcperient  qua2 
his  Cypriani  verbis  respondeaui  ?  ubi  illx*  liltcnc 
quas  se  ad  presbyteros  et  diaconos  c  frequcnter  i 
scripsisse  testalur  in  Ep.  xxxvii,   ut  marlyrum  et 
confessorum  curani  illis  commeiidaret  ?  Una  lanlum 
exlai  ante    trigesimam  septimam ,  neni)  e  quinia. 
Nulbm  prorsus  babemiis  exiorribiis  scripiam  objur- 
gandi  causa ,  nullam  c  universae  fraterniiati  ad  de- 
precandam  Dei  niisericordiam.  >  Sed  hascexpressiora 
ctpkiiiiora  fient  ex  his  quse  de  Epistolis  viii,  vii, 
VI,  xxxYi,  dicenda  s6nt ;  nam  de  trigesima  septinia 
in  capiie  sequenii  agemus,  de  ociogesima   |rima 
cum  ad  perseculionem  Galli  ei  Volusiani  veiierimus. 
Dubium  esse  non  poiest  quin  h»  quaiuor  episiohc 
scriptae.fuerini,  ut  observai  Tillemonlius,  cum  spcs 
appropinquantispacis  Cyprianum  recreasset.  In  sep- 
tiina  horutur  confessores  ut  magis  ac  magis  proli- 
ciant  in  Domino;  c  ui  cum  prosua  misericordia  pa« 
cem  fccerit,  quam  se  facturoro  reproniittii,  i  iiovi  ct 
pcne  mutati  ad  Ecclesiam  revertantur.  In  ociava  au- 
divisse  se  narrat  in  visione  diviniius  oblaia  :  c  Dic 
iili  securus  sit,  quia  pax  veulura  esi;  scd  quod  iiite- 
rim  moruhi  est,  supersunt  adhiic  aliqui  qui  probcn- 
tur.  >  In  sexia  aulein  ei  trigeslma  sexta  bac  uiia  rc 
rcdiluin  suum  iiilerpellari  lestatur,  quod  metuat  iic 
aucior  sit  rumiieadx  pacis.  Sed  Pearsonius,  ut  sc  hac 
difllciiltate  exsolvat,  coinminiscitur  :  c  Proconsulcni, 
circa  hoc  lemptis,  inariyrumsanguinesatiaium,  Car- 
thaginem  rcliquissc ,  et  ab  hoc  illius  discessu  persc- 
cutiouem  multo  niiiius  in  dies  per  magislratus  Car- 
thagiiic  exerciiam  fuisse ;  nam  \mi  haic  tcmpora 
ut  de  proconsule ,  ila  de  torineiitls  aut  vexatione  in 
carcere  nullam  roentionein  lieri.  >  Sed  notandum 
i^  in  epistolis  quas  Romam  missas  fuissc  constat , 
quasque  Pcarsoiiius  posl  illas  quatuor  collocat ,  nul- 
luin  omnino  pacis  appropinquantis  exlare  vesttgium. 
c  Acies  adliuc  geritur,  >  inquit  Cyprianus  in  Epist. 
XIV,  c   et  agon  quutidic  celebratur.  >  In  Epist.  xxv, 
ad  Moysen  el  alios  eonfessorei  RomanoSf  quaro  Pear- 
sonius  mense  auguslo  ineonte  scriptam  pulat,  sic  le- 
gitur  in  editione  Oxoniensi : «  Contingit  bic  per  tor- 
menta  martyria  celebrari.  >  In  Epistola  Luciani  ad 
Celerimm,  qiia!  scripta  est  post  incnsem  maium,  ac 
sestale  jam  incoepta ,  perspici  poiest  qnid  martyrcs 
anie  paucos  dies  passi  fuisseiit  c  cuni  fame  et  sili , 
scd  el  igiiis  vapore  >  cruciarentur.  Ac  gcneratim  in 
omnibus  illis  epistolis  qua;  de  lapsis  loquuntur,  nulla 
pacis  meniio  non  niodo  jam  concessx ,  ut  videtur 
Pe?rsonio,  sed  ne  appropinquanlisquidem.  Lapsorum 
cau?am  in  reditum  suum  integram  servari  jiibct  Cy- 
prianus,  ac  necesse  esse  staiuit  ut  Ecclcsia  pacem 
accipiat  a  Domiiio  antequam  lapsis  pacein  concedat. 
At  nusquam  indicat  se  de  pcrsccutionis  llnc  divinitus 
cognovisse,  quamvis  ea  res  roaxinia  apposita  fuisset 
ad  placandos  lapsorom  aniroos,  qui  se  iii  longum  lcm- 
piis  diCferri  molesle  ferebant.   T  Ex  epistola  viii 
pcrspicitur  persecutionem  diu  sseviisse :  c  Qiiod  si 
duo  unanimes  tantum  possunt  ,    inquit  ,   quid  si 

unanimitas  apud  omnes  esset  ?  Quod  si, 

Digitized  by 


■HS&gle 


09  YITA  SANCtl 

paceni  quam  nobis  Dominas  dedil ,  uniTcr&is  fratri- 
hiis  conveniretf  jampridem  de  diviiTa  misericordia 
impeirassemus  quod  peiimus,  nec  famdiii  )n  hoc  sa- 
Itiiis  et  fidei  nostra^  perictilo  flucluaremtrs.  >  Ncfn  po- 
tuit  ergo  hsec  epistola  scrihi  mense  nprlii  ann)  350.  In 
cadcin  epistola  liaec  legnnlur  :  <  Deniqnead  mifiiintim 
fitmulum  smim  el  in  delectis  licel  f*Itiri(iiis  consfilti- 
tum,  et  dignatione  ejns  indignam,  tamen  illc  pro  sua 
oirca  nos  bonitate  mandare  dignafus  csi :  dic  illi  , 
iiiquit  f  securas  sit ,  quia  pax  veutarn  est :  sod  quod 
iiiierim  inorala  est,  supersunt  adhuc  aMrpii  qui  pro. 
ixrntur.  i  Si  hscscripsit  Cyprianusmen^eaprili  aniii 
250,  curadhiic  annum  in  seV^essu  latuit  ohpcrsecu- 
lionem?  cur  in  Epistola  xxxiii,  quam  anno  350  exeuntc 
scriptam  esse  constat,  Aurelium  ail  nusfricatom  esse 
(  pacem  dum  dedicat  lectionem?  i  7f  Rphtola  viii 
iiiscripla  esl  presb^eris  ei  diaconibtts,  camqne  S.  Au- 
gusiiiius  (lib.  IV  de  BapLfH.  2),  ad  clerum  scriptam 
fuisse  teslatur.  Eam  tamen  Pearsonius  respondere 
piitat  hisCypriani  Terbis :  c  Nec  rniiv^rsse  fraternfinti 
ad  deprecandam  Dei  miserieordiam  atlocntio  et  per- 
suabio  noslra  dcfoit.  i  Dciiide  tero  epistola  c  tmfoer- 
sw  fratermtati  i  scripta  fuii  ante  tormenta ,  ut  pafet 
cx  Epist.  XV ;  at  jam  tormenta  inflicta  confessori- 
bus  fuisse  testatur  Cyprianus  in  eidem  Epist.  viii. 
Idem  dicendum  de  Epistoh  vii,  in  qua  Cyprianus 
confcssores  pluribus  hortntur  iit  confessionis  gloriam 
laudabili  viia  tueaniur,  eoramqae  vilta  non  pauca  rc- 
prcbendii  in  bis  quod  nonnulli  exlorresin  patriam  in- 
jiissi  rediissent.  indc  ansam  arripit  Pearsoniiis  ut 
probet  Cyprianitm  de  hac  Epistola  vii  loqui  cum 
objurgatioiiem  exlorribiis  non  defuisse  dictt.  At  si 
lianc  epistolam  commemorasset  Cyprranns  iu  lilteris 
ad  Clerum  Romnnum,  non  illam  ex  uno  aut  altero 
verbo,  quod  vclnti  transiens  dixit,  scd  ex  toiins  epts- 
lolae  consilio  et  proposito  designasset.  Ex  fiac  anicm 
L^earsonii  opinione  snmnm  ordinis  perturbatio  fn- 
dueta  est  in  Epistolas  Cypriaui.  In  Epistoia  vii  edi- 
lioiiis  Oxoniensis,  qine  est  xxxvi  apud  Pamelium, 
metuii  Cyprianns  ne,  si  redeat,  c  ntfctorsitrnmpcndse 
pacis;  i  in  Epistola  auiem  xi  edit.  Oxon.,  qux  est 
viii  Pam.,  tormenta  confessorrbus  rcceiis  inflicta  mc- 
morari  existimat  Pearsonitis.  In  Episiolis  xiir  ct  xiv 
Oxon.,  quaj  sant  vii  et  vi  Pam.,  iiiartyrcs  jnm  e  cnr- 
ccresolmos  csse  perspicilur.  At  in  Epist.  xv  Oxon., 
XI  Pam.,  adhuc  inclusi  cnrcere  lenenfur. 

X. —  OnnO  EPISTOLARUM  CYPRIANl  ANTC  DECIMAM  QUIN- 
TAU  AD  ROMANOS  SCRIPTAM  ;  AC  PRIMO  DE  QULNTA  ET 
NONA. —  BEFERENDA  ADALIUD  TEJHPUS  TRIGESIMA  SEP- 
TIVA. 

Eliminatis  illis  epistolis  ex  loco  noit  soo,  jnm  solu- 
lior  erit  et  explicatior  cstera^um  ordo ,  imn  ilhirum 
quae  Romam  missx  fuertint,  tum  qnas  postea  Cypria* 
nns  mgravescente  lapsoram  taimthit ,  tum  qtias,  spe 
paois  divino  monitu  ostensa,  scripsit  hoc  anno  250 
cxconte.  Prhna  omirium  iir  secessu  scriptarum  cxi- 
stitnatnr  ca  qua>  apud  rameliiim  et  in  cditioncOxo- 
Mieftsi  qaintam  iucam  afnrtttur.  Respomkt  enim  b:s 


CtrUIANl.  100 

verbis  Epislol»  xv :  c  Nec  clero  consilium  defnii.  i 
Pnuperum  curnm  clero  commendat ,  nc  petit  c  nibil 
illis  desit,  cnm  summn  omnis  qore  redacta  est,  iUic 
sii  apttd  clcrico^  distributa  propfter  ejiismodi  cnsus, 
ut  habcrcni  pliires  unde  ad  neccssifntes  et  pressn- 
rns  singulortim  operari  possrnl.  i  Hortatur  ctinm, 
ct  invidinc  d  cllnandsc  cnusn,  c  non  glomcratim  nec 
per  multiiudinem  simnl  }imciam  confessores  i  vi- 
santur ,  nc  c  presbyteri  qiioque  qui  illic  apud  confcs- 
sores  ofleritnt  i  slngnll  com  singulis  diaconis  per 
vices  nlfernent.  i  Etjnidem  fncile  dedcrrm  ex  episio- 
lis  quns  Romam  Cyprinnos  misit  pnrgnndi  sui  cnasn , 
nullam  hodic  exiare  qnx  fauic  qninra^  prxponcnda 
sii.  Sed,  qnod  Pcarsonius  ei  Fellns  frKctcnduui  pri- 
ntani  omnium  oc  siatim  aiqne  scccssit  Cyprtnnus, 
scripinin  fnisse,  id  rntht  persuadero  noii  possum. 
Natn,  cnm  Cypiinnus, ul  jam  ob^^ervaVi,  sigillattm  mm 
dcsi|»nci  trcdecim  rlhis  omnes  lifferas,  cumque  po- 
ptili  Carth:iginensi!*  cnsus,  qni  c  ad  primn  verbn  mi- 
nnntis  inimici  i  ftdem  ejnrflverat ,  maximmn  dolo- 
rem  Cyprinito  nlttdifisei ,  vhc  dubinm  csi  qnin  clcruin 
smtm  in  innta  rernm  difflcuhate  consilris  suis  flnna- 
vcrit,  eiquc  nliquns  lifferas  antc  hntrc  quintnm  scrip-* 
serit;  aut  snliem  litteris,  quns  hujns  molcstiai  nc- 
cepto  nuntio  primiim  scripsit,  alir(iia  lanti  doloris  si- 
gniticatio  incsse  debuit.  Quare  non  crcdidcrltn  Imnc 
episiolam  omnium  primaro  fuisse  scriptam ;  sed  non 
dubium  quin  scripia  sit  cnm  c  circa  cleri  iticolumitao 
tem  omnia  integrn  i  cssent ,  cttm  aliqna  adliuc  Im-' 
maniias  confessoribns  cxiiibercfur ,  ac  proinde  ante-> 
quani  pars  cleri  Ecclesiam  oecultis  inolitionibos  per- 
turbnret  aut  edictis  Decii  pareret ,  irao  ante  for* 
menta  oonfessoribus  metise  aprili  inflicta,  antc  lor' 
ridioris  earceris  ieiicln*as  qum  in  Episiola  Lticianl 
ad  CWmiinm  mcmorantur.  Scriptx  cliain  sunt  anfe 
eumdem  incnsem  tres  alias  litter.T ,  c  in  quibus  ncc 
confcssoribus  exhorlatio ,  nec  extorribus  quando 
oporiuit  objnrgaiio,  nec  universx  frateraitafi  ad 
deprecandam  Dei  mise^^icordram  nllocutio  ci  per- 
saasio  defuit.  i  Indicat  Cyprianus  scrtpias  fnisse  ante 
tornientn,  sed  ens  nd  nos  non  pcrvcnisse  ostcndiinus. 

Tormcntn  coiifessoribus  inflicia  esse  mense  aprili 
observanl  crnditi  viri.  Mnppaliros  in  (fuafeslione  mar- 
tyr  occobuii  die  aprilrs  17,  nt  mariyrologia  teston- 
lur,  cum  pridie  accrrimos  crocintus  pertalisssei,  in* 
tcr  quos  diccbat  proconsuli :  c  YKIebfsci^asagoncm.  i 
Scripsit  iiaque  Cyprinnus  hoc  mense,  ut  verisimilo 
cst,  exeniite  Epislolam  ix  ad  marlyres  et  cohfcsso- 
res,  in  qua  eonim  laudes  plenn  mami  extolKt,  eosqne 
hortatnr  nt  c  istum  beatissimnm  martyrem  el  alios 
parttcipes  ejusdem  congressronis,  et  comites  in  flde 
stabiles,  in  dolore  paiientes,  in  quxsiione  victores  i 
scctcntuT.  Non  dubium  quin  lixc  ipsa  sit  Epistola 
quam  scripsisse  se  ait  Cyprianws  in  Kpist.  xv,  c  posl- 
quam  tormenta  venerimt.  r 

Non  multo  post,  id  est  memie  maio,  Pearsoniu^ 

ei  Tillemontius  j^ost  Baronium  cl  Lombertum  scri- 

plam  cxistimanl  Epistolam  xxxvii ,  in  qua  Cypria- 

nus  presbyieris  et  diaconis  plliperum  curam  conn* 
Digitized  by  V 


m 


MTA  SANCTllCYPftlANI. 


m 


rocmlal,  el  eiiam  ntque  eiiam  hortatnr  c  nt  corpori- 

bit3  eliam  omniam  qtii,  ctsi  turli  non  sunl  in  carcerc, 

(ainea  gtorioso  exilu  morlis  exccdunl,  imperliauir  et 

?lgil;iatia  ei  cura  prop^sior,  ei  dios  eornm  quibtts 

cseedunt  >  annotentur,  c  ut  commcmorationes   co- 

mm  inser    memorias  marlyrum  cclcbrnrc  >  pnsi^ct. 

Diligenter  observanda  sunlquse  scquunlur:  c  Qunm- 

quAm    TertaUos,   inquit,   fidelissimus  el  dcYotissi- 

mos  fraler  Qoster,  procscierasolliciiudine  cl  cnra  sua 

qttara  rratribns  in  omni  obscquio  opcmtionis  impcr- 

til,  qui  nec  illic  circa  corporum  curam  deest ,  scrip- 

seril  et  scribal  ac  signiQcel  mihi  dies  quibus  in  cnr- 

ccre  beali  fratrcs  nostri  ad  immortnliinicm  glorios^e 

ffi>irtis  eiilu   Iranseunt,  cl  celcbtanlur  hic  n  iioijis 

fiblatioi^es  et  sacrincia  ob  coinmemoralioncs  coruin, 

qux  cito  Yobiscum  Domino  proiegente  celebrnbimHS.  > 

FIt{a.'dein,  clsi  lol  hominnm  erudilorum  auctoril.'ile 

^urunam  moTCor,  non  tamen  video  ciir  mcnse  maio, 

d  e5t  in  m:iximo  pcrseculionis  incendio,    h:rc  Gy* 

priairani  scripsisse  vclinl,  eum  ipse  cilo  cornmeinora- 

li^es  oiartyrum  com  clero  stio  eelebraturum  se  nun- 

ti^  lam  ergo  refrigescens  perseculio  spem  illi  maluri 

rafiios  affcrebat;  el  quac  eaosn}  Tiliemontium  move- 

rant    ot  Eptstohs  vi,  V4i,  vni,  xxxi  rejiceret  in 

finan  anni   i50,  exdem  movere  debnenint  ut  de  tri- 

^Bia  sepfima  idein  judieiumlerrei.Praaeren  meiise 

laaki  niariyres  horrendis  erociatibiis  torqnebantur ; 

fed,  cum  Episiola  xxxvm  scriberetor,  non  jnm  pcr 

nrinera  marlyrii  eoronam  aequirebant,  sed,  si  qui  in 

ci^ufo  eTolarent,  id   mcriemio  in  carccrc  sine  tor- 

Mitis  asse^ioebanlur.  Almense  maio  non  morien- 

tini  lo  carcere  sine  tormenlis,  sed  viiam  inler  cro- 

ciatM    prafnndentiom  annoiandi    dies  rutssent    el 

Cfprbiio    funitiandi.    Hiilio   ergo  veristmilius    eU 

cincabmtam     futsse     hanc  Epislolam    xxxvi    cttin 

perseeiiUo  ki  dies  demittgarelnr,  needum  tamen  eoii- 

teores  e  careero  solmi  essent. 

H.—OOWaCK  S.  CTPniANl  LrtTEft^  DE  LJiPSIS.— ^AClNUS 
mSBtTEROftCft  Qa  COMirilNIONfiM  LAPSIS  DEDERANT  , 
3MHf  WSSIBIJLAVIT.— NON  SUSPENSIONEM  SED  EXCOMMU- 
9IC4TIO^H   ILLIS  MI!<XTUR. 

Plsnflniim  sotatri  perciplebat  Cyprkmm  e^  mariy- 
m  tnnmpbis  ;  sed  baoe  hctitiam  contaniinaveYunt 
Rcfxriae  nonmittorom  presbyterornm  mo}iiiones  r(ni, 
am  €n  ab  imtio  episcopatossemper  obsrrtissent,  ahs- 
et^  fratlosiimfl  iiiolestias  exhibnemnl.  Acise  abiltis 
trsfoedlae  materiam  dedrt  airtiqcia  et  iandablli^  con- 
sModo,  ^ntmad  pernieiem  multorum  convertcre  co- 
naii  sisnt.  Hos  erat  tn  Eeelesia  ut  lapsis  qtri  llbel- 
los  a  mattyribns  impetrassent,  aliqnid  d^  pocnis 
canMicis  efAscopormn  Jndieio  rcmitleretur.  Exngitat 
faoe  institffltfm  Tertullianus  stib  ftnem  libri  de  Pndi- 
tkUfifQod  olim  i^hotieus  in  libro  ad  Mnrtyres  lau- 
4mtnA.  E|iismodi  autem  libellos  n<m  rfmltbet  con- 
ItMores  dabawl,  sed  fi  qni  capite  da^nail  erant,  aiit 
sslieni  atiqaos  cruciatos  perpessi  fucranl.  IHnc  Ccle- 
roiA»  m  Ep.  ed  Lnmmtm  ro'^ni  «  nt  quicuntquc 


prior  I  excoitfessoribiis  «  coronalos  fuerit,  Nnincnic 
ci(:an;!i(l:cpoccnium  rcmillanl.  i  Qunmobfcn?,  tnm 
Decii  pcrsecuiionis  initia  crUcialibus  carereni,  nulli 
dabantur  libelli,  neqiio  ex  lapsis  sitbterfugicndnc  poc- 
nilcntiaj  ansain  habebat,  frigebnnt  ctipidi  novarum 
rerum  presbyteri,: at,  postquam  lormenla mensc  aprili 
inflieta  suni,  et  nonnulli  ex  confcssorilms  martyrio 
eoronati,  tum  llbelli  prodiere,  sed  lamen  deblto  ho* 
nore  et  episcopi  digniiati  et  legibus  ecciesiasticis 
servato.  Nam  marlyres  ad Cypriannm  liiteras  direxe- 
runt,  ei  petiernnt  c  tunc  desiderla  sua  exarainari,  ct^ 
pacem  dari  quando  ipsa  ante  mater  Ecclesia  pacem 
de  misericordia  Doftiini  prior  sumpserit,  i  et  Cypria- 
iium  «  divina  prolectio  i  redncem  «  nd  ecclesram  siiam 
fccerll  (Epist.  x).  Praelercn  paiic?«  dabanlur  libelll,  ul 
pcrspicitnr  ex  Ep.  xxiir  Mappallcos  marlyr  inalri 
lanium,  qua;  lapsa  fiterat,  domestica  pletale  com- 
motiis  dederal;  niilli  protstis  Saiurnimis  posl  tor- 
menta  adhuc  incarcere  cOfsiitnins;  sed  p.tnlopost 
servari  modus  ac  delecius  desrii :  ♦  Nam  Lnciannset 
ipse  unus  de  confessorrbus  lldc  <(«tdcrfr  c.tl?dtrs  ct 
virltite  robuslus :  >  ut  aii  ibidcm  Cyprinmi$, «  scd 
minus  Dominica  lectione  fuwfcrlns  qurcdam  conatus 
e^l,  imperilijampridemseTOlgiauclorein  cOnsfllur^ns, 
ut  manu  ejns  scripti  lihelli  grcgaimi  mrrhis  nomino 
Pauli  darentor.  >  Atqnc  hrec  facrebat «  Won  (antum 
Patdo  adhiic  iii  carcere  posito,  sedei  posi  ejus  exres- 
sum,  dicens  liocsibi  ab  illo  mandatnm.  Aureli  quo- 
que,  adolesccniis  tormenia  perpessi,  nominc  libclli 
multi  daii  sunt  ejusdem  Lnciani  manu  scriptl,  qaod 
liiieras  ille  nonnossel.  i  Yideiur  idem  Loeianus  au- 
ctor  fuisse  libellornm  quos  in  hanc  senlcntiam  scrip- 
tos  fuisse  andierat  Cyprbnns  (Ep.  xi).  <  CmOmunicct 
ilie  cam  suts.  >  Nonnullos  alios  m>lat  Cyprianus  «  qnt 
personas  accipienles  in  benenciis  >  martyrum  anl 
graiiricabaninr, «  a«i  illicitno  ncgotiationis  mindrnas  » 
auenpabanlar. 

Non  ignorabat  Cyprianus  qninque  presbytefos  « fo- 
meHta  qnibttsdam  eonfcssoribus  et  horlamenta  >  tri- 
buere,  «  ne  cortcordarenl  cum  cpiscopo,  ne  cceicsia'* 
slicam  discipKnam  cam  Hde  ei  quieie  jitxia  praeccpfa 
doininica  continerent  (Ep.  xl).>  Sed  lamen,  cuiVi  tota 
res  ad  ipsius  reditum  integra  scfvaretur,  neqiie  in 
hac  libellorum  licentta,  lapsis  quidquam  anie  Ecclesi;e 
paecin  et  episeopi  jndicium  promiiicretin*,  disshmi- 
labat  et  patientiam  tenebai,  quasi  verccundum  sihii* 
tium  profieerct  ad  qitietem  (Ep.  x).  Scd  qtiinquc 
presbyieri  nec  Evangelti,  ncc  locr  siii  memores,  ncc 
futurum  Domini  judicium,  nec  pra^posilum  sibi  epis- 
copom  cogitantes,  novnm  et  Sub  anicccssoribtrs  Cy- 
priani  inatiditum  facinus  ediderunt.  Lnpsis  paccin  et 
Eucbaristiam  dcderant  «  ante  actaiii  pccniicnifam, 
anie  exomologesin  gravissimi  atqtte  cxtrcmi  dclicti 
faciam,  atite  manom  ab  episcopo  et  clero  in  poeni- 
leniiam  impositam.  >  Tum  Vcro  Cypriamis  inlcllcxil 
dissimuiandum  non  csse  io  te  tanli  momcntr,  ne  ad 
periculum  plebis  pariicr  CT  s^rm  fnciturmlas  nimia 
proccdcrei.  Qintre,  ni  mali  ^ogrcssn^  snppfimcrct, 
ircs  epistolas  de  eodem  ofeo  el  rpcra  scripsjjfj^nimt      t 

Digitized  by  VjOOQIC 


m 


VITA  SANCTI  CYPmANL 


m 


Ci  (loloris  plenas :  unam  ad  martyrcs  ct  confessorcs, 
aliaui  ad  presby(er(ts  et  diaconos,  lcrliam  ad  plcbcm. 
Has  lilicrac  sunt  apud  Panieliuni  undecima,  decima 
Ct  duodecima :  iu  uuaquaque  dux  ali;c  commemo- 
raniur. 

Marlyrcs  admonct  c  ut  a  quibus  lam  devole  cl  ffir* 
liicr  scrvatur  fides  Domini»  ab  iisdem  lex  qumiue  ct 
discipliua  Doinini  rcservclur.  i  Mirari  sc  demonslrat 
quod  iion,ulolim  rierisolebai,  a  presbyteris  el  dia- 
conis  rcgantur  et  erudiautur,  sed  potius  a  quibusdam 
presbytcris  jura  omnia  pcrverientibus  pijc  eorum 
Yoiuntates  iQlcrpelleniur.  Uoriatur  ergo  iitipsi  pres- 
bytcros  doceant  quiie  ex  presbyteiis  eos  nudire  opor- 
tuerat :  pracscribit  ut,  iii  dandis  libellis  aniecessorum 
suorum  vesiigia  sec|U6ntcs,  &oUiciic  ct  cautc  pctcii- 
tiiim  dcsideria  ponderent,  inspiciant  et  acium  ct 
opcra  et  merita  singuioruin,  ipsorum  quoquc  delict  i- 
ruin  genera  et  qualitates  cogitenl ;  denique  quos  ipsi 
vident,  quos  norunt,  quorum  poeniienliam  saiisfuciioni 
proximam  conspiciunt,  designent  nomiiiatini  libcllo, 
ct  sic  ad  episcopum  fidei  ac  disciplinx  congruentes 
littcras  dirigant. 

In  Episiola  ad  derum  adhuc  vchementius  indigna- 
lur  in  presbyteros  qui  sanctum  Domini  corpusprofa- 
uare  au^i  fuerani.  Dcclarat,  c  si  ultra  iu  iisdem  per- 
severaverint,  >  usurum  se  ca  admoniiiouc  i  qua  il- 
liim  uti  Dominus  jubebal,  c  nt  interim  proliibeantur 
offerre.  Nam,  praeicrnocturnasvisiones,  per  dies  quo- 
qiic  I  iinplebatur  c  Spiriiu  sancto  puerorum  innocens 
aias,  quos  in  exslasi  vidcbal  oculis  ct  audiebat  ct  lo- 
quebatur  ea  quibus  i  Cyprianum  c  Doniinus  inonerc 
ct  inslituere  i  dignabatur.  h\  Epistola  ad  plebem  de- 
clarat  nosse  se  plebis  suaequietem  pariterettiniorem; 
nec  dubitat  quin  lapsi  In  satisfactione  Dci  et  dcprc- 
catione  vigilarent,  nisi  illos  quidam  de  presbyteris 
gratiHcantes  decepissent.  lloriaiur  ul  ipsi  singulos 
reganty  et  conbilio  ac  moderatione  sua  secundum 
divina  praecepia  lapsorum  animos  t^mperent.  To-  . 
lain  rcm  in  reditum  suum  integram  servari  jubet,  , 
I  ut,  cum  ad  vos  per  Dei  inisericordiam,  inquil, 
venerimus,  convocati  coepiscopi  plures  secundum  . 
Domini  disciplinam  et  confessorum  prxsentiam  ct 
vestram  quoqnc  senteniiam,  bealorum  mariyruni  lit-  [ 
teras  ct  desideria  examinare  possimus.  i  v 

£x  his  Epistolx  ad  cierwn^  c  diu  patientiain  incam 
tenui,  I  pcrspici  potest  Ires  illas  episiolas  ante  ju-  i 
uium  mensem  scriptas  non  rinssc.  Sed  ininus  belle    ,] 
Tillemontius  existimat  Cyprianum  nonsolum  libel*    ), 
lorum  licentiam,  sed  etiam  Eucharistiae  profanatse  V 
faciniis  diu  palienler  tulisse.  Fucum  fecerunt  doctis-  < ' 
simo  viro lixc  Cypiiani  verba  in  Epist.  lv  (pag.  85):) 
c  Uuum  iilud  in  quo  non  mea  nec  hominum  scd  Dci  v 
causa  est,  de  eorum  facinorc  non  puto  cssc  reiiccn-  > 
dum  qtiod  a  primo  statim  persccuiionis  die,  cum  .  - 


dic  quo  crupit  perscculio,  non  dcfuissc  qui  lapsis 
Eucharistlam  darcnt. 

Nimium  rcslriclc  Cyprianum  doctissiiniis  scriptor 
intcrprctalur.  IUius  vcrba  nihit  aliud  soiiani  nisi  prcs- 
Iiytcros  cuin  Inpsis  adbuc  recenti  corum  scclere 
comiMUnicassc.  Rcvcra,  si  considcrctur  tcnipus  illis 
teuiporibns  in  poenilcntia  sidilum  impcndi,  diccrc  po- 
tuii  Cyprianus  sinc  absunla  exaggcraiione  prcsbyie- 
ros  ciiin  lapsis  c  a  primo  siaiim  persecutionis  dic  i 
communicassc.  Pnxicrca,  cum  lapsi  non  codein  oinncs 
lenipore  deliqucrini,  scd  alii  cilius,  alii  scrius,  flcri 
poiuil  ut  multi  pcrpaucis  dicbus  posl  ndtnissiini  scc- 
liis  coinmunionem  ab  iinprobis  presbyterisacciperent. 
Sic  iiiicrprctandi  Cypriani  necessitatcin  uflcrl  loia 
rcruin  gcstarum  series  ci  juiictura.  Nam  prcsbyicrt 
ansain  turbandi  rapuere  cx  libcllis  inartyium,  qni 
posttorincnladnricoepei'Uiil;clCyprianus  iii  Ep.  xv, 
ul  mariyrum  libcUosposiinriicta  lormcntn,  ita  ciiain 
post  ipsos  libellos  audaciam  eorum  commemorat 
c  quicum  iapsiscommnnicarejam  cocperani.  i  Uiide 
eiiam  paict  reccns  omnino  fuisse  facinus  prcsbylero* 
ruin.  Idem  tcstatur  in  Epist.  xii,  ad  plebeni :  c  Au- 
dio  taincn,  inquit,  quosdam  de  prcsbytcris...  jam 
cuni  lapsis  commuiiicarc  ccepisse.  i  Sed,  quod  rcm 
causamque  maxime  continet,  declarat  Cyprianus  in 
Episiola  ad  clerum  presbyterorum  facinus  cx  co  gc- 
ncrecsse  quod  ferri  ct  dissimulari  non  possit  :  dc- 
inonstralsediu  patieniiam  tenuisse;  scd,  cuin  (luidam 
plebis  lratii|uillitatem  turbare  conentur  ac  lotum  sibi 
vindiccnt,  tacere  ullra  non  opoiicrc  ;  dissiinulasso  sc 
scmpcr  ci  pcrtulisse  contumclias  episcopatus ,  scd 
nuuc  dissitiiulandi  locum  nou  csse  c  quaudo  decipi- 
tur  fratcrnilas  a  quibusdam  qui,  dum  sine  ratioiic 
rcstiluendai  salutis  plausibiles  cssc  cupiunt,  niagis 
lapsis  obsunt.  i 

Tillemontius  merito  Lomberlum  refellit,  qui  hxc 
verba  ejusdem  Epistolse  ad  clerum^  c  ut  interiin  pro- 
hibeantur  offerre,  i  sic  interpretalur  qnai^  vctcl  iii* 
terim  Cyprianus  ne  presbyteri  offerant  nomina  lapso- 
rum.  Contendit  Tillcmoniius  suspendi  hos  presbyte* 
ros,  aut  saltem  suspensionis  minas  illis  intentari, 
nec  eos  tamr^n  deponi.  Addii  idem  visum  fuisssc  Da- 
ronio,  et  antccum  Pamelio,  cujus  ohservatio  in  cdi-* 
tiones  Priorii  ct  Felli  Iranslata.  Sed,  quod  i^cc  lot 
hominum  doctissiinorum  dixerim,  Cyprianus  his 
verbis,  c  ut  inicriin  prohibcantur  offcrrc,  i  non  sus- 
pcnsionem  sed  excommunicalionem  designat,  neque 
hanc  pcenam  in  prxsens  tempus  infiigii,  scd  tantuin 
minatur.  Addit  autcin:  c  Acluri  et  apud  nosct  npud 
confcssores  ipsos  ct  apud  plebem  univcrsam  causain 
suain  cum  Domino  permittenie  in  sinum  inalris  Cc- 
clcsi»  recolligl  coeperimus;  hxc,  inquam,  addlt, 
quia  lunc  deliberalus  erat,  non  utruni  essent  depo- 
neiidi  necnc  hi  presbytcri,  ut  placct  Tillemontio, 
sed  utrum  eis  esset  rcddenda  necne  communio,  ct 


reccniia  delinquentium  facinora  ferverent,  et  sacri    .     ,--  — ^,  -- 

iiciis  nefandis  non  tantum  diaboli  altaria,  scd  adiiuc  ,  1  qua  conditione,  qua  poenitentias  lcge  rcddcndu.  Cy* 
roanus  ipsae  lapsorum  atque  ora  lumarent,  communi-  k  prianuro  aliter  interprctari  non  possum  cum  lego 
carecumlapsisetpoenitentixageiidxiniercederenon^'Epislolam  xxvni,  in  qua  gratulatur  presbyteris  suis 
desUterunt.  Ex  his  concludit  Tillemonlius  ab  ipso  illo  R  ct  diaconis,  quod  cum  Gaio  yBiddcnsi  dupciuc  Uia- 

Digitized  by  VjOOQIc 


lOB  \!TA  SANCTI 

coao,  qui  commuDionem  lapsis  dederanf,  communi« 
care  nolaissenl.  Renoyat  in  eadem  epislola  decreuim 
snum,  ul  a  communione  sua  arceatnr  quicumquc  au- 
sus  fucril  communicarc  cum  Inpsis.  Sic  eiiam  in 
Epist.  ui  (png.  67),  seTcritalem  a  se  aliqiiandu  in 
iapsos  adhibitam  exponcns,  decrevisse  sc  narrat  ut, 
«  si  quis  antc  consilium  nostrum,  i  inquit,  c  et^nte 
seiitcniiam  de  omnium  consilio  statuiam,  lapsis  le- 
mcre  comBonicarc  voluissct,  ipsc  a  comuuiiiionc  ab- 
sitnerctiir.  •  Porro  absiinerc  a  conimunionc  non 
idem  esl  ac  sospendere,  prxsertim  apud  Cyprianum, 
qni  hac  voce  excommunicationem  designat,  vdut 
Gtun  ait  abstentum  a  se  esse  Felicissimum  in  Epist. 
XLTtn ;  iovinum  et  Maximum  ob  ncfanda  sacrificia 
ja  coBcilio  abslentos,  Ep.  lv;  Novatianom  per  tolom 
orbciD  a  s&cerdotibiis  Dei  abstenlum,  Epist  lxvii. 
Bis  ergo  verbis,  c  ut  interim  prohibeantur  olTcrrc,  > 
oon  soltiin  sacerdotalis,  sed  ctiam  laica  oblaiio  et 
a»oiinnnio  aurerenda  denuntiaiur.  Illud  etiam  cx  hls 
^oae-  diximns  perspicitur  hauc  poenam  non  slatim  a 
Cjpriano  irrogatam  fuisse,  scd  miuas  tanlummodo , 
•t  difficiliimis  teinporibus  nc  summa  prudentia  egeu- 
vbosy  intentatas  Tuisse.  Atque  id  etiam  confirniat  cum 
cximia  Cyprtani  in  tacendis  prcsbylerorum  nomini- 
bos  lenitas,  tum  ab  eo  apposiia  condilio,  c  si  ulira 
in  iisdem  perseveraveriut.  i 

Hislitteris  non  respondil  clerus;  scd  paulo  post 
Cy^rianQsad  custodiam  grcgissemper  ailentus,  cum 
Tfderel  sibi  facultatem  rcdeundi  nondum  esse,  et 
jamxstaiem  ccepissc,  qtiod  tempus  iunrmitatibus 
issidnis  et  gravibus  iiifesiatur ,  et  lapsis  et  audien- 
tibss  providendum  existimavlt.  Scripsit  itaque  Epi- 
itolam  xm  ad  clenim,  in  qua  edicit,  ut  lapsls 
fibeDos  martyrum  habentibus,  si  periculose  aegro- 
Merinl,  apud  presbytenim  quemcumque  pracsenlem, 
vd  si  presbyler  reperlus  non  fuerit,  et  urgere 
exitiis  coeperit ,  apud  diaconum  quoque  exomologe- 
Mddictisoi  facere  liceat,  modo  tamen  marfyrum 
pnerogaliva  apud  Deum  adjnvari  possint.  Cxleris , 
qoi  non  acceperant  libellos ,  scd  mites  et  humiles 
pantenliam  agebant,  futurum  promittit  ut  illis  quo- 
fut  divino  remedio  consolaiur.  Similiier  pnescribit 
nt  andientibus  divinam  graiiam  implorantibus  mi* 
sericordla  Domiiii  non  denegetur.  Simili  decreto 
bpss  consuluit  in  hac  pcrscculione  Dionysius  Ale- 
xaodriniis.  Ipse  cnim  tcslalur  in  Epislola  ad  Fablum 
JMockemun  se  pnccepisse  c  ut  morituris ,  si  petc- 
jCBt,  el  maxime  si  antea  supplicitcr  postulassent , 
vflria  Indolgeretur ,  quo  bonx  spci  pleni  ex  hac  viia 
ndgrarent  •  (Eiiseb.  lib.  vi,cap.44).  Discrimen  ponit 
JXosysins  inter  eos  qui  poeniientiam  urgente  peri- 
aikt  petebant ,  et  eos  qni  anle  morbum  pelierant. 
QBaorvis  autem  in  hoc  delectu  hnbendo  nop  tam 
tiieamr  accnratus  csse  qoam  Cyprianus,  qui  no- 
■initim  reqnirlt  nt  qui  libellos  a  martyribus  acce- 
perant,  eorom  auxilio  ct  prxrogativa  apud  Dominum 
a^wraripossint,  camdem  lamen  utriusque  sentcn- 
Cam  esse  credidcrim ;  nec  dubito  quin  Dionysius 
[  non  concessissot,  si  qui  poeniteniiam  audac* 
S.  Cypruni.  IV. 


CYPRIAM.  106 

ter  dctrcciassent,  id  quod  in  Africa  commissum  a 
ploribus  videmus. 

Cum  respondisset  clerus  buic  epislolsc  (quesiiis 
euim  fucrai  Cyprianus  quod  tot  suis  liltcris  nihil 
respoiideret ),  ac  simul  consuluissei  de  quibusdam 
immoderaiis  el  communicaiionem  accipicndam  fes- 
tinanter  urgcntibus,  scribit  Cypriaiius  Episiolam  xiv, 
in  qua  confirmat  quod  proximis  liUeris  statiicrat  do 
lapsis  periculose  xgroiantibus;  vchemenlcr  autcm 
rcfellit  ct  cnsiigat  iuiportunos  illos  pncis  cfflngita- 
tores  €  Qui,  si  uimium  properani,  inquit,  hal>ent 
insua  potestate  quod  postulant,  lempore  ipso  sibi 
plusquam  posiulaut  largiente.  Acies  adhucgerilur  et 
agon  quotidie  celebraiur.  Si  commissi  vcrc  ci  fir- 
miier  poeuilet  ct  fidci  calor  praevalet,  qui  diffcrri 
non  poiest,  potcst  coronari.  i  Videtur  hac  orationc 
Cyprianiis  lapsis  concederc  ul  seipsos  oflerant  jtidi- 
cibus;  neque enim,  si  eos  voluisset  cxspectare,  dum 
dies  illis  diccrelur,  in  eorum  polestale  esse  quod 
poslulant,  dixisset.  Erat  sanc  veiiium  ne  quis  sc 
uliro  offerret,  idque  dcclaravit  Cyprianus  coraui  Pa- 
lerno  proconsulc ;  scd  ejusmodi  leges  variis  circum- 
siantiis  inierdum  cedunt.  Mulios  enim  vidcmus, 
velut  apud  Justinum  in  miuore  Apoiogia ,  ci  apiid 
Eusebium  lib.  vni,  uliro  jiidicem  adortos  esse ,  et  ad 
confessionem  invocaios  venisse :  in  quibus  si  non 
vituperatur  hoec  libertas,  mulio  minus  in  lapsisscm- 
per  vituperanda ,  quos  par  erat  illatum  nomini  Chri- 
stiano  dedecus  reparare ,  ac  Christum  ibi  confiicri 
ubi  tiirpiier  negaverant.  Laudes  Ecclcsix  Roman.c 
plena  manu  Cyprianus  in  coelum  tollii ,  Ep.  lvii  , 
quod  prodeunie  ad  confitendum  Cornelio,  accurrcrit 
properanler  et  venerit  quisquis  audivit ,  nec  singuli 
milites,  sed  tota  simul  casira  ad  pugnam  prodierint, 
omnisque  Ecclesia  Romana  confcssa  sit ,  ac  lapsi 
plurimi  gloriosa  confessione  restituti. 

XII.  —  DE  EPISTOLA  XV  S.  CTDRIANI  ET  PLURIOUS  ALIIS 
PAULO  POST  NOVO  TUMULTU  EXORTO  6CRIPTIS. 

Tot  rebus  ad  Ecclesiaj  pacificationem  foriiler  pru- 
denterque  gestis,  scripsit  Cyprianus  Epist.  xv  ad 
Clerum  Romaiium ,  purgandi  sui  causa ;  nec  aptius 
quidquam  esse  judicavit  .nd  iniquas  sui^piciones  rc- 
pellendas,  quam  ut  Romam  mitleret  quinqiie  dc 
lapsis  litieras  cum  octo  aliis  pariter  in  secessu  scri- 
piis,  ex  quibusduas  tanlum  siipcresse  obscrvavimus, 
nempe  quinlnm  ad  clerum  et  nonam  ad  confessores. 
Mirifice  autem  eliicet  Cypriatii  charitas  ct  animi  mo- 
deratio  in  ad  Romano$  Epistola  xv  :  nulla  enim 
inest  animi  offensi  significatio,  nulUe  querel»;  scil 
cur  secesserit,  qiiid  egerit  in  secessu,  breviter  exponit; 
et  pro  summo  suo  unitatis  siudio  declarat  se  in  ii^: 
quse  lapsis  poenilentibus  concessit ,  standum  putassc 
ct  cum  Romani  Cleri  sententia ,  ne  nctus  noster , 
inquit,  c  qui  adunatus  esse  et  conseniire  circa  omnia 
debet,  >  in  aliquo  discreparet. 

Quinque  litterx  quas  Cyprianus  inler  motus  a  la- 
psis  excitatos  scripserat ,  non  solum  Romanis ,  scd 
cliam  ad  plurimos  episcopos  missce  fuerunt  U^mquc 


Digilffeed  by 


Google 


107  VITA  SANCTl 

illi  rescripmattt  GypriaiM  c  se  (iuoqiie  ia  eodem 
consilio  seciindom  cailiolicaro  fidem  stare ,  >  eum 
Cjprianus  Cakkwio  epMcopo  respoiidii.  Consnluerat 
eum  Q^idoiiiiis  de  i^iumiIUs  c  qui,  posleaquam  sa- 
crificaterunl,  ileral»  lenli,  extorree  subI  (ac&i;  9 
inler  qoos  eral  mulier  nomiue  Boaa,  qiiae  cum  tracta 
esfiei  a  marito  ad  saerittcaudttm ,  tel  poiius  noa  ipta 
sacriiieassel ,  sed  qui  maniis  rducianiis  tenebani; 
quibos  ipsa  dieebal :  c  Non  foci ,  vos  fecistis ,  »  ipsa 
etiam  ^cta  est  extorris.  Ilis  pacem  peleniitHis, 
quam^s  10«  dubiUret  Caldonius  qiun  prius  delie^ 
Hua  aUttisseal,  nihil  lameu  sialuere  voluit  aisi  Cy^ 
priani  aecederel  aueU^riias.  Laydat  Cypriattus  illiua 
prudeniiam,  ae  respondet  e)iismodi  homines,  c  cimi 
aUuerinl  omne  deiielun>,  ei  maewLivi  prlsiiaam,  as- 
sistentesibii  l^oi^mo,  potiore  virlule  deieYerinl,  j.v 
cere  ultra  sub  diabolo  quasi  prosiratos  nou  debere.  » 
Mitlit  CaUkmio  •  libruin  eum  epistolia  oumero  qnin- 
que.  »  Huoclibrum  Fellus  inierpreiatur  ipsum  fosci- 
culuo^  <}uinquo  lUieraruro ;  RigalUua  et  Baiuiiua 
iiueiriguui  llbnim  de  lupu$;  se4  is  noAdum  eral 
compositus,  Epistola  CaldoAii  01  respoosio  Cypvuini 
dccimum  noaum  el  vifesimum  locum  leneni  in  or- 
Ojoiko  Pamem, 

Sanare  debueram  exukeiatas  meules  litler»  Cy^ 
priani,  ia  quibus  juslam  severUaiem  lenitaa  tempe- 
rabat;  sed  Lucianue,  iacitaiaibu»  neDuriis  presby- 
leris,  Bovum  lacinus  edidii.  Scripsil  Cypriano 
omniwii  confes^orum  nowine  c  universie  eoe  paeem 
dcd*isse»et  banc  Ibrmam  per  Cypriaoum  aliis  epi- 
scopis  inaotescere  velle-  »  Quod  autem  oddebal ,  «  de 
c|uibua  raiio  coostitfrU  quid  post  commissom  Ofe- 
rtot,  » id  ad  invUliam  Cypriano  eouflaodam  speeta- 
bai,  u4  ipse  obsefvai  Episl.  xxui.  Videtur  eijam 
liberior  quanlam  adiiaonitio  eonimert  bis  verbis: 
c  Optamus  tc  cum  sauciis  mariyribua  paeem  babere.  1 
Ex  hac  Luciani  Epistola  ,  qusc  cst  xvii  apud  P.uuc- 
lium,  ortae  sedilioncs,  et  in  provincia  Cypriani  c  per 
aliqool  civitates  in  prapositos  impeius  per  routtitu- 
dinem  beius,  el  psMem  eoBfestiaa  slbi  reprjcseoiari 
ceegtrunt,  terrUta  «1  tubaetia  pr^cposiiie  »  uilirmio- 
ribu&.  la  ipsa  eecieaia  Garlhii|^ensi  quidam  lurbu- 
leoii  per  hanc  epialolam,  veluti  quibusdam  faeibuo 
accen&iy  pius  esarsere  (Ep.  ixiu).  Scripsii  ea  de  re 
Cypriaous  ad  clerom  auum  Episloiam  xvu,  in  quft 
docel  slandom  essb  prieribus  Mtleris  suis ;  et  qola 
dixeram  confessom*  c  de  quibus  ratio  api^  te  eoA* 
sUierU  (^  posl  coamissum  egertul ,  » md»  eooohir 
dU  voluisaeeoDrcssorea  ut  tapaorun  eausQe  cixamiAA- 
rettlur,  ae  pevin^a*  faeere  qui  lempus  ad  eaoi  rem 
eispectare  BoMaiH.  aeveni  eoafesaorcs,  cui  reo^ 
ulirs  legem  tl  modMs  perducebmii ,  quM  lameu  Cy^ 
priaous  eteoMMukMftMeai  mtelus  6Mra|  si  q^is 
se  'meoosub»  laqwis  eommiMiioMm  dairel »  noR  auai 
sanlpeteffo  ui  a»ie  Eoclesi»  paeem»  anl«  CypRiam 
judicium  pax  darciur.  UiM  Luciaiius  la  Epi^ol»  a4 
Celermum  peiil  ul  phures  Roa»ai»  Ecekttc  lo^  gui 
ip6i  ruecaAftcommeudciii,  ifc:i  pae«m  liobeaAft»  c  cim 
Pommos  ccapeffil  ips*  Eccksiw  pacem  dare»  el  expc^ 


CTPRUM.  m 

siia  eausa  dfHd  episcq^.  1  llisil  elUim  Cyprimius 
ad  derun  suttui  Bpislolam  CaldeAll ,  ei  qwam  ipst 
Cahkmio  reseripaeral. 

Ktt  bis  rerum  anguatiit  peropforioae  sapcrteMn»! 
Utiem  Clen  Romanl,  tam  eliam  cenfiesseruai,  ncui 
ilhe  quidem  ad  GypritMiro  ( neudom  enim  accurald 
de  ilKua  rebus  cogoovenml ),  sod  prim»  adcUfum 
Cwrtka^netuem ,  allerae  ad  Canhti§mmim  tmftmmtu 
Scriplai  fueruM  auiequam  Epislola  xv  Cypriaiii  Re« 
nam  fuiaset  perlala.  Nemra  aA  vm  pervciiily  sed  cx. 
Cypriani  Epislola  xxiu,  (focimna  m  iHs  c  Evanfolii 
pieonra  vig<«efli  el  discipttaMi  relMttlam  legis  Domi^ 
nic®  »  viguisse,  ae  toboroftii  Cyprimioel  eomra  in- 
vldix  impeliMi  lotis  fidei  vitihiis  resisle«li  plurimiim 
pirftsidii  aliuliise.  Easdem  lilier;j«  eeiamemerai  Clc- 
rus  Uomaaus  is  E^  xxxi ,  duM  ail  ae  ui  superkH 
ribus  lillcris  seuleQrmm  tuam  i  dilucidaexposiiioQe  i 
protuiiase  adversus  Lihellalicos»  ftceuoo  etiam  coulra 
eos  qui  saerificaveraut  iMe«i  aiHuii  ooiiseusumquo 
moHsUasse*  Si  )urt  suo  et  hoaori  dcbilo  allcnlus 
fuisset  Cyprianus ,  kestsseni  e«m  ejmsmedi  liiierce  aJ 
eteruQi  el  eonfessorcs  eo  pralermisis  scripl».  Secl 
quidquui  Eceld^te  proderai,  graiom  et  wm  poittii  nob 
aecidcte ;  ae  stsiim ,  ui  in  maximo  hMeftcio ,  gvaiias 
efpilCleroElomaao  et  confessdrlbus.  Aederuas  ^pm* 
dem  cerliorero  facit  pcr  Ep.  xxhi,  Hmi  4e  ptisiirtia 
Laciasi  £ict*is ,  tum  de  MxvissiiDta  meilhtts  ab  eo 
excitatis.  Couiessoribus  amcm  per  Ep.  xxv  greihe 
latiir  mm  ob  coAfcssioiiis  gloriaai«  lumcllam  ehteiii* 
ntiiH»  diacipiina  ddendeodfir  siudium.  Ihe  ItHesm 
xxitt  el  XXV  per  Salurum  el  Oplatum  perbto  ftie* 
ro«y^  querumprimum  Cypriamis  ledoiemt»  aketuai 
bypodiacenum  l^rsA  s4  hoc  umihus  liueraipiiii  put^ 
fere^darum.  Cum  euim  e#arierel  iUm»  per  cletieut 
scribere»  scirel  auiefls  plurimosex  suis  ahseuies  esso^ 
pauceSiveco  qui  erani  Cairtbaiiao«  vix  sd  iiiuiisterieflft 
quiniidiniui  0|>eris  suIQcere  ^  uecesso  habuil  novos  aU- 
quos  constituere  qui  mitieseuluc.  S<fx  aJtol  lilleras 
per  eos<km  clericos  miail  ad  Clerum  RonMwui^ 
nempe  Epistolas  xvii^  xvss»  xw^  ei  xx,  do  fuibuA 
jam  locuii  sumus»  ac  praaierea  liHaras  Celeii«l  ad 
l.aciauum,  a  Luciani  reti^unjoiiei»  ^  aiud  FsAKiL 
XXI  ci  xxii,  de  quibus  pftuee  dicesius» 

XIII.  —   DE  EPISTOLA  GEtERINr  AO  LUCTAlUJtf  ET  EES« 
PONSO  LUCIANl. 


CclcriimsCarlbai^ncosJs,  cum  Rooue  ^vmrvvpi» 
ibique  ift  carcerem  pro  Ciirisio  coujedus  eximia  cofr^ 
slautix  exempla  edidissel,  plurinHn»  doMs  lfaxi(l 
ex  kipsii  dusrum  mulieruu^,  {iamerim  e^  Caodid«a 
qum  sncriikaveraai.  Uarmn  miA,  0004^,  o^  misi^ 
miis  esl,  Numeria,  ipsius  sorof  erol,  seivioail  pco 
iUiitf  faclis  in  hac  die  bililia^  Pascbae.  fieotem  die  a(t 
noctc*  in  cilicia  'el  cioere  lacrymsbiuubua  dicsexe^ 
gisse  ei  sjuc^  usque  ia  hedierniioi.  iJiam.  pratlgrea 
mulierem  comracmoral,  ELecusam  uomioo^^qux  uoq» 
8aci;iiicavei:al,  sed  lameo  asceoderal  us<|ue  ad  Tcia 
Fata,  oiindedesceBderal;  dooaenim  uiimeravecai 
ne  socrificard.  Ito ui»  %  jam  eaus;i  atidiiu«  prccepo* 

Digitized  by  VjOOQIC 


109  VITA  SANCri 

ruat  esA  i^nepesiti  lantis|i«r  sie  e$sc  dooee  episeopiis 
consiilualur.  >  Rogai  ergo  Lnetaiiiim  Gelertnus  ut 
ca*ieris  confessoribos  refierM  et  ab  eit  petat  <  ut  qui 
pri«r  eorofUHttS  fierit«  isiis  sororibas  lale  pcecaiuin 
reimitant.  »  Aiqoo  id  petit  non  siio  lantiim  iioinine , 
sed  etiain  sexaftDia  «(ninqtte  eouressarum ,  rHl  quos 
Garibagine  Romam  vcaieDies  istx  mul^res  c  in  por- 
tnm  deseenderani  ct  in  nrbem  levavenint,  eisque 
ministrateruiit  et  in  omnibus  foverunt.  t  Sperabat 
CeleriDtts  t  secimdum  earum  pcenitentiam  ct  opera  > 
qm  penes  eonlidssores  feeerant,  c  Cbristum  eis, 
marfyribas  petemibns,  iBdulturum.  >  Liqoet  baiie 
epistalsm  diebos  pascbalibas  seriptam  esse,  ei  bis 
terbls  qam  Balmios  ex  aniiqiils  eodicibtts  eruity 
I  in  baedielaetiti»  Paseh^.  >  Existimant  eruditi  viri 
iXerinnm  seripsisie  aUis  oliam  eonfeasoribus;  sed 
fideHr  probal>iBas  ^ohiisse  eom  at  banc  epistohim 
Luciaiios  aKis  coiifessoribtts  Ifgeret,  aesibi  comrao* 
nem  csse  enm  illis  existimaret.  Noa  enim  aliud  desi« 
giiant  bxe  Celerini  YcrtM  :  c  Nam,  boe  scire  debes 
me  el  dominis  roeis  fratribus  tuis  scripsisse  lilleras, 
q«as  peto  pro  iUis  sk  legere  dig neri^  > 

Neeesse  non  erat  Lueianttm  preeibas  fotigare,  qut 
tnrikmi  io  boe  genere  modnfn  tenebat.  Iiaqne  sic  re« 
s|Mmdcl  Celerino,  ol  lapsis  mulieribtts  nilii)  oximium 
eoneedere  ndeator ,  sed  profoso  in  universos  lapsos 
beoeficio  eas  cookprebendere.  Narrat  enim  oniversos 
eonfessores  c  ex  eompoeto  universis  pocem  >  dkni* 
sisse ,  ae  Panhim  Biartyrem»  dnm  adb«c  m  eorpore 
essH,  stbi  dixisse:  <  Lndaiie»  coram  Cbrislo  tibi  dico» 
ttisiqttispost  areessitioBeDi  meam abs  te  pacem  pe- 
tierit»  da  in Domioemeo.  >  Hinc  pocem  non  iis  tan- 
l«m  molieribtts  eoncedii  qoaa  Celerious  eommen- 
^Bverat»  <  sed  el  qoas  scias » inqttit»  ad  aoimttm  no- 
siram  pervenire,  >  id  es4,  qttsrum  eora  aliqiia 
lODgiBMir.  SimiU  utilBr  biqttoodi  ratio«e  'Trajaous  in 
Episl.  xxviu  ^  ad  Plimttm  :  c  Pertinet  ad  animum 
moBm»  inqttit^qttaii  iiiikere  in  provinciampervenias.  > 
Ssvieimi  atttem  iimie ,  ot  ett«  maxime,  persecaiio. 
Narral  enim  Ltteianus  se  eiwi  aliis  confessoribus  ab 
oclo  diobtts  iteralo  reebnum  esse ,  ac  sperare  mariy* 
rom  qiti  jam  eorooali  fuerant,  8»ciuro  brevi  cum 
aliis  fulurum.  Bdtt  e^islola  in  AimaUbw  Cypriamch 
scffipia  dieitur  c  awBsemaiojamaCeclo^  >  sed  prorsus 
oiendqse.  Nam  io  ea  LuclaBMS  diserto  decbrat  uni* 
versOB  coBfessores  ttniversi»  lapsis  pacem  dedisse , 
i|tto4  laaaettCaciaiis  non  loniarttB^  nisi  post  scriplaro 
Cjrpriani  EpisL  xv,  ad  RooaaBos^  qI  ipso  Cyprimius 
leslBlor  ioEpist.xxtti. 

Ii)  bis  CdsriBi  el  Lttciani  litteris  eommemoralBr 
eoBfosor»  qoem  BonBMiK  o«mdem  esse 
i  SBtttmiBO  CartbagiBattsi »  qttom  Cypriaotts  lo- 
Eplsl.  xxm ,  post  tonBOBta  adbuc  bb  earcere 
pesimm  Baiies  KbeHos  dedisse,  ctti^  sBa  CBm  Au- 
pdiBiBScriplBerBlepistoit  RoBmBoram  eonfessorBmL 
Al  praiscioi  dBO  disiiBfendi  sbbi  SalarnlBi, Ream- 
mmci  CanbBgiaeBBts.  Mam  SBlarBMws  ou}«s  Boamie 
LoeiaBttaa  CdsriBas  saiatal,  )am  ibi  iB  c  pmBo  mig» 


CYPULVNL 


110 


laram  faniti» 


»  fttcrai:  Id 


deCar- 


tbaginensi  Salurnino  iulcUifi  non  polosl.  Naro,  cura 
ba!C  scribcrei  Celcrlnus  in  die  Ixlitix  Pascbx,  non- 
dum  Cartbaginc  inflicta  fueraut  tormcola,  vcl  sallcm 
nonduin  Iiujus  rei  fuma,  nedum  ipse  Saiurninus  post 
lormenla  in  carcerem  reductus  Romam  pervcnirc  po- 
luerat.  ilinc  Cdermus  iguorabat  an  Caribaginenslum 
coufessoruro  aliqui  jaro  passi  aul  eoronati  fuisscnl. 
Dcinde  vcro  inlcr  molcsiias  Cypriauo  exhibitas  a 
Luciano,  supcrvenerunt  Uiiene  confessoruin  Roroa^ 
norom  Salurnino  ct  Aurelio  iuscripuo :  Lucianus  co- 
dem  teropore ,  id  est  paulo  post  episiolaro  dcciroain 
quintam  Cypriani ,  cl  concessam  licenter  lapsis  uni* 
versis  pacem,  respondet  Celenno  et  Salurninum  salu- 
tat.  Necesse  est  ergo  duos  Saturainos  dislinguere.  Ac 
Carthaginensem  quidem  jaro  eoronatimi  Cuisse  credi- 
derun,  cum  liiterae  conCessorum  Romanomm  ipsi  ei 
Aurclio  inscrlpto)  venerunL  Quodenim  aii  Cyprianus 
eura  post  tormenia  adhuc  in  carcero  coostitatuni 
nullos  iibellos  dedisse«  vi^letur  ii»dicaro  eom  non  ali- 
lerecarcere»  qiiam  martyrio  soiutum  fuisse.  Similiter 
ait  c  Fauk) » etijus  excessum  cominemorat»  adiiuc  in 
carcere  posito,  Lueianum  nomiue  iUius  libeUos  mano 
sua  scriptos  dedisse.  >  Certe  nondum  soluti  erant 
coDfessores  e  carcere  eum  scribcret  Cyprianus  hanc 
Epislolaro  xxui.  CorrupUuu  in  epislola  Celermi  msi- 
gnero  locum  conabor  eroendare.  Sic  iegiuur  in  editis ; 
c  Peto  Umeo»  charissioEie,  a  Domino,  ut,  si  ante  cruoro 
illo  sancto  laveris,  si  prius  passus  iueris  pro  nomiiio 
Douuni  nostri  Jssu  Christl ,  quam  liuer»  mex  te  in 
boc  mundo  apprebeodant,  vel  nunc  si  apprehende- 
rint,  mibi  ad  hoec  rescribas.  >  DesudaruBl  cditores  iii 
his  verbte »  nec  quidquam  expii<»re  potueruiit.  At  in 
codice  ms.  olim  Itoiuxij,  nunc  bibiiothecae  Regix,  sic 
kgiiur :  c  PeU>  tamen,  eharisslme,  a  Domlno,  ul  anU) 
cruore  illo  sancto  laveris  pro  nomine  Domini  nostri 
iesu  Christi,  quaro  te  Uuer»  me»  in  hoc  mundo  ap- 
prebendanl ;  vel  Dunc  si  apprehenderuit,  mihi  ad  hxa 
rescribas.  >  Prxchira  saoe  ct  digna  martyre  senten- 
tia!  Confirmat  hanc  iectionem  codex  Gratiauopoliunusp 
qui  iiabet :  c  Peto  UmcB>  diarissune»  a  DofflinOp  ui  a 
Bie  craore  illo,  eu^.  > 

XIV.— SCRIBIT  S.  CTPftfAmrS  AD  GLERtltDEOROlNAtlONe 
SATURI  ET  OPTATI. — YARI^  LAPSORUM  AD  SANCTUM  CY- 
PRIANUM  LlTTBRiE. — CLERUS  REMOVET  A  COVMUIIIONE 
SUAGAIUM  DIDDENSEM. —  QUO  TEMPORE  LlTTERiE  XXIIt 
ET  XXIX  SCRIPTiE?— DECLERIROMANI  ET  CONFESSORUir 
LITTERIS. 

Poslquam  Saluriun  et  Oputum  clericos  constituit 
Cyprianust  eosque  Romaro  cum  iitleris  inisU,  scribil 
ad  clerttin  suum  Epistolau  xxiv , ,  m  qua  rationem 
reddU  cur  novos  clericos,  iuconsulto  cleror  creasset ; 
quomq«am  ne  id  quidem ,  ioconsulto  clero ,  Cactum 
esso  (temonstrat;  siquidem  illos  c  jampridem,  uiquit, 
coHrniuni  consilio  clero  proximos  feceramus,  quando 
attl  Salttro  die  Paschae  semel  atque  Ueruro  leciio- 
nem  dcdiflms,  aui  modo  Cttm  presbyteris  doctori- 
biBlecU)ffes  diUgenU^r  probaremus,  OpUlttm  iuter 
lcclsf es  docU)rem  audieiuium  coo«tiuuBuis»exami< 

Digitized  by  VjOOQIC 


!H  MTA  SANCTl 

ivuiicS  an  congrucrenl  illis  omnin  qwx  esj^c  dcbcni 
iii  liis  qui  ad  rlcruin  parnbnntur.  >  Scqiiciitibus  sa*« 
culis  non  clero  soliim  proximi,  sed  ciiam  nddicti 
crniil  cl  adscripli  qtii  scmcl  et  iterum  legcmnt.  Ilinc 
Aitgustinus  Epist.  lxiii«  conscicntiarn  Severi  implo- 
rat  <  utruin  homo  qui  in  ccclcsia  merc,  inquil,  di- 
spcnsntioni  creditn  jnm  legere  coepcrai ,  ct  non  se- 
niel ,  sed  ilcrum  ct  tertio ,  iion  fuissc  lector  possit 
atit  dcbcnt  judicari.  >  Decrctum  in  concilio  Milcvi- 
tnno  nii.  402,  ut  quicumque  in  ecclcsin  tcI  scmcl  lc* 
gcrit,  ab  alin  ecclcsia  non  tcnentur. 

Fatetur  se  nescirc  Tillemontius  quns  Hitcras  dcsi- 
giici  Cyprianus  initio  biijus  Epistolx  xxiv,  ubi  sic 
loquitiir :  c  Ne  quid  conscientiam  vcslrnm  Intcrct , 
fmtres  charissimi,  quid  milii  scriplum  sit  quidqiic 
cgo  rescripserim ,  utriusqiie  epistohc  vobis  cxeiii- 
plum  misi,  ct  credo  vobis  id  quod  rcscripsi  iion 
displicere.  >  Sed  ,  cum  Cyprianus  in  Epislofa  xxvii , 
qiix  imiilo  post  hanc  vigesimam  quartnm  scripin  cst, 
lestetur  nuper  sibi  scripsisse  quosdam  c  dc  lapsis  hu- 
miles  et  miles ,  et  trementes  et  mctuentes  Deum ,  et 
qui  iu  Ecclesia  sempcr  gioriose  et  grnnditer  opernti 
sunt;  I  seque  illis  gralulntum  essc  nc  Dominum 
dignntum  efse  c  ostendere  quid  ejiismodict  talcsservi 
dc  ejiis  benignitaie  mcreantur ;  >  libenier  credido- 
rim  hanc  lapsorum  epistotam  et  Cypriani  rcsponsio- 
nem  simul  ad  clernm  Carlhaginein  missas  csse  cum 
Epistola  XXIV.  Non  cadem  exstilit  iit  omnibus  Inpsis 
aniini  nioderaiio.  Quidam  enim  ad  Cyprinnum  scri- 
pscrunt  c  pncem  non  daiidnm  sibi  posiulnntes,  scd 
quasj  jnm  daiam  sibi  vindlcantes  (Epist.  xxix) ,  > 
el,  quod  Cypriani  indignntionem  maxiinc  commovit, 
sic  scribebant  ut  c  Ecclcsio!  nomine  littcms  faccrent.  > 
Scripsit  ad  cos  Cyprianus  Epistolam  xxvii ,  ut  eo- 
runi  tcmeritatem  repriineret. 

Circn  idem  lempus  ccrtiorcm  illum  fccit  clenis 
Carlhaginensis  se  cx  consilio  episcoporum  qui  adc- 
rant,  cum  Gaio  Diddensi ,  ejiisque  diacono  communi- 
cnndum  non  ccnsuisse ,  quia  communicaverant  cum 
lapsis  commqiie  oblaiiones  obtulerant,  ct  ab  episco- 
pis  scmel  atquc  iterum  moniii  pcrsiiicraiit.  Laudat 
Cyprianiis  cleri  sui  consiantiam  ^  jubct  ut  cpistolain 
(]uam  ad  eos  scribebat  ( cst  auicm  vigcsiina  octava ) 
cpiscopis  legaiit,  ac  si  quis  dc  prci>bylcris  aut  diaco- 
nibus  suis,  vel  etiam  dc  perogriiiis  conimuuicnrc  cum 
lapsis  audcai,  a  communionc  su;\  arccatur.  Cum  au- 
lem  consulius  ciiam  a  clcro  fiiissct  dc  Philomcnq  ct 
Forluiiato  hypodiaconis  ct  Favorino  ncolyiho ,  qui , 
cum  mcdio  tempore  discessisscnl ,  nupcr  rcdicmnt, 
tempus  hujus  rei  dijtidicandx  nonduin  esse  existima- 
vit,  co  quod  mutii  adhuc  dc  clero  abessciit,  ac  singu- 
lorum  tracianda  cssct  ct  lim:indi  penilus  ratio  non 
tantum  cum  collegis,  scd  et  ciim  plcbe  ipsa  uiiiversa. 
Ilaqiic  statuit  ut  c  interim  sc  a  divisionc  inensurna 
tantum  contineant,  iion  quasi  a  mioisterio  eccle- 
siastico  privali  esse  videantur,  scd  ut  intcgris  omni- 
bus  ad  nostrum ,  inquit ,  pncsentiam  diffemntur.  > 
Tum  Cyprianus  his  de  rebtis  Romam  scribit  Episto- 
laro  XXIX,  per  Fortunatum  hypodiaconum,  simulque 


CVrWANl.  112 

mitiit  cl  lapsoriim  cplslolam  ci  responsum  suum ,  cl 
quns  poslca  nd  clcrurn  rcscripscrai. 

Sic  autcm  inter  se  ncxac  sunl  ircs  illjc  rutcr.TB , 
ncmpc  XV ,  xxiii ,  xxix ,  qtias  Romain  misil  Cy- 
prinnus,  ut  pcnc  conlincntcr  scriptx  vidennlur.  Non 
dubiuni  cst  quin  Epislola  xxiii ,  pcr  Sattirum  ct 
Optalum  missa  sit,  antcquam  Clcrus  Romanus  rc- 
spondissct  Epistoljc  xv ;  siquidem  uiiquc  Clems  Ro- 
manus  eodem  excmplo  respondit.  Quinctiam  postrc* 
ma  ,  qux  pcr  Foriunatum  missa  est ,  aiitc  scripla 
videtur  quam  Cypriamis  litleras  Romanorum  acce- 
pisset.  Nam  procul  diibio  pro  suinma  sun  humnnitntc 
grniias  illis  cgissct  qiiod  sibi  in  molcslissinus  rcbus 
inntosolalioexstiiisseiit.  Dcindcvcro,  qticniadmoduin 
CypriauMS  pcr  Salurum  ct  Oplaiuin  scribciis  diccbai : 

c  Post  facins  ad  vos  liltems aliud  ncccssii,  quod 

ncc  ipsum  Inlerc  vos  debuil ;  >  sic  etiam  iu  cpistola 
pcr  Fortuiintum  missn  dixit :  c  rostcaquam  ad  vos 
litlems  feci,  quas  misl  per  Saturum  lectorem  et 
Optaium  hypodi.aconuin ,  fmtres  noslri  do  quoruin- 
dam  prospecta  lemcriialc,  qui  pociiitenliam  agerc 
ct  Deo  satisfaccre  detrcctant ,  liiierns  nd  nic  fccc- 
ruiit.  >  Quamobrem,  cum  scse  proximc  consecittnB 
sint  ejusmodi  littcnc ,  immeriio  postremas  rejicit 
Pcarsonius  iii  mcnscni  octubrem ;  ncque  cnim  tani 
scro  collocandx  suni,  utqux  ante  acceptuin  epistolcc 
Jiilio  ineunte  scripto!  rcsponsum  missx  fueriiit.  Atque 
ipsa  eiiam  Cleri  Romani  rcsponsio  nimis  scro  collo- 
cari  videtur  mense  septembri.  Multa  cnim  concurrc- 
bant  cur  ciio  Romani  respondcrent  :  pcrturbatio 
ecclesias  Carthagincnsis  celcrcm  medicinam  postula- 
bnt ;  dcirahenda  erat  Cypriano  moiestia ,  quain  illi 
Romannrum  silcntium  et  iniqux  suspiciones  attule- 
rant.  Probabilius  ergo  est  ipso  mcnse  augusto  venisse 
prxolarissimas  illas  Cleri  Romani  et  confessorum 
irtteras,  qux  sunt  apud  Pain.  xxxi  et  xxiv,  ac  tum 
Epistolsc  XV,  quam  Cyprianus  purgandi  sui  causa 
scripserat ,  tiim  etiam  illi  quam  postea  pcr  Saturum 
et  Optatum  misit,  eximiam  responsionem  coiiiinent, 
Novatiaiius,  iit  pcrspicitur  ex  Epist.  lii  Cypriani 
(p.  67),  scripsit  haiic  cpistolam  xxxi,  quacuin  Clcrus 
Romanus  simul  nd  Cyprinuum  misit  littems  Ecclesiae 
Romnnac  nominc  in  Siciliam  scriptas. 

Tniitum  solatii  ex  hisCleri  Romani  ct  confessorum 
litlcris  perccpit  Cyprianus,  easquc  omnibus  adeo  uti- 
les  fore  judicavit,  ut  Saiuro,  qui  cas  videtur  Roina 
retulisse,  mandavcrit  ut  singulis  dcsideranlibus  de- 
6cril)endi  potesiatem  faceret.  Illas  etiam  ad  clerum 
suum  misit  cum  iis  quas  Romam  ipse  scripscmt, 
sjmul  pnccipiens  ( pcr  Epislolam  xxlii )  ut  et  sua 
scripta  ct  illorum  rescripta  frairibus  iiinotcscant ; 
sedct,  si  qui  dc  peregrinis  episcopivel  presbyleri 
vel  diacones  pra^sentes  fucrini  vel  superveneriut , 
hxc  omnia  audiant,  et  si  excmpla  cpistolarum  tran- 
scribere  et  ad  suos  perferre  volncrint,  facultatem 
transcriptionis  accipiant.  Discimus  ex  Epistola  lh 
Cypriani  hasCleri  Romani  littcras  per  totum  mundum 
missasfuissc,  et  in  notitiam  ecclesiis  omnibus  et  uni- 
versisfmtribusperlatasfuisse.  Hincdeclaratin  Ep.  xl, 

Digitized  by  VjOOQIC 


115 


Qux  scripta  esl  iniiio  an.  251 ,  scniel  plac&isse 
t  lAin  nobis ,  inquii ,  quam  confessoribus  el  clericis 
urbicis,  iteni  univcrsis  episcopis  vel  in  uoslra  pro« 
vincia  vel  iraus  niare  consiiluiis,  ut  nibil  innoveiur 
circa  b|)sorum  causam ,  nisi  omnes  iii  unum  con- 
veuerimus ,  elc.  i  Non  muUo  posl  Glerus  Romauus 
in  camdem  sentenliam  respondit  litlcris  Cypriaui, 
quae  script;i!  quidem,  ul  jam  diximus,  antequam  Sa- 
lurus  rediissct ,  sed  tamen  postquam  ille  Uoma  pro- 
fectus  ruernl,  in  banc  urbcm  a  Fortunaio  subdiacouo 
pcrlat^e»  nccessiiatcm  Clero  Romauo  aiiulerunl  ile- 
rum  scribendi.  Haec  Epistola  apud  Pam.  cst  xxx. 
Sub  fiuem  episiola;  gratias  agunl  Cypriano  quud  suo 
morede  iisquac  ad  Privatum  Lambesiianum  spcctanl 
jiuntiaverit.  Declarantelium  ante  iUius  liiteras  fraudcm 
callidi  bominis  latere  non  poiuisse.  c  Naui,  cum  aiilc- 
bac,  inquiuiit,  quidam  ex  ipsius  nequili;c  coborle 
Tcnissel  vcxillarius  Privati  Futunis  ei  fraudulentcr 
liitcras  a  nubis  eliccrc  curarct ,  ncc  quid  esset  la- 
tiiit ,  ncc  liiteras  quas  volebal  accepit.  »  Scrii^seral 
crgo  (^yprianus  nliquam  de  boc  Privato  epistolaui,  de 
quo.nibii  prorsus  exslal  in  tribus  litteris  quas  com- 
mcmoravimus  ;  sed  bu;c  epistola  cum  multis  aliis  in- 
tcrcidil.  Non  dubium  est  quiii  bxRomaiioriim  cpislulx 
magno  usui  Cypriauo  ruenul  iii  bis  rcruin  didicuUa- 
libus ;  atque  b:i  c  forlc  causa  cxsiiiit  cur  iii  epislulis 
quas  rcliqiio  biijiis  auni  temporc  scriptas  rccensebi- 
mus,  iion  iidein  ciirarum  aculei  Cypriaiium  puugcre 
vidcanliir,  comprcssis  videlicel  :id  tempus  sediliosis 
cl  ueraria  cousilia  lacitc  iiiteiidculibus,  qtix  anijo  sc- 
qiienii  iiieuiile  perficerc  conati  sunt. 

XV.  —  PERSECUTIO  RECRUDESCIT  :  PAX  FUTURA  S.  Ct- 
PRIANO  REVELATUR.  — RES  INTERIII  AB  CO  CEST/E  ET 
SCRIPTiC  ANNO  250  EXEUirrE  RECENSENTUR. 

Circa  mensem  octobrem  scriplam  conjicio  Episto- 
lam  xxxvii,  in  qiia  Cyprianus  presbyieros  ct  diaco- 
nos  idem  admonet  quod  jam  sxpe  iiios  admouuerat , 
ut  confessoribus  in  carccrc  conslituiis  oinnis  diligeii- 
tia  prrebcatur,  et  dies  quibus  iii  carccrc  excedunt , 
nnnotcntur.  Laudat  diligeuliam  TcrluUi  prcsbyteri 
cum  in  coiifcssoribus  omui  bumaiiilutis  officio  juvan- 
dis ,  tum  in  diebiis  quibiis  in  carcere  transcuni ,  sibi 
siguincandis.  llanc  epistolam,  niiuus  commode  in 
niaximo  persecutiouis  ardore  a  Tillemoiitio  et  aliis 
collocaiam,  refi^rre  nialui  ad  iilud  tempus  quo,  refri- 
gescente  pcrseculione,  et  confessoribus  magis  in  car- 
ccre  quam  iuter  tornienla  morienlibus,  sperabat  Cy- 
prianus  se  cilo  sacrificia ,  Domino  prolcgentc ,  cum 
clcro  suo  cclebralurum. 

Scripta  iton  multo  post  videlur  Epistola  viii,  cum 
in  visiuiic  diviiiitus  obiata  Cypriauus  audiisset :  c  Dic 
iili  securus  sil,  quia  pax  veiiiura  est.  Sed  quod  inlc- 
rim  morula  csl,  supersunt  adbuc  aliqui  qui  proben- 
lur.  I  Persccuiio  adbuc  grcgem  populubaiur,  ut  sta- 
tim  addii  Cyprianus,  et  cum  interdum  miiior,  inler- 
dum  asperior  fuisset ,  videiur  sub  ^psum  niiem  ,  ut 
observat  Tillcmontius,  viulenier  rccruduisse.  Quod 
enim  ait  Cyprianus  tormenta  veiiisse  dum  confesso- 


VITA  SANCTI  CYPRIANI.  4|i 

res  non  teneni  disciplinam  ,  non  videtur  res  menso 


aprili  aut  inaio  gestas  in  memoriam  revocare  ,  sed 
praesentem  rerum  statum  describera ,  idque  ex  ejus 
verbis  salis  perspicitur.  c^uasautem  plagas,  inquii, 
quos  vulnera  non  meremur,  quando  nec  confessorcs, 
qui  exemplo  c:eteris  ad  bonos  mores  esse  debuerant, 
tcncant  disciplinam?  Itaque,  dum  quosdam  insolenter 
exlollit  confcssionis  sux  timida  et  inverecunda  jacia- 
tio,  turmenta  venerunt.  Ilxc  palimur  dclicto  et  me« 
rito  nosiro. »  Videtur  ad  boc  tempus  refercndum 
qiiod  iiarral  Cyprianus  iu  Epist.  xl,  de  quinqiie  pri« 
moribus  Cartbaginis,  c  qui  ediclo  iiuper  magistrati- 
bus  fucrant  copulaii,  ut  fidem  (  Cbristianoruui )  su- 
bnicreiit. »  Non  eniiii  hic  visionem  referl,  ut  nonnul- 
li  existimarunt,  sed  reui  omuibus  coguiiam  et  tes* 
lalam ;  ncc  difficile  creditu  esi  quinque  urbis  priiiio- 
res  magislralui  iii  edicio  aliquo  adversus  Cbrislianos 
aiii  promulgaiido  aut  exsequciido  adjiincios  fuisse. 
Quod  autem  addit  Cyprianus,  c  Eadcm  nunc  raUo  , 
e:idem  rursus  evcrsio  per  quiiique  presbyteros  Fcli- 
cissimo  copulatus  ad  ruiuam  salutis  inducitur  ,  »  id 
profecto  iion  facinus  presbytcrorum  visione  aliqiia 
pracsigiiificalum  fuisse  indicat,  sed  poiius  ideiii  Kc- 
clesiae  ab  illis  pcriculum  creari,  quod  ei  antea  a  ma  • 
gistraUbus  et  quinquc  urbis  primoribus  exstiterat. 
Violentam  fuissso  itersecutipnis  conclusionem  III ud 
etiam  argumento  est,  qiiod,  cum  clerus  Carthagiueu- 
sis  integer  ^iactcuus  ct  purus  inler  tanta  maloruni 
contagia  fuisset,  nonnullorum  ruinas  Cyprianus  in 
liUeris  boc  aniio  exeunte  scriptis,  nempc  vi  ct 
XXXV,  deplorei.  Eos  aulem  qui  lapsi  sunt  ex  prcs- 
byterio  fuisse,  nun  ex  inferionim  clericorum  nutnero 
inde  conjici  polest,  quod  Cyprianus  presby terum  Nu  - 
midicum»qucm  CarUiaginensium  presbyterorum  nii- 
roero  adscripsil,  mir.ibiliter  scrvatum  fuisse  dical  iu 
Epist.  XXXV,  ut  I  eum  clero  (Carthoginensl)  Domir 
nus  adjungerel  el  desulatam  per  lapsum  quorumdam 
presby tcrorum  copiam  gloriosis  sacerdolibus  adorna- 
ret.i  Aiidem  non  diciide  Aurelib  etCelerino  glorio- 
sis  confessoribus,  quos  circa  idem  tompus  leclorcs 
ordiiiavit.  Prcsbyter  ilicNumidicus  hortatusuocopio- 
suni  niartyrum  numerum  lapidibus  et  flammis  nc- 
calum  anle  se  niiserai,  uxorcm  laieri  suo  adliasrcn' 
tem  concreniaiam  simulcum  cxterislxtusaspexerat. 
Ipse  seiiiiuslulatus  et  lapidibus  obrutiis  et  pro  roor- 
tiio  dcrelicius»  a  filia  sollicitc  inquireitle  inventus ,  ct 
cxtrnclus  el  refocillatus  ,  remanserat  invilus.  Huuc 
Cyprianus  ad  episcopatum  promovere  statuerat  cuui 
Caribaginem  rcdiisset ;  sed  inlcrim  admonitus  et  in- 
siructusdignationedivina,eumprcsbyterorumCarUia- 
ginensiuni  numero  adscripsit,  ac  bujus  lasUtiae  niiu- 
tium  ad  presbyteros  et  diaconoi  et  plebem  prescrip- 
sit  (Epist.  xxxv). 

Circa  idcni  tempus  duo  exiuui  confessores  a  Cy- 
priano  et  episcopis  qui  aderaut  ordinati  sunt  lecto- 
res,  Anrelius  et  Colcrinus,  prior  quidem  Aurelius,  ac 
paucis  post  diebus  Celerinus,  qucm  Cyprianus  Aure- 
lio  adjungere  voluerat,  sed  is  honorcm  constanicr^ 
reciisavii,  ac  tandem  visione  noclu obbia  coactusest^ 


14* 

ced6f«.  De  liis  wdinftdeiMim  Gyf^Hanus  pmbyteros 
et  diaconos  ac  plebem  aniYersaai  oeniores  facit  per 
Episi.  txxni  ei  xxxfv.  fl»e  autem  coniigere  inter 
prima  pacis  afful^ife  saodia,  «t  palet  ex  liisCypria- 
niverbiedeAvfciio,  in  Ep.  xxxiii:  c  Domiiiico  le* 
gii  inlerim  nobis,  id  est,  atKplealvs  est  paccm  dum 
dedicat  lectionem.  i  Erat  Aurelii»  iilustris  adoles^ 
cens,  in  annis  adltiic  novellus,  sed  in  vlriulis  ac  lidei 
iatide  proveciiis  :  bis  cenfesstis  fuerat,  el  eoram  ma^ 
gislradlMis,  qoi  eiNn  exsitio  damnarunt,  eteoram  pro* 
consutc,  eujus  jussu  acerritne  eruciitus  est.  DuUital 
CypriaiKis  utmm  in  eo  plus  prsedicet  gloriam  vuliie- 
rum,  an  verecundiam  nMTum  et  eximiam  bumilita* 
tem.  Ceicrinns  quoque  gravisaimos  cructauis  pertuio* 
rat,  ac  tpsum  Decium,  cujus  iuboculis  torquebator » 
virtttiem  suam  laodare  et  admiraricoegerat.  Domes* 
tica  iltum  excmpla  faortabaHtnr;  nam  avia  ^us  Ccie* 
rina,  patruus  et  avunculus  Laureulinus  et  £gnaiius 
martyrii  ooronam  reportaveraut.  Egr^ium  illud  par 
adolcsceiitlom  Cyprtanos  non  altlus  evexit,  quam  ad 
lecloris  munos ,  sed  presbyterii  hoiiorem  Jfim  tum 
illis  designavit,  c  ot  et  sportulis  ttsdem  com  presbyte* 
ris  »  honorarentur,  c  et  divisioiies  mensomaft  »•* 
quatis  qnantitatibus  i  partirentor.    * 

Celerinus  Honia  in  Africain  adveniens,  cuni  se  ad 
Cypriamim  conlulisset,  demons^ravit  ei  quanii  Hlum 
facerent,  qoantomque  diNgerent  Romani  eonfcssores. 
Ilanc  caosam  habntt  Cyprianus  scribendae  ad  illos 
Epistolae  xvi,  in  qoa  quid^  sic  describit  qoatuor  anni 
tempcstates,  quas  in  carcere  eonfcssores  iraduxerant, 
iit  nou  dubium  sit  quin  lia>c  epistola  boc  anno  160 
exacto  aot  saltcm  exeuntescripta  sit.  Postqiiam  mo- 
rula  qnam  prvdixerat  Cyprianus ,  cfduxii ,  iiiiiium 
altquod  pacis  degusiavii  ccclesia  Carthagincnsis,  ne 
confessorcs  e  carcere  soluti  snnl.  Ilurqm  maxinia  pars 
confcssionis  gtoriaai  optimis  moribus  tiiebatur ;  sed 
iionmtlli  tanide  laudi  dedecores  fuerant,  quibus  Cy- 
priniHis  ebrietatem  et  laseiviam,  arrogantiam,  eonteii- 
tioncin  ei  promiscua  cuin  niulieribus  eubilia  exprobrnt 
in  Ei)istota  vii.  Idein  eiiain  tanglt  in  Epistola  vi,  quam 
circa  idein  tempus,  ciim  adtiiic  iiivilus  in  seccssu  to- 
nerclnr,  nd  prcsbylcros  ct  dinconos  scrii<si(,  ul  cis 
pauperum  et  inaxime  confessorum  curam  commenda- 
rc(.  Quamvis  cnim  confessores  dlmissi  fuissent,  non- 
dum  tamen  plcna  ei  flrma  pax  illuxcrat.  Quamobrem 
Cyprianus,  etsi  Cartiiaginem  mente  et  animo  fercba- 
tur,  tum  ut  suos  reviseret,  tum  ot  res  ecclesioc  com- 
poneret,  tamcn  obsequi  coactus  cst  sapienti  presby- 
teri  Tertulli  consilio,  qui  auctor  ei  fucrat  nc  in  cum 
locuni  ubi  toties  poslulatus  fucrat ,  tam  cilo  prodirct. 
Nundum  extorres  redeundi  licciitiain  impctravcrant , 
cl  cum  nonnullos  iranquillior  rcrum  stattsinviiassct 
ul  iujussi  redirent,  vchementer  cos  rcprchcndit  Cy- 
prianus  in  cadcm  cpistola  vii.  Quincliam  pauio  airto 
fcstiiin  PasdKC  adhuc  orabnt  c  pacem  plenissimam 
prius  mairi,  tum  flliis  ejus.  » (  Cp.  \i.) 

XYI.  —  VICARIOS  PRO    SE    MITTlT  CTPRIANUS.  —  MlNiG 
FRLtCISSmf. 

;  Dum  Cyprianusin  sccessu  moratur,  neaucioresset 


VITA  SANCTI  CYPWANI.  ii6 

rumpendac  paeis,  fol  consiilere  onniibos  debebai; 
interlm  scribit  id  presbyteros  et  didconos  soos  Epi^ 
stolam  XXXVI,  in  qua  «it  se  ad  eos  venioram  ^naiido 
scripserint,  i  rebuseomposftis,  tpsom  venire  debere, 
aut  si  aiiie  dignatos  foerit  Dominos  ostondere.  » 
Deindc  bortatur  ul  c  vidaaron  et  iofimoromet  om» 
niuin  pauperoni  curam  dittgenter  i  habetut ,  <  sed 
ct  peregrlnts,  si  qui  Indigeiites  ftiernit,  somptos» 
suggcrani  i  de  qoantitate  mea  propria,  inqtiit,  qnam 
apud  Rogaiianum  compresbyterum  nostrom  dimlsi ; 
qute  qiiantilas  ne  fone  jamonlversa  erogata  sit,  misl 
cidem  pcr  Naricum  aeolythum  allam  portionem,  ol 
largius  ct  promptius  circa  laboranles  fiat  opera- 
tio.  >  Observat  Tillemontius  viderl  ex  his  verbis 
Cyprianum,  cumCarthaginedlscederet,  pecutiiaesum- 
mam  apud  Rogaiianum  reliquisse.  In  quo  qoldem 
plurimis  se  difacultatlbusimplicari  fatetor.  Nain  pri- 
mo  Rogatianus  antesecessum  Cyprianieonfessosest, 
sic  enim  existimalvir  eroditus.  Deinde  vero,  etiamsl 
prius  discessissel  Cyprianus,  cum  Rogatianuslamdio 
In  carcere  Jacuerit,  non  videtnr  pecunise  summa  in 
tuto  apud  eum  foisse.  Denique ,  cmn  haec  Epistola 
xxxvi,  anno  ^  exeunte  aut  ^5\  ineunte  scripta 
sit,  ciir  dubiiai  Cyprianus  an  pccunia  quam  tanto 
aite  dedcrat,  univcrsa  erogata  faerit  ?  His  incommo- 
dis  permotus  Tiilemontios,  pro  his  verbls,  c  apud  Ro* 
gatianum  dimisi ,  i  legendum  conjlcit,  f  ad  Roga- 
tianum  mlsi  :  i  sed  necesse  non  videtor  immuure 
contcxtum ;  neque  enim  bsec  verba  necessario  de- 
monstrant  Cyprianum  Carthaglne  discedeniem  Roga^ 
tiano  pecuniam  commisissc ,  scd  significarc  possunt 
S.Marlyrein,  ciim  ad  eum  iasecessu  lalenicm  pn>- 
pria  ip^ius  quaiuitas  miiii  solcrei,  noluissc  ut  Uxc 
pecunix  smnma  de  morc  ad  se  pcrterretur »  eamquc 
npud  ilogaiianum  reliquissc.  Porro,  cum  pariim  leiU' 
poris  eflluxlsset  ex  qno  Rogaiianus  ac  cxleri  conR*s  • 
sores  e  carcere  exicrant,  non  immerilo  duhltaltat  (  y- 
prianus  an  unlversa  lixc  pccunia  esset  erogatti. 

Prartcr  Rogatiannm,  duos  episcopos  Cntdonium  et 
ilerculnnnin  nc  presbytcrum  Numidlcuin  pro  se  vicn- 
rios  iniseral  Cyprinnus,  ul  expungcreni  i  necc;siti- 
tes  IVatrum  suinplibus,  si  qui  ctiain  veltcnl  suas  nr- 
tes  exercere ,  additamenlo  qiianium  satis  essct ,  de- 
sidcrfa  eorum  Juvarent ;  simuletiam  et  astates eo- 
rum  et  conditiones  et  meriia  i  discemerent ,  ot 
omnes  optime  nosset  Cyprianos,  c  et  dignos  quosquo 
et  humiles  et  miies  ad  ecclesiastic»  administraihi- 
nis  officia  i  promoveret.  Sed ,  cum  episcopi  illi  ct 
presbyteri  mandata  Cypriani  fhcesserent,  supervcnit 
Fclicissimus,  virprojecta  temeritale  et  summa  auda- 
cia,  ae  intercessit  <  ne  quis  possit  expungl ,  neve  ea 
quse  I  desideraverat  Cypriaiius,  c  possenl  diligcnti 
examlnatione  discenii ;  cotnminatos  eiiam  fr.itribiis 
qui  priml  expungi  accesserant,  potentatu  improlio 
et  terrore  violento,  quod  sccum  in  morte  non 
communicarent.  i  Postea  proripnit  ie  c  cum  |)In- 
rimis  duccm  se  laciionis  etseditionis  prlncipem  lo- 
merario  furore  coniestans.  i  Ccrtior  Ikctus  his  de 
rcbus  Cyprianus  a  Caidonio  et  Herculano  e|>iscopts 


m  mx  sANCTf 

d  Rogaitaiio  at  NumlilkA  |HH»l>y(eri5,  scripMi  ad  o<M 
EpislolaiM  tnfosiauMi  ociavM,  fti  qua  F«iicissiiiium 
eioooMHaiiicatf  lam  obiia&riiiiii  scbisma,  lom  quod 
€  ad  fraudea  efus  ol  rapiaas,  qvas,  inquii ,  dilueida 
\eriialo  oogiiovimila  :  aduliarii  oUam  crtmen  ac- 
coditt  i|ood  fraifoa  noauri»  graves  viri,  deprehcn- 
diaio  oa  iiuiiiiaToruOt »  ei  probaluroa  aoio  asse« 
veravenmt.  i  Aufando  auterat  qui  so  FoUctssimo 
aooiaverai,  idom  mittaiur  Gypriaaus  ai  uilra  cum  eo 
pefioveravoril,  Moii  iociie  oxpiioaiiir  quld  sUm  veilei 
Felicissimtts  com  c  poientattt  iai|^robo  ot  lerrora  vio- 
lealo  •  miftairoiiir  ae^m  ia  morte  non  communica- 
turos  qui  Cypriaiio  obtemperassoiit.  Pro  eo  qiiod 
Baluauoa  postiii  t  in  flMMrlo,  i  voterum  codicum  oucto- 
riialo  iiiw«  liabaoi  alks  odilioftea  c  in  moate,  •  sed 
sivo  legator  c  io  mooie»  •  sivo  c  in  mone,  •  aninientata 
ab  ejaamodi  bomine  oicommimioatio  vioientum  ier* 
rorem  incutere  potuii  ?  nonne  tunc  potius  temiissei 
si  minaiua  osaol  seso  GatboUcoa  ooaciurum  ut  socwn 
oomflMMiicaffont?  an  boAiiiibiis  episcopo  anoofllxis 
ei  FoUcissimiMi  doiosiaiiiibtts  gravo  incommoduin 
tideri  poittit»  commiiNioiia  bomiiiia  nequissimi  ca* 
rofo  ?  fiqnidoNM  qoaoium  in  ra  perobacura  coiijicero 
pMMftttmf  attspioor  Fdioiasiimim  ooo  excommunica- 
liotteHiaobimi  sedeiiam  oiortem  ipaam  minatum  esse^ 
iltt  ut  aecum  in  nM)rtc,  quam  Intoniabat,  oon  commtt*> 
Dicaiuros  dicoroi  qui  Gyprlsno  olHeroperasseni.  Gum 
Gonielitta  iarriltts  Aiisao  vidoreiur  <  mioia  parHeida» 
libua  »  FeUciaaimii  doolml  Gyprianus  in  Ep.  lv» 
sua  nUiil  ioiorosae  c  aui  a  qoo  aui  quando  periinaturi 
morlis  ei  sanguinis  pnemium  do  Doininp  receptu* 
ms.  •  Quod  si  In  Gornelium  et  Gyprianum  parrlci* 
daiea  miiMe  FoUoisaimi  promporuni ,  qois  miretiir  plc^ 
becularo  fljuiBiDdi  minia  ab  eoextorriiam  (^isse  ? 
.  Gyi»rftano  diligeotor  parueruoi  episcopi  et  presby- 
icri  qoorum  vicaria  opero  abaons  utebaiur,  «t  Feli- 
clsaimttm  cjusquo  preecipnos  aociatores  exoommunica'' 
runii  tti  paloi  ex  Episiola  ittlor  Gyprianiuas  xxxix  i 
qusa  tamen  uon  biro  vidctiir  eMeepisiolo,  quam  Ubel- 
las  ei^lommttttiaationia  poblice  propositus. 

XVII. —  SCHISMA  FELtClSSIMI  ANNO  251  INEUNTE.— NO- 
VATUS  CNUS  EX  QUINQUE  SCniSMATIClS  PftESDYTERIS. 
—   DE  EPISTOLA  XL  CYPRIANI. 

Non  est  operiiRpretium  rcrcllore  qu%  de  FeUcissimi 
snccrdotio  niiiius  bcUe  opinalus  est  BQrotiius.  llunc 
cnim  lalcum  fiiissc  cum  scbisma  connavit ,  tesiis  cst 
locuplcs  Cyprianus,  qtoi  Novalum  illidiacnnnium  iis» 
dem  macliinntionibus  qulbus  ci  Novatinno  episcopn- 
inm,  conciliassc  declnrat :  t  Ipsccsi,  inqniiEp.  xliv, 
qoi  Felidssimum  Mtcliitctn  suum  dinconum,  nec 
))crmittente  me ,  nec  aciente ,  sua  racUone  et  anibi^ 

tione  constitull Qui  IsUc  adversus  ecclesiain  dia- 

conom  feccrai,  llttccpiacopum  consiituii.  •  Porro 
ba!c  ordlnaiio  fierl  non  poiult  iiisi  post  aperlum 
scbisiiia ;  oec  ulb  protsua  ratioiie  eam  Peai^oniua 
anie  stMsma  collocat ,  cutii  GypriajRis,  utobserval 
TUIemotiiios,  boc  facinus  non  recenaoal  Inter  sco- 
lcra  Fdicissbni  (iii  F^i,  xxxvin).  Ipse  etiam  Novatus, 


CYPftfANI. 


tf8 


Oisl  hK  erai  llUus  incooiUi,  sunm  iamcn  ncqniiinni 
ioiiio  sciiismalis  obscure  fen^bai,  necsese  cum  Fcli- 
dssimo  palnm  et  npcrie  coujungebat.  Quod  si  id  nu  • 
8US  fdisset,  eanKiem  subiisset  excommunicntlonem 
ac  aUi  FeUcissimi  soclatores.  Ncc  citius  nnuo  i5l 
ineunte,  ncc  serius  coUocari  potcsi  hoc  scliismn.  Nam, 
ut  demonsirat  Tillemontius  adversus  rearsoiilum  qul 
illud  refcrt  nd  annum  258,  nullnm  pmrsus  txstat 
sdiismntis  vesiigium  In  episiolis  nimo  250  scripUs; 
ncc  hujus  rcl  niinUum  ullum  Cyprianus  acocpernt 
cum  scriberei  Cpistolnm  xxxvi ,  qnjn  scbismnUcis 
entmpendi  occnsionem  dedii.  Ncquc  eUnm  seriiis  nb 
Ecclesia  derccit  Feliclssimas ;  nam  quinque  prcsby- 
teri,  qui  circn  Pasclia  sese  nudarunt,  jnm  illins  pnrtcs 
aUqnnmdin  occuUe  fbvcrant. 

Stntuemi  Cyprinnus  Paschn  hujus  annL  ^^1  iii 
ecdcsin  sun  cclebrnrc  :  pungehai  enim  iltum  c  ex>U 
Unm  Jam  biennii ,  et  a  yuliibus  ntque  oculis  (suoruin) 
lugubris  scpnraUo,  dobir  ]ugls  ct  gemitus  qui  eum  so* 
lum  coniinua  lamentnUone  discruciabnt ,  Incrymic 
diebus  nc  noctibus  proflucntcs,  qnod  saccrdoii  necdum 
complexibus  (suorum)  inhJDrcrc  >  contingeret  ( Ep. 
xi).  Bed  bttic  dolori,  quem  spes  maiuri  rcdiius  lcnic- 
bat,  cumulus  accessit  quinque  presbyterorum  pern* 
din,  qui  in  aperium  schismn,  quod  dudiim  improbls 
aOimia  porturieb^ttt,  tnndem  anie  Pnscha  hujus  nnnl 
empemni,  et  Cyprianum  minls  et  insidiis  suis  eo  re«> 
dogerunt  ut  redire  ante  Pascba  non  auderei,  ne  ipso 
advonienie  i  tumulius  iUic  major  orirolur,  et  cum  pn- 
ci  et  iranquUUiati  episcopus  provldero  in  omnihus 
debeat,  ipse  matcriam  scditloni  dediase  ei  persecu- 
Uoncm  denuo  exncerbassc  videreiur.  >  (Ibid.) 

Quinque  ilU  presbyteri,  cum  jam  anlea  conjurns  • 
sent  contra  episcopaium  Cypriani ,  conressores  non- 
nullos  a  tlebita  episcopo  revereniia  avocassent  el  iii 
viila  ImpegissoHi  proraus  iahotteata,  palam  c  so  ad 
lapsorum  pernidem  vonenala  aua  doMpUotto  vertc- 
ruut,  ooaque  a  modela  vulueria  sui  •  avocaruni,  ci 
c  iiiiermisais  precibuaatoraiionibus,  quibus  Dominns 
iongi  ot  oonUnua  salisfueilone  placandtis,  ad  exiUo- 
sam  tamerlutom  meitdaclo  capliosflB  pads  •  iiivitn- 
runt*  His  eUam  Cyprianus  Feltdssimi  schisma,  ui 
occolUa  attcioribua,  aitribuiu  Quamvis  ioi  mala  ab 
ejuamodibominibusorio  esaent,  noo  oplab^i  lamoii 
Cypriatitts,  ut  ao  uliro  ojicerent,  sed  aenteiillani» 
quam  Ulius  indulgenUa  emigenmi,  de  ao  ipsi  lulerunti 
ei  «de  Dei  provldentia^,  boo  nec  volonto  ncc  optanio 
Cypriano^  Immo  et  ignoscente  ei  lacouU),  c  pmnaa 
quas  meruemnt  repcnderunt*  •  {ikid^)  Miror  &aiio 
Novoium  in  AnHalibu$  Cffprianitit  cx  numero  quiii- 
que  presbyierorum  eximi ,  cum  Cypriaaua  de  eo  iii 
£p.  xLix  ,  sic  loquatur :  c  Idem  esi  Novatus  qui 
apud  nos  primum  discordis  et  schismatia  iucendium 
semiuavli,  qui  quosdam  isUc  ex  rratribua  ab  cpiacoiio 
segregavlt,  qui  in  ipaa  peraecoUone  ad  ovortendas 
fratrum  mentes  olia  quccdam  porsocuUo  oostris  fuii* 
Ipse  eai  qui  Fdids^iimum  saleUitem  auum  diaOonuiUi 
nec  permitiento  ine  uec  sclciiie,  sua  facUono  ol  am*  l^ 
bitioDC  cooiUtuit,  eic.  >  Erat  cUam  ox  oodaio  oumaro^  ^^ 


119 

ui  leslatur  Cyprianus  in  Eitist.  lv,  Forlunalus,  quem 
schisnoaiici  pseudoepiscopum  Carlhaginenscm  poslea 
crearunt.  Duo  alii  non  improbabililcr  in  eumdcm  nu- 
merum  ireniuni  Donalns  et  Gordius ,  de  quibus  agilur 
in  Epist.  VI,  ac  forie  eiiam  quinlo  loco  Gaius  Did- 
dcnsis,  quem  Cyprianus  a  conmiunione  sua  removet 
per  Epislolan)  xxviii.  Quatuor  presbyteri,  Donatus 
ct  Forlunatus,  Novatus  et  Gordius,  scripseraot  ad 
Cyprianum  pnulo  ante  scbisma  Felicissimi :  qua  de 
re  scripserint  non  indicat  Cyprianus,  sed  declarat  se 
iliis  rescribere  solum  non  potuisse ,  quando  a  pri- 
mordio  episcopatus  slaiuerat  nihil  sine  consilio  cleri 
et  sine  conscnsu  plcbis  sua  privaiira  senlentia  gcrere. 
(Ep.  VI.) 

roslquam  de  quinque  presbyterorum  scelere  didicit 
Cyprianus,  scripsit  universse  plcbi  Epistohm  xl  ,  in 
qua  schismacicorum  nequiiiam  nalivis  coloribus  de- 
scribii,  unilatem  Eccicsix  demonstrat ,  ct  sianles  el 
lapsoshortaiur,  istos  quidem  ut  comparatam  in  pcr- 
secutione  laudem  lueantur,  hos  vero  ut  i  in  sccunda 
hac  lentatione  spei  et  paci  sux  fldeiiter  i  consulant ; 
tnndem  declarat  pcrsecutionis  novissimam  hanc  esse 
el  cxiremam  lenlationem,  i  qux  et  ipsa  cilo,  inquit, 
Domino  protcgcnte  transibit,  ut  repraesenler  vobis 
post  Paschx  diem  cum  collegis  meis. » Observat  Til- 
lemoniius  scripsisse  etiam  ea  de  re  Cyprianiim  ad 
clerum,  sed  cpisioiam  ad  nos  non  pervenisse.  Com- 
momorai  enim  Cyprianus  in  Epist.  xlh  litieras  ad 
clerum  et  ad  plebem  de  Felicissimo  ac  de  cjus  pre- 
sbyterio  a  se  scriptas,  quae  et  ordinalionem  et  ratio- 
nem  rei  gestoc  loquebanlur. 

XYIII.— REDIT  CVPIUANDS  PERSECUTIONE  SOPITA,  ET  CUM 
COLLEGIS  DELIBERAT   DE  Ck^k  LAPSORUM  ;  SED  ANTE 
;    CONCILIUU  SGRIBIT  LIBRUM  DE  LAPSIS. 

Pax  divinttus  promissa  cum  ecclesis  Africanx 
tandem  aliquando  affulsissel,  prodiit  post  Pascha  Cy- 
prianus  e  secessu,  in  quo  annum  jam  ei  quatuor  cir- 
ciicr  mcnscs  latebat.  Persecutionem  sopitam  lunc 
fuisse  ait  in  Epist.  lu,  omnino  sedatam  fhisse  iion 
dicit.  Revcra,  quamdiu  visit  Decius,  ejus  crudelitas 
semper  metueuda  fuit  Christianis.  Hinc  Cornelius 
papa,  meiise  Junio  electus,  sedebat  c  intrepidus  >, 
teste  Cypriano  Ep.  lii  (p.  69),  i  Romae  in  sacer- 
doiali  caihedra,  eo  tempore  cum  tyrannus  infestus 
sacerdotibus  Dei  fanda'  atque  infanda  commiiiare- 
tur.  »  Nou  videtur  ergo  hanc  pacem  alia  res  conci- 
liasse,  quam  injeetus  Decio  metus  a  Lucio  Prisco,  qui 
cum  Macedoniae  praeesset,  imperium  oecupaverat  iq 
hac  provineia,  et  vires  suas  cum  Gothis  adversus 
Decium  conjunxerat.  Redeunti  Cypriano  Ixtissimum 
specuculum  fuit,  et  plurimos  coufcssores,  in  quibus 
et  foemina  et  virgineset  pueri  eniiebant,  ei  cxteram 
stantium  miiltitudinem^  quibus  nihil  tanti  fuerat  at 
imperatoris  edictis  parerent,  iii  ecclesia  congregatos 
intueri.  Sed  eum  sollicitudine  distringebant  lapsi,  non 
illi  quidem  qui  vere  et  ex  animo  pccnitentiam  am- 
plexi  fuerant ,  nam  istis  mirum  in  moduin  gratuhitus 
uerat,  eique  oslenderat  Dominus  i  quid  ejusmodi  et 


VITA  SANCTI  CYPRIANI.  i^ 

tales  servi  de  ejus  benignitate  mereantur  k ;  sed  • 
qui  se  apostatis  et  perftdis  junxerant ,  aut  peccaluni 
suum  furto  qiiodam  abscondere,  aut  cognitum  poeiii- 
tentia:  legibus  subducere  tentabant.  Paulo  posi  rc- 
ditum  Cypriani,  mulla  Deus  exempla  in  eos  eonsiiiuit 
qui,  cuin  peccata  sacerdotibus  confessi  non  fuissciii , 
ad  coinmunionem  accederc  ausi  fuerant :  i  Multi  quo- 
tidie  poenitentiam  non  .igentes,  nec  ddicii  sui  con- 
scientiam  confitenles,  iinmundis  spiritibus  adiin-: 
plebanlur,  multi  usque  ad  insaniam  mentis  excordcs 
deinentiae  furore  »  quatiebantur.  Mulfc  alijc  ira- 
ciindiac  divinae  ostensiones  in  cjiismodi  homines ,  ut 
discimus  ex  libro  de  Laptii^  tum  vigente  persecutione, 
tuin  etiam  post  Cypriani  reditum,  cditas  fiieruiii;  a 
quibus  immunem  npnfuissenarratpuellamquamdam, 
quam,  a  nutrice  adsimulacra  dcductam,  imprudciis  et 
insciens  hujus  rei  mater,  sacrificante  Cypriano,  in 
ccclesiam  intulerat. 

Promiserat  Cyprianus  se  de  lapsorum  causa  ,  sta- 
tim  ac  rediissei,  cum  collegis  suis  inita  subductaquo 
ratione  judicaturum ,  c  ut  pncpositi  cum  clero  eon- 
venienies ,  prxsente  stantium  plebe ,  quibiis  et  ipsis 
pro  Ode  et  timore  suo  honor  habendus,  disponere 
omnia  consilii  communis  religione »  possent  (Cpist. 
xiv).  Non  defuit  promissis ;  sed  videtur,  anteqtiain 
concilium  haberetur ,  librum  de  Laptit  scripsisse ,  iit 
lapsorum  animos  ad  concilii  decreia,  ut  parerai,  sus- 
cipienda  praipararet.  Hunc  tamen  librum  Pearsonius 
post  Decii  mortem  et  auctor  Obtenationum  in  BibliO' 
ihecam  Dupini  post  conciliam  Garthaginense  coniiH>- 
situm  exisiimaiit.  Negat  atrumquc  Tillemontius  gra- 
vissimis  de  causis.  Ac  primo  quidem  hoc  argumcnto 
utiiur  adversus  Pearsonium,  quod,  cum  Roniani  con- 
fessores  eodem  niense  quo  caesus  est  Decius ,  in  cc- 
clesiam  redierint,  liber  iste  de  Lapntt  qui  adeos  aiito 
reditum  in  Ecclesiam  simul  ciiro  libro  de  Vmtau  Ec- 
cletim  missus  est ,  post  mortem  Decii  rejici  non  pos- 
sit.  Repugnat  enim  ut  in  unnm  et  eumdem  mensem 
tot  insignes  eventus  conjiciantur,  cxdes  Decii ,  nmi- 
lius  hujus  rei  in  omnes^provincia^,  pax  Ccclesi^,  duo 
libri  a  Cyp  riano  scripti  et  Romam  missi ,  ac  confcs- 
sorum  rcditus  in  Ecclesiam  bis  libris  perlectis. 
Pearspnium  moverunt  qii»  initiolibri  leguntur,  lOpe 
atque  uliione  divina  securitas  nostra  reparata  est. » 
Ex  quibus  concludit  jam  tum  Decium  vexatse  religio- 
nis  christianae  pcenas  dedisse.  Observat  Tillemontius 
Decium  Lucii  Prisci  defectione  et  GotUoriim  progres- 
sibus  sic  impeditum  fuissc ,  ut  jam  tum  Deus  sangui- 
nem  Christianorum  manifeste  ulciscereiur,  et  pacem 
in  ecclesia  sallem  Africana  constitueret.  Yerum  indi- 
gnum  existimat  Cypriano,  utqui  pro  imperatore  quo- 
tidie  prccaliatur,  in  illius  calamitate  exsullaret.  Quarc 
hxc  verba  aut  a  Cypriano  poei  Decii  mortem  addiu, 
aut  ad  proconsulis  snpplicium ,  aut  alium  quemvis 
eventum  referenda  suspicatur.  Sed  non  vidco  cur 
Cypriani  verba  de  ipso  Decio  noudum  imperioei  vita 
spoliato,  sed  jaiif  oppugnato  interpreiari  meiuamus. 
Niliil  veubai  quominus  Cyprianus ,  etsi  pro  iinper&« 
tore  quotidie  prccabaiur,  illius  tameu  calamit^em  ex 


12! 


VITA  SANCTI  CYPRIANI. 


m 


ullionc  diviua  repclcrct ,  cum  pra^scrtim  ipsum  Dc- 
cium  uon  appcllet,  nec  in  eum  quidquam  dicai  nspe- 
rius.  Moriuo  Decio  longc  vehcmeulior  fuil,  ut  vidcre 
esl  iu  Epislola  ad  Anlonianum ,  ubi  tyrannum  illum 
vocal  ejusque  cruJeliUlem  depingit,  adeo  ut  quod 
una  vocula  iu  libro  de  Laptii  contcnlus  fuit,  eaque 
tam  lcui,  id  argumcnto  esse  dcbcut  Decium  adiiuc 
regnassc. 

Nou  difficilius  prpbalur  librum  de  Lapth  anie  con- 
cilium  Caribaginense  scriptum  fuissc.  Concilii  decre- 
la  nusquam  in  buclibro  memorantur;  Libellaticis 
coocessa  pax  iu  concilio.  At  non  solum  Libellaticos 
Gyprianus  in  hoc  iibro,  sed  eos  etiam  i  qut  de  boc 
vci  cogitavcruut, » horiaiur  ut  non  cessent  in  c  agen« 
da  poeuitentia  atque  in  Domiui  misericordia  depre- 
canda ,  ne  quod  miuus  esse  in  qualiiale  delicii  vide- 
lur,  in  neglecta  saiisfaciioue  cumuleiur. »  Scripium 
csse  librum  inter  prima  rcddiiae  pacis  gaudia  ex  iniiio 
paiet :  c  Pax  ecce,  dilcctihsimi  fralres,  Ecclesix  red- 
diu  cst,  et  quod  difOcile  nuper  increduiis  et  pcrfi* 
dis  iinpossibiie  videbatur,  ope  atquc  ultione  divina 
securilas  iiostra    reparau  est... .:   exoptaius  votis 
oiunium  dies  venit....  Confessores,  pneconio  boiti 
nominis  ciaros  et  virlutis  ac  Gdei  laudibus  gloriosos, 
Ixtis  conspc*ctibus  intuemur,  sauclis  osculis  adlix- 
rentcs,  desideraloi  diu  inexplebili  cupiditate  com- 
pleclimur.  Adcst  miiitum  Cbrislicobors  caudida,  elc.i 
Vidctur  ergo  liber  de  Lapsis  viam  siravisso  couci- 
lio  Cartbagiucnsi ,  quod  paulo  |K>si  rediium  Cypriani 
luibilum  est.  Meuse  inaio  hujiis  anni  251  collocatur  a 
Pearsonio,^idqne  cum  verbis  Cypriani  quadrat :  c  Se- 
cundiim  quod  lamen  aiite  fuerat  destinatum ,  inquit 
Episl.  Lii  (p.  67),   persecuiioue  sopita,  cum  data 
cssel  faculias  in  unuih  conveniendi ,  copiosus  epi- 
scoporum  numerus,   quos    iiitegros    et   iucoiumes 
fidcs  sua  ct  Domini  lutela  protexit,  in  unum  con- 
Tctiiuius.  »  Adfuisse  presbyteros  el  dbconos  paiet 
cx  £pist.LV.  Quod  ail  Cypriaqus  iii  eadem  Episl. 
Lii  ct  in  Episl.  lv,  episcopos  scripsisse  ad  CornC' 
liuin  ct  de  lapsis  c  participaio  iiiviceiu  consiiio  i  sta- 
tutum  fuissc,  id  prima  specic  vidctur  couciiium  se- 
rius  babituin  probare ;  nam  Cornelius  mense  juuio 
dcctus  est,  ncc  statim  liitcras  accepit  ab  episcopis 
Africanis,  qiii  non  ad  cum  aliquamdiu ,  sed  ad  ipsius 
ccdesiam  liiteras  suas  mittcbant,  doncc  legati  quos 
Uouiam  luiserant,  certum  de  disscnsione  ibi  exorta 
niuitium  rcrcrrent.  Sed,  ut  obscrvat  Tillcmontiiis, 
fierl  potuii  ut  ex  episcopis  qui  concilio  iiiterfuerant, 
miilli  adbuc  Carthagiuc  versareutur  cum  de  legitima 
Cornelii  elcciione  constiiit ;  qiii,  cumad  CorncHum 
suo  et  aliorum  nomine  scripserinl,  noii  immeriio  visi 
siuit  coiijuuctis  cum  Cornelio  cousiliis  slatuisse  quid- 
quid  dc  lapsis  statuerunt.  Ua^c  autem  verba  ex  Epi- 
Hoh  Lv,  c  concilio  frcqueiiter  acto,  »  stc  post  Pcar- 
souiuin  iuterpretatur  Tilleinonlius,  qtiasi  concilium 
s;cpe  repclilum  fiieril,  iia  ut  quibiisdnm  cpiscopis 
Cartliagiue  nbcuntibiis  ,    quibusdam  succedeutibus, 
coutinualum  quodamuv)do  videri  posscl. 
Prxcipua  concilii  deliberatio  in  lapsorum  caui^is  dl- 


judicandis  versata  est ;  ct  cum  summa  esset  circumf 
stantiaruui  varictas,  omuia  singulnri  prudculia,  lain- 
quam  aurilicis  stalera,  examinala  sunl.  Alir  ciiim 
ucfando  sacriftcio,  alii  solis  libeliis  contamiuati,  vel 
etiam  crtmen  sola  cogitatione  susceperant.  Non 
xljuandi  eraiit,  aii  Cyprianus  Ep.  lu  (p.  70) ,  c  ille 
qui  ad  sacrificium  nefaudum  statitn  voluntate  prosi* 
iivit ,  ci  qui  reliictatus  et  cougressus  diu  ad  hoc  fu- 
iiestum  opus  neccssiiaie  pervenit ,  ille  qui  et  se 
et  oraucs  suos  prodidit ,  et  qui  ipse  pro  cunctis  ad 
discriiueu  accedens,  uxorem  et  liberos  et  doiuum 
toiam  periculi  sui  perfuiictioue  proiexit;  ille  qiil 
inquiliuos  vel  amicos  suos  ad  facinus  compulit ,  ct 
qui  inqnilinisetcoloois  pepercit,  fratres  etiam  plu- 
riiuos  qut  exlorres  et  profugi  recedebaiit,  iu  sua 
tecta  et  bospitia  recepit,  osiendens  et  ofTcrens 
Doniiuo  mulias  animas  viventcs  et  bicolumes ,  quu5 
pro  iina  saucia  depreccutur.  i  Aiii  denique  seritts 
lapsi  fuerant,  alii  ciiius ;  nlii  ad  pQbuiteniiam  statiui 
confugeranl,  nlii,  iiiuiia  Sibcilorum  a  martyribus  ac- 
cepiorum  iiducia,  lioc  reiuedium  effugere  couati  fuc^ 
raut.  Iiaque  examiiiatx  suiit  iii  condlio  Cartbagiueusi 
c  causu!  el  voluiitntcs  ct  necessitates  singulorum,  et 
in  libcllo  singulorum  placita  coiiscripta  sunUi  (Ibid.) 
Uunc  libellum  non  absiuiilem  fuisse  canouibus  poeni- 
tcutialibus  merito  observavit  Raronius,  uec  ulla  pror- 
sus  ratione  librum  de  Lap$i$  intclligit  edt  tor  Oxonieii- 
sis  in  notis  ad  huuc  locum.  Vidcri  possunt  quac  de 
concilii  decretis  in  prxfatioiie  diximus. 

Suspicatur  tillemoutius  decretum  in  eodeiu  con- 
cilio  fuisse  ut ,  si  qua  instarct  persecutio,  lapsis  anie 
prsescriptum  tempus  communio  darelur.  Iii  lianc  il- 
lum  suspicionem  induxerunt  hacc  Cypriani  vcrba  cx 
Episl.  Lii  (pag.  71)  :  c  Nec  ad  poeniteuliam  quis  a 
nobis  coiupclli  poicst ,  iuquit ,  si  pQeiiiteutix  fructus 
subtrabalur.  Si  pra!Huin  prius  veuerit,  corroboratus 
a  uobis  invcuietur  ariuatiis  ad  pra^iium.  Si  vero 
aule  prxlium  iuflrmilas  urserit,  cum  solalio  pncis 
et  communicalionis  absccdit.  i  Scd  bujus  loci  cn 
vidciitr  esse  senteuiia ,  speui  pneis  post  pocnilentiaiii 
conseqiiendx  id  habere  coinmodi,  ut  lapsornm  ani- 
mos  erigalet  ad  acrius  pugnnndum,  si  qiia  rcdicrit 
occasio,  corroboret,  qiiin,  ut  patilo  aule  dixerntCy- 
prianus,  c  ad  fidem  ct  viriulem  de  pcenileutin  robur 
arniaiur;  quod  armari  nou  polcrit  si  quis  despcra- 
lioue  deflcial ,  si  nb  Ecclesia  dure  et  crudclitcr  sc- 
gregatiis  ad  geniiles  se  vias  et  sxculnria  opcra 
convertat ,  vcl  ad  bxreiicos  et  schisinaiicos  rejcctiis 
ab  Ecclesia  irauseat.  i  Priclerea ,  si  decrctniu  iii 
hoc  concilio  fuisset  ut  lapsis  urgcnte  pcrseciiiiouo 
commnnio  darelur,  non  id  omisisseut  Cypriaiius  ct 
alii  episcopi  iii  Episl.  Liv,  iu  qua  qtiod  dccrcvcrnut 
de  lapsis  ob  iiisianlem  persecutioiieiu  iu  Ecclesiaui 
colligeudis,  id  Cornelio  approbare  iipu  couaulur  ex 
concilii  prioris  auctoritate ,  sed  c  Spiritu  saiicto  sng- 
gereuie  i  ita  se  sutiuisse  dcclarant.  Memorat  Cy- 
priaiius  in  Epistola  lv,  aliiid  de  cpiscopislapsiscjiis-  ' 
dem  concilii  dccreiuin ;  cjusuiodt  hoiniites  nd  pocni- 
tentiam  c  quidem  agendam  possCi^ijjigU^df^^oyQlg 


1«  VITA  SAtrctl 

iKiMiioiio  vaim  deH  »  tiiquo  ^crdola!!  liohor^ 
proliibcri.  »  ProtliU  «Mirain  episoopis  in  concilb 
Qongri^aiis  Fdicissitnus  Cuni  presbylcrts  i|)8i  afllxis, 
yi  per^picilttr  ox  Ep.  slh;  seJ  cos  auditos  cpiscopi 
condemnamnl  oi  absiinueniM.  <  Scd  et  Joriims  ct 
Maximus  .episcopi ,  ob  nernindia  sacHftcia  ei  crimlim 
in  se  probalA  sementia  novem  eplscoporuiu  con- 
demnaU ,  Rerato  In  concHio  abstetui  »  sunt ,  alt 
CyiiriaiMis  in  Episl.  vr  (p.  S4). 

QiieMMiniodum  in  koc  eonciiio  c  non  eonsensloiie » 
lantitnii  episeoporum  c  sed  ei  tomminatione  i,  m  aii 
Cyprianus  ep.  lv  (p.  t5),  decrelom  cM  c  ut  pesni* 
letitiam  non  ngentibus  nemo  lemere  pa^ni  darot :  » 
iui  jusils  martyrum  peiiltonibos  aliquid  iM^norie 
cansa ,  ul  lerebai  Eeclesltt  eonsueiudo ,  delaium 
fuisse  crediaeriin.  Nam  in  libro  de  iMptU,  quemCy- 
pHanus  in  Ep.  u,  miper  legissese  OiVtbagtne  testaiur, 
nnde  etiam  nonn^lli  in  Ipto  concllto  lecium  fuisse 
coliigunt;  in  boe,  liiqnam,  libro»  ot  nimlam  marty-^ 
rmii  nonnullorum  c  in  remtttendis  passim  donandls* 
quo  peecatis  » lleeniiam  refellit  Cypriamiis ,  ita  eo^ 
riim  mandatis  allquid  fetctur  posse  concedt ,  i  sl 
jusia,  si  liciia ,  si  noii  contra  ipsum  Dominum  a  Del 
sacerdoio  fadienda ,  si  obtemperaniis  ftieilis  et  prona 
coiisensio ,  si  peienti^  fticrit  rellgiosa  moderalio » 
(pag.  187).  Faietur  etiam  (p.  l95)Deum  in  acceptum 
refcrre  posie  qiiidquid  pro  veris  pceuileniibus  c  el 
pctiorint  martyres  et  fecerint  sacerdoies.  » Quare 
Ycrisiuiilc  csi  Mappalico  mariyri ,  qiii.  mnirem  suain 
atque,  nt  in  nonnullis  cUitionibtti  legilur,  sororein 
domestica  pietate  commotus  coinmefldaverat ,  all-> 
quid  coticcssum  Aiisse,  ct  aliis  eilam  qui  Lucianum 
imitaii  iion  ruertint,  socl,  ul  pra^cipii  Cypilaiitis  Ep. 
XI,  diligenter  in^texmuic  etnctuiii  et  operaei  me- 
riia  sliigulorum,  ipioruin  quoque  deliclonim  {(cncra 
ci  qtuilitates  »,  ct  quosipsi  noverani ,  c  quormn  poe- 
uiieitti:im  satisfaciioni  proximam  »  conspiciobant)  eos 
nominaiim  libello  deslgnaverant. 

XIX.  —  PaUDEMTlA  SAKCTl  CTPRIANI  IS  COIIPmilENDO 
f  CUISMATE  «OVATIANIi  ET  CONFIBMAMPO  EPI6C0PATU 
S.  COaNEUI. 

Dcfiincio  gravissiinls  molesiiis  Cyprlano ,  quas  ei 
noiiiiullorum  mariymm  inicmpcr.ms  liidujgentia 
ct  impia  scliism.ilicornm  lcmcritas  cibibueraiii , 
novx  difncult.*iies  supervenerunt,  exorta  Roinx  dls^ 
sciisione,  ac  Novaiiani  bx^resi  aditum  in  varias  ec* 
clesias  tentanie.  Posl  Fublanum,  qui  die  ^  Januarii, 
^  anno 250,  niaityr  obiit ,  eptscopo  caruerat  Ecdcsia 
Bomaiia,  ncc  pasloris,  cligendi  locuni  retiquerat  Decii 
crudelitas.  Seii  tandem,  lyi  anno  abseiite,  impeHo  in 
urlie  Julio  Valcnti  delaio,  cum  tempus  comiiiOdissi» 
muin  oblatiim  esset,  eleeius  est  c  de  dericm  um  pene 
ouiuium  testinionio,  de  plobis  quae  tunc  adfuil  suifra* 
gio  et  de  sacerdolum  antiquorum  ei  boiiorum  viro^ 
rum  collegio,  »  S.  Cornclius,  vir  omni  laude  cumu- 
.atus,dc  quo  quanta  judicia  fecerit  Cyprianus  ex  plu* 
Hbus  illiiis  epistolis  perspiciiur,  praeserlim  ex  Ep. 
^ii.  Coustat  bnnc  electionem  faetam  fuisse  posiPas- 


CYPMANI.  Itl 

cba  liujus  anni  251  ,  st  qoidem  Cyprianns,  qui  Gar- 
Ihaginem,  clapsis  dlcbus  fostis,  reiliit,  tondlhim  li:i* 
bebatcum  collegis  cum  bujus  electtonls  nuniius  al- 
latus  ^t.  Quinetiam  usque  ad  diem  quarinm  Junit 
cleciio  dlflrerenda  est,  sl  Pearsonii  conjcctnras  sequa- 
mur,  qajc  probabiles  ttllomt^ntlo  visa:  sunt.  Nam, 
cnm  ct  duobtts  pontlficalibus,  altcr  a  Bitchcrio  pro* 
molgaius  Comcliuiu  duos  antios,  tres  mens^s  et  de* 
cemdi^scdisse  dicai,  alterh  Itolbndo  edttusmiuui 
S.  Pontiftci  amiuin,  duos  mensos  el  tres  dies  muHbunt , 
Pearsontus,  cx  nti*oque  excerpeni  qu£  conventre  visa 
iKunt,  et  qua)  minus  quadrabani  emendans,  Comc- 
tiuin  sedtsse  annum  unum ,  iroi  menses  ei  deeotn 
dies  existiniai,  steque  eledionem  referl  ad  diem 
quarium  Junil  anni  251,  ut  ^m  eum  Ipslus  motio 
conciliet,  quam  idibits  scpiembHs,  anno  iSt,  contlgisscs 
multts  magnisque  indtciis  patel. 

Novatus,  qut  in  AlVica  c  pHinttm  discordite  ci  sctits- 
matis  incendium  Feminaverat,  >  ut  alt  CypHanns  Iti 
Eptst.  XLiX,  I  Homam  quoque  ad  evi^tendam  Ec- 
clesiam  navlgans,  similta  itlte  et  paHa  molitus  est  > 
Dedii  se  Novailano,  chiue  suas  mts  ei  rcecundum  in- 
genium  dicavtt.  Novaiianus  hoc  adminlstrocminsus, 
quinqoe  presbytcros,  nonnullos  cotifessorcs  ae  par^- 
tem  plebts  ad  usus  suos  hdjunxlt ,  Sie  Conielii  inter'^ 
cessit  deettoni ,  variis  itlum  eHminibus  aceusans,  in 
bis  quod  libello  sese  cnntamlnassdt.  Cum  ntraque  pai^ 
seHpslsset  In  Afrieam ,  ItypHanus  et  pluHmi  alli  epi- 
seopl  qut  ad  eum  venorant,  rem  lantt  momenti  omiii 
aiilml  provisione  tracUndam  intellexerunl.  iiaqne 
CypHanus  prttceplt  Ulclero  etpteU  legiHreMttr  lii* 
teroB  Comelii  c  qofle  rdigiosam  simplidiatem  sona« 
bam  » iUiusque  t  episeopatus  ordinationem  iingtthi- 
nim  auHbtts  Iniimavil ;  »  qutn  vero  ex  dlverso  ad- 
versns  Cornelium  ejusque  presbyteros  in  libmm 
Canliaginem  c  transmlssum  emigesta  ruerani  acer^ 
bationibuscHminosis, » tt  peiMiuS  reapuit  Ep.  xlii  ; 
sed  lamen  cttni  episcopis  cumplttHbtts  qui  bi  unum 
conveneinni ,  statult  ut  c  legails  eoeplseopis  Cak!o> 
nh>  el  Forlttnato  Homain  raissis ,  omnla  InteHm  in^ 
tegra  sttspcnderetur,  donee  iidem  toUegoe,  rebns 
illic  aui  ad  pacem  redaciis  aui  pro  veHiate  eom* 
penis,  redtrent. »  Non  Ignorabant  eplseopl  Afkleani 
sails  fulsse,  ex  vcteH  mor6,  ut  se  Comelius  episco^ 
pum  factum  t>er  liiteral  nttntiarei ;  sed,  ttl  lllius  ad- 
versaHis  omiiem  penurbandae  Eedesias  eausam  pmis 
cludereiit ,  lliteras  eplscoporum  a  quibtts  ordbiatns 
fuerat  deslderamnt ,  et  legatos  nilserunt  qui  has  lit- 
teras  referrent ,  et  lotam  rem  diligenter  exploratnni 
narrarent,  c  ut  tum  demum,  sempulo  omni  de  sin- 
guloram  pectoHbus  excusso ,  per  bmnes  omuino  in 
Aflrica  posltos  episcopos  litleras  llercnt,  ei  Conie* 
liuni  universi  collegai,  illiusque  communieationcm , 
id  esi  cathoIictB  Ealeslas  unltatem  paHter  et  cha- 
Htatem  probarent  flraiiier  ac  tenerent» » (Ep.  xu.) 
Hayc  autem  a  CypHano  ea  mente  ejusque  coUegis 
lUDvisa  esse,  uiComclii  cleetionem  stabilirenl,  non 
qiiod  eam  in  suspiciuncm  vocarent,  Inde  ctiampcrspl- : 
citur,quodCyprianus  c  bingulisnavignniibuSy  oc  cttm 


VITAiANCtl 


135 

ficMMliltt  mIIo  Mf«caMlil 
iMrukMMr  c  iii  fi00k8l»  caiiN>li»  ra^lcem  to  ma- T 
trkeoi  «giiogoiiiiil  ie  KxrW,  •  id  oM ,  cun  Gof'»  jT 
mIIo  comimioiiriaC  Sedi  lomeo  littor»  ad  proeliy*  { 
leros  01  iiMinoa,  mm  $A  ComeKiiiii  diHgebMiMir ;  l 
ei  cttiu  Cy^riiiiM  iO  CMolis  Hadnuttoliiiii  aiMo  ft*  ^ 
diUMB  lofitonMi  fOMOScof,  acpro^yierosoi^iico*  ' 
•oi  iUios  civiiaiii,  olMOale  MyoMrpo  oplscopo,  do- 
CBissonl  f  uid  in  coiieilio  docretiuB  foiiioi ;  ipai  <|ink 
^tie  4|iiod  oi  c»i«ri  observoro  ooeperunl ,  el  iilforaa 
prcsliyioriaci  diaconis  RonuiBis  iiiierip6eniiil«  qiUMH- 
Tifi  auloa  ad  ifisuni  Comoliuio  Polycarpi  iiomino 
lilloraidirigereiiliir  {IM.). 

Anleqoaai  redireiU  lefaU  •  rooomni  CarlhagiiieM 
nuasi  a  NovaUano  llaxiniiis  presbyler  ei  Augondos 
diaconus,  el  Macba^us  quidam  el  Longinus  :  cumque 
ex  litterisquas  secum  rcrcbanl ,  cl  et  eonim  scrmone 
a^M  assenraiione  Novatianum  episcopum  facium 
Cyprianiis  ^usque  coliegae  eomperlssent,  a  commu- 
siooe  eos  statim  oobibendos  esse  eensoerunt »  reHi' 
latii  iaieriin  ic  retosli  qnae  obstinaie  ac  pertinaciler 
nsserore  tootabant. 

Peoiqnam  revorsi  snnt  legati  com  litteris  eplsco- 
ponaai  qui  ordinailonl  Comelll  inierfuerant,  supcr- 
foeeruiK  Roma  duo  aMi  eplseopl  Arricani,  Pompeius 
ei  SlephaiMM,  qui,  coni  loUm  fom  oeulis  suis  tidis* 
seul,  4  i|isi  quoquo  ad  instruondos  (episcopos  Afri- 
canos)  nMnitota  secttndnm  graviiatcm  ae  Adem 
suatn  indicia  ac  testiinonia  proiuleront  (Ep.  lu).  i 
Dnoi  Uios  opisoopos  Romam  mlssos  fmsse  exlstimat 
Pearsenlos,  ut  oleciioni  episeopl  Romani  inieressent; 
sed ,  «t  obscrvat  Tillemonlius ,  prsterquam  quod 
nailum  exsiat  oxemploM  ejosmodi  legationum ,  nec 
de  futira  eleetione  Afrleanl  quidquam  videntur  co- 
gnorisse,  eerte  sl  legati  Romam  ad  boc  mnnus  intssl 
fuissent,  neoesse  non  Aiisset  Cakloniom  et  Fortun:w 
tnro  postoa  mittcro ,  sed  commodius  mulio  fuisset 
istoruni ,  qiii  toiant  rem  oculis  suis  exploraverant, 
rc  litnm  oxpociaro.  Ilos  tamen  Caldonins  ci  Fortu- 
naiHS  oocttparmt.  Adeo  vcram  cst  non  o  collegis  mls* 
sos  fttisse,  sed  aui  persecutione  sa:vlente  fugisse,  aut 
negoiionim  tausa  Romani  prurectos  cbsc.  Ilorum  ie« 
sUiNOiio  com  legai(irom  narratlone  et  liiterls  colle« 
garttffi  Comdii  consentiente ,  t>ic  de  legitima  isiios 
ordinalione  apud  omnes  constitit,  c  ut  ncc  neccsse 
fueni  ttHra  aodiri  eos  qni  a  Novatiano  vcncrant 
in'Mi.»(iMd.) 

XX.  ^OOOTBVrOHB  BiUm  SCmSNAl«0VATlA!f1. 

Sed  non  parvl  Inlcrest  ad  rcrum  a  Cypriano  gcsia- 
rum  ordinem ,  quo  tempore  schisma  connaverit  No- 
vatianus,  quo  lempore  ordinationcm  susceperii  iu- 
quirere.  0|iinaii  suni  Valesius  et  Pcarsonius  eadcm 
scliismaiis  iniiia  ftitSse  ac  anni  i5l.  Tillcmontiiis 
aiite  ordinaiioneni  Comclii  id  coniigisse  iicgni.  Ha- 
gni  est  momenti  in  uiraque  senteniia  tesiimonium 
ComeUi  in  eitistola  ad  Fabium  Anliocbennin ,  ubl 
S.  PouUfcx  tesiatur  3.  Moysem  martyrem,  dum  ad- 


CWRIANl.  i^ 

huc  in  vivls  essei,  NotatHmo  et  qntnqne  presbytcrts ' 
coMmttnionem  denegasse.  Unde,  cum  hitcr  ntrosi|iic 
eonTcniat  S.  Moysem  sic  egisse  cnm  Novailano  pa<* 
lant  ei  aperle  schismaiico ,  Valesius  et  Pearsonins 
condndunt  schlsma  cum  anno  2St  Incoepiss^,  (]tiia, 
S.  Moyses  initio  hujus  anni  in  carcere  obKt,  m  cst 
in  vetttsto  Bncherii  PomiAcnm  eatatogo  t  Tillemon- 
tius  vcro,  cnm  eerto  teneat  schisma  anic  ordinatio- 
ncm  Cornelii  non  erapisse,  mortem  Moysis»  qucm 
Comelins  nuper  manyrio  perfunctum  fbisse  dlcit,  in 
mensem  novombrem  rejicit  ejusdcm  ami!25I.Sic 
roodiam  imer  otroaque  viam  inibo,nt  exntraqnesen* 
tentia  aliquid  assumam ,  allquid  etiam  refelhm.  Etsl 
cnlm  schisma  ante  Comelii  ordhiationem  empi^se 
non  credam ,  videtur  tamen  mullo  anie  occultts  mo- 
litiottibus  iuformainm  et  prxparatum  ,  ita  ut  neces- 
sitaiem  non  afferai  S.  Moysis  mariyril  cum  Tillc- 
montio  difTerendi ,  nec  mors  S.  Moysls  schisma 
ad  iniiium  anni  251,  cum  Valcsio  ei  Pcarsonlo  re- 
fi*rre  cogat. 

Jecessariis  railonlbus  pognai  Tillemontius  nul- 
kjm  Rontne  scbisma  anle  Comelii  Ordinaitonem  ex- 
sliiisse.  1*  S.  Pacianus  Ep.  ii  (pp.  56  ei  GO)  et  an- 
ctor  libri  ad  So9adammh(Breticum,  declarant  No* 
vatiaiium  conccpta  ex  Comelii  episcopatn  invidla  In 
scbisma  Impulsum  l^isse.  ^^  Novaium ,  qui  scblsma 
Canhagine  conflabai  mense  manio  aut  saliem  fe- 
bmario,  perabsurde  Pearsoitlus  mcnse  Januario,  Va- 
lesltts  febmario  Roinani  iransfemni.  Denique  repu- 
gnai  ui  schisma  Romx  exortnm  ecclesia  Africana 
lamdiu  ignoraverlt,  ncc  anie  ad  scdandam  dlssensio- 
nem  miscrii  legatos,  qoam  dc  Comclii  electionc  cer- 
tior  facta  Ibisset.  DlfKcile  esi  prufecio  hts  raiionl  • 
bus  non  asscniiri. 

Verum  nec  Tillemoniio  nec  Ipsius  adversariis  fa- 
vei  Corndii  tesiimonium,  sed  poiius  prohatS.  Moy- 
sem  in  Novatiano  non  npertum  scbisma ,  sed  occullas 
inachinaliones  multis  Improbe  factis  coujuucuis  con- 
dcronasse.  Sic  loquiiur  S.  Ponlifex  apud  Eii&eb.  (I.  \t, 

C.  45):  6v  x«i  Mm^c  6  fmx&pi^s  M^pruf^  •Kv.p  ^f*$^  U^UV.i 
/xo^rv^y.^C  x*X>.v  Tcv*  xai  0au/^9t^v  fjtAprvptav  '  tn  &v 
|v  xotf-fcw ,  xflCTtJAv  auTou  t"?»  ^f»9<trnr<t  »«i  tyv  iitovitotv, 
«iio(y«v«irov  Miivi  o^/v  roic  «l>^  vptTouxlfOti  to7c  &f«a 

aOt^  oLnwrx^wi^  Uuxc\ts  rU  hxhirtAt.  f  Qucm  cliani 
(Novaiiannm)  Moses,  inquii,  bcaiisslmus  manyr, 
qui  nuper  apud  nos  egrcglo  ei  adrairando  mariyrio 
pcrfuncius  esl,  duin  adbuc  in  vivls  essci  audaciam 
ejus  ac  furorom  perspcctum  babens ,  a  communiono 
sua  separavil  cum  quinque  prcsbytcris,  qul  se  pa- 
riicr  cijm  lllo  ab  Ecclesix  corpore  abruperani.  i 
Fnisira  vir  erudiius  cx  his  vcrbis,  «  nupcr  martyrio 
nincius,  >  rtin  anie  unum  aui  altcrum  ntenscm 
contigisse  colligli ,  cunt  ejusmodi  loquendt  railo  his 
quac  anle  deccni  menses  vel  eiiam  anie  annum  contl- 
gerunt,  apiari  possit.  IHs  auiem  verbis, « curo  quinqne 
prcsbyleris,  qui  se  pariier  cuin  illp  ab  Ecclesiuc 
corpore  abrupcraiii ,  i  fateor  negatam  aperiis  schis«> 
maticis  communtonero  indicari.  Sed  graecx  vocej 
sic  optimo  redduniur,  «  cum  quinquc  prc&byiorl 


^gle 


«7  YITA  SANCTI 

qui  so  paiitcr  cum  illo  ab  Ecclcsia  ahruperiint.  i 
Sic  aufem  iiuerprciando,  non  videlur  scbisma  pr;ccos- 
sissc  ncgatani  a  Moyse  cominuuioncm ,  sed  potiuis 
snbseculuin  csse. 

Mulia  in  codem  lestimonio  lianc  intcrprcialioncin 
conflrmant.  l*"  Factum  Moysis  sic  narrat  Gornelius , 
sicejus  teslimonioutilur,  ut  et  laudem  ei  tribuat, 
quae  ipsi  commuiiis  non  sil  cuin  omnibiis,  et  Nova- 
ihino  ignominiam  non  levein  inurat.  Porro  nec  sancio 
mariyrt  iiiagna  laus  riiissct  bomiiiesaperio  schismaic 
implicatos ,  et  lof  cpiscopis ,  lot  presbytcris  ac  plebi 
|ieiie  univers.-e  deiestalos,  ad  commiiuionem  siiam  non 
admiltcre;  ncc  ipsis  scbi^nialicis  loiius  orbis  coin- 
munione  exclusis  magiium  opprobrium  fuisset .  nnius 
mariyris  ainissa  communio.  Deinde  vcro  cum  Nova- 
lianus  scliismaiicos  convcnliis  cum  suis  agerct,  an 
liiiic  ciim  cum  S.  Moyse  conmiiinicirc  volnisse  et 
rcpiilsam  tiilisse  dicemus  ?  Nun  vidctur  aptum  ad 
cain  rcm  lempus  fuisse.  2^  Non  dicii  Cornelius  com- 
miinionem  Ndvatiano  iiegatam  fuissc  ob  apcrium 
scbisma,  sed  qiiod  cjus  auduciam  ci  furorcm  perspi- 
cerct  Moyses.  Satis  niuUa  improbe  fecerai  Novaiia- 
iius,  ut  cuni  co  sic  ngcret  Moyses ,  in  primis  quod  in 
l^ersccutione  a  diacQnis  monitus  ut  frairibus  succur- 
rerct,  non  jam  amplius  prcsbyterum  se  esse  velle 
dixerat.  Hocc  illa  fuit  aiidacia  Novaiiani ,  bic  furor : 
nd  queiii  cum  accederet  ncfaria  consiliorum  conjunc- 
liociimquinqtie  prcsbyieris,  nondlfficile  fiiit  S.  Moysi 
quid  aJ  Ccclcsix  pcrniciem  medrlarciitur  pro« 
fpicere,  ncc  miruin  si  ciim  eis  coinmunicarc  noluit. 
5*"  Si  Cfmininnioiicm  manifestis  scbismaticis  S.  Moy- 
scs  dcnegassct,  non  solum  quin(|ue  presbytcros ,  scd 
etiiin  confcssores  qui  Novatiano  sese  dcdcrant, 
eadcin  scnieiiiia  noiasset.  Nam  quatuor  confessores 
I  do  carccre  prodeuntes  scbismaticus  et  bxreticus 
error  i  excepcrat ,  ut  ait  Cyprianus  Ep.  li  ,  e(»sqiic 
sibi  ab  initio  sociavcrat.  i  Novatianus ,  teste  Cor- 
iielioapud  Euseb.  (iib.  vi,  c.  45),  in  lios  Novaiiaiii 
gicgalcs  idein  esse  debuit  qui  in  quinque  presbytc- 
ros  cral;  sed  taincii  quinqiic  tuitnin  presbyleriscoin- 
inuuionem  negal.  Qiiod  atguincnto  est  eum  iti  Nova- 
tiaiio  non  aperliim  scbisma ,  non  manifcstum  cum 
Conielio  el  omnibus  episcopis  Cornelio  adbnt^rcniibus 
bellum  condcinnasse,  sed  nefarias  molitioncs,  ct  iniia 
ciiin  quinque  presbytcris  Rcclcsire  perturbandjc  con- 
silia,  qiix,  pluribus  Novaiiani  vitiis  addita,  Moysem 
deterruerunl  quominds  cuincbcouimunicarei.  ^''Mar- 
tyrium  Moysis  non  videtur  inense  novcmbri ,  ut  cxis- 
tiinat  Tilicmoniins,  sed  potius  ante  ordinati(mciu 
Comclii  contigisse.  Constat  marlyrcs  e  carccre  solii- 
tos  fuisse  cum  Comelius  ordinatus  esi.  Cur  ergo  so- 
lus  Moyscs  particeps  illius  pacis  non  fuissel,  qiio;  tam 
diu  negaiam  eligendi  episcopi  copiam  fecit?  Dcinde 
vcro  Muyses  non  in  carcere  obiit ,  ut  est  in  Bucberii 
catalogo,  scd  sanguinem  pro  Cbristo  profudit,  ut  dc- 
nionsirat  Tillcmonlius  ex  verbis  Cornelii,  qui  eum 
prxdaro  ci  admirando  martyrio  perfunctum  declarat. 
Porro  .ib  ordi^iationc  Corn(;lii  usqiie  ad  iiienscm  no- 
vctnbrcui,  uon  vidcuir  CliiisiiaiioiUMi  sanguis  {lonix 


CYPRIANI.  *      42d 

fusus  fuisse.  Sedebat  inlrepidus  Coroelius  c  Romae 
in  sacerdotali  catbedra  eo  temporc ,  cum  ly^ 
rannus  infestus  sacerdotibus  Dei  fanda  aiqiie  in- 
ianda  coinminaretur,  cuin  mullo  patientius  et  lo- 
lerabilliis  audiret  levari  adversus  se  xmulum  prin- 
cipern ,  quam  Komx  constitui  Dei  sacerdotem,  i  ait 
Cyprianus,  Epist.  lii  (p.69).  Quamobrem,  aut  Decitis 
perloiuin  illud  tempus  crudelitatis  suae  satietatem 
capere  non  poluit,  aut  id  in  redilum  suum  diflerebat. 
Cuin  crgo  Coriicliiis  evaserit,  cui  tamen  potissimum 
infensiis  crat  Decius,  non  videlur  Moyses  pro^claro 
et  admirando  martyrio  perfunctus  mense  novembri , 
scd  poiiiis  mense  januario,  ut  esi  in  vetusio  Buclic- 
rii  caulogo,  vel  certe  ante  finem  persccutionis ,  anie 
ordinationem  Cornelii  et  apertum  schisma  Novatiani. 

XXI.  —  QUO  p:UPORE    ORDINATUS    NOVJITIANUS. 

Dc  ordinaiione  Novatiani  non  una  est  oriticoriini 
scntcntia.  Pearsonius  ipso  inense  junio  ordinatum 
fuisse  Novatianum  piilat,  ejiisquelegalosjulioineunie 
Cardiagiiiem  venissc :  Tillemonlius  id  coutigisse  cou- 
tcndit  post  comprobatam  universu)  Africx  judieio 
ordinationem  Coriielii.  Non  leves  rationes  persuadcnt 
facinus  adinissum  fuisse  antequam  Africa  ordinaiio* 
nein  Conielii  teslimoniis  suis  confii niaret.  Sed,  ante« 
quam  id  probare  incipiam,  obitcr  observabo  Pearso- 
niuin  in  bis  qux  ad  Cornclii  ordinaiionem  spectaiit 
dispcnsandis  ininus  accurate  versari.  Ait  eiiim  i  mensc 
jutiio  jam  aflccto  Cyprianum  acccpisse  Cornclii  ct 
collcgaruin  liticras.  i  Sed  ex  his  quac  jain  dixiinns 
ac  deinceps  diceiniis,  perspicitur  episcopos  Afros,  ac- 
ccptis  Coriielii  littcris,  dcsidcrassc  ipsiiis  collegaruiii 
liitcras,  ac  tuin  demum  ad  ilrmandain  Coriielii  ordi- 
naiioiicm  incubuissc,  cum  has  collegarum  littcras  lo- 
gati  rciulerunt.  Ciim  autem  ordinatus  fucrit  iiicnso 
Junio  Cornclius  ,  legaii  post  acccptuin  btijus  rci  nuii- 
tiuin  ab  Afris  missi,  redirc  mense  juuio  cuin  littcris 
non  polueriint. 

Quod  aiitem  spcclat  ad  ordinationein  Novaliani , 
facile  probatur  advcrsus  Tilleinoiitium  hoc  sceliis 
commissum  fuisse  paulo  post  ordiiiaiionem  Cornclii, 
ac  foric  ctiain  ipso  mciisc  junio  cxeunte,  ut  visuin 
cst  Pcarsoiiio.  Nam  lcgaii  a  Novatiano  inbsi  in  Afri- 
cun  veneriint  anlequam  Ronia  rcdiisseirt  Calduniiis 
ei  Fortunaiiis,  qiios'cpiscopi  Africani  in  haiic  urbcin 
ad  pacaiidas  dibscnsioncs  miserant.  Res  est  in  prompiu 
cx  Epihtola  XLi,  ubi  n.irrat  Cypiianus  legatos  Nova- 
tiaui,  siatiin  aique.Cartli.ngineui  vencrunl  et  Nova- 
tianum  episcopum  faclum  nuntiarunt ,  a  commuiiione 
probibjtos  fuissc,  c  rcfutatis  interim  ac  retusis  qiuc 
obsiiiiate  ac  periinaciler  asserere  tentabanl.  i  Dcindc 
lixc  addit :  c  Nam  et  ego  et  collegx  plurimi  qiii  ad 
iiie  coiiveiieran; ,  espcctavimus  adventum  collega- 
ruin  nosirorum  Caldouii  et  Fortunati,  quos  .id  tc 
niiper  ct  coepiscopos  nostros  qui  ordinationi  tu.c 
afluera!it,  lcgatos  iniseramus ,  ut ,  eis  adventaiitibiis 
et  rei  gestx  veritalcm  repoi  tantibus,  majorc  aucio- 
riiale  et  liicida  |>cr  cos  probatione,  partis  advcrs:e 
iinprobilas  fraiigcrciur.  i  Liquet  crgo  Novatiani  lc- 


m 


VITA  SANCTI  CYPRIANK 


150 


gnios  reditom  Africannrum  pncsuliim  colcritnte  su- 
{'orasse ,    eosqnc    intcrim   communione   prolnbitos 
fuissc  dum  Icgntorum  redilus  exspcctatur.  Qui  post« 
quam  redieruiit ,  iisque  supervenerunt  duo  alii  epi- 
scopiPompeiusetSteplinnas,  qui  Cornclii  ordinationi 
inicrfuerant ,  tum  vero  ct  litieris  Ualorum  episcopo- 
rum  quas  lcgati  attulerani ,  et  Pompcii  et  Stcpliani 
lestimoniis  sic  illustnita  et  confirmata  res  cst,  c  ut 
iicc  nccessc  fuerit  audiri  ultra  eos  qui  n  Novatiano 
TGnerant  missi.  i  Simillter  in  Gpistola  xlii  iiarrat 
Gyprianus  episcopos  Africanos,  postqunm  diversa  pars 
cpiscopnm  sibi  constituit,  acceptis  litleris  lam  Cor- 
nelii  quani  collegnrum,  c  ilem  ndvcnlantibus  bonis 
\iris ,  Pompcio  ct  Stephano ,  a  quibus  hxc  omnia 
cum  Ixtiiia  communi  nsseria  sunt  (irmiter  ei  pro- 
baia  ,  >  tum  demum  liticras  nd  Cornclium  direxisse. 
Ergo  Novaiiani  legnll  ante  Cnrtbaginem  missi  sunt 
<]uani  Caldonius  et  Forlunalus  Roma  profecii  fuis- 
6C11I,  vel  forte  eliam  antequam  Romnm  pervenissent. 
Nam,  S4  res  oculissuis  vidissent,  cur  litieris  tanluro  qnas 
atialeront ,  ac  nonpotiuseorum  quoque  lcstimonio  ni- 
tcretHrCyprianiis,  qiiemadmodnm  Pompcii  clSlepliani 
tcstiinonio  nititur^  Pnrtercn  lcslatur  Cyprianus  in  Ep. 
xii  sc  c  ex  litteris,  qnas  sccum  fcrcbnnt  Icgnti  No- 
vaiinni  el  ex  eorum  sermone  aiqiie  nsscvcrntioiic , 
Novntinnum  cpiscopum  fncium  »  conipcrisse.  Unde 
palct  primum  hujiis  rei  nuniium  n  lcgalis  Novaiiani 
nllntiim  fuissc,  ncc  qucmqunm  in  Africn  borrendnm 
scelus  ante  eoruro  adventum  stispicntiim  fuisse.  Ex 
qiio  etinm  conlirmntur  quod  jnm  diximuF,  eos  adve- 
nisse  non  soluin  anie  Pompciuin  ct  Stepbaniim  a 
c  quibus  hocc  omnia  asserla  cl  probnia ,  »  nempe 
cpiscopum  conslitutnm  csse  a  seditiosis  c  contrn  sn- 
cmincntiini   semel  trndilum  divina)  dispositionis  et 
cntholtGc  unifcJlis ,  >  scd  eiiam  nnic  Cnldonium  ct 
Forlunntum.  Nnm  in  lilicris  quas  Caldoniuscl  Fortu- 
natus  a  Cornclio  ejiisque  collegis  nltnlerunt,  scripu 
crant ,  ut  tcstainr  Cornelius  Epist.  xlvi  ,  mulla  quac 
)  raccsscrant  n  confessoribus  Novaliaiio  adhxrenti^ 
bus  desigunla,  quxquc  redeiinlcs  nd  Ecclesinm  non 
sine  Incrymis  confessi  sunt ,    in  bis  c  circumvcn- 
tos  commisissc  sc  scbismaticn  ct  brcresis  auclores 
fnisse,  ut  paterenlur  ci  (Novatinno)  manus  quasi  in 
cpiscopum  iinponi.  >  Al  si  rjnsmodi  litierx  advcn- 
tnin  legntorum  Novaiiani  occupnssent,  non  cx  bis  lc  • 
gatis  Cyprianvs  et  alii  cpiscopi  primum  episcopatus 
a  Novatiano  arrcpti  nuntium  acccpissent. 

Non  poicst  ergo  dcfcndi  scntcniia  Tillcmonlii,  Jicc 
iilla  prorsns  rniionc  accuratissimus  scriptor  onlina- 
tioncm  Novntiaui  post  rediium  legaiorum  Africajcol- 
locat.  Illud  nutcm  multo  improbabilitis ,  quod  Ecclc- 
sinm,snliem  Africanam,  in  comprobando  Comelii  epis- 
copatu  jam  conscnsisse  ail  cum  Novalianus  ordinntus 
esi.  Hsc  Africanx  ccclcsiai  conscnslo  tnm  dcmnm 
enituit  cum  episcopia  Cypriano  ejnsque  collcgis  qui 
Cnrtbaginc  ndcrant,  de  loin  re  admoniti  lillcras  ad 
Corncliiiin  scripscrunt.  Scd,  antcquam  Cyprianus  cpi- 
scopos  Arricanos  de  rebus  Romanae  Ecclesisc  certiores 
faccrel,  Primiiivum  presbytcrum  Roraam  misil  cum 


Epistola  XLi ,  ut  quomodo  excepti  c^scnt  Caitbngine 
legati  Novaliani  niintiaret.  Dc  suis  enim  in  univcrsnm 
Africnm  litteris  non  loquitur  nisi  in  Epistola  xtii, 
perMcltium  hypodincontim,  et  Niccphorum  ncoly- 
tbum,qui  Primiiivum  subsecuti  sunt,  perlatn.  c  Sed 
et  per  provinciam  nosiram,  inquit ,  hnH:  cadem  col- 
lcgis  singulis  in  notiiiam  perforentes ,  ab  bis  qno- 
quo  fratres  nostros  cum  liileris  dirigcndos  cssc 
mandnvimus.  1  Tum  cttm  autem  Africani  epistopi 
a  Cypriano  ndmoniti  scriberent  ad  Cornelium;  jam 
redierat  Primiiivus  presbyter  com  litieris  Cornelii, 
quibus  r;cspondens  Cyprianus  aii  (Ep.  xlx)  :  c  Placuit 
ut  per  omnes  omnino  istic  posilos  liitcrx  ricrcnt, 
siculi  suiit,  clc.  >  Igilur  ab  ordinaiionc  Novalinni 
ad  consessum  Africx  in  comprobando  episcopaln  Cor- 
nclii  multa  iniercesserunt,  adventuslegntoriimNovn- 
tinni,  rediius  lcgatorum  Africo),  itus  et  reditns  Priini- 
livi  presbyieri. 

Nitilur  1"  Tillemontius  bis  Cyprinni  verbis  cx  Ep. 
Lii  :  c  Quo  (Pciri  loco)  occupnto  de  Dei  voluntntc, 
alqiie  omnium  nostrum  consensionc  firmato ,  qnis- 
quis  jani  cpiscopus  ncri  volucrit ,  foris  fial  iicccssc 
csl.  »  Unde  concludit  jam  ab  oninibus  cpiscopis 
nut  saltcm  ab  Africanis  jura  Coriiclii  fiiissc  (irmnin 
€um  Novalianus  ordinnlus  cst.  Sed  inintis  animnd- 
vcrlii  doctissimus  criiicus  Cypriannm  loqui  de  co 
rcrum  statu  qui  tiim  cmt.  Cum  cnim  conscnsus  uiii- 
vcrsi  orbis  ad  defensioncm  Cornelii  conspiraret,  ncc 
tamen  conntibus  suis  dcsisierct  Novatianiis ,  nicrilo 
Cyprianus  hunc  illi  cnnscnsum  opponil,  :ilque  boc 
argumcnlo  non  tam  illiiis  ordinalioncm  qiiain  obsli- 
natum  in  illa  retinenda  nnimum  oppugnnt.  flic  in 
eadem  Epistoln  lii,  de  Novatiani  ordinatione  lo« 
qnens,  hoc  lantiim  ei  objicit,  qnod  c  episcopo  in 
Ecclesia  a  sexdccim  cpiscopls  facio  adiillcr  hlqiic 
cxirancus  episcopus  fieri  a  desertoribus  per  nmbi- 
tum  >  conatus  sii.  Simililcr  legatis  Novaiiani  non 
totius  orbis  consensum  objiciebat  Cyprianus,  sed  tc»- 
tiinonium  collegarum  a  quibus  ordinatus  fuerat  Cor- 
neliiis,  liitcris  a  Caldonio  et  Forlunaio  nllatis  consi- 
gnatum,  ol  perspicitur  ex  Ep.  xli. 

Qiiaerit  V  Tillcmoiitius  cur  ordinatio  NoTaiiani 
statiin  ab  Africanis  rcjecia  sit  c  ut  illiciia  et  contrn 
Ecclesiam  facla,  >  ejusquc  lcgali  communioiie  pro- 
bibili,  si  nondum  ordinaiionem  Cornclii  cpiscopi 
Africani  comprobaverant.  Sed  facilis  ctcxiicdila  rcs- 
ponsio.  Nam  Cyprianus,  ot  modo  vidimus,  numquam 
dubiinvit  quin  lcgilima  essel  ordinatio  Cornclii ;  scd, 
acccptis  ex  ulraquc  parte  litteris,  omnia  ad  rcdiium 
lcgatorum  intcgra  servari  voluit,  ut  ntillum  discordirc 
locum  rclinqueret.  Qunre  minirac  niiruin  si  niaxiinn 
indignaiionc  commotus  est  slatim  ntque  dc  ncfaria 
Novaliani  ordinatione  cognovit. 

3°  Existiroat  Tillemoniius  ex  Epislola  lxvii  coI- 
ligi  posse  Novatinnum ,  cum  in  Africnm  lcgaios  ini- 
sii,  jam  Ecclesiaebostem  judicaium  fuisse,  aui  saliem 
Cornelium  jain  tum  in  universa  Africa  pro  Icgitimo 
Roinx  cpiscopo  babilum  fuisse.  At  nibil  eju-;modi  le-^ 
gorc  est  in   Epistola  lxvii.  Ait  quidcmxCyprianus  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


m  VITA  SANCTl 

piovatianum  orim  hostem  Ecekske  jiKliealiiun,  ei  eum 
in  Arricam  legaios  mUisset,  bme  a  coneiUo  pdarimi>- 
rum  sacerdoium  seiUeiiUau  rolttiissc.  AiAdii  eum  nu- 
per  rciusom  ei  reiiiuium  ei  per  lolufa  orbein  a  fta* 
ccrdoUbua  Dei  abstenUim.  At  ei  boh  oxprobial  (|U0<i 
ordinalos  (ueril  cum  jam  Comelii  cpiscoittius  loiius 
orbis  aucloritale  CQnfirmalaia  essei,  scd  quod»  c  Cor* 
nelio  in  calkoltca  Ecdesia  de  Dei  judicio  el  dcri 
nc  pepuUsuffiragio  ordiDaio,  probimm  akare  erigere 
ci  adullcram  eaikedram  coUocare,  d  sacrilcfa  eon- 
ira  xenink  aeeerdolem  saarificia  oAfre  lettia- 
verii.  I 

V  Demqne  ebserral  Tillemontioe  AnUHiiamica  t  ad 
quem  scripsii  C|pnaaua  El|Htioiam  ui,  ]am  ex  eon* 
silio  Cypriaoi  amftexum  Cuisse  cffimmiioacm  Cor- 
nelii  anlequam  liueris  Novaliaiu  commeiue  iaiquag 
de  Cornelio  ac  Cypriauo  suapicioaea  aeciperel.  Vc- 
rnm  hoc  Anioniani  exemplo  senteniia  TiUeQiOBlii 
prorsus  evertilur.  ^kripserat  enim  Ameniamis  ad 
Cjprianum  noo  solum  se  c  eum  Coroelio  uoum  tenere 
consensum ,  sed  eliam  cum  Novaliaoo  ooo  commu- 
nicarc.  »  Siinol  ergo  el  Corneiii  ordlnaiionem  cou  > 
probavity  ei  Novalianum  illius  semuliim  rcjeeil.Qucd 
auiemNovaiiani  litteras  "serius  vid^ur  legisse»  posi- 
quam  videiicet  borlalu  Cypriani  jam  suam  cum  Cor- 
nelioconimunionemdedaraveral,  id  raciiceonciiia- 
tur.  Nam  l^aii  Novatiaoi  cum  Carlhagme  r^^^ 
fuissent,  nppidalipi  per  civitatea  discorrcre  ecaperuol ; 
ac  proinde  fieri  poluit,  ul  lardius  ad  Aoloaiaoum  ve* 
nirenl.  Prxierea  aliam  postea  l^aiiouem  aiiasque  iit- 
tcras  misit  Novatianus»  de  quibus  Cypriaoum  ioqui 
iion  repugnai. 

XXlh  — •»•  tEBVIf  k  SANCTO  CmiANO  GISTARfni  Hf 
CAMA  CiOHABLIT. 

Slc  ergo  toiaro  Iianc  renun  gestarum*scriem  lexere 
possomus.  Statiro  atque  legatorum  rcdilu  veritas 
tnnta  hi.ce  circumfluxtl,  ut  iteruro  Novaiiani  legatos 
aitdiri  necesse  non  esset ,  scripsit  Romam  Cypriaiius 
per  Primitlvum  presbytenim^  cui  in  mandatis  dcde- 
rat  nt  Comdio  narraret  quae  in  epistolam  congje- 
rere  loogios  fuisset.  Ifeec  est  qnadragesima  prima 
episfola  apud  Pamelium.  Scribuut  deiude  episcopi 
qui  Cirthagine  aderanl  ad  alios  universa:  Afric» 
episcopos,  eosque  de  Cornclii  rcbus  cl  Novatiaui 
sebismale  eertiores  laciunt,  ac  fratres  cum  litleris 
Roroam  dtrigendos  esse  roandanl.  Quod  aulero  alios 
hortibantur,  Id  ipsi  in  prirois  perfecerunt,  ac  com- 
mooiler  scripsernnl  ad  Corneliom.  Vix  dubium  csl 
qoin  ipsse  Itlx  siol  tittene  Cypriani  ejusque  colle* 
garum,  in  quibus  lestatur  Eusebius  (lib.  vi,  c.  43), 
decretoro  fulsse  ollapsis  sobvenlrelor  ac  oefarise  ha^ 
resh  auctor  ab  Ecclesia  ejicereior.  Erani  in  iisdem 
ritteris  molta  de  Fdicissimo  ejusque  sociis»  de  qui* 
bm  qokf  seostseeot  episcopi  illis  audilis,  quidque 
pronofittessent,  Comeno  oarrabaot.  Ulraeqoe  illas 
eofieifii  et  ad  episcopos  Africaoos  el  ad  Coroetium 
MMerae  coromemorantur  a  Cypriano  iii  Ep.  lxii,  pcv 
aeeVjrtbom  bypodiacooum  et  Nicephorum 


missa.  Per  eosdem  derkee  bM  CypriaMe  exempbt 
iiileranim  quaa  a  se  de  Feficteeimo  ejosque  preshy* 
terio  ad  cleram  el  plebeni  Cartbagloeflsem  scripcas, 
'fim  aoiea  per  Caldowom  el  Forlooalom  ad  Conie- 
tium  miserat  Horlalor  Ceroellttm  ol  eas  fralrilms 
iegi  jobeat.  Hissa  eei  ki*o  Epislola  xlii  ameqiiJiwi 
rediissel  Primilivna  presbyter ;  oeodiia  eoini  Mi« 
cerat  CypriaMft  ea  linerls  qoas  ille  atiolii  awleeluiii 
aecidisee  Coioelie  qooii  aoder  Aimnctinie  faisset 
oe  ad  Comettom  leoiinaliM,  aed  ad  Eecteoiam  Rfv 
maoam  seriberem.  Suapieaas  tameii  aliqoid  Cypria« 
mis,ae  metoeos  ne  qoa  eieiisie  meoiem  Cdmelii 
sttbiissei»demoosirai  laeadenEpisleia  xuiso  po- 
m  el  umletia  aiodio  addoelom  foisae  «i  oronia  In- 
lepra  sctmeolor»  dum  linerm  ab  epiacefit  Iiales 

Prteler  haiae  Bpistelam  %ixi^  aHa  hn^m  lieni« 
cemmieea  esl  ad  Coroelitim,  qom  eet  xuit  CertkH 
rem  ittom  CKit  Cypriaoue  !•  ad  eenloseeres  achlioaa 
lieee  scripeiss»,  sed  loaodam  Metlie  M  bas  litierae 
Cemeite  kfcrei,  nec  eoe  tedderet  olsi  Corneltiia 
re^dendas  esse  jodieerei.  Neo  vcrisioHlft  esl  Mei- 
lium  a  Cypriano  bis  miasmn  fvisse  Remaas,  aemel 
quidem  curo  Nieephcra  ad  Epistolam  laii,  iierum 
adqoadrageeimam  lertia»  de  conlesseribus  sehisfla»- 
lieis  perfereodam.  Iloe,  inqoam,  verisioNle  oeo  fii; 
mm  Nieeplioroe,  qoem  eom  IkUie  proMMle  esl  re- 
diisse,  mmaom  Cypriaoe  de  redHo  coofeeserom  op- 
latissinMfm  alloiiu  Sed  e«r  Cypriaooa  doas  aimiil  ad 
ComeUmD  litierasdeditT  Rem  solfH  Tiiiemeoiitts. 
Cum  probe  scirei  CypriaMS  lillerae  s«ae  ftem»  po- 
Uiee  legi  solere,  prodeoter  brevieri  epistolm  eofo- 
misit,  qum  in  voigoe  eierri  neid»rt.  Prster  Epislo- 
lam  od  Cmfimam^  qom  eet  xuv,  miilebal  iliis  Cy« 
prianoe  libros  soos  d$  Lap$u  ei  de  iJmtaie  EeeliMW. 
£x  qoo  bciHs  esi  coujeclora  honc  iibrom  de  VttkaU 
EccliMWCSi  hoc  ten^os  scriptom  fuisse,  idqoo 
coafirmaiur  Pootii  teatimo»io«  qoi  eom  stalim  posl 
Itbrum  de  Lapei»  recenset* 

Aoieqoam  has  liiieras  eeciperel  Coraetios,  seri- 
psit  Cypriano  per  Primiiivom  presbylerom,  ac  sibi 
dispUcttisse  sigojficavit  eeasUtom  Adnimeiinis  a  Cy« 
priaoo  dalomu  Respoodet  ei  Cypriamie  per  Episto- 
lam  XLV»  fw  lum  scripu  esl  com  ondique  Airi- 
cani  episcopi  Remam  scrilwreiu»  oi  se  Curoeiio 
adbxceie  leslarenlor.  lo  reboe  lanii  mememi  occ 
Cyprianom,  oee  etericos  qoos  Rooiam  maliebat  ve« 
risimtie  esl  ceesasse;  occ  vkielttr  midtom  efiluxisse 
temporis  ioler  iltas  Epislolas  xu,  xlii«  xlv.  Scri« 
pia  esl  eoim  qoadragesioia  prima  per  Piimilivttm 
presl*yurttm  paolo  poei  rtditum  i^|alorom,  qoa- 
dnfeeioyi  eeconda  pauJe  posl  Ulieras  coociru  ad 
Coraeiittm»  aolc  redilum  PrimiUvi^  auteqoam  ex  va< 
riis  Arrieaa  previociis  ad  CorneUum  scriberetur, 
qood  tuoc  fiebal  cum  aiiaiis  a  PriaMtivo  tillcris  Cy<* 
priaotts  per  Episletam  xlv  rcspooderel* 


Digitized  by 


Google 


m  ViTA  SANCTl 

XXlll.— N0?lC03IATDiN0VATUNl.  — UEMtOSCCOTESSO- 
Rim  BOMAIiOftllll  IN  ECCLESUM  flOETATtl  CYPRUKl :  I» 
AMTE  COflCaUUH  ftOMANIUI  ANNl  251  C0NT16ISSS 
OSTEAMTW, 

Com  Uaxiroiis,  Longia«s  el  Maclisens,  Novaiiani 
legati»  a  Cyprtano  elosqaei  collegis  expulsi  fuissenl, 
alios  in  Arricam  misil  Novalianus,  oempe  Nicostra- 
|um  el  Novatnm  el  Evaristum  el  Primum  et  Diony- 
sioro.  Cypriaoom  ea  de  re  monuit  Comellus  liiterit 
per  Aogemluro  confessorem  missis,  qox  non  exslant. 
Non  molto  posl,  alla  occasione  oblaia,  iterom  per 
Nicephorum  .ncolyiliom  scripsit  ad  Cyprianum  epi- 
stoiam  inier  CypriMiicao  xLVirt,  ii»  qm  mgnt  ul 
ipsius  opera  omnik»  «oepiscqiit  el  fratribus  inno- 
lescai  Nicostratum  mullorum  criminuro  reoin,  el 
noii  solom  palronx  su»  carnaii,  ciyos  rationes  ges- 
sii»  fraodes  ei  rapinas  fecisse»  verooi  eiiam  ^cclesioi 
deposila  noo  modica  abstulisse ;  Evaristum  vcro  au^ 
clorero  scUi^ni^lis  fuisse,  el  wecessorem  plebi  cui 
aaie  prscfuerai,  Zelum  in  locuw  ejus  episcopom  esse 
consiUoiom.  Posiridie  qoam  veneranl  legati  Nova* 
iMmi,  supervenil  Nieephorus  acolyibos  cnro  litteris 
CorQelil,  ex  qoibo»  Cypciamis  didicit  ei  alios  episco- 
pos  docoil  quo^  ad  NicMratom  el  Evaristom  aiiine- 
bawil.  Postea  gratias  egil  Coroelio  per  Episio- 
km»  xLix. 

Sed  idem  Nicepborus  alias  Iliteras  multo  laetioreft 
auulii,  quibus  Cyprianum  CorneUus  de  reditu  qua* 
Uior  conressorum  Maximi,  Urbani,  Sidonii  et  Ma- 
charii  ccrtiorem  faciebal.  Com  qoidam  fraircs  nun- 
liasseni  coofessores  ad  sanilaiem  reverli,  ac  poslea 
Urbanos  et  SidoBius  ad  presbyteros  venissent,  afYlr- 
mantes  Hnximom  presbylerum  el  confessorem  secum 
pariter  cupere  in  Ecclesiam  rcdire ,  placuit  Corne- 
fio  m  ex  ipsomm  ore  el  confessione  qwe  per  lega- 
tionem  mandaveranl  aodireiUur.  Qui  cum  veuisscnl 
ei  a  presbyteris  quac  gesseranl  exigereiuur»  circiim- 
Tcntos  se  esse  afQrmavcruol,  nec  quid  in  Uiteris  ip- 
sorum  nomine  per  omiies  ecelesias  missis  ioesset  se 
sclsse,  atque  ui  abolerentur  el  e  nkemoria  tollerenlur 
qox  prxcesseranl  dcpreeaii  siml.  Omnl  aclo  ad  Cor* 
netiom  perlato,  jossit  conlrabi  presbyterium  :  adf ne- 
roQl  episcopi  qoinqoe,  el  re  ad  deliberandom  pro|po> 
sita,  seolenrue  a  singoHs  dictac,  qoas<Ioriielios  suis 
ad  Cypitianom  litteris  subjecit.  His  ita  gestis,  veoe- 
ronl  in  presbyteriom  qoatuor  confessores  el  pleriqoe 
fhitres,  qoi  se  eis  adjooxerant,  summis  precibus  de- 
slderantes  in  ea  qu®  ante  fiieranl  gesta  in  obIivio<^ 
nem  carferenl.  COm  aotem  magnus  fraierniiaiis  con- 
cmrsus  fheios  fiiisset»  ona  vox  eral  omniom  graiiaa 
Deo  ageniiom,  alt  CoriieUos,  gaudiom  pectoris  bi- 
erymis  expriroenles,  coroplectentes  eos  qoasi  eo  61q 
poeoa  earcerls  foissent  nberati.  Conl^essores  declara- 
rmil  se  Comeliom  sanctissimx  Ecclcsi»  caibolicoi 
episcopttm  agnoscere,  eonlessi  supl  se  iinposturam 
passoo  ac  eircorovenlos  esse,  sed  (amen  sinccram 
nMolcm  snaiii  sempcr  hi  Ecclcsla  fuisse;  qutppe  cum 
noii  igiiorarent  rniom  Deum  cssc,  unum  Cbristum 


CYPRIANK  134 

Doroinum  ac  onum  Spirilom  sanclom,  onom  Episeo^ 
poHi  in  Ecclesia-caiboliai  essc  debere.  Uis  rebof 
permottts  Comelius  Maximnm  preebylerom  locim 
iuom  Jossk  agnoecere,  exteroe  eum  wgemi  p«pali 
soA^io  reeepit,  ac  omoia  remisil  Deo  emnipotemt. 
H«c  auiem  etdem  hora,  eodem  moiiieBto  ad  Cypria^ 
nom  per  scripia  iransmisil,  nempe  per  epislobm  hn 
ler  CypriaiHcas  xlvi  ,  ae  Nieephorom  aeolylhluii 
deseeadere  ad  oavisandttm  deslinaoien  slatim  dimi* 
siu  CarthagineMsem  ecelesiftm  keiUia  perfuderonl 
UilerseComeUi;  nee  dobiumqoiB  eas  GyprianM  ad 
cxteras  Airicsa  eoclesiaa  miseril»  ol  rogavertl  Cor* 
neUus,  coi  respondil  per  EpisiolAm  XLVik  Scrtpse^ 
roat  eiiam  coafesooros  ad  Cypriamioi,  eonmique 
epistola  esi  inler  Cyprimiici^  u  Uis  rospowlil  Cy^» 
prianos  per  Epistolam  ui«  Qiue  aotem  ex  Uileris 
Cocnclii  dcsiimpta  uarravimus^  ea  probaol  jm»  aoloo 
coAfessorc»  rediisse.  Vcoeroit  «om  illis  m  presiyie^ 
rium  I  plcrique  fraires  qui  ae  eie  ad}ODxerani;  t 
quod  quidem  lum  videlnr  do  plebe  c^lbolkt  pro  een* 
fesaoribus  deprecame  inieUtgi  posse.  Posiea  emm 
oarrat  CorneUo»  frateroilatis  concttrsom ;  fuem  tom 
demum  iaelom  iodicai  (oisso  com  omoem  hunc 
acium  populo  insinuaiMitim  jodicavii;  diHftotlo  esi 
sane  ut  confessores  qui  muUog  aoderllote  aiia  abs- 
iraxeraut,  nuUos  in  redeoiidQ  •oeios  ei  imilaleres 
baberent.  CoroeUi  veika  boh  idker  mftorprelalot  est 
Cypriano)  :  c  Quanto  majos  esl  gaodiiMi,  inqoit 
(Ep.  xLvii),  el  10  lerris  pariler  el  hi  coelo  sopcr 
confcssoribus  ad  Eeclesiam  Dei  cum  glerta  sva  et 
cum  laude  redeoAtibus,  el  redeomU  viaa  extcrta 
exempU  sui  lide  el  probaliooe  lacieMiUNis!  Uie  eoim 
qoosdam  fratres  ne^oi  eivoff  mdiuent,  qood 
sibi  communicaliooem  ceafcisoritm  sefoi  videreo** 
lur.  Quo  errore  sublato,  lox  omniom  peelor'ib«e 
iofosa  eal,  et  Ecclesia  calbolica  nee  sciBdi  aee  di-* 
vidi  posse  monsirat^  eal« »  Unde  mirum  videlor 
cor  Cyprianom  TLUeinontio&  de  soUs  eoofessoriboe  ' 
locotum  exisiunei.  Tota  res  ab  eodem  erodilo  scri- 
ptore  sic  narratur,  quasi  uno  el  eodem  die  irMsacU 
fuerit.  8ed  tamen  ex  hift  Coroelij  verbisa  c  adlue- 
ranl  eUam  episcopi  qoinqoe » qm  ei  hodie  prssea* 
tes  fuerunt,  i  duos  dies  iusim^los  foisse  p»lei» 
quoTOm  prior  deliberaUoncm  habuii  de  recipieodii 
coofessoribtts»  postridle  vero  absoloi^  et  perleela» 
magno  frateriutalis  coocursu,  quoe  pridie  eoostftiitii 
.  fuerant. 

Insignem  hunc  eveolumTiUemoutius  el  Peersonioo 
ad  mensem  novembrem  hujoe  aoui  2^1  referea* 
dum  putaoi»  posi  conciUom  Romonumy  qm^  boe 
anno  251  Coroelius  eum  seiaginta  episeepis  haboil 
roeuso  octobri,  ot  placolpeorsoniet,  vel  eiiam  muHo 
citius,  ut  exisUmal  TiUemoBlius,  ac  ame  NovaUaoi 
ordwationem.  Sed  noiitam  sero  quaiimr  ilU  coiifes* 
sores,  aut  saltem  anie  eonciUum Routawim^  reduseo 
in  Ecclesiam  videjitur. 

Reditus  confessorum  paucis  dieboe  sttbseeiHua  cs4 
novain  legalionem  Novaiiaiu.  «  Nov^  eiMtt  iUiae  n 
vobis  disccdcote»  aii  CypriaeNi  (Ep.  uoQ^htesl^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


135  VITA  SANCTl 

proccllni  ct  (arbinc  rcccdcntc,  cx  pnrle  illic  quics 
facla  cst.  »  Porro  n  prinm  legaiioue  nd  banc  no- 
vam  non  miiltum  intcrccssii  tcmporis  :  nnm  f  pro- 
sirntus  virtulibus  Dei  >  NoTaiinuus,  ut  ait  Corne- 
lius  (Ep.  xLviii),  I  cum  Mnximusct  Longinus  etMn- 
cb.TUS  fuissent  expulsi  a  Cypriano  cjusque  collcgis, 
«lcnuo  rosurrcxit.  »  Quibus  ex  vcrbis  pnlet  Novn- 
tiniium  non  n  julio  mcnsc  nd  novembrcm  feriaiiim 
esso,  sed  ncceptn  damnn  protinus  repnrnrc  voluisse, 
missis  pcritioribus  mngisquc  indostriis  legntis.  Ergo 
rcditus  confessorum,  qui  novsc  lcgationis  profectio- 
nem  proxime  contingit,  non  potest  in  mensem  no- 
vcmbrcm  rejici.  Dcinde  vero  Nicepborus,  ilte  ncoly- 
thus  qul  nlramque  epistolnm  et  de  novn  legaiioMC  ct 
dc  reditu  confcssorum  attulit,  noti  yidcliir  clcricus 
fuisse  Romnnus,  sed  potius  ipse  ille  Nicepborus  aco- 
lyibus  quem  Cyprianus  julio  exeuute,  vel  ntigiisto 
iiieunte  cum  Mettio  subdiacono  Romam  miscrnl.  Sic 
enim  de  illo  Comelius  loquiiur  Ep.  xi.vi :  c  Hui^c 
igitur,  fraler  cbarissimc,  endem  horn,  eodctn  ino- 
mcnto  ad  te  pcr  scriptn  trnnsmisimus ,  ci  Nice- 
}»horum  acolytbum ,  dcsceiidcre  ad  nnvigniidum 
dcstinantem ,  nd  vos  statim  dimisi.  i  Quibus  cx 
vorbis  patct  hunc  clericum  non  dntn  oiicrn  n  Coriic- 
lio  missum  fuisse,  sed  potius,  cum,  pcrfcclis  rcbus 
qiinruro  causa  venernl,  redir^t,  snncium  Ponlificcni 
oblata  occasione  usum  essc.  Uinc  jam  ci  pcrfercn- 
dam  cpislolam  dedcrai  de  novis  leutamcniis  Novn- 
tiani,  scd  minime  necessannm,  nut  qti.-c  clcricum 
mitii  postularet,  siquidcm  jam  missus  cn  dc  rc  fuc- 
rai  Augcndus  confessor,  ncc  iiecesse  erni  aliumpo- 
stcn  mitiere  qui  idem  nuntiaret.  Porro,  si  is  cst  Nicc- 
pbonis  acolyihus  (lui  cnm  Mettio  Episiolam  xui  €y- 
piiani  pertulii,  frusira  illius  reditus  ad  mcnscm 
novcmbrem  differiur.  Parvi  refert  quod  in  litteris 
Cornelii  nulln  fiat  meniio  de  Mettio  subdincono, 
quocuin  Nicepborus  ncolytbus  profectus  fuernt  Car- 
'  Ihngiiic ;  nam  similitcr  Mettius ,  ul  supra  vidimus  in 
Epistola  xLiii ,  solus  nominatur,  qunmvis  socius  ei 
adjiinctus  essct  Nicepborus. 

Quod  spectnt  nd  concilium  Romanum,  rcdilu  coii- 
fcssorum  omnino  postcrius  vidctur.  NulUim  prorsus 
hujus  concilii  vestigium  in  littcris  Romnm  aut  Cnr- 
thngip.cm  missis  iiilra  illud  tempus  quod  a  Cornelii 
ordinationc  ad  rcditum  coiifessorum  cffluxil.  Le- 
gnii  t^ldonius  et  Fortunntus,  qiii  Cnrihaginem  post 
Novatinni  ordinntioncm  redicre,  non  nmplius  quain 
scxdecim  episcoporum  litteras  attulerunt.  Quis  crgo 
credat  jam  tnm  ordinationcm  Cornelii  in  concilio  lx 
episcoponim  counrmatam  fuissc,  ut  suspicalur  Tille- 
montius?  Pra-terea  hoc  concilium,  lestc  Euscbio 
(lib.  VI,  cap.  io),  decrevii  i  Novaiuin  qiildem  ct  eos 
qui  una  cum  ipso  sese  insolenter  extulcrant,  et 
quicumque  inbumaiiissimac  et  a  frnlernn  chnritnie 
nlienx  ejus  opinioni  consentire  prccsumsernnt,  nlie- 
1105  ab  Ecclcsia  habendos  essc.  >  At  confcssores 
sic  sc  ante  rcdiium  gessere,  sic  redeuntes  exccpii 
Siinl,  ut  excommunicati  fuissc  non  vidcanlur  a  con- 
cjlio  soiaginta  episcoporum  :  nam,  si  ab  bac  syiiodo 


CYPRIASr.  iZO 

in  juditium  vccnii  cl  cxcommunicniiinscliismntc  ob- 
duriiisscnt,  nn  diccrc  potuissctit  circumvcntos  sc  c-sse 
et  imposturam  passos»  nc  mentcm  siinm  scinpcr  iii 
Ecclcsin  fuissc?  qiiis  crednt  Cornclitim  sic  eos  rccc-  ' 
piurum  fuisse,  ut  omnin  rcmiltcrct  Dco  omiiipotcnti  ? 
non  sic  ngi  solct  cuin  bominibiis  jam  judicniis  ct  cx- 
communicatis.  Poslerius  crgo  concilium  rcditu  con- 
fcssorum  :  scd  tnmcn  iion  mullo  postcrius;  nam  gra- 
vissimn^  cnusoc  subcrnnt  cur  cilo  hnbcrctur;,  tiim  ut 
Ndvnliniii  pnrtes  penitus  frnngcrcntur,  lum  ut  lapso- 
rum  caiisn,  qujc  nd  concilium  rcjcctn  fucrnt,  dijudi- 
cnreiiir. 

XXIV.  —  DF.  GESTIS  ET   SGRIPTIS  S.  CVPRIAM  AKNO 
252,  ANTE  PERSECOTIONEII. 

Dnmnaliis  toto  orbe  NoTntintius  non  dcspondebnt 
aniinum,  scd  pcr  plurimns  civiiatcs  iiovos  npo^iolos 
suos  iniltcbnt,  ut  quanclnni  rccentin  instiluiionis  suoc 
fundamcntn  consiiiuerct,  ct  supcr  Icgiiimos  cpiscopos 
crcnrclnlios  pseudocpiscopos.  Id  lcslntur  Cypiinnusiti 
Episiola  ad  AiUonianum,  scriptn  anno21t  cxciintcaut 
2.*i2  incunte.  Jnmdudum  ruterns  nccepernt  Cyprinnus 
ab  boc  Numidix  episcopo,  quibus  sc  ciim  Novalinno 
non  communicare,  sed  Cornclio  afflxum  csse  signili- 
cabnt,  ntque  ut  enrumdem  littcrnrum  cxcmplum  nd 
Cornelium  mittcretnr,  poslulnbat.  Scd  postca  nli;clit- 
tcrx  superveiierunt,  in  quibus  nutare  videbnliir,  No- 
vntiani  litteris  motus,  et  quam  isto  baTCsim  intro* 
diixissct,  qun  rnlionc  Cornclius  cum  Tropbimo  ct 
tbiirifloatis  coinmunicnrct,  sciscilnbntur,  acne  ipsiui 
quidcm  Cypriani  bumnnilnlcm  in  lapsos  o^quo  nnimo 
accipiebnt.  Sic  ci  rcspondcl  Cyprinnus  in  hnc  Epistula 
Lii,  ut  se  cl  Cornelium  niiriflce  dcfcndat,  ctcum  No- 
vaiinno  ncmtnem  communicnrc  possc  dcmoju^lrel, 
nisi  qui  toliiis  Ecclcsix  communionom  rcjicint.  Liquet 
scriptam  esse  epistolam  post  reditum  confcssorum 
quos  in  Ecclesin  cum  Cornelio  junctos  cssc  dicii, 
post  morlein  Dccii,  qiicm  tyrannum  appcUat,  .scd 
tamen  nnle  concessam  Inpsis  lioc  nnno  252  indulgcn- 
tinm,  siqiiidem  Cyprinni  dcfensio  in  iis  innlum  vcr- 
saiur  quse  Libellalicis  anno  siiperiore  ct  cxlcris  in 
morlis  periculo  constitutis  concessa  fucranl.  Non  im- 
mcrilo  Antonianus  illc  idcm  vidctur  cssc  qui  iii  titulo 
Epistolse  Lxx,  intcr  cpiscopos  Niimidns  rccensclur; 
quod  etiam  argumento  cst  eum  Cypriani  monilis  non 
rcstitisse. 

Emissarii  Novatinni  circa  boc  tempiis  Maximum 
pseudoepiscopum  Caribagincnscm  feccrunt :  scd  hoc 
faciniis  lam  ignobile  et  obscurum  fiiit,  ut  Cyprinnus 
nc  scribcndum  quidem  ea  de  re  Romnm  judicaret. 
Na:n  paolo  antc  dc  collcgnrum  consilio  miscrat  Cor- 
nclio  nomina  intcgrorum  ct  caiholicorum  in  Africa 
episcoporum ,  ul  scirent  Cornclius  ejusque  collegx 
quibus  scribere  et  a  quibus  litteras  mutuo  accipcrc 
oporteret ;  si  quis  aulem  pncter  eos  quos  Cyprianus 
epistoln  sua  complexus  fucrat,  scriberc  audcrct,  sci- 
rcnt  enm  vel  sacriflcio  vel  libello  esse  maculaturo, 
vol  uniim  dc  bxreticis,  pcrversum  scilicet  et  profa« 

Digitized  by  VjOOQIC 


137  VITA  SANCTI 

Scriptum  exislimatur  hoc  anno  prsDSlaniissiroum 
Cypriani  opus  de  Oralione  Dommica,  Recenselur  a 
Poniio  po^i  librum  deUnitateEccletice;  et  cuni  muiia 
in  eodem  libro  adversus  scliismaiicos  veiiemenier  et 
copiose  dicnnlur,  non  male  concludilur  jam  prodiisse 
Felicissimi  el  Novaiiani  scbismala  cum  bxc  scri- 
bcrel  Cyprianus. 

Circa  Pascbx  prima  solemnia  scripsil  Cyprianus 
Episiolam  uii  ad  episcopos  Foriunaium,  Abymnum, 
Optalum,  Donaiianam,  Foriunatum  et  Felicem,  qui, 
cum  esseni  in  civitate  Capsensi  propter  ordinalionem 
episcopi  (  Donatuli ,    ut  versimile  est ,  Capsensis 
episcopi,  qui  loco  sexagesimo  nono  senientiam  dicit 
in  concilio  Carlbagmensi  anno257),  consulii  fuerant 
a  Superio  an  ad  communionem  jam  admiltendi  essent 
Ninus,  Clementianus  et  Florus,  qul,  Cbristum  con- 
fessi  coram  magisiratu  et  plebe,  postea  inter  tormenta 
coram  proconsule  superati,  poeniteniiam  agere  non 
destttcrant  per  boc  triennium ,  non  iilud  qoidem 
eiactum  sed  incboatum.  Uem  decidere  non  ausi,  ad 
Cyprv)num  dclulerant,   et  scripserant  c  ut  cum  plu* 
ribus  collegis  de  boc  ipso  plenissime   i  tractaret. 
Respondet  Cyprianus  rcddendam  ejusmodi  hominibus 
communionem.seque  ea  dc  rc  cum  episcopis  delibera- 
tunim  promiltil  cquando  solcmnitati  apud  suos  cele* 
brandaesatisfecerint,  »  et  Carlbaginem  c  venerint.  i 
Vix  dubium  est  quiu  promissum  perfecerit  in  con« 
ciUo  quod  Caribagine  babilum  hpc  anno  idibus  maii, 
ut  ipse  testatur  Ep.  lv  (p.  81).  Scribit  ibidem  c  Pri- 
\aiom  ,  veterem  bxreticum  in  Lambesitana  colonia 
anle  multos  fere  annos  ob  mulla  et  gravia  delicta 
nonaginta  ct  episcoporum  senteniia  condemnatum, 
et  f  abiani  >  papx  ac  Donali  Cartbaginiensis  epis- 
copl  c  litteris  severissime  notatum,  cum  causam  in 
boc  concilio  agere  velle  se  diceret,  i  admissum  non 
fuisse.  Uuic  concilio  interfuerunt  episcopi  sexaginta 
8cx,  si  ibi,   ut  versimillimum  est,  proposilis  a  Fido 
cpiscopo  quxsiionibus  responsum  fuit.  Is  per  litteras 
questus  fuerat  quod  Tberapios  episcopus  Bullae  et 
confessor,  ut  conjicit  Pameliiis  ex  concil.  Cartb.  an. 
2.^»  Yictori  quondam  presbytero,  antequam  pceni* 
tentiam  plenam  egisset,  pacem  immaturo  tempore 
dedisset.  Prteterea  novam  quamdam  de  infantibus 
opinionem  Fidus  proposuerat,  in  qulbus  morem  anti- 
qux  circumcisionis  tenendum  putabat,  ut  infra  octa- 
vum  diem  non  baptizarentur.  luter  alias  rationes 
banc  afferebat :  c  vestigium  infantis  in  primis  partus 
8ui  diebus  constituti  mundum  non  esse,  quod  unus* 
quisque    illud    borreat    exosculari.  »    Respondent 
sexaginta  sex  episcopi  per  Epist.  lix,  objurgatum 
fuisse  Therapium,  nec  tamcn  ablatam  Victori  com- 
mnnionem.  De  infantibus  autem  propositam  ab  eo 
opinionem  uno  ore  oniversi  rejiciunt,  et  baptisma 
infaniium  cin  primo  staiim  nativitatis  suae  ortu»  pne« 
clarissimis  rationum  momentis  defendunt.  Hoc  au- 
lem    concilium   sexnginta  sex    episcoporum   idem 
prorsus  esse  perspicitur  ac  illud  quod  idibus  maii 
babituro  boc  anno  252.  Quod  enim  concessa  Victori 
quondam  presbytero  laica  communio   reprehensio*- 
S.  Cypriani.  IV. 


CYPRIANI.  438 

nem  non  effugil»  argumentoest  nihil  adhoe  detractum 
ac  limalum  fuissedesuperiorisanni  decreto,ac  non- 
dum  pacem  poeuitentibus  redditam  fuisse ;  quse  tamen 
illis  indulgeniia  perpaucis  mensibus  post  concilium 
idibus  maii  babitum  concessa  est. 

Lomberium  merito  castigat  Pearsonius,  quod  hoc 
concilium  sexaginta  sex  episcopomm  non  mullo  post 
concilium  anni  superioris  collocaverit.  Non  verisimile 
est  post  concilium,  quod  tamdiu  in  causis  lapsorum 
dijudicandis  occupatum  fuit,  aliud  eodem  anno  tam 
frequens  convocatum  ruisse  ,  cum  prxsertim  nullum 
bujus  rei  vestigium  exstet  in  litteris  anno  superiore 
scriptis.  At  idem  Pearsonlus  hoc  concilium  in  quo 
responderunt  Fido  sexaginta  sex  episcopi,  in  anni 
253  mensem  septembrem  rejicit,  cum  episcopi,  ut 
ipse  existimat,  restituta  pace,  de  rebus  ecclesiaslicis 
consiliarenlur.  Non  quadrat  hxc  opinio  cum  his  epi- 
scoporum  verbis  :  cQuse  rcs,  inquiunl,  satis  nos 
movit  recessum  esse  a  decreti  nostri  auctoritate, 
ut  ante  legitimom  tempus  et  plenom  satisfactionis,  et 
sine  peiitu  et  conscieniia  plebis ,  nulla  inflrmitate 
urgcnteacnecessitatecogente,  paxei  concederetur. » 
Haec  optime  congroont  idibus  maii  annl  252.  Jam  pce- 
nitentio»  pariem  non  mediocrem  adimpleverat  Victor, 
unum  reprebendiiur  quod  plenum  tempus  non  exegis- 
set ;  quinetiam  nihil  reprehenderetur,  si  plebis  rogatu 
concessa  pax  fuisset.  At  profecto  numqaam  episcopi 
lam  leniter  egissent  anno  253  inter  prima  pacis  iniiia. 
Nam  qui,  sopita  Decii  persecutione,  tantam  prx  se 
severitatem  tulerant»  ut  excommunicatiouem  mina- 
rentur  si  quis  lapsos  ad  communionem  admiiteret » 
ii,  finita  Galli  ei  Volusiani  persecuiione,  cum  adbuc 
manus  lapsorum  sacriQciis  nefandisfumarent,  an  adeo 
remissi  fuere  ut  pacem  concessam  non  reprebensu- 
ros  se  dicerent  si  c  sine  petitu  et  conscientia  plebis » 
concessa  non  fuisset?  Praeterea  non  videntur  post 
persecutionem  Galli  et  Volusiani  necessaria  fuisse 
concilia,  quiaex  bis  quae  In  priore  concilio  statuta  do 
lapsis  fuerant,  faciiis  foit  totius  rei  deliberatio ;  vel 
potius  quia  aot  nolli  in  hac  persecotione,  aot  saltem 
paocissimi  videntor  cecidisse.  Testator  Cyprianos  in 
Epistola  Lvii  eos  qui  Roinas  sub  Decio  ceciderant, 
confessionis  laudem  in  hoc  secundo  praelio  adeptos 
fuisse.  Idem  testimonium  saltero  Africx  tribuit  auctor 
libri  a(/2Vova^  (p.  II).  HincCyprianusin  Ep.  lxxxi 
ad  Martyres,  non  plangit  clades  et  funera  suorum, 
ut  in  Ep.  IX  sub  Decio  fecerat.  Nec  mirum  si  viclo- 
res  in  hac  pugna  fuere,  quos  tanto  animi  ardore  ad 
pugnandum  paratos  fuisse  perspicimus  ex  Epist.  liv. 

Scripta  est  circa  idem  tempus,  ut  observat  Tille* 
montius,  Epistola  lxiv  ad  Efrictetum  et  plebem  Autt- 
ritanam  adversus  Fortunatianum,  quondam  bujus  ci- 
vitatis  episcopum,  qui  sacerdotio  ob  simulacrorum 
cultum  dejectus  cpro  integro  agere  volebat,  i  el  epis* 
copatum  sibi  cceperat  vindicare.  Videtur  Epictetus, 
quem  Cypriaims  fratrem  appellat,  Fortunatiani  loco 
constitutus  fuisse.  Non  solus  Fortunatianus  ex  lapsis 
episcopis  ejusmodi  facinus  tentabai,  sed  observat  Cy- 

prianus  nonnullos  alios  idem  agressos  esse,  dunj^ 


159  VITA  SANCn 

&iif>es>  ei  oMAltoiiesi  et  hicra  deeidenmt^  quifous 
piius  HiBaiiftMet  HKababftiitt  et  eomis  atffne  e^li^ 
etiMH  Aunc  mlMHii^  ^iwinini  crapttlMii  nnper  c«- 
persiite  iniiiee  Gr<Mliiil«  metabMH. «  €11111  iiniem 
lApsos  omnes  horleiur  «t, « inaifmfttt^ifiem  lielieti  B«i 
eognoscentes  ^  a  ^topreotndo  Oofnino  hmi  reoeilMii, 
sed  sitSsfadieAilms  MMnorMites  ad  €)oclesitfn  fMh- . 
sent^  >  noB  kkiraionto  toe  epistola  ame  x^oiioe6»Mn 
gcneratim  lapsis  Midnlgentinni  «eripta  existimatnr. 

Rejectus,  «H  nodo  «dijiifito,  a  ooncitio  €Brthagi- 

nensi  Prtvaftnspseudoepisoopnin^arthagfffcconBiitiiR 

Forttmatum,  ^  erait  c  nnns  ei  (fmnqoe  preahyterfs 

jampridem  de  Ecdeeia  profagls»  eteentenfiia  coepts^ 

cofornm,  aitCypriairas  Ep.^v  {  p.  83^,  maltomm  et 

gravisstfnomm  viroram,  qui  soper  line  prlore  atino  4 

ad  €orneKmn  Ittteras  feeerant.  ilperam  ad  lioe  %ce\ft6 

navanmis  vt  ibidem  ait  S.  Marrtyr,  Felix  «qnfrdam,  vrni 

cnm  iflo  venerat,  qnem  ipse  «fxtro  Eccleslam^n  hrrvesi 

psendoepiscopnm  olim  constkuerat ;  lofmniB^t  Ndxi- 

miis ,  ob  nefiinda^sacrificia  et  «rimhfiain  se  prob&ii^, 

sententia  novem  episcopornm 'C0i»demi)lrtH  "et  itenfto 

quoqne  a  phnribns  aliis  in  eofrcWo  «ffrlo  fninfri  abs- 

tcnti;  RepOstns  Satnmicensift^  qni  non  «Mitimi  *n  per- 

secntione  Tpte  ceciderai,  «ed  «  «roaTlmam  partem 

plebis  sn«B  sacrMega  ferdnasiowe  dejecerat.  ffi  qnln- 

que  cum  pauds  vd  sncrrtlcalte  vol  malesfbi  consctis 

^Portonatum  aibi  psendoopis^JOpdm  cctoptarmit.  *8ed 

illis  scelns  ex  «ententHiniidn  sdcc^lt.  Nam  cnm  dlt^ 

iftasscnl  vit^irtCi  qninqne  episcopos  Carthaginem  ven- 

turos,  non  sine  memkieli4nftHnia  qirtnq«e  taninm  re- 

4»erti  suitt.  Delndo  ve?m,  qnos  miiea  decipkbam  6t 

thl9a  se  spe  redenndi  In  Ecdeslaiti  prodncebiint,  -W 

tibi  videmnl  pBcndOeplscopum,  froude  comperto,  ^ 

^clesiam  redierum.  haqoe  plures  erani  qui  de  ne- 

farilsillls  homintbus  jndicafvertint,  si  ^resliyteri  ^^ 

dinconi  numeremtfr,  quam  qni  ttinc  cum  ItBs  c<m- 

Jundi  vldebamor.  Probabat  wmen  €yprianos  ct  dili- 

gcnter  examinabat  qtifrtam  admitti  ei  Tcclpi  in  EcdO' 

sinm  deberent.  iQaidam  crt!m  fiJelpi  non  poierant 

i  Blne  scandalo  et  perlctilo  plurimomm.  1  Premebot 

enlm  plebs ei  relnciabatur  *i quorteslnemendnblleset 

pmtervi,  et  vel  adulterils  vel  sacrHldis  contammati , 

et  post  haec  adlmc  Insuper  de  schlsmate  ad  Bcde- 

Viam  »  rcdlbani.  Vix  plebi  pefBoadebnt,  Imo  extor- 

queblit  ut  tales  ndmHK  consemi^ent;  et  jastior  factws 

cratfratemlwtte  dolor  ex  eo  quod  unus  atqne  aliiis, 

obnitente  plcbe  et  contindfcente,  €yprhini  facilitate 

suscepti,pejor^c:<sriterantqwttmprhisRierant»(/§irf.). 

Foriunaii  ordinnilonc  atico  nttn  movebaturKJyprin. 

niis  iit  ea  de  re  prothnfs^d  €orncllttin  8c*lbei>dum 

cssc  non  loHitafct.  Nacnrs  -tatnen  occaslonem  fami- 

lidrisslmi  homlnfe»ci  tildrid,  'perTdidanam  ^icoly- 

thum,  qnem*€ornclhTs'hi  Africam  cnmPefscocpte- 

copo  itilscr«t,  eii:rrti  dcTdrtannio  Islo  ^rlpsenHnd 

<:omdUim;sfeO,  8uiii*Carthaf^in)BTell<^?amrs  t^ltentb 

relanhiitlr,  vd  acdptendls  alffe  ephiolls  detinctur, 

iP^didsslmoUortiTtni  pmper.tnie  i^ncTcnloseit.iscnim 

ROmnm'hiitlcbaiur  cumTiUcrlsforlniiati  ad  Cornc- 

Ilum,  cum  tiiiMix  1lla'fa(iiio,  undiqttc  ciclusa  et  in 


CVl^UlANl.  U6 

Afriea  ob  scekttmi  infami^  tibiqn^  nota,  Roniani 
Bavigandmn  judfcasBcl.  Vcntt  iiaque  Romam  Pelicis*' 
siim»  stipatus  caterva  ct  Tactrone  dcsperatomm,  scd 
rejectns  est  a  Comclio,  ei «  vlgore  ptcno  qno  eplsco- 
pos  agem  oponet,  >  pnhos  de  Ecdcsia.  Vcrnm  ,  cnm 
dictitaTent  MarH  homines  Foilnnatum  a  viginti 
quinqueepiscopisordinntum  esse,  cumqoe  Comdionfi 
<  aggressi  esiem  «omminaMes  ifioi*  si  linci  as  qnas 
attnier:ml  non  acecpissct,  puMrce  ens  Tcdtarcnt , 
et  mnlta  turpiaet  probrosaeiVJtcsnodrgnaproTer- 
rent ,  1  Comdins,  «ui  «fiolecftftm  -erat  Cyprianl  s1- 
lefiftl«m>  «  mrffis  alqne  terrotilms  eomm  aliqnantnm 
coffmiotvs  *  ,  dnas  sinw!  ^istoTas  CjTwiano  pcr 
Sirtmnwn  acMythom  «(tipsit,  qnaiwn  prima  pulsum 
consiaiitcn*  FeKdssimnm,  attera  tomitnomm  et  cx- 
t€¥riiom  ip^  ComelH  animtmrdgnHicnbat. 

r(*moIffl/fmn  nccidiiCypriJfno^qood,  cnm  !n  dcfen- 
dendo  eplscopain  ComeKi  Kummam  animi  forthudi- 
nem  declarasseft,  Idem  sibi  tnTc  ifhnillhna  a  Cnrndio 
non  releiTetifr.  HJnapropter  ad  eom  acrfpslt  fipi^o- 
iam  LV,  dolorem  srtum  nfinime  dissimutan5,'qnod 
Comdios  aures  prxbnisset  schlsmianids  omni  scdc- 
ffs  ntacida  notaiis  et  in  concilio  damnacfs ,  conrra 
■e[H?eopum  populi  univcrsi  suffiragk)  in  pncc  ddccioin, 
Dd  anxltio  In  persecnfione  protectum,  cotlo^is  om- 
nHms  'fidditer  juncHim,  plcbi  sux  in  episcopatu  qoa- 
-driemtio  jam  probatum ,  in  •qiiicte  scrvicntcm  d^sci- 
plln«e,%i  lempestat»  proscripttrm  applidto  ct  ndjuncto 
episcopatus  soi  nomiiic,  totics  nd  leoitcm  pclfKfm , 
1n  'dreo,  !n  amphitheatroDomhilca}  dignatioiris  icsti- 
monio  honoratum,  ac  mip(*retiam  clamorc 'popoln- 
rlum«d  letmcm  demio  posfulntum.  Dcmonsrr:rt'ndras 
folttse-sdilsmaticis  « adPi  tri  cntiicdram  atiqtte  nd^c- 
clesiam  in-incipalem ,  unde  ^ccrdotalis  uniias  Cxoria 
^t,  t  IHtcras  ferre,  c  cnm  sintniumshomrtibtfs  ndbis, 
inquH,  et  Kquum  5ft  poritcr  nc  justum,  ut  nnltisca- 
'jtrsquccausallticaadiaiar  tihi  estcrlmen  admis^um..., 
'nibi  si  psmcis  dcspcnilrsci^pcrditis  mlnoT  Viddtinrcsse 
wiciorilas  epfscoponmi  in  Afrfca  constltiftorum,  etc.  '• 
Sic  episcopattfs  sni  jura  dcfenditCyprianiis,  Ul  cxor- 
dium  unKatlsin  Clcdcsraltomnha,  laecclcsra  prind- 
pnli,  ngnoscat;'dt,  qnemadmodum  airbi  parcm  iiitci* 
Aposiolos  potestaiemadmittens, cxordium  unlr^isin 
Pciro  constiiiituni  ngnosdl,  Ita  hoc  loco,  CtSi  rtcgni 
minoi^cm  essc  Afrornm  cpiscoporiim  aiictorif^ftcm  , 
inimcriio  pronunti.ft  ediior  'OxoiiiciiSis  pritrtufum  ^b 
co  negnri :  sed  de  lii$  jnm  dlxiiiius  iii  pra!talionc. 
Qrtnrtivis  autem  de  Cornelii  prndcnliic  et  con$fan(i:c 
exlstinmiioncMidic  epistola  anqiiid  detrnhcrc  poss^ 
'vidcreiur ,  cum  tamcn  admonere  ei  rogrfre  riondtflU- 
laiCyprfanus  ut  de  morii  suo  has  liitcras  chsm  secmn 
prae^identi  ct  saiictlssimai  aiquic  amitlissiina;  i>lcbl 
lcgnt ,  ndco  cognitn  ernt  Cyprinnu  ^i  cX[ilomtn  Virtos 
Corndii.  Consiat  banc  cpistolam  iioc  nnno'25d  scri- 
pinm  fuisse;  coinmemOrat  enlmTyprlaiitisconcilium 
nimi  prioris ,  tum  ctiam  aliud  proximis  idibus  maii 
hnbitmn  :'hinc  "sc  plebi  sux  quadricnrtio  Jam  proba- 
tnm  es^c  didt.  Scripta  nutem  non  videtur  nisi  mcnso 

juiiio  cxcunie,  aut  ineuuiejrtlio.  r^^^^l^ 
Digitized  by  V^OOy  lC 


m  VITA  SANCTI 

XXV. — PERSECCTIO  BEVELATtR  CYPRIANO.—HORTATOR 
THIBARITANOS  AD  CERTAHEN. — LAP8I8  PObNITENTlBUS 
PACEH  RESTITUIT  IN  CONCILIO ,  QUOD  AB  ALIO  IDIBUS 
HAII  BABITO  DISTINGUl  DEBET. 

Cum  a  conciHo  Caiihaglnensi,  quod  idibus  maii 
liabituro  diximus ,  satis  mttlia  usquc  ad  pcrsecuiio' 
ncm  iiitercesserinl ,  perspicuum  esi  imperaiores  Gal- 
him  ct  Volusianum,  qui  aniio  251  exeunle  impe- 
rium  adepii  fueranl,  pcr  (otum  illud  (empus  niliil  ira- 
cunde  in  Cbristianos  egisse ,  nec  siiiim  in  illos  furo- 
rcm  incitasse  aiite  mediam  bujus  anni  aestatcm.  Al 
violcnta  fuit  pcrsecutio,  nec  alium  iinem  faabuit 
qnam  ipsa  imperaiorum  vita.  Jam  nonnullsc  scintiN 
\x  emicuerant  cum  Cyprianus  ad  Comelium  scribe- 
rcl  Epistolam  lv.  Ait  enim  c  his  ipsis  diebus  i  quibus 
scribebat ,  c  ob  sacrificla  quoc  edicto  proposito  cele- 
krare  populus  jubobaitir  ,  clamore  popularium  ad 
lconcm  deituo  postulatum  >  se  c  in  circo  >  fuisse* 
\idetur  indicendorum  sacrlficiorum  causam  atiulisse 
pestis  illa  quacsub  GalloetVolnsiaaoacca^teris  dcin- 
ccps  principibus  boircndum  iu  modnm  sxviit.  Nou 
niulto  post  subsccuta  impcralorum  Galli  el  Volusiani 
adversiis  Cbristianos  edicta,  quorum  pnBCognitionem 
cum  accepisset  Cyprianus ,  multis  visionibus  divini- 
lusoblalis,  scripsit  Epistolam  lvi  ad  Tiitbaritanoi  , 
quos  cum  antea  inviscro  stniuisset ,  consilium  tunc 
perficere  non  poluit,  sed  vicariasprosc  litleras  misit, 
in  quibus  cos  admonct  sc  c  Domini  inslrucntis  digna- 
tioiic  »  cognovissc,  idque  sciendum  esse  ac  pro 
ccrto  crcdendum  ct  lenendum  graviorcm  nunc  quam 
anlea  et  fcrociorcm  pugnam  immincre;  detndc  vero 
cx  Scripluris  sanctis  ei  ex  christianK  religionis  prin- 
cipiis  colligit  quidquid  ad  pcrsecutionehri  constanter 
sustinendam  incitare  poieral. 

Vidclur  Cyprianum  dctinoisse  quominus  Tbibari* 
lanorum  votis  salisfaceret ,  imposiia  nccessitas  rebus 
ccclcsi;»  suae,  imminente  perseculione ,  providendi. 
Nihil  autem  prius  sibi  faciendum  arbitratus  lioc  nio- 
leslissimo  tempore ,  qnam  ut  omnes  omnino  mililes 
Cliristi  qui  arma  desiderabanl  et  prxliuin  flagiia- 
bant,  inira  castra  Domini  colligercl ;  dccrcvilin  con- 
cilio  cum  cpiscopis  xli  ,  ut ,  examinaiis  singuloruin 
cnusis,pax  lapsis  daretur  qui  poenitentiam  agcre  a 
primo  lapsiis  die  non  destiterant.  Episcopi  certiorem 
ea  de  re  faciunt  Cornelium  per  Epistolam  lfv,  scquc 
ita  c  sancto  Spiritu  suggercntc  >  statuisse  dicunt ,  ac 
sanguincm  Cbrisli  iis  iion  denegandum  demonstrant 
qui  suum  pro  Cbrislo  fusuros  se  et  acritcr  pugnatu- 
ros  promittebant.  Addunt  sese  idem  Comclio  <  pa- 
lemae  misericordiso  contemplalione  placilurum>«pc- 
rarc.  Miror  hoc  conciiium  a  Pearsonio  confundi  ctim 
eo  quod  idibus  maii  habitum  est.  Nam  V  de  rcbus 
idibus  maii  deliberalis  nullae  ad  Cornelium  synodi 
nomine  scripla;  sunt  iiitenB ;  quippe,  cumde  Privaio, 
quem  synodus  non  admiseral,  lum  demum  Cyprianus 
ad  Cometium  suo  nomine  scripserit ,  cum  facultas 
oblala  est  Feliciani  acolytlii.  V  In  Epistola  tv,  ex 
qua  conciltum  idibus  maii  habitum  foisse  dicimus , 
DuUum  exstal  vcslijjitHn  c  ncess»  lapsis  indolgeniiae 


CYPfllANI. 


m 


sed  lantuminoilo  nccessitas  poonileniix  advcrsus  Fe- 
licissimum  ejusqne  satellites  dcfendiinr.  Alque  binc 
palct  hanc  epislulam  in  edilionc  Oxoniensi  iinnicrilo 
pra*poni  quinquagesimx  qunrta»,  per  quatn  Corncliiis 
de  concessa  lapsis  conimiinionc  cerlior  factus  est, 
5"*  Concilium  episcopornm  xli  ,  in  quo  lapsis  dala 
communio  esi,instanle  perscculione  liabitum  fuit, 
ct  hosie  cerlamcn  indicente,  cnm  lapsis  arma  desi- 
derarent  ct  flagitarent ,  ut  csl  in  Episl.  liv  ,  sequc 
c  ad  piignam  paratos  esse  et  pro  Domini  sui  nomine 
ac  pro  sua  salute  siare  forliter  el  pugnare  >  profi- 
terentur.  Quaroobrem  hoc  consilium  statiin  subscqui 
debuitCornelii  confessio,  qui  priinus  RomGC  confessus 
esi.  Sed  a  concilio  idibus  maii  babilo  mulia  inlcrces- 
serunt  usque  ad  iiersecuilonem  el  Cornelii  conressio- 
nem :  Forlunati  ordinalio,  missaabeo  Romamlegaiio, 
Cornelii  ad  Cyprianumliltcrx  ac  Cypriani  responsio. 

XXVI.— 6.  GORNBLH)  tmATOLAffUR  CONFSSSIOMIS  LAUDGH 
8.CYPIMAIfUS.--€0NPESS0RBS  CARTHAGINENSES  COHOR- 
TATUR  PER  EPIST.  LXXXI ,  ({(jyUf  IN  HAC  PERSEGU- 
TIONE  SORIPTAM  FUISSB  OSTENDFTUR  ANNO  252. 

Vana  non  fuii  Cypriaui  prajdiciio  futurai  persecu- 
tionis ,  nec  adhibitae  ab  co  cauliones  ad  Chrislianos 
corroborandos  oplato  exilu  caruerunl.  Romai  prosi- 
luil  adversarius  tcrrore  violento  Chrisii  castra  lur- 
bare :  sed  virtus  illic  prxccdentis  episcopi  publico 
comprobala  est,  acquodamroodo  ecclesia  omnis  Ro< 
niana  confessa  esi :  ad  pugnam  uon  singuli  militcs » 
sed  tola  castra  prodierunt,'accurritproperanier  ct 
vcnit  quisquis  aiidivit.  Plurimi  ex  his  qui  sub  Decio 
lipsi  fuerant,  gloriosa  coufessionc  restituti  sunt,  ipso 
dolore  poeniicnlia!  facti  ad  prxlium  forliorcs,  iia  ut 
appareret  cos  in  prima  persecuiionc  novx  at(|iie  iu- 
suctae  rei  pavorc  trcpidasse.  Ilcc  discimus  cx  Episc. 
Lvii  Cypriani,  in  qua  Cornelio  CcntumcelUs  exulaiiti 
gloriam  confessionis  gralulatur ,  cl  curo  co  commu- 
nicat  quod  providentia  Doroini  monenlis  instructus 
cognoverai,(appropinquare  jam  certaminis  ct  agonis 
noslri  diem,i inquii.  Ro^tdcnique  uL  ulcr  ad  Donu« 
num  prior  migravcrit,  Deuro  proaliero  ci  profrairi- 
bus  ac  sororibus  prccelur.  Hxc  pr.Tdictio  non  roulto 
post  in  Cornelio  exituro  sortila  cst ,  qui  martyr  obiit 
Centumcellis  die  14  septembris  bujiis  anni  ^ ,  ut 
inier  doctissimos  quosque  convcnit.  hitcriin  Novalia* 
nus,  ut  Cyprianus  observal,  ut  iiec  unltatis  Gcclesio!, 
ita  nec  ejiis  triumpliorum  parliccps,  quiescobal,-noc 
eum  omnino  tetigit  perscculio.  Lucius,  qui  Cornclio 
sticcessit,  eodem  fcre  tcmpore  sacerdoiii  ct  exilii 
gloriam  adeptus  est ;  sed  paulo  post  rcvocatus ,  mar- 
tyr  obiit  dic  quarto  aut  quinlomensis  mariii  anno255 
cum  quinque  mcnsibus  ac  paucis  diebus  pra;fuisset. 
Iluic  Cyprianus  cum   saccrdutium  et  confessionem 
gratulatus  fuissetper  litiera$,qua:ad  nosnon  pervcne- 
runt,  reditum  eliam  gratulatus  cst  per  Cpistolam  lviii 
suo  etcollegarum  nomine.  Sed,  prsBterhoc  litterarum 
oflicium,  qulbus  ad  communc  gatidium  Ecclcsiae  Uo« 

manx  suum  quoque  acccdcrc  tcstaiur;iii 

Digitizedby*^^ 


"Gi^e 


m 


VITA  SANCTl  C\PRIANI. 


lU 


ccssare  <  in  saci  ificiis  atque  in  oraiionibiis  Deo  Pairi 
cl  Christo  Filio  cjiis  Domino  noslro  gratias  agcrc  et 
orarc  pariter  atque  pclerc^ut  qui  perrccuis  est  at- 
que  perGciens  ousiudiat  ct  pcrficiat  (in  Lticio)  con- 
fcssionis  gloriosam  coronani,  >  etc. ;  ct  qiiasi  prncvi- 
dcret  id  quod  postea  evcnit ,  Lucium  idcirco  revocatum 
fiiissc  ab  cxilio  suspicatur,  ul  in  oculis  ecclesix  sux 
viiam  pro  Cliristo  profunderet.  Decreta  Cornelii  de 
lapsis  Lucium  connrmasse  discimus  cx  Cypriano,  qui 
Lucium  et  Cornclium  bentos  martyrcs  appellai,  seque 
forum  memoriam  bonorare  dicil,  ac  illos  spiriiii  Dei 
plcnos,  cl  in  glorioso  mariyrio  constilulos  dandnm 
cssc  paccm  lapsis  censuisse ,  et  pocniicnlia  acta  fruc- 
lum  communicattonis  et  pacis  negandum  non  essc 
Jillcris  suis  signasse  lcslatur  (  Episl.  lxvii). 

Qnainvis  erumpcnlibus  persccutionis  scintillis  po- 
stulatus  fnerit  ad  leonem  Cyprianus,  non  tamcn  sc- 
ccssit,  ut  in  persecutione  sub  Decio ,  nec  pulsiis  aut 
proscriplus  fuit.  Primus  Carlhagine  impclum  fero- 
cicntis  populi  sustinuit,  ut  videre  est  iii  Episl.  lxxxi, 
gloriosus  senex  nogatianiis  presbyter,  qiii  in  perse- 
cuiione  Decii  confessus  fuerat,  et,  c  carccre  soluius, 
duobus  episcopis  et  Numidico  presbylero  in  rcgenda 
ccclcsin  Carlhaginensi  adjunclus  a  Cypriano  fuernt.  Is 
ciim  primus  in  hac  Galli  et  Yolusiani  persccutlonc 
coiijccius  in  carcerem  fuisset  cum  Felicissimo ,  quein 
Cyprianus  quiclum  semper  et  sobrium  fraircm  nppcl- 
]at,cum  eodcm  coronatus  est.  Cxteros  confcssores 
in  cnrccrcincIusoshortaturCyprianus  ( in  Cp.  lxxxi) 
ni  Uogniianum  imitentur,  seqne  Dominum  assiduc 
prccari  ait  ut  eamdem  ac  ille  coronam  assequantiir. 
Inlcr  hos  confcssorcs  enitcbnnt  pueri  cl  feminsc,  id 
quod  ctiam  in  persecutione  Decii  contigisse  perspici- 
iniis  cx  libro  de  Lapsis  (p.  181),  et  in  persecutione 
Ynlcriani  ex  Epist.  lxxvii.  Eamdem  confessionis  lau- 
dcm  adcpti ,  ut  capitc  24  observavimus ,  qiii  sub 
Dccio  lapsi  fuerant.  Quod  quidcm'dc  plurimis  intel- 
ligi  debet,  non  tamen  de  omnibus;  nnm  auctor  librt 
ad  Novaiianum  ,  alios  ex  eorum  numero  adliuc  pocni- 
tcntix  addictos  commemorat.  Sed  quia  Epislolam 
lxxxi  nlii  Yalcriani,  alii  Decii  persecutioni  adscri- 
hunt,  cxponendum  nobis  est  cur  ad  hancpoiius  sub 
GallociYoIusiano  pcrsecutioncm  refcrenda  vidcatur. 

Hanc  epistolam  Pamelius  ct  Baroniiis  intcr  postre- 
mas  Cypriani  numcrnnt,  cl  in  ))crsccutioins  Yalcrianj 
(criplam  pulant.  llnc  polissiiuuin  raiionc  diicunlur, 
quod  Rogatianus  preshyicr  cl  confessor,  qucm  post 
Decii  pcrsecutioncm  siipcrfuissc  consiat,  in  hac  Epi- 
sloJa  Lxxxi  vitam  pro  Chrislo  cum  Fclicissimo  dica- 
lur  profiidisse.  Alquc  id  quidcin  Inbulis  ccclcsinsticis 
conscntaneum  est,  iu  quibus,  inquii  Baronius,  Ro- 
gatiani  et  Felicissimi  c  una  dic  pnssorum  iiatalis  so- 
lcmniias  consignata  csl  vii  cal.  novcmbris.  >  Conlra 
Pcarsonius  hnnc  epistolam  siib  Dccio  scriptam  essc 
conlcndit,  ciim  latcrct  Cypriaiius,  idquc  probnt  ex 
primis  epislolre  vcrbisri  Snluio  vos,  fralres  charis- 
simi ,  opUns  ipse  quoquc  conspcclu  vestro  frui,  si 
ine  ad  vos  pervenire  loci  conditio  perinittcret.  » 
autem  loqui  solet  Cyprinnus  e  suo  secessu,  ut  In 


Episl.  V  :  €  Et  quouiam  mihi  interessc  nunc  non  pcr- 
mittit  loci  conditio;  >  et  in  Episl.  xxxvii  ad  eum- 
dcm  clerum  :  c  Utiuain  loci  et  gradiis  mei  condiiio 
permiiterct  ut  ipse  nunc  prxscns  essc  possemt  t 
Unde  concludit  Pearsonius  his  verbis  non  cxilium 
Cypriani  sui  Yalcriano,  scd  illius  sub  Dccio  seces- 
suin  denolari.  Locum  aulcm  ex  quo  morluum  Roga- 
tianum  fuisse  judicaiur,  in  aliam  prorsus  senientiaiii 
accipiendum  esse  exisiiinat ,  nc  errorem  in  tabulas 
ecclesinsticas  irrcpsisse,  dum  Bedam ,  qui  has  Cy- 
prinni  litteras  laudai,  cl  ex  illis  docet  Rogatianum  et 
Felicissiinum  martyrio  coronatos  esse ,  Usuardus , 
Ado  et  nlii  sine  cxamine  scquuniur. 

Pcarsonii  senientia  arridet  Tillemontio;  scd  la- 
men  multis  rebus  perspicitur  hnnc  epistolum  non  in 
secessu  scriptam  esse,  scd  Cnrthnginc,  cum  jam 
obiisset  Rogatianus ,  non  tamen  sub  Ynlci  iano,  scd 
sub  Gallo  et  Yolusiano.  Nimium  aperlus  csl  Cypriani 
coiiiextus,  qiiam  ul  Rogntianum  ctFelicissimtiin  mar- 
tyrio  coronatos  ncgeuius  aiilequam  lianc  cpistolam 
scribcret  Cyprianus.  Locum  inspicininus.  c  Quam 
fidem  ,  inquit ,  vos  qiioquc  relincutes  ct  die  ac 
nocic  meditantes,  tulo  cordc  ad  Deuin  prompti, 
contemptu  prxseniiuin  ruttira  lantummodo  cogitaiis, 
ut  ad  friictum  regni  .'ctcrni  et  ad  coniplcxum  et 
osculum  Domini  ei  conspcctum  vcnire  possitis,  ut 
sequnmini  in  omuibus  Rogaiianum  prcsbyicrum 
gloriosum  seiiem ,  vinm  vobis  ad  glorinm  temporis 
nostri  religiosa  virlute  et  divina  dignaiione  facien« 
tem  ,  qui  cum  Fclicissimo  fiatre  noslro  quieio 
scmpcr  et  sobrio,  excipiens  ferocienlis  populi  im- 
petum  ,  primum  hospitium  vobis  in  carccrc  prdepa- 
ravit ,  et  metator  quodam  modo  vcsler,  nuncquoquc 
vos  antcccdit.  Quod  ut  consummetur  in  vobis  assi- 
duis  oraiicnibus  Dominum  deprecamur,  ut  initiis 
ad  summa  pergentibus  quos  coiititcri  facit,  faciat 
et  coronari.  >  NuIIa  fcre  vox  hoc  in  loco  qux  non 
Rogatianum  pro  Christo  passum  iiidiccl.  YocAt  eum 
Cyprianus  cgloriosum  sci)cm,iquod  eum  argumenlo 
est  ad  gloriam  pcrvenissc.  Confessores  laudat  quoit 
futura  tantum  cogiient,  ut  ad  complexiim  Domini 
perveniant,  ut  sequantur  in  omnibus  Rogaiianuni , 
quem  jam  in  muliis  rebus  imitaii  fuerant.  Jam  ergo 
perveiierat  ad  conspectum  Domini  Rogatianus  si((ni- 
dem  pervcnire  ad  conspectum  Doiniiii  idem  est  ac 
Rogaiianum  in  omnibus  sequi.  Paraverat  illis  Roga- 
tianus  primum  hospitium  in  carcerc.  Ubi  secundum 
parabat ,  nisi  in  ccclo,  antecedcns  eos  veluti  metator 
quidam  ?  Deniquc  Deum  precatur  Cyprianus  ut  id 
in  quo  antecedebat  eos  Rogattanus,  in  ipsis  consum- 
mctur  et  ad  coronam  perveniant.  Ergo  jam  ad  hanc 
coronam  Rogaiianus  pcrveneraf,  quam  ciim  in  Decii 
persecutione  adeptus  iion  sit,  sed  anle  c  carcere 
egressus  sit  quam  Cyprianus  c  suo  scccssu ,  nccesse 
est  hanc  epistolain  ad  aliud  tempus  refcrri.  Nititiir 
Tilleniontius  bis  verbis,  t  viam  facienlem,  vos  anie- 
cedit,  >  ut  Rogatianum  probet  non  obiisse  cum  hxc 
epistola  scriberetiir.  At  quis  nescit  lingiix  latiux 
sterilitatem  saepe  cogere  ut  ejusmodi  voces  usurpcn- 
tur  ?  Marlyres  in  Ep.  lxxviu    laudant  Cyprianura 


m 


YITA  SANCTI  CYPRIANI. 


U6 


quoJ,  cum  primus  confltendi  sigmim  extulcrii,  ipsius 
anima  t  non  tanium  martyrum  de  saeculo  jam  exce- 
denlium  socia  esse  coeperit,  sed  et  ctim  futuris  coe- 
lestem  amiciliaro  >  copulaverit.  Simili  prorsus  modo 
conressores  horlatur  Cyprianusin  Ep.  ix,  ut  Mappa- 
Hcummanyremsequaniur.  t  Istum  nunc  bcaiissimum 
mariyrent ,  inquit ,  et  alios  participes  ejusdem  con* 
gressionis  ct  comites  in  (Ide  stabiles  ,  in  dolore  pa- 
Uentes,  in  quxsiione  viciores ,  ut  cxlcri  quoque  sec- 
temini  clopto  parilcr  etcxborlor,  ul,  quos  vinculum 
confessionis  et  liospiliumcarccrissimuljunxitjui.gat 
eiiam  couisummalio  virtulis  et  corona  coelcsiis.  > 

Nou  bclle  accepit  Pearsonius  lixc  verba,  t  si  me 
ad  vos   perveiure  loci  cotiditio  permiiterel.  >  Ait 
eiiim  Cyprianum  his  verbis  designarc  t  locum  in  quo 
prxsens  esse  et  conspeclu  confessorum  frui  innxi- 
me  concupivil ,  sed  loci ,  hpc  est  Carth^ginis,  ubi 
persecuiio  jam  fervebat,  conditionem  non  permi- 
sisse.  >   Ycrum  hac    vocc  noti  Carlhagincni ,  sed 
episcopaJemauclorilalem  dcsignari  perspicitur  ex  plu- 
ribusC)priani  testimoniis;  sicinEp.  xi :  tSoIliciiudo 
loci  nostri    ct    liiiior  Domiiii   compellii.  >    c  Cum 
jlli   (marlyres)  mcmorcs  loci  noslri  ad  roe  litieras 
dircxerint  >  (Ep.  x ).  t  Coogruit  ipsi  loco  el  officio  sa- 
cerdoiii  nosiri  >  (Ep.  lxiii).  Yid.  Ep.  lxv.  Qiiainob- 
rcni,  cum  ail  Cypriaiius  in  hac  Ep.  lxxxi  :  c  Saluto 
Tos  ,  fratres  chnrissinii,  optans  ipsc  quoque  conspo- 
ciu   vestro   firui,  si  mc  ad  vos  pcrvenirc  loci  condi- 
tio  penniiterei.   Quid  eniin  mihi  optatius  cl  Ixiius 
pos-sct  accidere  ,  qoain  nunc  vobis  iiilioirere  ,  ut 
compiectemiiii  me  inanibus  illis  qux  purae  et  inno- 
cciiies   et  Doniinicarn  lidem   servanles ,  sacrilega 
obsequia  respucrunt  ?  Quid  jucundius  et  subiimius 
quam  osculari  nunc  ora  vestra,  conspici  etiam  prse- 
sentem  ab  oculis  vestris?  >  cum  hxc,   inquam,  ait 
Cyprianus,  indicat  se  hac  una  re  deiineri  quominus 
invisat  martyres,  quod  metiial  ne  dignitate  conspi- 
cuus  oculos  geniiliuin  cffugere  non  possit.  Nec  ncces- 
sc  est  eum  abfuisse  Carthagine  ut  sic  scriberet :  sua 
enini  illum  dignitas,  eiiomsi  adfuisset  Carthagine, 
dclinere  potuit  quominus  sanclos  mariyrcs  inviscrel. 
Nain  qui  providebal  ut  martyres  t  noii  glomcratim 
ncc  per  niuIiUudinem  siinul  junctam  inviserentur, 
sed  ut  presbylcri  quoque  qui  illic  apud  confcsso- 
res  >  ofTerebanl,  singuli  cum  singulis  diaconis  al- 
ternarent  (Ep.  v),  roulio  minus  ipse  commisisset , 
ut  in  oculos  gcntilium  incurrens  nova  incendia  com- 
moveret.  Quineliam  hxc  consueiudo  antc  Cyprianum 
in  Africa  vigebat,  ut  cpiscopus  confessores  non  iii- 
viserel.  Testatur  cnim  Cyprianus  in  Epp.  x  et  xxi, 
id  seinper  iii  prx^lcriium  sub  antecessoribus  suis  fac- 
tum  esse,  ut  prcsbyleri  oi  diaconi  plenissime  circa 
Evangelii  legem  martyres  et  confessorcs  instruerent» 
et  diaconi  ad  carcerein  commcnntes  niarfyruni  desl- 
deria  consiliis  suis  ct  Scriptiirariiin  praeceplis  gubcr- 
narent.  Nihil  ergo  veiat  quominus  Cyprianum  in 
ipsa  urbe  nccossariis  rcbus  et  antcccssorum  excmplo 
a  confessornm  conspeclu  distentum  hsec  scripsisse 
existimemus.  Neqiie  eliam  dicere  verebor  non  sic 


loculurum  fuisse  si  abfuisset  Carthagine.  Quomodo 
enim  absentem  et  in  ahdito  loco  laientem  sola  digni- 
tas  a  complexu  martyrum  arcerel,  qucm  in  ipsa  urbe 
necessariae  cautioiies  ab  hoc  gaudio  ct  antecessorum 
excmpla  removissent?  Ilinc  in'Ep.  ix,  quam  ad  mnr- 
lyres  ei  confessores  in  secessii  scripuun  esse  constat, 
non  ait  sccebsum  suum  in  hoc  sibi  molcstum  cssc , 
qiiod  eos  non  possit  invisere.  Signincnt  urbis  desidc- 
rium  in  Ep.  xxxvii ,  at  nequaqiiam  ut  in  mariyrum 
complexibus  ha^rent,  sed  potius  t  ut  prompius  el  li- 
bens  soleinni  nrmisterio  cuncla  circa  forlissimos 
fratrcs  dileciionis  obsequia  compleat.  > 

Nec  congruit  crgo  hxc  epislola  Decii  temporibus  • 
ncque  eiiam  Yaleriani  perseciitioni,  cujus  priinuin 
iinpetum  suslinuit  Cyprianus ;  nec  ei  Kogaiiantis  ct 
Felicissimus,  scd  ipse  aliis  omnibus,  ul  infra  vidcbi- 
mus,  facem  ad  conrilendum  Cliristi  nonicn  prxtulir. 
Mulio  commodius  referelur  Epistoln  lxxxi  ad  per- 
secutionem  Galli  el  Yolusiani,  in  qua  Cyprinnus  ncc 
Curihagiiie  expulsus  cst,  nec  sponteccssit;  at  mi* 
niuie  dubium  cst  quin  pro  se  ad  aures  et  ad  ocnlos 
confessorum  vic:irins  liileras  miserii,  curo  cos  iovi- 
sere  exposita  omnium  ocults  dignitas  non  siiicret. 
Mense  octobri  anni  ^%  qiio  Rogatianus  et  Fclicissi- 
inus  passi  dicuntur  in  tabulis  ecclcsiasticis ,  per.sccii- 
tio  saeviebat;  cujus  rei  lcstis  est  Cornelius,  qui  mciisc 
septemhri  hiijus  anni  inartyr  obiit.  Pearsoniusex  po- 
puli .  ferocicniis  impetu,  quem  Rognlianus  oxccpissc 
dicitur,  Epistolam  lxxxi  ad  pcrsecuiionem  Decii 
pertinere  concludit,  quia  sxpe  iii  hac  perseculione 
popularis  temeritas  in  Cyprianum  erupit.  At  in  per- 
secutione  Galli  eamdcni  populi  lemeritatem  experiuR 
cst  Cyprlanus,  ut  ipse  narral  in  E|)istoIa  lv.  Deindc 
vcro  horreiida  illa  pestis  qux  cuin  Galli  persecutiono 
conjuncla  fuit,  inulto  aptior  videtur  fuisse  ad  cien- 
dos  populares  motus,  cum  calamitalis  causa  in  Cliri- 
slianos  rejiceretur. 

XXYII.— MIRA  COAIIITAS  S.  CYPKIANI  IN  PESTIS  CALAMI'- 
TATE.  —  RELIGIONEM  DEFEKDIT  ADVERSCS  DEMETRIA- 
liUM.—TOTIUS  ECCLESIiE  CARTHAGINENSIS  PROLIXA  I.V 
REDtMENDIS    CAPTtVlS  LIBERALITAS. 

Ad  persecuiionem  accedebat  liies  horrenda  qii.T , 
sub  ipsis  Deciis,  ul  verisimile  est,  incoepta,  majoreiti 
in  modum  siib  Gallo  et  Yolusiano  grassata  esl.  Ilic 
Cypriani  charitas  in  ipsis  ethnicorum  oculis  enituir, 
ei  ad  summam  reipublicsc  ulilitalem  redundavit.  Nnin 
ciim  ethnici  omnes  horrerent  et  fugerent  coniagiu 
ac  suos  iropie  cxponerent,  ac,  jacentibus  toia  civitnic 
cadaveribus  ,  iiemo  aliud  quidquam  respiceret  nisi 
lucra  crudeKa,  tum  vcro  Cliristi  ct  Dei  Poniifex 
plebem  uno  in  Iocq  congregatani  vivido  hortalu  atl- 
duxit  ut  pielatis  orflcia  noii  solnm  in  domcsticos 
fidei,  sed  in  ipsos  ctiam  ethnicos  conferrcnt ;  ac  clm- 
ritaic  inflammatus  ea  dixit  qiix,  si  c  gentiles  audirc 
potuisscnt,  ait  Pontius,  forsiinn  staiimcrederent.  > 
Distributa  pjii;  crgo  conlinuo  pro  qualitate  horoinuni 
atque  ordinuni  ministeria.  Mulli  quiangustia  pauper- 
tatis  bcncficia  sumpius  cxerc€{;fL|(|p|i^got^^^(pym|^ 


m 

sump(ibus  exhibebonl;  compensantes  proprio  kbore 
merccdem  diviliis  omnibus  cb&riorem.  Fiebat  ilaque 
exuberanlium  operum  largiuile  quod  bonum  esi  ad 
ompcs,  non  ad  solos  domeslicos  (Idei. 

Intcr  lias  persecutionis  et  pestis  calamitateSy  scrip- 
sit  Cyprianus  Ubrum  -adversua  Demelrianum ,  qucm 
Pontiushis  verbis  designal:  <Per  quem  gcniiles,  re- 
percussis  in  se  iis  quse  nobis  ingerunt,  vinceren- 
tur  ?  >   Vcntitabat  ad  Cyprianum  Demelrianus,  euni- 
que  Cyprianus,  «  oblatrantcm  adversus   Deum  el 
verbis  impiis  obslrcpcnlcm  ,  >  minime  idoncum  ju- 
dicabat  quocum   congrcdcretur,  <*cum  nec  docere 
indociicm  possc  sibi  vidcrelur,  nce  impium  religiono 
comprimcre  ,  nec  furcntcm  lcniiale  cohibcrc.  »  Scd, 
cum  idcm  Dcmelrianus  dictitaret  <  quod  bella  crebrius 
surgant,  quod  lucs,   quod  ramcs  sxviant,  quodque 
imbres  ct  pluvias  screna  longa  suspendant,  >  Cbri- 
stianis  impuiari,  taccre  ultranoluitCyprianu$;ac,  ne 
silcntium  dirOdcntiae  non  v/^recundise  tribuereiur, 
liuic  liomini  respondendum  esse  duxit,  <  pariier  ct 
cxlcris  quos  ipse  forsitan  concitaverat,  et  adver- 
sum   Cbristianos  odia  malediclis  vocibus  scminando 
comilcs  sibi  plures  radicis  alque  originis  >  suaB  <  put- 
lulatione  i   feccrat.   Demonstrat    igitur  calamitates 
non  inde  oriri  quod  Deum  Ciiristiani  colant,  sed  quod 
eum  gcniiles  non  colant,  ejusquc  cultoresomni  cru- 
cialus  genere  torqiieant:  quamvis  autem  hx  cala- 
niiialcs  ipsos  etiam  Cbristianos  atlingant ,  cas  tamcn 
solis  gcnlllibus  nocere,  non  Christianis  quos  ad  x^ler- 
na  gaudia  perduciint.  Lactantius  (l.  v,  c.  4)  minus 
commode  facium  a  Cypriano  cxistimavit,  ulad  fran- 
gcndum  ct  convincciKlum  Dcmelriamim  Scripturos 
potitis  quam  poetnrum  ct  pbilosopborum  tcsiimoiiia 
citaret.  Sed,  prxlerquam  quod  adhiliendai  erant  Sci  ip- 
turrr,    ut  qnid  Chihliani  scutirenl,  quid  spcrarcnt, 
iii  promptu  esset,  inest  profcclo  snncti  Sptritns  tcs* 
liinoniis  tanta  vis  ac  tnnta  mojestas,  ut  vel  eos  qui 
mnxinic  obduruerunt,  permovere  possint.  (  Vid.  nol. 
Balaz. ) 

llunc  Hbfttm  in  pcisecuiione  Galli  et  Volusiani 
scriptuin  csse  patet  ex  tcstimonio  Pontii,  qni  enrn  rc- 
censct  inlcr  libros  de  Lapsis  et  de  Unitate  Eccle$'i(e 
l>Oht  Dccii  persecutionem  scrtplos,  et  libruin  de  Pa- 
tieniia^  qui  persecutioiiem  Valeriani  antece$sit.  Idein 
ctiam  cfGci  polest  ex  bis  verbis  Cypriani  (p.  221): 

<  Ut  mcmorias  taceamus  anliquas,  ei  ultiones  pro 
cullorihus  Dci  sxpe  repetitas  nullo  vocis  procco- 
inio  revolvamus ,  documentum  recentis  rei  satis  est, 
quod  sic  celeriter  quodque  in  tania  ccleritate  sic 
granditer  nuper  sccuta  defensio  est,  ruinis  rcruin, 
jacturis  opum ,  dispcndio  militum,  diminulionc  cas- 
trorum.»    Legebaiur    in  superioribus  cdiiionibus , 

<  ruinis  regum  »  »  quibus  verbis  Dccios  designari 
existimarunt  eruditi.  Sed»  quamvis  Baliizius  ei  vcte- 
ruin  codicum  auctorilate  posucril  <  ruinis  rerum, » 
noii  minus  mauifcsta  descriptio  est  eorum  qux  Deciis 
ob  vexalos  Cbrisiianos  evencrunt,  ncc  refcrri  poiest 
ad  Gordianos  aut  Pbilippos »  qui  Cbristianos  non 
sunt  persecuti. 


ym  SANCTl  C\PRL\M.  148 

Demetrianum  quem  Cyprtanus  refeUit»  alii  pro- 
consulem  AfricaD,  alii  ummi   ei  judicibus   fuisse 
opinali  sunt.  Crediderim  potius  unum  aliquem  ex 
snphistis  fuisse ;  idque  satis  persuadent  crebrai  ctMn 
Cypriano  disputaliones,  calwnnise  in  Cliristianoa  el 
crimiuationes  quas  ei  eiprobrat  Cyprianus,  neqtia- 
qiiam  indicans  potestatem  cum  mala  bac  mente  eon^ 
jiinctnm  fuisse.  Dccepisse  erudiios  bomines  videnlur 
lia^c  verba  (p.  219) :  <  Qui  alios  judieas,  oliqtiando  ct 
tu  es(o  lui  judei. »  Sed   lixe  ad  judicium  forense 
non   pertineiit,  nec  Demctrianunv  nominntim  pelii 
Cyprianus,  sedgeneratim  gentiles,  quibus,  ut  ibidom 
ait,  vacabat  <  iuter  ipsa  adversa  malos  esse,  et  in 
periculis  taniis    non  de  se  magissedde  alteroju- 
dicarc.  »  Neque    etiam    ad  Demetrianum  propric 
speclant  kabc  verba  (p.  220):  <  immios,  justos,  Deo 
cbaros  domo  privas,  pairimonio  spolias,  catenis  pre- 
mis ,  carcere  inckidis ,  gladio,  bcstiis,  ignibus  ptr- 
nis ,  etc.,  »  sed  generaiim  ad  omnes  ethnlcos ,  quos, 
ut  fleri  solet  in  ejusmodi  orationibus,  mmc  stngu- 
lari   numerOy  nunc  plurali  aUoquitur.  Paulo  aiitc 
dicebat :  <  Adhuc  insupcr  Dci  servos  et  majestaii  .ic 
nomini  ejus  dieatos  injustis  persecutionibus  fatigatis* 
Satis  non  est'  quod  ipse  tu  Deum  non  colis,  .idhuc 
insuper  eos  qui  colunt  sacriiega  infestatione  perse- 
queris. » 

Cypriaui  hortatibus  accensa  plebs  Cartbagincnsis 

libenter  arripiebat,  si  qua  se  daret  occasio  chariuiiis 

exercendie.  Quod  tum  maiime  declaravit  cum  oc- 

to  Nuinidide  episcopi  gravissimo  casu  pcrculsi  qtiod 

plures  Chrtstianos  e  Numidia ,  in  his  virgines  Chrisio 

dicatis,  barbari  abduxis^ent,  opcm  Cypriani  implo- 

rarunt.  Tmu  vero  communis  ccclesiie  Carlbagincnsi 

injectus  t  mceror  atque  cniciatus  de  pericolo  v'n*gi- 

num ,   pro  quibus  nou  tantum  libertalis  sed  et  pu- 

doris  JActura  dedenda  »    vhlebantur.    Quapropter 

<  prompte  omnes  et  libcnier  ac  largiter  snbstdia  nmn  • 

maria   fratribus  contuleruut  ,  semper  quklem  sc- 

cundum  fidei  sune  ftrmitatem  ad  opus  Dei  pro.ii, 

nunc  lainen*   ait  Cyprianus/  magis  ad  opern  sdi»- 

laria  coniemplalione  lanti  doloris  accciisi. »  SiTip- 

sit  itaque    Cypriaims    Epislolam    lx  ad  episcopos 

Numidi<Bf  acmisit  <$eslercia  centum  millia  nummo- 

riim  ,  cleri  et  plebis  collatione  coUecta. »  Rogai  ci»s 

sanctus  Martyr  ut,  si  quid  tale  deinccps  acciderit,  id 

sine  mora  per  litieras  nuntient,  <  pro  certo  habentes 

ecclesiam  (  Carthaginensem)  et  fraleriiilalcm  iini- 

versam  ne  hxc  idtra  fiant  precibus  orare ;  si  facta 

fuerinl,  libenter    el  largiter    subsidia  prcstarc.  » 

Subdidit  etiam  Cyprianus  nomina    singnlorum  qui 

ad  hoc  opus  tam  necessarium  prompte  ac  libentcr 

operati  fuerant,  ut  eis  episcopi  viccm  boni  operis 

in  sflcrificiis  et  prccibus  reprssentarenl ;  scd  et 

collegarum  ei  consacerdotum ,  qui  et  ipsi ,  cum  pro;* 

senies  essent ,  et  suo  et  plebis  su»  nomine  quT- 

dam    pro   viribus    conlulerant,    nomina    addidit, 

corumque    summulas  significavit   et    misil.    Uscc 

Pearsonius  contigisseputatinilio  anni  253,  cum  Galli 

negUuentia  bardaris  nationibos  kl  RomaMirum  finci 

^  Digitized  by  V 


M9  VHA  9A!<Cfl 

fulUtts  |4^|erel^  VIM  a»t(eia  vuleiur  &iatui  posso, 
Vanc  ciH&tol^in  |M)M  pex^eiUianciii  Deeii  SGripiani 
((lisse.  ^i  «ittift  eiMii  iibriHn  de  L»p^$  eiun  bacepis- 
toia  confer«^«  feeiiQ  ImeUiiei  Caribagiuensea  sic  et 
persecutioM  expnrgetos»  ei  curis  ac  labeiibus  Cy- 
pri^i  UusQttiatee  fiusse^  nt  eesdem  esse  vix  agnoi^ 
ca$'  Nam»  euw  antea  plurimos  in  bac  ecclesia  dia< 
turnitoa  paoia  eorrupisset»  et  palrimonii  amor 
aacriOcare  aimulaeris  adegissei»niiBC  omnes,  aceepto 
rel  in  Numidia  gesije  nuatio,  captivitatem  frairvm 
auam  eompulant»  omnes  periculo  virginum  nuBrent 
ei  excrueiaaiur»  oiunea  ad  redimeuda  Dei  templa 
eerlativ  opea  suai  efl\indunt,  omoes  preeaniur  ne 
lueo  ultra  llafit;  sed,  si  (aeu  fuerint,  libenter  et  lar- 
giter  aubaidia  pfomittuni. 


SXyiU.  •— Dfi  uBRis  ET  spismis  rosT  PmECDTm- 

NEH  SCRIPtlS   SUB  YALBRUIIO    ATQQfi  IN  PBIUQBPMS 

stephan;  PAP^t  ANNO  35?  ST  354. 

Nen  multe  posi  LucH  martyrlnin,  quod  contlgit  dlc 
qulnto  mariil  bujos  annl  353,  electus  esc  Stephanus , 
forte  quia  Jam  tnm  Cbristianos  respirare  sinebant 
nioitts  in  imperlo  exciiatl.  Nam  mensemaio,  utdoc-. 
lisaimlseritiolsvidetttr,  ultio  sanguinis  Gbrlstiano- 
Tum  In  Gallo  enituit,  quem  sul  milites,  cum  repellen* 
do  iEmlliano,  qul  jam  Itatlam  oceupaverat,  impa- 
rem  vlderent,  imperio  et  vita  spoliarunt.  Cum  autem 
jEmllianos  Ipse  circa  augusium  mensem  a  militibus, 
qui  Imperium  detulerant  occisus  Tuisset,  imperio 
potitus  est  nemine  intcrpellante  Valerianus,  cujus 
aH]uitate  et  extmio  favore  summa  pax  Ecclesiai  af- 
fulsit.  SedySedatapersccutionis  procella,  pcstis  ingra- 
vescebat.  Quamobrem  Cyprlanus,  cum  nnimadver- 
leret  t  in  plebequosdam.vel  ImbecIIIitate  animi,  vei 
lidei  parvilatc,  vel  dulcedine  sxcularis  viit^,  vel 
sexus  mollitie,  vel,  quod  majos  est,  verilatis  errore  , 
minus  stare  fortiter,  nec  peeiorls  sui  divinum  atqoe 
invietom  robur  exerere, »  non  prjotermisit  occasio- 
iiem  deeendoi  veritatis,  ae  prxstantissiinum  de  Mor* 
ftt/l/Afe  llbrom  scripsit,  in  qtio  deinonstrat  ejus  esse 
Hiopiom  tlmere  qiii  ad  Ghristum  irc  nollt,  eos  au- 
loin  qul  vere  in  Christum  eredunt,  laelari  deberc  cum 
nd  Chrhtum  vocantiip.  Narrat  cpiseopuin  quemdam, 
qui  peiebitt  ut  e  morbo  cvadcret ,  increpitum  esse  in 
vi>ione :  i Nobis  qiiuquc  Ipsis,  inqiiit  (p.  234),  minlmls 
ei  oitremis  qiiolios  revelatum  esi,  quam  froquenter 
et  manifoate  de  Dei  dignatione  praRccpluin  est  ut 
contcalarer  assiduo  et  publlce  pra>dicarein  fraires 
noitros  non  essc  lugcndos  accersilione  Dominica 
dc  sxculo  liberaios  !  }  llnnc  liUrum  sic  designat 
Poiitius  post  oj)us  <idversv$  Geuliles  ci  aulc  libros  de 
Oitcreel  Elcemasytia  ac  d^  Pc^li^nlia:  i  A  quo  Cliri- 
stiani  mollioris  afiectus  circa  amissionem  suorum 
aut ,  quod  magis  esl ,  idoi  porvforls  eonsolareniur 
apu  fuliiroruro.  i  Seriptus  videtur  In  pace  sub  Va- 
loriano :  nulla  enim  incst  sigiiincatio  persecutionis 
cuHi  poste  coujunota);  qulnotiam  Cyprianus  liac  cala- 
uiilaic  Chrisiiaiios  armari  ot  praeparari  dcclarat,  ui 
foriilor  se  gerant  cum  pcrsocuiio  venerit.  4  £xec- 


ciruiAMi.  m 

dunt  ecce  in  pace ,  ki  fuii,  lul»  euro  gloria  sua  vir- 

gines ,  acccndiinlur    lcpkli,  constrlngttntur  rc- 

missi ,  excitamur  Ignavl ,  desertorea  compelhintur 
ui  redeani,  gentlte  eogimlnr  ut  credant,  veius 
idelium  populus  ad  quielem  voeatur,  ad  aciem  re- 
eens  et  eopieeus  exereitna  rebore  fortiore  eolligi- 
lup,  piigflatuptts  sine  meiu  mortis  eum  praDltum 
venerit ,  qui  ad  militiam  lempciFe  mortalitaiis  ae- 
eedit.  »  Hino  eiiam  nonnulll  meium  suum  hoc  no- 
mine  prijetexebant ,  quod  sibi  pesiis  occasionem 
inartyrli  prinriperel;  qoa  excusalionc  uti  non  po- 
tuissent,  si  qoa  tuue  pcrseeutio  adiium  ad  martyrlum 
a|>eruisset. 

Hime  tamen  llbrum  sub  Gatto  scriptum  existimat 
Pearsonius ,  anno  253 ,  c  quia  argumentum  ab  Iii- 
staiite  perseeutione  el  aniichilsto  vcniente  ductum 
late  persequHur  1  Cyprianus.  Sed  ,  cum  S.  m:irtfr 
jamdudiiin  erederet  mundi  flnem  et  antichrisli  advcn- 
tnm  instarc ,  hanc  opinionein  in  ipsa  iWam  pace  rc- 
tinere  debuit ,  eum  pncseriim  lues  qune  tum  grans»- 
baiur,  una  esse  videretur  ex  rebus  mundl  (Incm 
antccossuris.  Hinc  exdem  mundi  iieremitls  et  ant|. 
clirisii  appropinquantb  suspleiones  in  libris  et  epi- 
siolis  post  perseeutioiiem  scriptis ,  nt  In  libro</€  Unii. 
Ecc/es.  (pp.  19^01200),  et  in  Epistola  lxviii,  de 
Bttnitide  ei  Mariiaie(p.  130) .  Probabliius  ergo  est  li- 
brum  de  UwiedUaie  sub  Yaleriano  scripium  cssc 
anno253  aut3,*li. 

Liber  de  Opere  et  Eleemofyna  post  librum  de  Mor- 
ialiiate  a  Pontio  proxime  recensetur,  ac  proiiide  sub 
Yaleriauo  scripius  est.  Pacis  tempus  designat  ti.vc 
libri  conclusio:  <  Si  expediios,  si  celercs,  inquit  Cy- 
prianus,  si  In  hoc  operis  agoiie  currentes  dies  ims 
vel  reddilioiils  vei  persecutiontsinvenerii,  nusquani 
Dominus  mcritis  nostris  ad  praemlum  deeril.  Iu 
pace  vincentibus  coronam  candidam  pro  operibus 
dabit,  In  pcrsecutlone  purpuream  pro  passionego  • 
minabit.  » 

Ad  Initium  anni  35i  relertur  Epistola  LXix,qnnm 
ad  Fiorenlium  Pupianum  scripsit  Cyprianus,cumja!ti 
sex  annls  ecclesiam  Garthnginensem  gubernnret.  Pu- 
piaiius  ille  ante  perseculloncm  iu  Ecclesia  fucr.it  ct 
coinmunicaverat  cum  Gypriano;  sed  postea,  schisnia- 
ticis  se  adjungens,  <  iiifaiida,  turpia,  etiam  gentilibns 
exsecraiida  ,  »  de  Cypriano  temerc  crediderat.  Quiu 
etiam  liltcras  ad  eum  scilbere  aiisus  est,  in  qulbus 
judicein  se  eplscopl  sul  coiistitucns,  diccbal  saceido  • 
les  humiles  esse  debere,  scrupuliim  sibicssc  tollcn- 
dum  de  animo  in  quein  inciderat ,  Ecclesiam  proplcr 
Cyprianum  portioncm  sui  iu  disperso  habere ,  omncs 
quicum  eo  communicabant,  polluto  illius  ore  |)oIlu- 
tos  esse,  et  spem  viioe  seternse  comniunicationis 
lllius  contagione  perdidisse.  Cyprianus  Innoccnliam 
suam  ea  quae  episcopum  decebat  gravitatc  ct  con- 
Btantia  delendit,  et  impodenti  obtrcciatori ,  si  tcmo- 
ritatis  et  superbisc  atqiie  insolenti»  vel  sero  poenlton- 
tiam  agerc  cocpcrit,  veniam  offeft;  c  Maneiite  tanicii, 
tnquit,  apud  nosdivinaccensurse  respectu  ct  mctu, 
ut  priu^  Dominum  meum  consulain  ^iH>^j^^<^^1 
Digitized  by ' 


iiKtwipacc  iiq 

.Gdogie 


151  YITA  SANCTI 

dari  et  te  ad  communicationem' Ecdesise  suse  ad- 
mitti  sua  oslensione  et  admoniiione  permitiit.  > 
£x  his  patet  bunc  bominem  non  episcopum  fuisse , 
ut  nonnuUi  sibi  finxerunt,  sed  laicum  Gypriani  juris- 
dictioni  subjectum ;  cui  tamen  sese  nefario  scbismate 
sublraxerat.  Nec  verisimilior  eorum  opinio  qui  Pu' 
pianum  aliquid  iu  persecutione  passum  esse  conten- 
dunt,quia  dicit  ei  Cyprianus  (p.  121):  f  Ne  fortecla- 
ritaiis  et  mariyrii  tui  dignitas  nostra  communicattone 
maculctur.  >  Et  p.  122:  c  Persecutio  euim  veniens 
te  ad  summam  martyriisublimitaiemprovexit,  me 
autem  proscriptionis  onere  depressii  cum  publi- 
ce  legereiur  :  Si  quis  tenet  vel  possidet  de  bonis 
Cxcilii  Cypriani  episcopi  Christianorum.  >  Sed  ia 
his  verbis  manifesia  est  ironia ;  nec  absimili  niodo 
Dionysius  Alexandrinus  Germani  calumnias  refellit : 
c  Sed  fortasse  Germanus,  >  inquit  apud  Euseb.  (lib. 
\ii,  c.  11),  c  muliis  fidei  confessionibus  gloriatur, 
multa  prxdkare  potest  adversus  se  gesta.  >  Quin- 
eliam  indicat  Cyprianus  noa  defuturam  repreben- 
sioni  materiam,  si  derebus  a  Pupiano  in  pcrseculione 
et  in  pace  gestis  inquiratur.  c  De  iis  autem ,  inquit 
(  p.  124) ,  quae  tu  egisti  vel  in  persecuiione  vel  in 
pace  ,  stullum  est  ut  velim  te  judicare ,  quando  tu 
magisjudicem  tc  nostri  constitueris.  > 

Non  dubium  est  quin  in  Siephani  papae  primordiis, 
ac  pace  sub  Valeriano  vigenle  Cyprianus  epistolas 
Lxvii  et  Lxvm  scripserit.  Sexagesimai  septimsB  hxc 
fuit  occasio  :  Marcianus»  Arelatensis  episcopus ,  cum 
se  Novatiano  adjunxisset  atque  ab  Ecclesiae  catbolicae 
unilale  discessisset,  servis  Dei  pceniteniibus  et  dolen- 
tibus  et  Ecclesiam  lacrymis  el  gemitu  et  ^dolore  pul- 
santibus  divinae  pietalis  subsidia  claudebat ;  et  cum 
ab  episcopis  nondum  abstentus  videretur,  jactabat 
se  et  pra!dicabatquod,Novaiiano  studens  ei  ejus  per- 
Ticaciamsequens,acommunione  se  episcoporum  se- 
gregasset.  Scripsit  ea  de  re  semel  et  iterum  ad  Cy- 
prianum  Faustinus  Lugdunensis.Ejus  litleris  acceptis, 
Cyprianus  scribit  ad  Siepbanum  papam ,  eumque 
eliam  atque  etiam  bortatur  ut  plenissimas  litleras  in 
provinciam  et  ad  plebem  Arelate  consistenlem  diri- 
gai ,  quibus  abstento  Marciano  alius  in  ejus  locum 
substiluatur ;  et  cum  mulli  ex  Tratribus  annis  supe- 
rioribus  sine  pace  excesserint ,  vel  caeleris  subve- 
niatur  qui  supersunt,  qui  et  diebus  ac  nociibus 
ingemiscunt.  Rogat  etiam  ut  sibi  significet  quis  in 
locum  Marciani  Arelate  fucritsubstitulus,  ut  sciat  ad 
quem  fratres  dirigere  et  cui  scribere  debeai.  Hanc 
epistolam  Cypriano  Launoius  nbjudicavit ,  sed  ejus 
opinio  sic  inter  eruditos  explosa  est ,  u(  actum  agat 
qui  eam  refellere  velii.  • 

Circa  idem  tempus  aliares  in  Ilispaniis  gesla  cba- 
ritatem  Cypriani ,  qux  Africai  fimbus  non  contine- 
batur,  ad  $uccurrendum  exteris  ecclcsiis  commovit. 
Duo  cpiscopi ,  Basilides  el  Martialis ,  ob  gra vissima 
dclicla  deposiii  sacerdoiium  jure  ablatum  sibi  vindi- 
care  audebanl.  Uicrque  nefande  idololalrio)  libello 
contaminaius;  Basilidcs  adhuc  insupcr,  prxler  libclli 
maculam,cum  in  infirmitaic  dccumberet  iu  Dcum 


CYPRIANL  ist 

blaspbemaverat,  et  se  blasphemasseconfessus  fuerat, 
ct  episcopatum  pro  conscientiae  suae  vulnere  sponle 
deponens,  ad  agendam  poenitentiamconversusfuerai, 
Deum  dcprecans ,  e(  satis  gratulans  si  sibi  vel  laico 
communicare  coniingeret.  Manialis  quoque,  praetcr 
genlilium  lurpia  et  luiulenia  convivia  in  coUegio  diu 
frequenlata ,  et  filios  in  eodem  collegio  exterariim 
gentium  more  apud  profana  sepulchra  depositos  et 
alienigenisconsepullos,  aciisetiam  publtce  habiiis 
apud  procuratorem  ducenarium  obtemperasse  se  ido- 
lolatriae  et  Cbristum  negas6e  contestatus  fuerat.  Ciim 
uierque  ob  haec  et  multa  alia  dciicta  deposiius  fuissct, 
Basilides,  cujus  in  locum  Sabinus  de  universx  fra- 
ternitatis  suffragio  et  de  episcoporum  judicio  subsii  - 
tutus  fuerat ,  Romam  pergens,  Stepbanum  longe  po- 
silum  et  gestae  rei  ac  veriiatis  ignarum  fefellit,  ut 
exambiret  reponi  se  injuste  in  episcopntum  de  qiio 
fuerat  |ure  depositus.  Nominatim  non  dicit  Cyprianus 
Martialem  quoque  Romam  conlendisse ,  sed  id  saiis 
indicat  cum  aii :  c  Sed  nec  Martialt  potest  profuisse 
fallacia ,  quominus  ipse  quoque  delictis  gravibus 
involuiusepiscopaium  tenere  non  possit.  > 

Vidcnlur  episcopi  nonnulli  in  Ilispania  depositis 
illis  episcopis  favisse,  sed  Ecclesiae  Legiouis  et  Astu- 
ric£  el  Emerilae  scripserunt  ea  de  re  ad  episcopos 
Africanos,  ac  legatos  miserunt  Sabinum  et  Feiiccro , 
quos  probabileest  inBasilidis  el  Martialis  locum  sub- 
slitutos  fuisse.  Alius  Felix  de  Caesaraugusia ,  quem 
Cyprianus  fidei  cultorem  ac  veriiatis  defensorem  vo- 
cat,  litteris  suisconfirmavit  quidquid  ecclesix  iil;c 
scripserant  ac  Icgatis  mandaveranl.  Lectse  sunt  lii- 
terx  ci  audiii  legati  in  concilio  xxxvii  episcoponmi. 
Cyprianus  qui  praeerat  et  alii  episcopi  respondeninl 
per  epistolam  lxviii,  Basiltdis  non  tam  abolita  essc 
quam  cumulata  delicta ,  nec  rescindi  posse  ordina- 
tionem  jurc  perfeclam ;  neque  eiiam  Martiali  falla- 
ciam  prodesse  posse;  frustra  tales  episcopatum  sibi 
usurpare  conari ,  cum  inanifestum  sit  cjusmodi  ho  • 
mines  nec  Ecclcsise  Christi  praeesse  posse »  ncc  Deo 
sacrificia  offerre  debere.  Indignationein  suam  signt- 
ficant  adversus  episcopos  qui  deposHis  collegis  fave- 
bant,  ac  plcbi  ipsi  denunliant  cum  lalibus  commii- 
nicandum  nun  esse,  eorumque  conlactibus  poilui  qui 
cunt  iilis  iilicila  cominunicatione  miscentur.  Qux 
qiiidem  senienlia  non  modo  habeiias  non  laxat  li- 
cenliae  populari,  sed  etiam  eam  refrcnat,  ne  arbilratu 
suo  judicium  de  episcopo  suo  ferat ,  aul  legilime  or- 
diiiatum  ab  aliis  episcopjs  rejiciens,  aut  legitimo 
depositum  reiinens. 

XXIX. —  DISSENSIONES  DE  BAPTISMO  EXORTjE  ANNO  255 
EXEONTE :  AC  S.  STEPUANUS  ANTE  CUM  ORIENTALIBtS 
QUAM  CUM  AFRIS  CERTAVIT. 

Tandem  disserendo  pervenimus  ad  celeberrimam 
illam  de  hxreticorum  baptismo  conlroversiam ,  in 
qua  non  parva  haereticorum  aut  schismaticorum  ma- 
ntis  univcrs(c  Ecclesias  bellum  indixit ,  sed  insignes 
ecclesia:,  Africa,  Cappadocia,  Cilicia  etfinitinia;  pro- 
vincix  dc  re  longc  gravis;ii5ia  cuin^  aliis  ccclcsiis 
Digitized  by  VjOOQIC 


IW  VITA  SANCTI 

decertaruni.  Elsi  auiem  in  ipso  dtssensionis  incendio 
Itictuosa  rerum  facies  exsiilit,  tanien  ex  cominodis 
qu^B  in  Ecclesiam  ex  bac  controversia  fluxerunt, 
facile  perspicitur  eam  Ghristo  providente  et  dtspen- 
sanie  natam  fuisse ,  non  solum  ut  res  tanti  momenii 
conflato  et  conspiranti  omnium  consensu  aliquando 
firmaretur,  sed  eiiam  ut  babeient  posteri  quid  in 
ejusmodi  dissensionibus  imiiarentur.  Nam  bapiisnii 
bscreticorum  defensores  fraternae  charitalis  fcedus 
non  ruperunicumiis,  a  quibus  maximam  sacrameniis 
iiijuriam  fieri  videbant  isti  autem  et  cum  iis  quos  ne 
Baptismo  quidem  initiatos  putabaiit,  et  cum  iis  qui 
Baptismum  murieniibus  infaniibus  denegare,  et  Eu- 
cbaristiam  non  baptizatis  porrigere  vtdebaiitur,  com- 
niuiiicare  non  dubitarunt.  Initium  dissidii  refert 
Tillemontius  ad  annum  ^6 ,  quainvis  non  improbet 
Pcarsonium,  qui  primum  Cartliaginense  concilium  au- 
tunino  anni  355  habilum  putat.  Uterque  prius  in 
Africa  quam  in  Oriente  pugnatum  opinatur.  Qui  Ste- 
plianumanno  255  obiisse  volunt,  dissidium  citius 
cxarsisse  contendunt.  Quanivis  autem  gravibus  de 
causis  Stepbanum  Tiliemontius  et  Pearsonius  anno 
257  obiisse  existiment ,  vtdenlur  tamen  dissensionis 
primordia  nimium  sero  collocare.  Probare  aggrediar 
controversiam  anno  253  exeunle  coepisse  agiiari ,  ci- 
liusque  Siepbanum  cuin  Orienialibus  quam  cum  Afris 
decertassc. 

1°  Cur  de  baptismo  disputari  coeptum  esse  putcm 
anno253,  nuctor  est  Eusebius  qni  conceptis  vcrbis 
dcclarat  (lib.  vii ,  c.  4)  Dionysium  in  liiteris  ad  Sle- 
piianum  de  Baptismo  scriptis  indicasse  c  omnes  ubi- 
qiie  ecclesias  ,  molliio  jam  persccutionis  furore , 
Novnti  turbulentam  novitatem  detestantes  mlerse 
paccm  iniisse.  i  Yix  ergo  desierat  persecuiio  cum 
cxortnm  de  Bnptismo  conlroversiani  sedare  Dionysius 
conaretur.  Porro,  cum  perseculio  anno  255,  sedata 
fiierii  mense  malo,  Dionysiiis  dc  Baptismo  od  Ste- 
pbanum  serius  hoc  anno  exeunle  scripsisse  non  vide- 
tiir.  Censci  Pearsonius ,  non  improbante  Tillemon- 
tio ,  erratum  esse  Eusebii ,  qiii  quod  dixerat  Dioiiy- 
sius  de  pacc  post  disseiisiones  a  NovaUanis  excitatas 
constitula,  id  de  pacc  persecutionibus  eibnicorum 
succedentc  dictum  crediderit.  Scd,  ut  Eiisebius  inm 
oscilanter  hallucinatus  dicatur,  gravem  aliqiiam  cau- 
snm  subcsse  oportet.  Distinguit  accurate  persccutio- 
nis  furorem  a  turbulentn  noviiate,  ct  pacem  inter 
ecclesi.is  iniiam  a  moliiio  persecutionis  ftirore.  Quis 
orgo  crcilat  in  episioln  Dionysii  nihil  omnino  de  se- 
daia  pcrsecutione  dicluin  fuisse,  qiiamvis  id  Euse- 
biiis  legissc  se  tesletur?  2*"  Dionysius  in  eadem  de 
Bapiismo  epistola  nuntiabat  Siephano,  ut  eventum 
oinnino  receniem ,  sedalos  esse  motus  quos  Nova- 
.  liani  hseresis  in  Orienle  excitaverat.  Sed,  si  cum  hu- 
jtis  dissensionis  fine  conjuncta  sunt  controversiae 
dc  Bapiismo  primordin.,  serius  anno  253  poni  non 
dcbenl.  Sic  enim  de  scdata  dissensione  loquiturDio- 
nysius ,  ut  id  iion  inulio  po.4  persecutionem  conii- 
gissc  videalur.  Qiiod  cniin  nil,  c  umncs  ubiquc  anii- 
siitcs  uuum  idemque  seniirc,  c(  ob  pnccin  inspc- 


CYPRIANI.  151 

rato  faciam  incredibiliter  laetari,  >  satis  iiidicat 
malum  antequam  radices  ageret  compressum  fuisse , 
et  pacem  sancitam  cum  metueretur  ne  disseiisio 
ingravesceret.  At,  si  usque  ad  annuin  256  decerta- 
tum  fuisset  in  Oriente  de  Novatianoriim  senteiitia , 
non  videlur  incendium  muUa  dic  confirmatum  sic 
exstingui  potuisse ,  ut  nihil  omnino  ne  fumi  quldein 
superesset.  Huc  accedit  auctoritas  Cypriani ,  qiii  in 
epistoIaadStcphanuin,  circa  an.  254  scripta,  testalur 
Novatianum  c  semper  relusum  et  refutatum  et  per 
lotum  orbein  a  sacerdotibus  Dei  abslentum.  >  Si 
ergo  totus  orbis  ui  damnando  Novaliano  jam '  tuni 
consenserat ,  epistola  Dlonysii  qu8e  hunc  episcopo- 
ruin  antea  dissidentium  consensum  nuntiabat,  ad 
annum  256  revocari  non  polest.  Aliud  argumenluni 
in  eamdem  sententiam  suppedttat,  quod  secundo 
loco  probandum  suscepimus ,  citius  iii  Oriente  qiiani 
in  Africa  deccrtatum.  Neque  enim  si  dissensio  anie 
in  Orientequam  in  Africa  exoria  est,  serius  collo- 
cari  polerit  anno  254  aut  exeunte  253. 

lllud  autem  dissidium  prius  in  Cappadocla ,  Cilicia 
et  finitimis  provinciis  quam  in  Africa  exarslsse  paict 
cx  his  Firmlliani  in  Stephanum  dictis  :  c  Quid  liumi* 
lius  aut  lenius  qtiam  cum  tot  episcopis  per  totuiii 
mundum  dissensisse ;  pacem  cum  singulis  vario 
discordiae  genere  ruinpentein ,  modo  cum  Orienia- 
libus»  qiiod  ncc  vos  latere  confldimus,  modo  vo- 
biscum  qui  in  meridie  estis?  »  (p.  450).  Pr.tclarc 
obscrval  Tillemontius  dissidium  Slephani  cum  Oricn- 
talibtis,  quod  Firmilianus  commemorat,  non  de  No- 
vatiani  scbismate,  ut  existimavit  Lonobertus ,  scd  de 
Baptisino  natum  fuisse.  Nam  compressum  fuit  iii 
Oriente  boc  scbisma  initio  ponlificatus  Siephani ;  iiec 
Orienlales,  in  his  Finnilianus ,  minus  siudii  qiiain 
ipse  Stephnnus  adliibuere  iii  boc  cxstingiienUo  scbis* 
mate ,  nedum  pnx  inter  cos  et  Siephanum  rumpcre- 
tur.  Perpauci  huic  schismaii  favebant ,  idque  Antio- 
chia!;,  ut  patct  ex  Epistoln  Dionysii  ad  CorneUum 
apud  Euseb.  (!ib.  vi,  cap.  46)-  Loquilur  ergo  Firmi- 
lianiis  de  Baptismo.  Iliud  auiem  ex  ejiis  verbis  col- 
ligitur  non  eodem  teinpore  Stephanum  cum  Orionia- 
libus  et  Afris  deceriasse,  sed  varii<i  teniporihus  ct 
modis ;  ac  res  Orientis  lenius  se  habuisse  tiiiii  cuni 
in  Africa  mnjorem  in  moduin  turbarentur.  Uinc  idcin 
Dionysius  in  epistola  qiiain,  mortuo  Siephano,  nd 
Phiieinoncm  presbytcrum  Bomanum  scripsit,  dcprc- 
catnrcm  se  pro  Afris  solis  interponit;  ntque,  iit  Ro- 
manos  demiiiget,  demonsirat  (apud  Euseb.  Hist.  I. 
VII ,  c.  5  )  c  non  ab  Afris  solis  hunc  morein  tun<5  pri- 
mum  invectum  fuisse ,  »  sed  idein  antca  ab  Orieiiia- 
libus  in  conciliis*  statulum ;  quod  quidcm  pcrabsur- 
dum  videretur  si  istis  Roma  placatior  qiiaiu  Afris 
non  fuisset.  In  epistoln  aittem  ad  Xystuin  de  Slcplia- 
no  ojusqiie  cum  Afris  concertatione  disscrcns  niebnl 
c  prius  illum'  ad  se  scripsisse  de  Heleno  et  de  Firini- 
liano ,  ac  de  omnibus  dcniqiie  sacerdotibus  pcr  Ci- 
liciam  ,  Cappadociam  cunctasquc  finitimas  proviii- 
cias  constitutis ;  scse  ob  eamdein  causam  ab  illorum 
coininunion<f  disecssunim,  co  quod,  nicbai)  hicrc-  j 

Digitized  by  VjOOQIC 


llcog  rebai^lzajenl.  i^  Hlud  |^*m&&»giiiiml««siSte* 
pkauuM)  ajite  4e  eodenA  bscrcU^iiw  bftj^isiiv»  chsi 
Cilicia  el  (l«iiiials  |^ovittcii&  411^  cw»  Africa  pii^- 
na&se;  et  cum  aiM  f>ioaj&^  dc  HeleiM)  ei  Fiiuu- 
liana  graviur  %ucrerciiir»  ikhmIuhi  Cyprianiim  el 
A(ricaj)os  episco^  UU  iii  offcasioneiu  veiusse. 
Quo4  auiem  ad4elKki  Piotysius  ^  c  dc  lus  omui&ms 
ego  ad  BUiJtt  scrlpsi  eraas  auiue  oUiesiaos; » (luis 
cx  bis  verbis  uen  colliga^  episiolaiD  iUaw  quam » 
icste  Elusebio»  uuam  ad  Siephaauoi  scrifsit  ^  ikui 
Afrorum»  ul  opinaii  suut  Tiilemooiius  ei  Pearsonius, 
sed  eorum  causa  seripiam  (uiase  de  quibus  Sieplia- 
Dus  scripserat,  nem^  Ue)cni  ^  Firiuiliaui»  qui 
p«  oiude  iUius  opeca  ei  comttendaiiaue  prius  usi  suni 
quam  A^rU  Illud  ctiam  iu  q«  quam  refettipiiis  opi^ 
nioue  occHrrii  inoommodi»  quod  uimiuui  multi  evcu* 
tus  a  TiUcmoniiq  ei  Pewonio  inira  aooum  conclu- 
duutur  ;  Ures  synodi  Caribagineuses ,  iot  Cypriaui 
epistolx,  Stepbani  liiierae  ad  Oiouysium  et  ad  Cy- 
prinnum,  cju$i|ne  modo  oum  Orientalibua,  modo 
cum  Afris  disseusiOQes,  Longo  salius  esi  baiic  rerum 
gi^siarum  varietaiem  temporibus  disiii^uere. 

Sed  forie  objieietur  qu<Mi  ait  Eu^ebius  lib.  vii, 
c.  3,  Kfi^os  T^  tift  KuvpMve;,  eic«  c  Primus  eorum 
qui  lune  exstilere ,  Cyprianus  ,  Caribaginensis  epi- 
scapua,  lurreiicos  nonniai  per  baptismum  ab  errore 
priiis  piiigaios  admitiendos  csse  consnii.  1  Gcrar« 
dus,  Joanues  Vasaius  et  Valesius  Eusebium  erroris 
accnsant ;  sed  PearsoniuSt  etsi  recie  abaenrat  adver- 
sus  Yalesiuiu  i^m  Euselui  verba  npskr^  tAv  rixt  ita 
reddcuda  esse,  c  pfimns  eorum  qui  tunc  exstiiero»  > 
nou  auiom  ut  V^lesius,  c  primus  omnium*  »  paruin 
iamen  iu  Eusebio  i>urgaudo  promovii.  Nam,  cum  Fir* 
niilianus  Cyiuiani  a^qualis  liasroticQrum  baptisuia 
bmge  anie  Cyprianum  rejccerii  iu  coucilio  lco^ 
nieusi ,  oui  se  ioicrfui;»s6  iestatur  iu  cpistola  ad  Cy- 
priauum  t  aeqqe  Eusebius  errorls  arguetur»  sivo  omi' 
niutn,  sive  giqualium  primum  bxe  statuUso  Cypria* 
uum  dixerit.  Longe  ergo  probabilius  idoirco  primas 
Cypri»no  deferri,  quia  plurimum  ponderis  buic  sou* 
ttniiai  addidii  •  eique  mullo  celebrior  eistiiii  quam 
Orionialibus  cum  Sieplump  conirovorbia. 

XXX. — ORDO  ET  SERIES  RERUM  |N  AFRtCA  GESTARUM 
ANiNO  fS5  ET  ^oQ,  USQUE  AD  COXCILIVII  TERTIUV 
CARTnAGINENSE. 

De  iniiiis  liujus  dissensi<  nis  in  Africa  non  valde 
laboranduin ;  nani  iota  res  in  conjcciiu-ia  |)osiia. 
Pcarsonius  lurimum  concilium  Carihagiuense  revor 
cai  ad  auiuninum  anni  2bS.  Tillemontius ,  qui  om^ 
nia  intra  spaiiuin  anni  ^G  concludit,  non  improbat 
Pcarsonium ;  nec  forie  improbeiur  si  quis  aii  ipso 
anni  255  iiiiiio  couiroversiam  deducai.  Uoe  lanium 
siaiuere  possumus  prius  iiiter  se  decertasse  Arrus 
quam  cum  Stepliano.  In  Epistola  ad  Numidas  rc- 
felluntur  c  qui  baerelicos  asscrunt.  1  Tangit  eosilom 
Cyprianus  in  Epislola  ad  QuvUum.  c  Nescio  clcniui , 
iiiquii,  qua  pnesumpiioneducunturquidam  dc  col* 
legis  nosiris,  ut  puient   eos  qui  apiid  iiasreiicos 


CYrMANI.  IM 

lincli  sunt,  quando  ad  noa  veAeriiU,  bnpliaari  oon 
oportere.  k  Nec  iamca  kae  iaaiitiitaruiB  vaFieiate 
pa3(  olgtntia  diasitiiere,  ul  ei  EpMlah  «d  SiepJia^ 
mm  p0rspieUttr.  c  Ca^tenm  seimus»  m^nii  Cypria^ 
nus,  quoidam  ^uod  semel  inbiberiui  aoile  depo^ 
ncro,  I  neci  praposiium  « aunni  faeile  mniare»  nod 
9olva  inief  eoUegas  pAciselcancardisevincula^iise* 
dam  propria^  qu;e  apud  so  temel  sinl  iisurfatn, 
retinere.  1  Nonnulloa  es  Africa  episoopos  poiere 
videniuv  hijco  Cypriani  verba  ii\  Ep.  nd  4idNiiiiiiiciu  x 
c  Ei  nnno  apud  qnosdaoa  de  noairis  ksiretieoruiu 
haptiama  occcip^^tum  asseritur«  1  Per  enuMleiii  Ju* 
baianum  venil  iu  Cypriani  manus  epitlobi  tiOo^rtu» 
rekapiizamH»  aertpla.  Sed  en  aee  a  Slepbaao  pnpa  , 
nee  ab  nllo  ex  transaiariais  eplscopit  (lunc  euim 
recia  via  Caribaginem  ad  Gyprianuni  porvenissel )  , 
sed  ab  Afrormn  aruina  videinr  elucubraia.  Ipso 
etiam  iubaUpus  aon  uapino  aasenileb:itur  Cypriano, 
aed  atecsuai  rebapiiialioni  animuro  signiiicaliat , 
quia  NovalianensQS,  si  quna  at  Ctlholieis  in  fiarics 
8uasairu)ereni/barreiidu  e,ds  seelere  rebapiiaabaui. 

Decem  ei  aelo  episcopi  Numldafi  occasioncai  Cy« 
priano  priiui  dederunt  senieutiae  sus  p:dam  et  aperto 
pra>dicun(lffi.  Eisi  cniin  bapiisma  ab  baereticii  admi- 
uisiratum  rejicere  soiebanl,  tamen  euin  syiioilus  Car- 
tliagine  bahereiur»  oonsulendam  ilUiu  duxeruiit 
c  de  iis  qui  apud  hxrcticos  ei  scbismalicas  baptiiiari 
videniur,  an  ad  Eceieaiam  eaibulicaiu,  quaB  una 
esl,  veiMenle%  bapUawi  debeant.  1  Cyprianiis  ct 
^lii  episcopi ,  immero  ](xif,  ut  patetex  titulo  E]u- 
siola)  w,  laudani  Nmnidas  qiiod  c  el  ipsi  veritatCMi 
ci  firmitaiem  eatboiicaa  rcgidaEi  iencant,  seqiic  il(i<i 
asseniiri  profiieutur  ueminem  foris  bapiizari  cxiia 
Ecelesiam  posse,  1  Nun  mulio  post  consultus  ca- 
dem  de  re  Cyprianus  a  Quinio  in  Mauriunla  cpi. 
scopo  per  Luoiauum  presbyicnim ,  seripsit  ad  euai 
Epistolain  lxxi  atque  ut  sciret  c  quid  nuper  in  cmi- 
cilio  coepisoot)i  cum  comprosbytoris  qui  aderant ,  > 
cenauisseni ,  cjusdcm  episiolaa  eKeinpliim  jlli  misit. 

NoquQ  etiam  multum  clfluxil  tem|>oris  iuier  banc 
episiolam  el  eoncilium  sccundum  Cariliaginense,  c  iu 
*quo  mulia  quidem  prolaia  aique  irausacia  suni,» 
sed  illiid  iu  primis,  quod  Sicpbano  paps  Cyprianus 
ixx  episcoporum  qui  cum  ipso  sederant  nomine 
perscribii  eos  qui  apud  bairetioos  vel  schismaitcos 
|inc|lsuui»redeunles  ad^fcolesiam  bapiiaari  oporie- 
re.  Iit  Cyprianua  testaiur  c  diligentcr  niiper  cxproi- 
aum  I  fuisse,  rum  in  cpistola  ad  Quiuiuni^  lum  iu 
liiteris  ad  epiicapoB  ^mnidoi.  Utriusque  cpi^ilu^-e 
exemplum  mitiit  SieplianQ  cum  Epi^tola  ixxu.  Ad- 
dit  in  eodem  concilio  staiuium  esse  coiiscnsu  ot 
auctorilate  communi  c  ut  eiiam  si  qui  prcdbyieri 
aut  diacoiii ,  qui  vei  in  Ecclesia  eoibolica  pi  iiis  or 
dinaii  fuerint ,  el  posimodum  pcrndi  ae  rebcllcs 
Gonlra  Eccleiiam  steieriut ,  vel  apiid  bacreiicos  a 
^iscudoepiscopis  ei  anilcliristis  contra  Cbrisii  or« 
dinaiionem  profana  ordinaliono  nromoii  siiit,  et 
coulra  allarc  unum  atque  divinum  sacrificia  foris 
fulsa  ac  sacrilega  oflerre  conatt^s]ni^eo8|qj^oque 
Digitized  by ' 


"C^SWglF 


\S1 


vrPA  !mcn  ctpriam. 


«ss 


Iiae  cdadkioBe  susci^  cum  reverUintur ,  iit  eoin- 
miiiuceut  laici,  etsatis  kabeant  quod  admiiluniur 
a<l  paeein  qui  hostes  pacis  exstkerint,  necdebere 
eos  revertentes  ea  apud  nos  ordinatioms  et  ito- 
noris  arma  retinere  quibus  conira  nos  pugna- 
verint.  > 

Ad  boc  tempus  reFcrre  cogor  lcgationcin  episcopo- 
rum  (]uos  concilinm  Arricanum  ad  Slcphaniim  raisit. 
Iloslegatos  cpiscopos,  aii  Firiniiiaiiiis »  sic  snscepit 
Slephanus,  i  ui  eos  nec  ad  sermoncm  saltem  collo- 
qiiii  commuuis  admilterct,  adbuc  insuper....  pric- 
ciperet  rralerniiati  onivcrsnc  ne  quis  eos  in  domtim 
suam  rcciperel,  ut  venicntlbus  non  soluin  pax  et 
communio ,  sed  et  teclum  el  Iiospiiium  negareiur  i 
(p.  150).  Qiierilur  cliam  Firmilianus  quod  Cypria» 
num  Sicphanus  c  pseuiiochrislnm  et  pseudoapostolum 
et  dolosuin  opcniriuni  >  dlccret  (p.  15f).  Haec  pro- 
feclo  increJibilia  cs^cnt ,  nisi  niterentur  duorum  lio- 
minum  teslimoiiio,  quibus  TmIcs  derogari  non  possit, 
Firmilianum  dico  et  Cyprianum ,  qui  Firmiliani  epi- 
stolam  latine  reddidit,  aul  snllem  auctoritnle  sua 
cvutgavH.  Sed  examinanda  nobis  sunt  singota  Firmi- 
liant  ver bff,  lum  ne  iflius  qnerelis,  qute  sua  spoiite  sa- 
tis  graves  suiit,  aliquid  addatur»  tum  nt  qno  teinpore 
et  modo  b;ec  acta  sint  dijudicemus. 

Illad  primo  perspiccre  roihi  videor,  hos  Icgatos 
non  niaxima  celeritnte  venisse,  sed  famnmeorum 
advcnlns  pr.Tnuntiaitt  faisse.  Yetuit  enim  Slephanus 
ne  qnis  eos  dotno  cxciperet,  i  nl  venieniibiis  non  so- 
Imn  pnx  et  commnnio ,  sed  et  (ectam  et  bospirimrn 
ncgardur. »  Nondum  ergo  veneranl  cnm  baec  Ste- 
pbanus  ediceret,  ctii  spatlnra  dederuiit  tmn  de  ipso- 
rom  adveniu,  tum  de  rebus  in  concitio  geslis  cogno- 
scendi.  Atque  inde  coIRgo  hanelegationem  non  possc 
ad  tertium  concilium  Carthaginense  referri,  quam- 
vis  TiHcmoniio  secos  viilcatnr.  Constat  cnim  Rogn- 
tianimiaCyprianoin  Cappadocinmmissomnon  fuissc 
nist  postqunm  legali  episcopi  Roma  reversi  sunt.  Scd 
cnm  concillom  teriium  Carihaginensc  calendis  sep- 
tcinbris  celebratum  fuerit ,  ac  Hogaiianiis ,  (esie  Fir- 
miliano,  redire  fesiinaverit,  quui  hibernum  lempus 
nrgebat ,  quomodo  fieri  poiuit  ut  posl  concilium 
cpiscopi  legati  Romain  ivent  ac  redirent,  ac  post 
eorum  reditum  Rogaiianus  in  Cappadocinm  missus, 
redeundi  anle  hiemem  spaiimn  haberet?  Fatctnr  Til- 
lemontius  b»c  noii  facile  fleripotuisse;  ted  taii.cn 
non  repugDarecontendii,  posiio  vidclicet  uiramque 
If^ationera  ituro  et  reditom  accelerasse.  At  videmus 
cpiscoporum  qtii  Roiuam  missi  sunt,  adventum  non 
vnlde  celerem  sed  poliusiardum  extitisse;  qiiod  qiil- 
dcm  si  aiiimndvcrlisset  Tillemontius ,  crcdo  aliter 
jfidicaturiim  fuisse.  Prxtcrea,  cum  Stepbnnusiii  Epi- 
stola  ad  Gyprianum,  qua)  aute  concilium  tertium  mis- 
sn  est,  absiFncndos  putet  rebaptiznnies ,  valde  dubitu 
an  boc  conciliom  Icgntos  episcopos  ejusmodi  pcriculo 
cxposuissel,  ul  eis  Roino}  communio  negnrclur.  Pro- 
b:ibilius  ergo  est  Icgationem  posi  sccundumconciliuin 
missam  fttisse. 

Irlttd  ettain  ex  verbis  Firmiliani  deduci  potest,  edi- 


cluni  Stephani  non  oawino  m:  vera  coUatum  fUisse» 
i"*  liicredibile  est  tn  tam  saacta  Ecelesia  comraissunif 
ut  legaii  episcopi  negatum  a  fralribus  hospitium  apud 
inrtdclcs  quaererent.  ^°  Dlsiinguit  Firinilianiis  lec- 
tum  et  bospilium  a  paee  el  comhiuoionc  et  sermoiic 
colloquii  communis:  declarat  conceptis  verbis  epj- 
scopos  c  nec  ad  sermonem  saltem  colloqun  commu- 
nis  >  admissos  fuisse :  quod  autem  spectatad  tcctuni 
et  hospitiuui,  minas  tautum  et  jussa  exprobrat «  non 
rem  ipsam,  quam  tamcn  non  videtur  omissurus  fiiissc 
si  boc  etinm  bunianitatis  officio  caruissent.  5*"  Vcri- 
similc  cst  in  Ecclesia  Romana,  qusR  sanctis  preslTyteris 
nbundabat ,  aliquos  lunc  cxsiitisse  qui  se  Stepli:- 
num  inlcr  et  Cyprianum  medios  interponeront ;  ac  si 
minus  impctrnrent  a  Stcphano  ut  lcgnios  ad  com- 
niuiiioncm  et  colloquiuin  adniiuerct.  saltcm  eum 
deterrercnt  quoniinus  hospiiio  eos  excipi  vetnrct, 
Neqiic  cniiii  aplidri  tempore  collocarcpossumus  qnod 
aitDionysiu$(apudEuseb.  Hist.,  lib.vii,  c.  5)inepisl. 

ad  Xt/ilum  :  x*i  TOtf  «y«7t>7T*7f  S\  ^/i&v  x*i  <rufAitpf9€\j' 
rip'ji(  A/&vuflr^«  xai  ^i^yi/AGyt,  ao/u^xpo/f  vpiripQyf  STepi»*» 
yfVO/XlVOtf,  Xflt/  TZtpi  TUV  «tUTMV  ^oi  vpAfoufft  •  it^^TFpov    /*?v 

hUyttf  XXI  vuv  ti  5/*  7t).8r6v«v  iiziwrtiXA^  €  Scd  etcbaris- 
simis  fratribus  el  compresbylcris  Dionysio  ac  Phile- 
moni,  qiii  prius  Stephauo  assensi  fuerant,  deque  iis- 
deni  rebiis  ad  mc  scripserani,  antea  quidem  breviter, 
nnnc  vero  pfuribiis  vcrbis  scripsi.  >  Liqucl  cx  bis 
vcrbis  DionysHim  et  Pbilemoncm,  cnm  antea  in  om- 
nibusStephano  asseniireniur ,  postea  ab  eo  aliqaa  m 
re  dissensisso.  Perabsurde  auteni  Launoius  (loro.  viir, 
p.  605)  ex  his  conchidil  hos  duos  presbyteros ,  cnm 
aiiiea  Bapiismnm  ab  h:croticis  datom  non  rcjicereni, 
posten  in  Cyprianl  sentcniiam  concessisse.  Pcrpan- 
cos  fore  arbitror  qul  Launon  .coiij6cturam  non  ex- 
plodant.  Non  enim  hic  tain  agilur  de  dogmate  quam 
de  dogmalis  dcfendcndi  ratione :  nec  Stephani  doc- 
triiinra  improbnl  Dionysius,  quippe  cnin  illam  ipsc 
sequcreiur,  scd  In  eo  Icniiatem  el  aninii  modcrdtio 
nein  rcquirit.  Quaproptcr,  ciim  ait  Dionysiuin  ei  Ph:- 
lemoncm  Siephano  prius  assensissn  ,  deque  Hsdcm 
rebus  ad  se  scrlpsissc ;  id  accipi  dcbct  dc  hac  Sie- 
phani  sententia,  noii  communicandnni  esse  cmn  lle- 
leno  el  Firmiliano,  et  aliis  rebapiiianlibus;  qn«  prnc. 
cipua  fuit  et  discordiarum  origo,  ei  curamm  ac  sol- 
liciludinuin  Dionysii  materla.  Quod  si  Stephani  agcn- 
di  rationem  Dionysius  et  Philemon  probare  aliqnando 
dcslcrunt ,  tum  mnxhnc  vidciilur  id  fecisse  cum  ettin 
ad  exlremas  ilfas  discordi»  signiiicnliones  effcrri  vi- 
dcrunt ;  nec  iinmcrilo  eoruin  sapienlia  mitlgatum 
exisiimamos  cdicium  Stephani,  quod  ne  ipse  quidem 
Firmilianus  ad  exitum  pcrdiicium  fuisse  dicit,  nt  le- 
gaiis  episcopis  lecturo  et  hospitium  negarctur. 

Jnm  vero  Tillemontii  rationibiis  non  difflcile  est 
respondcre.  Ycrisimile  esse  non  putat  Stephaiium 
ad  primuin  decreti  Africani  niiniium  tam  vehe- 
mentcr  exnrsisse.  Scd  Iisec  dirnculias,  quse  Tillemon- 
tio ,  dissensionem  in  Africa  incoepisse  existimanti, 
inagna  videbatur,  ex  his  qu:edeOriente  diximuseva- 
uescil>  Nec  jani  inirum  est  sl  Stephano,  his  qu»  ipsi  |^ 


459  VITA  SANCTI 

«um  Asiaiicis  interccsserant  accenso,  novas  faces  do- 
loris  Africana  dpcreta  admoverunl. 

Quxrit  cltam  Tillemontius  cur  Stepkanus  ad  Cy- 
prianum  scripserit,  si  Icgatos,  nec  ad  communionem 
nec  ad  colloquium  admisit.  At  minime  rcpugnat  ut 
duo  illt  quos  diximus  presbyleri  a  sancto  Pontifice 
impetrarent  ?  ui  saltem  ad  Cyprianinn  scriberct ; 
quamquam  Stephanus ,  cum  liis  in  litlcris  rebapii- 
zantes  abstinendos  putcl ,  non  multum  videlur  a  sua 
in  lcgatos  agendi  ratione  disccderc. 

lllud  etium  argumenti  loco  sumit  Tillemonlius, 
quod  Cyprianus  in  conciiio  terlio  Caribaginensi  nibil 
de  bis  inlegntos  injuriisdixerit :  unde  scriplordoc< 
tissimus  concludii  legationem  post  concilium  tertium 
collocandam  esse.  Sed  hoc  silentium  lenitati  ,  qux 
summa  fuit  in  Cypriano,  iribuendum.  In  litteris  au- 
tem  ad  Pompeiuni,  in  quibus  Stcpliani  epistola  rc- 
fellitur,  nonnulla  S.  Murtyri  durius  in  Stephanum 
dicta  exciderunt,  qusc  in  lanta  animi  moderatione 
conceptum  cx  m:)xiniiscontumeliisdoloremindicant. 
Idem  probant  baic  vcrba  ex  Epist.  ad  Jubmanum^  quac 
ante  concilium  lertium  ac  non  mulio  post  secundum 
scripta  est :  c  Cur  procvaricatores  veritatis  ,  i  inquit 
(p.  153),  c  cur  prodilores  unitatis  exisiimamur?  > 

Legationem  proxime  secuta  est  epistola  ad  Jubaia- 
num  episcopum.  Is  consuluerat  Cyprianum  de  bap- 
tismo  ab  haTCticis  dato ,  shnulque  roiserat  epistolam 
non  a  sc  sed  abalioscripuim  adversus«entcntiam  Cy- 
priani.  Refcliit  hanc  epistolani  Cyprianus,  cl  summo 
studio  colligit  quidquid  ad  causse  sux  defcnsionem 
valere  existiinabat ,  servaia  semper  animr  modera- 
tionc  et  charitate,  qua  nihil  anliquiiis  habebnt;  Miltit 
etinm  Jubaiano  cxcmplum  epislolacoi/  Numidas  et  ad 
Qutnlum  ,  acfortc  ctiam  proxima;  synodi  decreta,  dc 
qiia  sic  loquitur :  c  Ct  nunc  quoque  cuin  in  unum 
cunvenissemus  tam  provinciaD  AfricaequamlSumidis 
episcopi  numero  septuaglnia  et  unus,  hoc  idem  de- 
nno  scntentin  nostt  a  firmavimus  >  (  p.  120).  Ex  qui- 
bus  paiet  Iianc  epistolam  noii  multo  post  conciliuin 
scriplam  fuisse ,  sed  tainen  poslquam  a  Slephano  lil* 
tei*ac  venissent :  iiam  in  Ep.  ad  Stephanum  lestaiur  Cy- 
prianus  nonnuilos  a  se  disscniirc,  c  sed  salvo  iiiter  col- 
Icgns  pacis  et  concordiac  vinculo.  >  Conlra  in  Ep.  ad 
Jubaianum  aii  (p.  1!29) :  c  Cur  prxvaricatorcsrerilatis, 
cur  proditorcs  unitatis  existiniamur  i  (pag.  152).  Jam 
luin  ergo  desiderabat  iii  adversariis  suis  pacis  eicon- 
cordio!  studium  quod  scribens  ad  Stephanum 
laudaverat. 

Misit  Jubaiano  aliud  munus  ,  libellum  de  bono  Pa- 
lientiiB,  de  quosic  loquitur  (p.  137  ) :  c  Servaiur  a 
nobis  paiienler  ei  leniter  charitas  animi.collegii  honor, 
vinculum  fidei  et  concordia  saccrdotii.  Propier  hoc 
etiam  libellum  de  frono  Pa/iVii/iip,  quantum  valuit  nos* 
mediocritas,  permitlenlc  Domino  et  inspiranle, 
Gonscripsimus ,  quem  ad  te  pro  mulua  dilectiond 
transmisimus.  i  Praeclare  obscrvarunt  erudili  viri 
tnni  allemperale  scriptum  cssc  huiic  libruin,  ut  con* 
trovcr:iam  qu.c  lunc  fervcb.a,  noii  inagis  ailigcrit 


CYPRIANI.  46j> 

Cyprianus ,  quam  si  nulla  prorsus  exstitissel.  Noii 
inulto  post  alium  librum  de  Zelo  et  Livore  scripsil 
eodem  consilio .  Uterque  recensetur  a  Pontio  post 
librum  de  Opere  et  Eleenmyna, 

Cum  liltcraj  Slephnni  in  Africam  perlatajfuissenl, 
Pompeius  Sabraieiisis  cpiscopus ,  idem ,  ut  verisi- 
mile  est,  qui  ordinationi  S.  Cornelii  iiiterfuerat,  si- 
gnificavit  Cyprinno  cupidum  se  esse  cpistohe'  Stephaui 
vidcndai.  &lorem  ei  geiitCyprinnus,  aique  hnncepi' 
siolam  refellii  paulo  commoiior,  qiiod  Slephaniis  c  sa- 
ccrdotcs  Pei  veritalem  Cbrisii  et  Ecclcsijeunitalem 
tuenlc.>  abslinendos  i  puiarct  (Ep.  lxxiv).  Simul 
Pompeio  inisilexempla  aliaruin  epislolnrum  in  quibus 
de  bapiizandishajrcticis  disscruerat. 

Liber  de  Baptismo  luereticorum^  cujus  auctor  cpis- 
copuserat,  utalias  probabiinus,  tam  indignis  conviciis 
Cyprianuin  appciit,  ul  scripium  csse  non  dubitem 
post  illud  tempus  quo  Cyprianus  ad  Siephanum  scri- 
bcns ,  iis  a  quibus  disseniiebat ,  servatx  cbaritatis  et 
concordlas  tcstimoniuni  tribuebat. 

Scripia  eliam  Epistola  lxxv  ad  Magnum ,  post  - 
quam  dispumtlonis  «slus  nonnullos  ex  Cypriani  nd- 
versariis  in  convicia  et  ninledicu  abripuerat.  QuoU 
enim  eos  c  pcrtinaces  ei  indociles  i  vocat;  quod  ail 
c  praivaricalores  fidei  aique  Ecclcsix  prodiiores  i,ntra 
ipsa  sepia  Ecclesi;e  contra  Ecclesiam  stare «  >  de- 
clarat  ha:c  oratio  illius  duiorem ,  qiiod  animi  niode- 
raiionem  et  unitatis  &tudiuni,  cui  maxime  consulium 
volebat,  in  omnibus  advcrsariis  non  reperiret.  Hanc 
tamcn  epistolnm  Baroniiis  cl  Penrsonius  primani  om- 
n'.um  dc  Bapiismo  scripiam  volunt ,  quia  in  ea  Cy^ 
r  rianus  priores  epistohis  non  coinmeinorat.  Sed  nc 
hicc  quidem  epislola  in  lilleris  ad  Quintum  et  Jubaia- 
num  et  arios  memoraiur.  Prjeterca  videiur  Magnus , 
ut  observat  Tillemoniius,  priores  episiolas  Cypriani 
noUis  et  perspectas  habiiisse :  asscntiebatur  cnim  ci 
in  omnibus,  nc  uiius  tanlum  illius  aaimo  scrupnlus 
insidebai,  an  inter  caeleros  ba;rciicos  ii  qui  a  Nova- 
tiano  veniebant ,  baptiznndi  cssent. 

Quiesierat  etinm  Magiius  quid  Cypriano  de  illls  vi- 
dcieiur  c  qui  in  infirmitate  ct  languorc  gratiaiu  Dci 
consequuniur,  an  habendl  siiit  iegitimi  christiani,  i  eo 
quodaquasnlulari  iion  loti  sint,  scd  perfusl.  Respondot 
Cypiianus  ejiisraodi  bomines  legiiimos  csse  chrisiia- 
nos,  ac  parvi  refcrre  quod  perfusi  aut  aspersi  fiieriui. 
Sic  autcin  eos  carpit  qui  baptisma  haercticorum  pro- 
bnnt ,  el  Baptisino  ecclesiastico  majesiaicm  snam  ct 
simctitalem  derogabant,  ut  Roinanam  Ecclesiam  mn 
obscure  designel,  in  qua  noiuin  est  clinicos  a  clero 
exclusos  fuisse. 

XXXI.— DE  CONCILIO  TERTIO  CARTHAGINENSI  -MITTJT 
CYPftlANUS  ftOGATIANUM  DIACONUM  AD  FIRMILIAMM. 
— DEEPISTOLA  FIRMILIANI  AD  CTPRIANUM. 

Immodtrala  adversariorum  sludia  justissimam  mc- 
iiiendi  causnm  nttulerant  Cypriano  ne  qiiid  vuhicris 
unitaliEccIesix  inurerelur.  Qiiare,  ut  tanto  malooc- 


16!  VITA  SANCTl 

currat,  rrcquontius  quam  aalcaconcilium  cogit,  et 
cum  episeopis  nouuullis  exterarum  genlium  consilia 
fovenda:  paiis  ct  unitalis  conjungit. 

<Juo  aulem  anno  babita  sil  bacc  syuodus  opera^  pre- 
tium  cst  inquirere.  Totares  pendet  cxmoric  Siepbnni 
pnpx;  nam,cumnemodubiletquin  diesecunda  Augusti 
obierit,  necessc  estul  concilium  Cariliaginensc  ter- 
tium,  quod  eo  adbuc  viventc  calendis  septembris 
habitum  est,  uno  ante  iliius  mortem  anno  habilum 
dicatur.  Satis  autem  inter  omnes  convenit  Stepbanum 
ordiuatum  fuissc  anno  253 ,  scd  alii  duos  tantum  an- 
nos  sedisse,  et  anno  255  moi  tuum  essc  existimant : 
alii  qualuor  ei  pontiflcatus  auuos  tribuunt ,  ejusqiie 
mortem  referunt  ad  aunum  2.*>7.  Postcrior  senteniia, 
qiiain  Tillemontius  et  Pearsonius  secutt  sunt,  solu- 
lior  cl  explicatior  videtur.  Nam,  si  mors  Stepbani  fc- 
fcraiur  ad  an.  255,  concilium  tertium  Caribaginense 
rcferendum  erit  adcalendas  septembrisanni25i,si- 
niulqueconcurrentStephani  cum  Afris  ct  cum  Orienta* 
lihus  concertationcs,  qiias  temporibusdivisas  essepro- 
kivimus.Uuc  accodunt  rationum  momenia,quibusTii- 
lemontiusct  Pearsonitis  nituntiir;illudinpriuns,  quod 
FirmiJianusin  Epistola  ad  Cyprianum  testetur  c  ante 
viginti  et  duos  fere  annos  temporibus  post  Alexan- 
tlrum  imperatorem  multas  accidissc  calamiiatcs  per 
(..ippadociam  et  pcrPontiim,utexbocpcrsccuiioquo- 
qiie  gravis  adversum  nos  Cbrisliuni  nomiuis  ricret.  i 
Uiiamobrcm,  cum  Alcxandcr  mortuus  sii  anno235, 
annus  ab  ejiis  morle  vigesimus  secuudus  idem  pror- 
sus  ac  250 ,  :ic  proinde  boc  maximc  anno  fervebat 
d.ssidium  dcBaptismo  nondumquc  Stepbanus  obieral. 
2*  Si  mortuus  fuisset  Stephauus  anno  255,  quo- 
niiido  Cyprianus,  qui  anno  258  idibus  scptcmbris  vi- 
lani  pro  Cbristo  profudil,  tamdiu  conticuissct  in  re 
lauti  momeuti  ?  Nibil  cnim  |>cr  totum  illud  tempus 
as^iguari  possel  quod  ab  eo  aut  ad  causnc  sux  deien- 
sionem,  aut  ad  rcrum  pacificaiioncm  factum  dicerc- 
tiir.  Sed,  si  controvcrsia  de  Baptismo  ad  annum  256 
rcferatur ,  non  valde  mirum  videbitur  quod  Cypria- 
nus  post  lertium  Carthaginensc  concilium,  post  scri- 
ptas  ad  Firmmanum  litteras,  conticuerit,  qnia  pcrse- 
cutio,  qu;c  cum  anno  257  incoepit,  his  rcbus  agitandis 
locum  non  rellnquebat.  3''  Piuribiis  argumcDtis  pro- 
bat  Tillemoniius  S.  Steplinuiim  martyrem  obiisse; 
ct  cum  persccutio  non  cxarscrit  nisi  anno  257,  inde 
concludit  sancti  illius  papnc  mortem  ad  mensem  au- 
gustum  cjusdem  anni  refcrcndam  csse,  ac  proinde 
concilidm  Carthngincnse  teriium,  quod  co  adhuc  vl- 
vente  cclebratum  est,  et  lilteras  Cypriani  ad  Firmi' 
lianum,  qiise  pariter  sub  boc  Pontifice  scriptos  sunt, 
ad  annum  256  pertinere. 

Prxcipux  dirncultates  qua:  hanc  Tillemontii  et 
Pcarsonii  senteiitiam  obstruebanl,  solvl  posse  viden- 
tiir  cx  bis  qiiae  modo  obscrvavimus  de  dissensione 
£crius  in  Africa  quam  in  Oricnte  exorta.  Hac  eiiim 
iiotata  distiiictione,  nibil  jam  officit  auctoritas  Eusebii, 
iiec  necesse  est  accurato  scriptori  naevum  absurdum 
^fringere.  Fatetur  Tillemontius  non  facile  cxplicari 


CYPRIANI.  m 

possc  cur  Dionysius  Alexandrinus ,  si  Xystus  ne 
totoquidem  anno  prtfuit,  tres  tamen  ad  eum  littcras 
dederit,  idque  persecutionis  ci  exsilii  molestiis  dc- 
tcntus ,  cum  ad  Stepbanum  illius  decessorem,  sub 
quo  acriores  erant  discordix,  semel  tantum  scripsis- 
set.  Hxc  difficulus,  qux  prima  specie  de  Stepbani 
annis  aliquid  dcmendum  et  Xyslo  addendum  suadei, 
non  leviter  imminuilur  si  Dionysius  de  rebus  Oricn- 
talibus  ad  Stcpbanum  ac  postea  de  Africanis  ad 
Xystum  scripsisse  dicatur.  Nam,  cum  dlssidium  Ste- 
pliani  cum  Orientalibus  non  illudquidem  composituni 
fuisset,  sed  tamen  demitigatum,  ac  istis  consuctudi- 
ncm  suam  pacitice  retinentibus  belluro,  ut  ita  dicam, 
in  Africam  postea  translatum  fuisset ;  miuimc  mi- 
riim  si  Dionyslus  non  amplius  ad  Slephanum  scripsil, 
nec  ante  studium  suum  ad  res  paciflcandas  exsusci- 
tnvit  quaro  de  rebns  Afrorum,  qui  illius  opem  for- 
tasse  serlus  implorarunt,  cerio  cognovissei. 

Cxstanl  acta  hujus  lertii  concilil  Cartbagioensis, 
cui  adfueriint  ex  provincla  Africa,  Numidia  et  Mau- 
ritania  cpiscopi  lxxxv,  vel  etiaro  lxxxvii  si  nu« 
merentur  duo  abseotes ,  Pompeius  Sabrateiisis  ct 
Dioga  Leptimagnensis,  qui  vices  suas  Natali  ab  Oea 
commiseranl.  Cum  ergo  in  unum  conveiiisscnt  calcii- 
dis  scptembris  cum  presbyteris  et  diaconis,  prxscnlo 
eiiam  plebis  maxinia  parte ,  lectx  sunt  btterx  Ju« 
baiaiii  ad  Cyprianum,iiem  Cypriani  ad  Jubaianumet 
quas  post  modum  Cypriano  Jubaianus  rescripseral. 
Tum  Cyprianus  hortatus  est  ut  sententiaro  libcrc  ac 
pacince  dicerent,  c  neminem  judicantes,  aut  a  juro 
communionis  aliquem,  si  diversum  seiiserit,  amo- 
ventcs.  Ne<)ue  enim  quisquam  noslram,  aiebat, 
episcopum  se  esse  episcoporum  constituit ,  aut  ly- 
rannico  terrore  ad  obsequendi  necessitatem  collc- 
gas  suos  adigil  :  >  quibus  verbis  Stepbanum  notari 
observat  Baronius.  Idero  omnes  uno  ore  pronuntia- 
runt ,  ac  ultimusomnium  Cyprianus  seutentiam  suam 
in  Epistola  ad  Jubaianum  plenissime  oxpressam 
fuisse  declaravit. 

:  Siabilitam  boc  consilio  inter  Afros  unitatem  novis 
prsesidiis  comraunire  statuit  Cyprianus.  Rogatianum 
diaconum  misit  cum  lilleris  ad  Firmilianum ,  quibus 
eum  de  dissensione  cum  Slepbano  ceriiorem  faciebat. 
Vldetur  etiam  misisse  qux  de  baptismo  baereiicomm 
ad  alios  scripserat;  nam  Firmilianus  laudat  illius 
adversus  Stepbanum  responsa,  ac  nonnuUa  rcfert 
qua)  in  epistola  ad  Jubaianum  ieguntur.  Pergrata  ac- 
ciderunt  Firmiliano  scripta  Cypriani,  qux  qiiidem  se 
quasi  Kua  propria  suscepisse  lestalur,  nec  in  irans-^ 
ciirsu  legisse,  sed saepe  repetita  menoriae  maudassc. 
Sic  autem  respondet  Cypriano,  ut  qnx  ab  ipso  dicla 
fiierant,  retexat  ad  conHrmandaro  veriialem ,  et  qu9C- 
dam  addat  ad  curoulandaro  probalioncm.  Sed  raptiin 
scribeuti  multa  in  Stephanum  iracundius  dicta  exci- 
derunt,  quae  forlasse  pro  eximia  anuni  moderaiione 
Firmilianus  emendassct ,.  nisi  spatium  relegeiidx ,  ut 
par  crai ,  cpisiolae  Rogatianus  monc  impatiens  eri- 
puisset.  Hsec  autem  Firmiliani  cpistola,  quae  latine 
rcddila  exstat  inter  Cyprianicas  lxxv.  sir  Cypriani    Tp 


m  VITA  SANCTl 

8iy1um  redolcl ,  ut  non  alium  interpretefn  badutsse 
irideatur. 

Fidas  inlerpres  gracce  lingaai  iDgeimnn  Donnullis 
in  locis  retintfft.  Paulo  post  iniiium  ( p.  445 )  : 
t  €otitri8tnmir  (Angeli)  fpuindo  vidcnt  dhersas  quo« 
ruindaminentes  et  scissas  volmitatcs,  ifuasi  non  iai)« 
trnn  unum  et  emndem  Benm  snnul  iuvocem,  scd  sc- 
paratis  et  divisis  ab  invicem  Tiec  corHbbnlatio  jam 
possH  esse  aift  sermo  <comnrams ,  >  1d  «st ,  qnnsi 
iion  tantmn  mnim  et  «omdem  Beum  flrmul  non  rmx>- 
ccnt ;  qaae  pomema  negatio  nomrmmquam  oniitiilur 
apud  Latinos  sed  sa^pius  apud  Grxcos.  (Pag.  445) : 
4  Ntsi  si  bis  episcopis  quilms  nunc  mmor  futi  Pnu- 
Ins;  >  legendnm  puta\'it  P.Tmclius  cdc  quibtis  mmc:  i 
scd  manirestos  esl  liellenisvnos ,  rexnotc  Iwx^^rot^ 
Toi(vvv,  c  liis  episcopis  iyubc  existenfibtiB.  >  F;ici- 
lius  bellenismos  dcprebendiior  in  bis  verbis  (p.  147) : 
c  Idem  error  est,  temonom  fallacia  rpaa  es',  >  id  est 
eadem. 

•  Narrat  Fhrmilianos^^p.  i46) ,  bistoriam  mulieris  a 
dxmone  aflhrue,  qu»  <  etiam  boc  freqnenter  ausa 
cst,  ut  el  invocatione  non  conlempiibili  sanctiflcare 
se  panem  et  Eucbaristiam  facere  mmilaret,  ^et  sa- 
crificium  Domiuo  (non)  sine  sacrametm)  aoliis 
pnedicationis  offerret ,  »  etc.  Legit  Rignltius,  cujus 
nota  inedit.  Oxon.  apponitor,  c  eolittic  precationis  >. 
At  nHiil  pforsus  motandum  ;  bsec  enim  accurate  de 
grtrcis  expressa  sunt.  Preces  In  sacrlffCro  ficri  solits 
vocantur  apud  BasH.  (  Episl»  ccxli  )  iKxXvrriumxw, 
%7ipitffjia,Ttty  c  prflDdicationes  ecclcsiastics*.  > 

€um  exfstimatet  Firmiiianus  advcrsarios  suos  iii 
baptismo  foris  ab  adultls  susecpto  Chrisii  grniinm 
agnoscere ,  sic  eos  refelllt  (p.  147)  :  <  Nam  Bi  non 
mentitor  ApoatolaB  dioenB  iQuotquot  in  Ckri$to  Irnclt 
enh ,  CArtfliitii  tfiffofilfs ,  otiqoe  qui  illic  in  Ghristo 
baptixaHis  esi ,  iiiduit  Cbristum  :  si  aiilem  induit 
Christoin  ,  accipere  potoit  et  Spiritam  saiicttim,  qui 
fi  Chriflto  mfssos  est ,  et  frostra  illi  veuicnli  ad  acci- 
picnduin  Spirilum  manus  imponitur ,  nisisiaCbrisio 
Spiritiwn  itiduit,  ot  apud  bseretices  sit  quidcm  Chri- 
slos,  non  sil  aulem  illic  Spirittis  «anclus.  >  lllud 
c  nisi  a  Gbristo  Spiritom  indiiit,  >  idcm  valel  ac  posl 
Clif istum ;  nec  probabilis  est  eoiyecliira  Caiicbii  et 
Pamelii  qui  iegendum  pulaiU^  c  nisi  a  Chrisio  Spiri- 
tiim  non  iiHloit.  > 

Aliom  locumlo^ge  difttciliorcni  cmcndarc  conabor. 
De  iis  qoi  fbrts^  bapllzati  sine  uovo  baptismo  in  Cc- 
clesia  obiennit,  aic  statoit  Firmilianus  (p.ii9): 
c  Si  dc  sseculo  excosacrunt ,  jii  corum  numero  qui 
apod  nos  catecbiiati  quidom  ^it ,  sod  priosquam 
baptizarenlor  obienint ,  babenlur.  Non  modo  di- 
cont  emoluraentom  veritatis  et  fidei,  ad^oamro- 
licto  errere  perveneraDt,  elsi  consummationem 
gratix  ooasecuti  non  su&t  .morte  pcasventi.  >  Exi« 
stimat  Rigaitlus  verbum  c  babeiu  >  reponeiidum  post 
c  habentur,  >  et  sic  emendat :  t  Habent,  iion  modo  dis- 
eont  emokimentom  veritatis  et  fidei,  >  sed  multo  ap« 
tioftlegipofiset, « Habent  non  modtcum  cmohimentum> 
fro  cimn.inodicodicuiit  autnon/modo  discunt.  > 


CYPKiANI.  164 

XXXH.— NOiffroLLiB  OBSEHVATioifES  AmnncTim  m  hanc 

nC  BAPTISIiO  CONTBOVERSIAM. 

Quid  inbac  causa  dcinccps  Stepbanus  ac  Cypri.nnus 
cgcrini,  nullo  prorsus  cxslnt  monumenlo.  Forlc  per- 
sccuiio,    quic  paucis  posiea  mensibus  supervenil, 
animos  a  domcslicis  coulentionibus  ad  religionis  de- 
fcnsionem   avocavii;  sed   non  alia   res   pcriculiim 
sclusmalis  ab  Ecclesia  repulii,  quam  uniiaiis  ainor 
cx  ulraque  parlc  impressus  animis  cl  iiisculpius.  Vi- 
debalur  sibi  ulraque  pars  maximi  momcnli  scnlcniia!n 
dcfendcrc.  Non  ignorabanl  Cypriaiii  adversarii  gra- 
vem  irijiiriam  a  rcbapiizanlibus  ficri  el  Cfirisii  sacra- 
mcnlis  et  aposiolicaj  iradilioni  cl  lol  ecclesiis  qiiaj , 
si  vera  fuisset  Cypriani  opinio,  communioncm  bomi- 
nilnis  non  bnpijzalis  dedissenl,  ac  sxpe  ciiam  cotn- 
inisisscni  ul  infanies  baplisraodcrraudali  inorcrcnliir. 
Ilffc  Cypriano  fuisse  objecia   pcrspicilur,    tum  cx 
ipsius  cpisiolis,  liim  cx  libro  de  ncbapiimale.  Parlo 
cx  alia  Firmilianus  el  Cyprianus,  cum  ba^c  quaislio 
iiondum  in  clarissima   luce  posiia   cl  consianii  Ec- 
clcsia;  judicio  dccisa  essel,  pessimam  consiicludincni 
obrepsisse  cl  graviler  ab  adversariis  dcliiiqni  pula- 
banl.  i  Quai  isia  obslinalio  csl,  »  ail  Cyprianus  iii 
Ep.  ad  Pompeium-ipn^.  130)  c  qiixvc  prajsumplio  Iiu- 
manam  Iradilionem  divinae  disposiiioni  auicponcrc, 
ncc  animadvcrtere   indigiiari   ei  iiasci  Dcum  quo- 
lies    divina    pra»ccpia    solvii  cl  prx-leril  Iiumaua 
tradilio?  >  Querilur  in  endcm  cpisiola  auclorilalom 
brcrelicis  ailribui,  fidcm  ei  vcrilatem  prodi  (p.  141). 
Yeritatcm   sibi  ct  aliis  idcm  scnlicntibiis  singulari 
Dei  bencficio  relcciam  fuisse  crcdebal,  ul  cam  aliis 
ccclesiis  proponerci.  i  Proindc  fruslra  qnidam,  >  in- 
quit  in  Ep.  ad  Jubaianum  (p.  133),  c  qui  ralione  viii- 
cunlur  consuetudinem  nobis  opponunt,  qiiasi  consuc- 
ludo  major  sil  Ycrilalc,  autnon  id  silinspirilalibus 
scqucndum  quod  in  melius  fucril  a  sanclo  Spiritu 
rcvclalum.  Ignoscl  cnim  polesl  simplicitcr  crranii, 
sicut  dc  scipso  dicit  aposiolus  Paulus  :  Qui  primo, 
inquil,    fui    blaspticmus  et  peneculor  el  injuriosus, 
sed  misericordiam   merui ,   quia  ignorans  feci.  Posl 
inspiratioocm   vcro   ct   revclaiionem  factam  ,   qui 
in  co  quod  crraveral  perscverat  prudcns  el  scicns, 
sine  venia  ignoramia;  peccai ;  piajsumplionc  cnini 
aique  obstinatione    quadam   nitilur,   cum    ratioiic 
siiperetur.  >  Sic  ciiam  Firmilianus  :  i  Qriale  dc- 
licium  esl,  inquit  (p.  110),  vel  lllorum  qui  admiilun- 
tur  ,  vcl  corum  qui  admitlani,  ut  non  abluiis  prr 
Ecclcsine  lavacnim  sordibus,  nec  pcccatis  cxposilis, 
usurpnla  tcmere  communicationc contingant  coipus 
etsanguinem  DominiT  > 

Sed  quo  majoris  momenli  suam  ulraque  pars  scn- 
leiiliam  esae  duxit,  eo  magis  in  otrie^iue  anior  elu- 
cesdt  Bnitails.  In  Oriunte  non  videtor  magna  fuisse 
animorum  centeniio,  quamvis  plurea  piovincix  ab 
antiqua  et  communi  sententia  discrepai^nt.  Dlony^- 
sius  AlexandrinuB  cum  scriberet  ad  Stepbanuffl,  ut 
cum  Asiaticis  rcbaptizantibus  pLiceret,  goBmiam 
cpiscoporum  in  Oriente  coaooidiam  laudabat,  E:t 

Digitized 


ICS  VltA  SANGH 

qiitt  palct  Ortenlis  ef»i&Copos  liboralitis  qnam  Sicpiia- 
mim  egis^  com  Asiaticis.  Re^-era  Hdeniis  el  Fir- 
iiifH.iniis  magno  scmpcr  in  pretio  apwl  cellegas  fac- 
miK.  EnittiH  etiam  in  Occidonle  ^odhim  ei  Tuga  schis- 
niilis.  Atictor  i^i  de  RelmpUmate^  elsi  Cyprlannm 
hHlfgifis  opprobrKs  el  conviciis  lacerai,  falciur  lamcn 
toiam  faanc  qndesfionem  inter  fratres  iigliatam  fuissc. 
1  AnknadTerlo,!  hiqnH  inflio  libiri,  cqusesitum  apud 
fmtres  qnid  polws  ©bsen^ari  oportcat  in  perso- 
nam  corum  qui  in  hscresi  quidem  sed  in  nominc. 
Dci  nosiri  Jesn  Christi  slnt  tincii,«tc.  i  Stcpha- 
nns  jnsto  vehemcntior  fuit ;  nec  idcirco  tamen  Africa 
am  alHs  ecdcsris  et  cum  Rcrmana  criam  commimi- 
'  eare  desiil.  Nitllo  snn^  exsiai  nmnumento  n!io>  Cjii- 
scopos  sunm  Afris  commnnioncm  ncgnssc,  ct  rc- 
bapiizmKes  abstincndos  putisse,  ifl  Slcplianus  putn- 
vcrat.  Qumetiam,  cirm  m  ipsa  Ecclcsia  Romana  diio 
pr.^ftmi8simi  prcshyrcri,  Phftemon  ei  Dionysius, 
m  modo  vidiimis,  maiorc  animadvcrtcrint  quid  ni- 
mia  Stepltani  severitas  peccarci ,  mcrito  ftnrihi  existi- 
mare  videor  toiam  fnam  ^issensionem  ne  svfb  hoc 
qaidom  Poniifice  eos  babnisse  ^itus  qui  ei  primo 
animorom  calorc  consequi  'poteramt.  Sub  S.  Xysto, 
Sicphani  successore,  etsi  persccutio  domesticas  rlxas 
coropescere  ani  sattem  inducias  affeiTC  debnent, 
Rcm  tnfmen  videttrr  de  'Bafjtismo  statim  contentio 
relHxisse,  siqnidem  Diorrysios  A^texnndrinns,  inter 
cxsiKi  molestias  atqne  in  ipso  persecuiionte  incen» 
dfo,  tres  Iftteras  ad  Xystum  scnpit,  ut  euin  ad  lcni- 
tatem  et  concordiam  vocarct.  Usiis  est  consiiiis  Dio- 
iiysii  sanctisshims  Martyr;  et  idch*co  «  bonus  ct 
pactficos  sacerdos  >  a  Ponlio  vocatns  creditur,  et 
ecclcsix  Africanae  diptycbis  inter  martyres  adscriptus, 
quod  natam  sub  Stephano  coiitroveniam  seda$set. 
Iltom  inler  et  Cyprianum  communionem  uon  intcp- 
mptam  fuisse  liquetex  Epist.  lxxxii,  hi  *qua  narr^ 
Cyprianns  se  Romam  misisse  qui  de  r^bus  Ecclesitc 
ccrta  referrent.  De  Dlonysio  ailiem  non  dubium  esi 
qtiin  cnm  Afris  Iiberalirer^gerit,'qui  adhnc  presbyter 
nimiamStephani  severlioiem  probaredesiernt.  Eadem 
hunninitas  ab  ali^s^poniificibns  servata,  ^donec,  •>  ut 
ail  Augustimis  (llb.i  de  Bapt.),  t  plenorrio  tothis  ^or- 
bis  coiicilio  quod  «aluberrime  aeiitiebittur  eilam 
remotis  dobitalionibus  firmarecur.  > 

Sedamorem'unitaiis  pm*eipue  declartivit  Gyprhr- 
nits,  cui  veritatem  i  nimirnm  propterea  'Domhms 
non  apeniil,  i  inquU  Angustinus  ( Hb.  'i  de  ^upt. 
c.  18), -€  ut-ejus-pfa'ei  himiiliias  ei  cltaritas  in  custo* 
dienda  «itubritet  Eedesiae  paee  pateseer^t,  et  non 
solmn  nilus  temporis  Christianis,  ^eUMgtiam  poste* 
r?s  ad  medleinQlem,  utiia  dieam,  notitiam  «ignare^ 
tur.  I  Qoamyis  msgliom  errorom  in  adversariis 
perspicere  sibi  -Videretor,«tamen  <  in  hh  qodestkmi^ 
bus,  qinr,  i  ttt  aii  Aognstinus  (lib.  ni  de  Bapt.  c,  5), 
f  nondum  etiqudtisslma  |)crspectioned1^ssee  ount, « 
mhiime  dubilaimquhi  ^c  hQbeai  omnis  epi^posi  pro  li- 
centm  libertath  '^t  'potesiatis^iKiHai  bltHvnvpmprinm, 
«imqne  ]udicnri  Ob  nlio  non  possil,  qunm  ncc  ipse 
yoKrat  «Iterwn  jvdiearc;  >  sic  iii  eoneltio  •Oartbagi- 


C\MHAI«.  16« 

ncnsi  concgiis  aHoqnitur  :  t  Sopercst  ut  dc  hac  ipsa 
rc  qoid  singnM  scnlinmtis  profcrnmns,  ncmincm  jn- 
dtcmncs  ant  a  jiH*ccomnmmonisaIiqncm,stdivcrsnm 
sefiserii,  aworentes.  >  Bonatistae  c^hndesancto€y- 
priano  « qoasi  cum  ipsius  Innde » diciHabant  eihn  men- 
tltum  esse  t  et  simpliciores  collegas  «n  verbo  capcre 
cogitasse,  m ,  cmn  se  diwrsum  sentire  prodidissent, 
tunc  contra  quam  promiserat,  excomnranicandos 
esse  censeret.  >  Scd  Augustimis  lianc  cahimniam 
rcfenit  Irb.  m  de  Bapt.  c.  5.  Calidus  sanc  fuit  ac 
juafio  vehcmcmior  Firmirianos ;  sed  lamcn  "unitatis 
amor  m  tota  cjus  spn*at  epistota,  nec  qoidqnam  dc 
unitate  Ecdesix  signfficantio^  dici  pfotest.  flhrc, 
quamvis  witatcm  maximi  momenti  defendcre  sfbi 
vidcrctur,  quia  lamcn  Ecdtcsix  jadicium  nondom  ac- 
ccsscrat,  codein  modo  ngendam  putal  ac  in  variis 
histitutrs  nd  disciplinam  pcrrincmibns.  c  Secundnm 
quod ,  inquit  (p.  144),  in  carteris  qnoqoe  plurimis 
provinciis  multa  pro  l(FCornm  ct  nominnm  divcrsHaie 
variantur,  nec  tainen  prnptcr  hoc  ab  Ecclcsia;  pacc 
atqne  unitate  aliqoando  dibCcssum  cst.  > 

XX&III.  ^  OE  CnsmA  LMffl  CVrtllNlllI  ADVeRSlIS  EOS 
QUI  AQUAM  SOLAM  IN  MATUTINO  SAOnntOIO  mmZ" 
DANT, 

Pra.*ier  littemsquas  Cypriamis  adcausxsuffidofcn- 
sionein  scripsii,  alinm,  non  oadem  de  rescd  circa  eadom 
tcinpora  scriptam,  conjicio,  ncmpc  scxagesimnm  tcr- 
tiam,  ad  Ca^cilium  episcopum,  ut  verisimilliinum  csl, 
a  Bilia,  qui  priinus  in  concllio  Carthaginensi  sentcii- 
liam  dixii.  Occasioncm  dedit  huic  epi^lx  prava 
apud  nonaullos  inducta  consnetiido,  ut  in  matutino 
sacrificio  aqunm  lantummodo  adhihercut.  Neque  id 
tamen,  ut  Encratiiae,  odio  viiii  a  Deo  creati^  comiuit- 
tcbant,  nam  vespere  calicem  vino  mixtum  offcrcbanu 
Demonstrat  Cyprianus  prava  hac  consuctiidiiic  et 
Christi  prxceplum  violari,  el  sacramentum  ponitus 
cvcrii,  cum  snnguis  Chrisli  in  calice  esse  uon  possit 
nisi  vinuni  adhibeatur.  Ex  his  autem  verbis ,  c  et 
videiit,  fraier  charissimc, si  qnis  de  antecessoribus 
nostris  vcl  ignoranter  vel  siinpiiciter  non  hoc  olKcr- 
vavil,  >  facile  perSpicilur  hoc  viiium  non  tunc  primum 
obrepsisse ,  scd  ab  annis  invctcrasse  plurlbus ,  ac 
proinde  iion  in  insigncm  aliquain  ecclesiam ,  sed 
potins  in  pagos  quosdam  inductum  fuisse  :  nan^  si 
tpiid  cjusmodi  commissum  fuisset  in  majoribus  civita- 
llbus ,  ciio  res  aliis  ccclesiis  cognila  indignationcm 
omniutn  commovissci.  Quare  immcrito  Pearsonius  id 
ab  cpiscoporum  Carniagincnsium  nliquo  profluxisse 
exisiinuit.  Illud  enim,  c  si  quis  de  antecessoribiis 
nostris,  >  tioii  magis  ad  Cypriani  quani  ad  C  ccilii 
antecessores  refertur  ;  sed  cum  unus  sit  episcopaiits» 
8U06  ac  Cxcilii  anteccsbores  vocat  Cyprianus  cos  qui 
dudum  Ecclesioi  prsefucrant. 

Ciir  autem  hancepistolamiexorca  dcUipUsmo  con- 
troversia  scripiam  purcm,  conjecturam  facio  cx  his 
verbis  :  c  Eliquia  jam  sccnndus  cjus  ndvcntus  mJbis 
appropinquiit ,  magis  ac  inagis  benlgna  cjus  et  larga     t 
dignatio  corda  nostra   lucc    wiiaiis  BIumiual,3QlC 


J67  \mSANCTI 

Majiis  quidpiam  indicant  hxc  verba,  quam  ul  dc  re- 
bus  in  liac  cpislola  pcrlraciaiis  inlenigantur.  Erat 
cnim  cxploraluni  omnibus  Christianis  sanguinem 
CiirisU  in  calice  essc  non  posse  nisi  vinum  oflferatur ; 
aique  in  hoc  genere  pcrpauci  peccabant,  idque  melu 
nmgis  et  pravo  pudore,  quam  crrore  pertinaci.  At  in 
coniroversia  quam  de  Baptismo  Cyprianus  cum  lot 
ecclcsiis  babuii,  veritalem  sibi  et  collegis  idem  sen- 
ticiilibus  singulari  beiiencio  reveiatam  conteiidebat, 
111  proH^edenli  capiie  observavimus.  Hanc  uberiorem 
illustrattoncm,  hanc  benignam  el  largam  Christi  di- 
gnationem  obiter  tangere  videtiir  in  haq  Epistola  lxui. 
Huc  accedit  quod  objectam  consueiudinis  auctoriia- 
tatem  in  cpistolis  de  Baptismo  scriptis  eodem  modo 
ac  in  sexagesima  lenia  refellit. 

Hanc  tamen  epistolam  Pearsonius  ad  annum2d3 
collocat  in  Galli  et  Yolusiani  persecutione.  Tempus 
persecutioniscolligittum  exChristi  advenius  exspec- 
tatione,  tum  ex  his  verbis  (p.  i09):<Nisi  si  iii  sacrificiis 
matutinis  hoc  quis  veretur,  ne  per  saporem  vini  re- 
doleat  sanguinem  Chrisii.  Sic  ergo  incipit  et  a  pas- 
sione  Christi  in  perseculionibus  fralernitas  retar- 
dafi  9  dum  in  oblationibus  discil  de  sanguine  cjus  et 
cruore  confundi.  > 

Quod  spectat  ad  Chrisli  adventum ,  noo  minus 
aperta  est  iHius  exspeciatio,  ut  supra  diximus, 
c.  !28,  in  nonnullis  Cypriani  operibus,  qurc  in  pace 
scripta  esse  constat.In  allnto  autem  testimonio  non 
cnm  melum  Cyprianus  exprobrat  iis  quos  rerc1Iit/ne 
quis  ex  vini  odore  Christiunus  esse  argueretur  ;  qtio- 
modo  cnim  id  suspicali  essent  ethnici,  quos  pcnitUs 
latebat  quid  in  Christianonim  mysteriis  agcrctur  ?  sed 
ne  vini  matulinus  odor  minus  honestam  et  dignam 
homine  sobrio  speciem  haberet.  Hinc  pacis  potius 
quam  persecutionis  tempus  indicat  Cyprianus,  dum 
ait  eos  ad  sanguinem  in  persecuiionibus  fundendum 
(ieri  tardiores  qui  ex  sanguinis  Christi  communione 
tam  leve  incommodum  rerormidant ;  quamquam  tna- 
nem  illum  melum  non  asseverando,  sed  poiius  con- 
jiciendo  reprchendit. 

XXXIV.  —  CONFESSIO  ET  MARTlfRlUII  CIPRIANI. 

Tot  eximiisCypriani  de  Ecclesia  meriiis,  tot  rebus 
prxclare  gcstis  nihil  addi  posse  videbatur  prxter 
conressionis  et  martyrii  laudem.  Ulrumque  Christi 
dono  conseculus  est  in  persecutione  Valeriani»  qui 
cum  Chrisiianos  aliquamdiu  privaiim  ac  publiceomni 
humanilate  rovisset,  posiea  Macrinni  nrtibus  inductus, 
niagnum  sc  quenidam  ac  felicem  imperatorem  fore 
speravit  si  Chri.stia;iam  religionem  oppugnaret.  Cum 
persecutio  insiaret  in  Africa,  Forlunatus  episcopus, 
idem  forle  qui  in  synodo  Carthaginensi  dicitur  epis- 
copus  a  Tuccabori,  Cypruinum  rogavit  ut  ad  prxpa- 
randas  et  corroborandas  fratrum  mentes  de  divinis 
Scripturis  hortamenta  comj^neret.  Libenler  obtem- 
peravii  Cyprianus,  parum  essc  ratus  quod  Dei  ple- 
bem  ciassico  suae  vocis  erigeret,  nisi  credentium  fi- 
i)em  et  dicatam  Deo  devotamque  viriutcm  divina 


CVPRIANI.  168 

Icciionc  (irmnret.  Scripsit  itaqne  librum  de  Exhor^ 
tatione  imrtyrii ,  loium  pcne  ex  Scriplurie  tcsti- 
moniis  composilum.  Fruslra  Baroniusei  Fellusboc 
opus  sub  Gallo  collocant ;  recenseiur  enim  a  Poniio 
diacono  post  libros  de  Palientia  ct  de  Zelo  et  Uvore^ 
ut  obscrval  Tillemontiiis.  Cum  autem  Cypriani  con- 
fcssioct  innrtyrium  ipsius  aciis,qnai  infra  apponemus, 
cojisignata  sint,  noh  ternni  tempus  in  iisdem  rebus 
enarrandis,  scd  satis  erit  scriptas  in  liac  pcrsccutione 
episiolas  breviier  recensere. 

Ciiin  edixisset  Valerianus  ne  Christiani  conventus 
agcrent  et  coemeteria  ingrcderentur,  aul  si  quis  huic 
pra!Ccplo  noii  parcret,  capite  plcctcretur ,  Cyprianus 
omnium  primus  in  Africa  persecutionis  impcium  vi- 
dclur  excepisse.  Id  eiiim  observnrunt  crudiii  viri  ex 
his  vcrbis  Cp.  Lxxvuf,  ubi  Cyprianum  sic  martyres 
alloquiinlur  :  iQuasi  bonus  et  verus  doctor,  quid  nos 
discijiuli  sccuii  apud  prxsidem  dicere  dcberemus, 
prior  apud  acta  proconsulis  pronuntiasti ;  et  tuba 
cniiens  Dei ,  milites  coeleslibus  «irmis  instrucios  ad 
congressionis  prxlium  excilaslt ,  et  in  acie  prima 
pugnans  spiritali  gladio  dhiboium  interfecisti ;  ag« 
mina  quoque  fratrlim  hinc  et  inde  verbis  tuiscom- 
pbsuisti, »  etc. 

Christum  summa  animi  firmitudiiie  confessus  co- 
ram  Paterno  proconsule  lertio  cal.  sept.  anno  257, 
exsul  deportaiur  in  abditum  et  abslrusum  bcum, 
qui  Curubis  dicebatur.  Comitalus  est  eum  in  exsilio 
Pontius  diaconus,  qui  vitani  ipsius  scripsit.  Eo  au« 
tcm  dic  quo  primum  in  exsilii  loco  manscrunt,  mo- 
nitus  csl  Cyprianus  visione  nocturna  defuturo  mar- 
tyrio ;  sed  iinpetravit  dilaiionem  crastini,  ut  res  sua» 
die  illo  quem  impclravcrai,  ordinarei.  Verum  i  hic 
dics  unus  significabat  annum  ,  ait  Poniius ;  nam  eo 
die  post  esacium  annum  corouatus  est,  quo  Iioc 
illi  ante  annum  fuerat  ostensum.  i  Eo  autem  Ta- 
cilius  illi  rebus  ecclesis  suae  providerc  ac  in  priinis  in 
sublevandis  pauperibus  curas  impendere,  quod  sub 
Xysto  c  bono  et  pacifico  sacerdoie, »  ut  ait  Pontius, 
sedatn  dissensiones  magniseummolestiisexsolvcrant» 
Cum  Cyprianus  in  exsilio  morarelur,  multi  episcopi 
constantiam  ejus  imitati  sunt,  eorumque  excmplum 
secuta  multiplex  plcbis  portio  confessa  est  paritcr 
cum  eis  et  pariter  coronata  est,  a  prospositis  suis  iiec 
carccre  nec  metallo  separata.  Neque  in  hoc  numcro 
virgines  et  pucri  defuerunt.  Beatonim  martyrum  pars 
coronata,  pars  in  carcere  remansit ;  alii  metallis  dain« 
nati  suiit,  ubi  quot  scrumnas  pertulerint  perspici  po- 
tcst  ex  Epislola  lxxvii  ,  quam  ad  cos  scripsit  Cy- 
prianus  gratulaiidi  magis  quam  consolandi  causa. 
Vincti  erant  pedes  traversariis  et  compedibiis ;  humi 
jacebant  sine  lecto ;  pnnis  cxiguus  prxbcbatur;  vestis 
algentibus  deerai;  semitonsi  capitis  capillus  horrcbat. 
Inscripta  est  epistola  eoepiscopitf  preibyieris  et  dior 
conibus  et  eeeteris  fratribttt.  Simul  misit  pccuni;B 
summam  suo  et  Ouirlni  nomiiie  per  Hercnnianum 
hypodiaconum,  et  Lucanum  et  Maximum  et  Aman* 
tium,  acolythos.  Gratias  egerunt  confessores  per  tres 
diversas  litteras,  quia  variis  1n  ^cis  laborabant.  Ex« 


169  VITA  SANCTI 

siani  li(R  iiucrae,  suntque  iuter  Gypriaiiicas  lxxviii, 

LXXIX,  LXXX. 

Cypriani  Ghartlas  Africoe  flnibus  non  conlinebalur; 
sed  si  Godici  antiquissimo  fiiies  liabendn,  liiteris  hor» 
latus  est  duos  alios  martyres,  Atigusiinum  et  Felici- 
laiem,  qui  Capus  in  Campania  passi  feruntur  in 
eadem  Valeriani  persecutione.  Utriusque  nomen  icgi* 
tur  in  aniiquis  martyrologiis  Hieronymo  adscrptis. 
Existimat  Tillemontius  Cyprianttm,  prseter  libnim 
de  ExhortationeMarlyriif  praclerlilterasffcf  Conffssores, 
aliad  <ipus  in  enmdem  senteMtiaro  scripsisse.  Nain 
Pontius,  postquam  librum  de  Exhortatione  marlyrU 
commemoravit,  hxcaddit:  €  Quis  denique  lot  con- 
[essores  frontium  notatarum  secunda  inscriptione 
siguatos,  et  ad  exemplum  martyrii  superstites  reser- 
Tatos ,  incentivo  tubae  coelcstis  animaret  ?  >  Porro, 
cum  Pontius  libros  a  Cypriano  scriptos  hoc  loco  re- 
censeat,  nec  quidqiiam  dicat  de  episiolis;  tibrum 
aliquem  vir  eruditus  his  verbis  indicari  pulat. 

Gum  diu  Curubis  moraretur  Gyprianus,  Paterno 
proconsuli  successit  Galerius  Maximus,  qui  Cypria- 
Duro,  ab  exilio   revocatuni,  in  hortis  manere  jussit 
dum  sententiam  dc  illo  Terret.  Hoshortos  Cyprianus 
initio  coiiversionis  vendidcrat,  ac  pretium  distribuerat 
pauperibus ;  sed  ei  Dei  indulgentia  resiilutos  fuisse 
discimus  ex  Pontio  diacono.  Dum  autem  ecclesiie 
sua  prospicit,  ac  dieni  ex  die  expectat,  ut  promisso 
in  visione  mariyrio  coroneiur,  varii  et  incerti  sermo- 
nes  in  vulgus  spnrsi    eum  adduxerunt  ut  Uomam 
mitleret  qui  terta  et  explorata  de  rebus  Ecclesue 
referreiit.  Hi  reditu  suo  nuniiaverunt  rescripsisse 
Valerianum  ad  senatum  ut  episcopi.,  presbyieri   et 
diaeoni  in  continenti  animadveriantur ;  senatores  vero 
et  viri  egregii  et  equites  romani,  dignitate  amissa, 
etiaro  bonis  spolientur,  et  si,  ademptis  facultatibus, 
Cbristiani  esse  perseveravcrint,  capite  quoque  mul- 
ctentur;  matronae,ademptis  bonis,in  exilium  relegen- 
^ur ;  Gaesariani  quicumqiie  vel  priiis  confessi  fuerant, 
vel  nunc  confessi  fuerint,  confiscentiir,  et  vincti  in 
Caesarianas  possessiones  descripti  mittanlur.  Adde- 
bant  Xyslum   in  coemeterio    animadversuin  octavo 
iduom  aogustarum  dic,  ct  cum  eo  diacones  qiiatuor ; 
sed  et  perseciitioni  quotidie  prafectos  instare,  ut  si 
quisibi  oblati  fuerint  aniraadveruiitur,  et  boua  co- 
rum  fisco  vindiceiitur.  Libenter  his  de  rebus  certiores 
collegas  fecisset  Gyprianus  ,  scd  non   erai  facultas 
clcricorum  quos    roiiteret :  nam  universi  sub  iciu 
agonis  constituti  recedere  oronino  Carthagine  iion 
poterant,  parati  omnes,  pro  aiiimi  sui  devolione,  ad 
divinam  et  coeleste^u  gl>riam.  Tandein,  oblata  occa- 
sione ,  scribit  ad  Successum  episcopiiin ,  Epistolam 
Lxxxii  de  rebus  Roroa  allatis,  euinque  rugat  ut  ba!C 
per  euro  collegis  innotescant,  ut  ubi(|ue  hortaiu  eo- 
rum  possit  fratemitas  corroborari.  Pro  eo  quod  Va- 
lerianus  rescripsisse  dicitur,  utCsesariani,c  (|uicumque 
vel  prius  confessi  fuerant,  vel  nunc  coufessi  fuerint, 
coiifiscentur  et  vincti    in  Cxsarianas  posfessiones 
descripti  mituntur ,  >  multo  aptius  Icgi  posset  <  ct 
scriptl,  »  uteslincod.  Veron.,  vcl  i  el  inscripli ,  » 

Patrol.  IV.  &.  CrPR. 


CYPRIANI.  170 

ut  in  Colbert.  2i42.  Inler  supplicia  veniebnt  illa  in- 
scripti  frontis igiiomioia,  iit  paiel  ex  bis  verbis  Pnr.lii : 
f  Qiiis  denique  tot  confessores  frontium  notaiaruni 
secunda  inscripliimesignntos,  el  ad  exempluin  marty* 
rii  superstites  reservatos,  incentivo  tuba:  coelestis 
nnimaret?» 

Postquam  perlatum  est  ad  Cyprionum  frumentarios 
missos  esse  qui  eum  Uticam  perducereni,  consilio 
cbarissimorum  consensit  ui  de  boriis  suis  in  abdiluiii 
aliquem  locuin  secederct.  Inde  ad  ecclesiam  suam 
scripsit  epistolam  uhiinam,  quse  est  lxxxiii,  scquc 
lianc  secedendi  causain  babuisse  narrat,  quod  com- 
miitere  nolucril  iit,  in  aliena  civitate  acccpta  super 
corifcssione  scnteutia,  exinde  inariyr  ud  Dominum 
pronciscerelur ;  c  quandoquidem  cgo,  inqiiit,  et  pro 
me  el  pro  vobis  apud  vos  coufileri,  et  ibi  paii,  et 
exinde  ad  Domiiium  proOcisci,  orationibus  contiiiuis 
deprecer,  ei  votis  omnibus  exopiem,  ct  dt^beain.  > 
Hortatur  ui  quietem  et  traiiquillitatem  teneani,  nec 
quisquam  tumullum  moveat,  aut  ultro  sc  gentilibus 
oiferat. 

Guui  rcdiisset  Carihaginem  proconsul,  rediil  Cy- 
prianus  in  borios  suos,  carnincein  expcctans.  c  Con- 
veuiebant    inierim ,   ait  Poutius ,  plures  egregii  ct 
clarissimi  ordinis  el  sanguinis,sedetsaeculinobiliiotc 
generosi,  qui ,  proptcr    amicitiam  ejus  aniiquam , 
secessum  subinde   suaderent ;  et,  ne  pnrum  esset 
niida  suadela ,   ctiain  loca  in   qusc  sccederei  offe- 
rebant.    i  Idem  eiiam  suadebant    et   fideles   iion 
paiici.  Non  dubitasset  discedere  Cyprtanus,  si  Deus 
jussisset,  ut  observat  idem  Ponlius.  Tunc  autem 
suadelis  ininime  annuil;  sed  moriendi  pro  Gbrislo 
cupidiis,  alios  etiain  ad  conslantiani  horlari  non  dc- 
siiiebat.  Tandem  veuit  in  bortos  princeps,  jiissu  pro- 
consulis,  cum  mililibus  suis,  ac  compreheiisus  Cypria- 
nus  Cliristum  postridie,  id  est  14  sepienibris,  aiino 
^8,  confessus  est  cl  sanguinem  pro  eo  fudit,  ut 
perspici  potest  ex  ejus  vita  a  Pontio  scripia,  et  Aciis 
proconsdlaribus,  ubi  vari9c  confessiouis  et  martyrii 
circuinstanti:c,  ad  quas  lectorem  diinittimus,  accurate 
describuntur.  Utriusqtie  roonumenti  contextum  ex 
Actis  Martyrum  tinceris^  utpote  accurniius  ibi  quani 
in  editionibus  Cypriani  castigatum  ,  cum  nonnullis 
doctissinii  editoris  notis  excerpsimus.  Uiium  est  (|uod 
adjiciam  ad  laudoro  S.  Cypriani,  sacrasejus  reliquins 
suroiMa  cuin  veneratione  in  monasterio  CompcndieiisL 
a  lemporibus  Caroli  Calvi  nsservari.  Hanc  eniin  ba- 
silicam  imperator  illc  in  palatio   suo  magnifice  cx- 
truxit,  eainque  prxclarissimis  dotavii  privilegiis,  ac 
ibi  corpus  sancti  Marlyris,  qiiod  ab  Aaronc  Persarum 
rege  legatis  Caroli  Ungni  concessum,  ac  Arelale  ei 
deiiide  Liigduni  deposilum  fuerat,  veluti  eximium 
quoddam  pra^sidium  ac  ornnmentum  collocari  voluit» 
ut  Ado  Vienneusis  et  certissima  ejusdein  monasterii 
insirumenta  testantur. 


6 

Digitized  by 


Google 


171 


VITA  SANCTI 


XXXV.^DE  LIBRI<;  CmiANO  ADSCRIPTIS,  AC  PaiMCM  DE 
TRIBVS  fiPlSTOLlS  A  B4LUZI0VULGATIS.— RF.CE.NSENTUR 
LIRRI  DE  SHECTACUUS,  DE  LAUDE  MARTYnil,  DE  RE- 
BAPTISMATE,  DE  PUDICITIA,  AD  NOYATIANLM,  ETC. 

Ad  ea  quse  de  Cypriani  geslis  el  scripiis  (risscrui- 
mus,  nonnulla  videnlur  appiiigenda  de  adsciiptis  ip- 
sius  nomini  operihus,  iis  pra»senim  <iiiae  sua  coin- 
mendal  anliquilas  Tresepislolasexanllquiscodicibtjs 
eruil  Baliizius,  sed  eas  eruditus  criilcus  ReiminaN 
esse  iiou  pronunfiai.  Prima.quiBesiCornelii  papaad 
Cyprianum  adversus  pravam  rebaplizandi  novitaiem, 
pne  se  ferl  maniresiaiii  fraudis  et  inendacii  noiam ; 
quiplie  cum  hanc  controversiam  sub  Coruelio  natam 
non  fuisse,  ac  summani  seinper  consensionem  Corue' 
lium  inier  ei  Cyprianum  intercessisse  constcl.  Secun- 
da  prodit  subiiomine  Cypriani  ad  plebem  Carlhaginis; 
sed  a!tatem  Cypriaiii  non  refert,  aliud  eniiii  nihil  lo- 
quitur  iiisi  de  Scripturarum  iraditoribus,  et  ab  illius 
siylo  adhuc  longius  reiiiota  est.  Teriiam  Cyprianus 
scribere  dicitur  benediclo  ei  dilectis^imo  pareuti  Tu- 
rasio,  ul  illius  aniinum  dolore  coinmoium  de  filiae 
dormilione  considetur.  Nonnulla  insiint  iis  qiisp  le- 
guiitur  ia  lihro  Cyprianl  de  MorialUale  similliina,  sed 
styliis  omnino  diver^us.  Caneriim  niunebo  hanc  epi- 
siolnm  inier  o|)era  Hicronymi  jamdudum  vulgiiam, 
in  velustis  el  recentioribiis  editionibus  sub  iiomtue 
Hieronynii  ad  Tyrasiiim  reperiri. 

Noii  iiidignum  opiis  Cypriano  liber  de  Speciaculh^ 
sive  eloqiientiam  spectes,  sive  evaugelirum  vigorem  : 
multa  coneurrunt  probabilia  cur  el  iribiiatur.  Sciibit 
episcopus  ad  ecclesiain  suaiu,  a  qu:i  aber.it  iiiviius; 
seribit  eo  tempore  quu  mos  deferendo;  domuiii  Eu- 
eharislise  vigebat,  quo  Christiaiiis  maxiiue  cavendum 
erat  ab  eltinicoium  nioribos.  Mulla  ex  Terlulliaiio 
iniitat'u)neripre9sa,  qui  pridem  iisdeiii  de  rebus  (^ar- 
thagine  dis^eruerat.  Nee  inirum  est  si  iii  inagna  illa 
urbe,  cui  nulluni  deerat  spectaculorum  genus,  raa- 
li  eontagium  ipsos  Christiaiios  teniavit.  Sed  lauien 
causae  non  videiitur  subesse  satis  graves  ul  liber  de 
Spectatulit  Cypriano  adjudicetur.  Niilla  illius  inentio 
apnd  Ponlium,  et  quamvis  ex  his  qui  iiiter  Cypriani 
opera  editi  fueruni,  iiulliis  ad  S.  Mariyrissiyliiin  pro- 
pius  accedal,  inest  laiiien  qua>dum  dissi.iiiliiiido» 
quain  auies  tcgendo  Cypriano  assuet^  el  coiitritae  fa- 
eile  perciprant. 

Adscriptus  est  Cypriano  liber  de  Laude  marlyrii^ 
qiiein  Brastuus ,  Dupinus  ct  Felliis  oiiosi  declainato- 
ris  fteluni  esse  opiiiati  sunt.  At  proftcto  ti^qxius  jodi- 
catiduin  erai  de  eximio  opeiead  colioriandos  coiifes- 
sures  composito  iion  sinc  vivido  qiiodani  pieiaiis 
ardore,  quein  frigidiis  verboruiu  artifex  itoii  fiicile 
imitelur.  illudeliain  antiquitatein  hiijus  operis  com- 
meiidat,  quod  nonnuHiri  locis  deploret  aiicior  peslem 
horreiidam  qiia2  sub  Gallo  el  Yolusiano  grassata  est. 
Sed.cuin  lil>eilus  iuscriptus  sil  Moysi  et  Maxinio.  qiios 
anno  251 ,  inarlyrio  coroiiatos  esse  coiisiat,  nec  pe- 
siis  anie  Galli  et  Volusiani  imperium  exarserit ,  inde 
colligit  Fellus  auctorem  libelli  iu  rebus  ab  xlate  sua 


CYPRIANI.  172 

remoiis  parum  commode  finxisse.  At  nodum  incidi^ 
Balnzius,  qui  hiiiic  tituliim,<id  i/oyi#ni  el  Maximumf 
in  veui^h.H  codirihus  desiderarl  lesiatur.  His  adde  ob- 
servaiioneni  Tillinionlii ,  qui  ex  quodam  Dionysii 
Alexaudriniapud  Giiseb.  (lib,  vii,  c.  li)  de  diaconis 
pesie  consuiiipiis  lestimonio,  quod  ad  Decii  (emporjt 
vi<letiir  iiccessario  referenduin,  hanc  pesteiu  sub  hoc 
iiuperalore  incoepisse  concludit,  quamvissuh  Gallo  ol 
Volitsiano  potissiinum  saevierK,  Casterum,  eisl  hoc 
Ojitis  auiiquum  esse  conW-ndo,  non  tamen  Cypriano 
adjudicaverim ;  tanta  est  huic  libello  cum  Cyiirinni 
scriptis  siyli  discrepaniia* 

Sequitur  in  edilione  Baluzii  liber  de  Hebaplismale, 

sive  adversus  rebiptizanies,  de  quo  consuli  possunt 

notae  Baluzii.  Opus  a  nonnullis  iribuiiiir  Ursino  mo^ 

nacho,  quein  Gt*niiadius,  adversus  eos  qui  rebapiiza- 

bani,  sxculo  qiiario  scripsi>se  tcstaiur.  Qii;£  Ursini 

monachi  librocontineri  ait  Genuadius,  ea  in  liac  do 

rebapii-mate  pertractalione  non  difiicile  est  aniinad- 

vertere^  nihileniin  aliiid  agit  aiictor ,  quicumque  tan* 

dcm  ille  sit,  nisi  ut  eos  qui  in  h;eresi  baptisaii  ftuii( 

nonrebaptizandos,  sed  ad  saniorem  fideiii  coiiversis 

inaiius  imponeudas  esse  vincat.  Sed  Ursinus  moua- 

chus  libelli  hiijus  aucior  videri  non  poiest,  iiisi  epi- 

scopiis  fuisse  teriiosceciilo  dicatur.  Episcopnm  sc  esse 

nobter  ille  sciiptor  diserle  dt'clarat :  4 Sii|uideni  per 

nos   Bapiisma   iradeiur,  inquil  (pag,  560)«    integre 

et  soleinniier  et  per  omnia  quas  scripta  sunt  adsl^ 

gnetur,  atque  sine  ulla  ullius  rei  separatinne  trada- 

lur ;  aut  si  a  minore  clero  pcr  necessitatem  iradi-' 

tuin   fuerit,  eveniuin  expecieums»  ui  aut  supplea- 

tiir  a  nobis,  aul  a  Uomioo  suppleiidum  reaerveMiv.  > 

Occurruiit  in  eodem  scriptore  sieculi  lertii  perspieufle 

notse.  Sic  eniui  de  tola  illa  conir(»versia  hiquitur,  ui 

cain  recens  exorUim  essc,  el  adhuc  vigere  indieef. 

Ail  enim  (pag.  3^i)  c  moustri  siniiie  esae  episeopos 

lalia    scaQdula    cogitare   :  »   proposituoi  sibi  es«e 

turbuleiilis  hoininibus  ut  vel  imirc  suom  ntgelium 

9gere  inciplint  persumiere.  i   bi  ipao  illo  loco  qui 

a  Bilnzio  objicitur,  utile  esr.e  siatuit  (p.  557)  c  loi 

aiinoruin  totque  ecclesiarum,  iieniqiie  Apoatolorum 

cl  episcoporum  auctoritati  cum  bona  raiiene  adquie- 

scere,  cum  sii  maximuin  iiicomniodiim  ai4|ue  diapen* 

diuni  saucl.is>iiii3e  nKitris  Ecclesi»  adversus  prisca 

consulia  post   tol  saeculorum  iautam  seriein  mtnc 

primuHi  repeute  ac  sine  raiione  iiisurgere.  » Colligi 

ex  Iiis  vcrbis  iion  dcbei  aiicl<»rem  s;eculo  quarto  vi- 

xisse,  sed  tantuujmodo  eum  in  exaggerandonon  valde 

limiduin  fuis^e.  Nani,  pr«terquam  (futtd  ne  qiiarto 

quidein  sa^culo  siiie  absurda  exaggeralione  objicere 

polMii  ( loi  satculoruiu  taniam  scrieiiiyteerteconeeptis 

Ycrbis  decbrat  lunc  priiuum  conlrovershun  de  ba- 

ptisino  li:ifreticf>rum  exariiisse;  qiied  ssecttln  ti^rtio 

proprie  congruil.  Qiiinetiam  CypriaDum  ipsiMii,  Uiciio 

noiiiiue,  ui  adbuc  viveniem  et  diversas  parteasHFin- 

riiate  sua  tueutem  oppugnut.  Slaiuit  enim  (p   555) 

ejusniudi  controversiae   nalliim  aiium  esse  IhMiom 

ni»i  ui  UDUS  heiao,  quicttmque  iUe  cst,  nagdas  pru- 

dentiae  ei  coustantia  case  apudtftoiiaailifeahomi- 

Digitized  by  VjOOQlC 


173 


VITA  8ANCH  CYPRIANI. 


174 


uesiiiaiii  gioiia  pro^dicelur,  el  haorelicorum  slupore 
pr;£diiu-:,  quibu8  hoc  itiiuin  snlaiium  e%i,  si  non  soli 
peceare  videantur,  errores  el  vilia  miversaruni  cccle- 
siaruiii  corrcxisse  apud  siniiHimos  sui  et  compares 
eelebretiir.  Qiiis  Cypriaiio  (am  iudignis  modiscoiivi- 
ciatiis  fuisset,  po»tquaiii  maculam  erroris,  qui>iu  non 
sine  suraoia  animi  raodrratioiie  iii  re  noiuiiiin  dmsa 
defciideraty  martyrio  abstersit,  e^usque  nominis,  re- 
frigeraio  eonteniioiiis  £stu,  summa  exsiitit  in  omni- 
bus  eccb;siis  celebritas  ? 

Existimavit  Pameiius  librum  de  Pudicilia  a  Cypria- 
BO  in  secessu  scriptum  esse;  nee  sane  indignns  vide- 
tur  sancto  Mariyre,  adeo  insignis  esi  pietatis  nolis ; 
et  ab  episcopo  ahsente  ab  ecclesia  sua  scripttim  esse 
cuustai.  Sed  ad  styli  dissimiiitiidiiiein  aecedil  Pontii 
siieiiiium,  qui  ea  Hiaxime  couimcinorare  debuit  qua; 
in  secei»su  scri^Ha  fuerant.  Perjnliqtius  esl  aucior, 
quicumque  tundem  ille  sit,  et  persaciitionilius  non- 
dum  sedatis  scnbebal.  cVirgiaiCas,  inqoit  (pag.  4), 
persecuiioiiem  non  potest  tiinere,  dum  ill.un  de 
securitate  pote^t  provocare.  »  C^oiijicit  tatnen  Tilfe- 
iMdntius  liuec  de  persecuiioiiibus  Wandalorum  iniel- 
ligi  posse;  aUfue  ex  pnecl.iris  de  Christi  gratia  testi- 
monlis  suspicaiur  luinc  8cr?ptorem  Augustiito  posle- 
rioreiii  esse.  Sed  minus  pri)babi]is  haec  coiijectura, 
cam  apud  Cypriuiium  ipsum  inulto  plura  ,  aique  baud 
scio  nn  expressiorj,  occurrant  ejusmodi  teslimoiiia. 

Coiistat  auctorem  libri  ad  iSovatianum  a;(|ualem 
esse  Cypriani ,  nec  dubium  esse  polcst  quin  iti  paci- 
ficis  et  EcclesiiB  tavenlibns  Valeriani  primordiis  scri- 
pserit.  Unani  eiiim  Uintum  persecuiioiiem  nuiiiorat 
posi  enm  qux*  sub  Decio  sxviit,  et  eos  (pii  in  priina 
cecidenint,  iii  secunda  victores  fuisse  dicit  (pag.  1f ). 
Videtur  eiiam  Africanas  fuisse ,  tum  quia  sic  ludit  in 
Felicissimi  noinine,  qui  vix  notus  etira  Africam  fuU: 
f  Quidadista  respondejiit  perversissiiui  isliNovatiani, 
vel  nuiic  infetictssiini  pauci  (p.  9)?  »  tum  quia,  so- 
lam  Ecciesiaui  coelesti  rntione  bapiizare  pronuiitians, 
bxreticorain  bnpiisiiia  non  obscure  rejicii  (pag.  10). 
Sola  siyli  dissimilitudo  Tillemonliuin  delcrruit  quomi. 
nus  bocopus  Cypriano  tribuerei.  Scd  t.iineii,  pra^ter 
hanc  ratioiiem,  atia  videtur  afferri  posse  :  nam  decla- 
ratauctor  hujtis  libri  in  ipsoexordio,  ccogilauti  (sibi 
et)  intolerabiliier  aiiiino  scstiiunti  quidiiain  agere  (iJe- 
beret)  de  miseraiidis  fratribus  qtii  vuiiierati ,  non 
propria  volunlate  sed  diaboli  sxviemts  irrnptioiic , 
adhiic  usque ,  hoc  est ,  per  longnm  (cinporum  se- 
riem  ngenlcs  pcenas  dareiit,  ex  ndverso  i  exortuui 
essealium  bostem  et  ipsius  pnlern.-e  pieiaiis  advcr<<a- 
rinm  hn*reiiciim  Nov.itiauuin.  Ilis  nutem  verbis  indi- 
cat  episcopum  se  essc,  ac  pcrhumaniter  lapsis  Jam- 
diiduiii  pbBuitentiam  ageiilibus  consulentem  ,  moleste 
feri*e  quod  suae  leuitaii  adversariudi  lialienl  hnpreti- 
cum  Novatiaiiiim.  Hinc  etiam  hifrn,  posiquam  de  iis 
locuius  est  qiii  c  prinia  acie,  lu  est  Deciana  perse- 
cuiione  viilnerati ,  poslea ,  id  est  secundo  prxlio  > 
viccranl,  addil  eOrum  c  p-ares,  boc  est  in  codeni  cri- 
ininc  lapsus  sui  adhuc  usfpie  constitulos  nec  ad 
poeiiitentiain  adinitteudos   »  a  Novatianis  judicari. 


Nondiim  ergo  anolor  liiijus  operls  pacem  concesserat 
his  qui  siib  Decio  lapsi  fiieraut.  Nou  euim  de  nliis 
loqoitur;  pares  illos  vocat  eonim  qul  prinio  in  prK- 
lio  victi,  in  seciindo  victores  fueraiit;  ail  eos  post 
loog^m  temporum  seriem  agenics  poenas  daie,  et 
adbuc  usque  constiiutos  in  eodein  criinine  Ia)tsu6, 
quod  alii  martyrio  expiaverant.  At  Cyprianus  iinstante 
Galli  et  Voliisiani  perseculioiie  lapsos,  qui  a  primo 
lapsus  die  poeuiientiam  egerant,  iii  Doniiiiicum  gre- 
geni  eoliegerat ,  ac  eis  sanguinem  Cbristi  dederai,  ut 
iilos  ad  suuin  pro  Christo  fundeiiduin  armaret. 

Novatiiiius  hoc  in  libro  (p.  U)  dicimr  aliorum  dc- 
licta,  dum  in  Ccclesia  esset,  ut  propria  flevisse.  Sed 
mirum  est  unde  banc  sibi  liumanitatis  et  diiigentiae 
in  lapsis  ciirandis  laudem  comparaverit.  Videtur  re- 
pugnare  Cornelii  testhnonium,  qui  Novatiaimm  iu 
persecutioiie  Decii  fratribus  auxilio  indigentibus  suc- 
currere  noluissetestatiir  apud  Euseb.  (hb.  vi,c.  i5). 
Sed  forle  ba^c  humanitatis  existimatio  ad  Novatia- 
nuro  pervenit  ex  pneclarissimis  Cierl  Romaiii  litteris, 
inter  Cyprianicas  xxxi ,  qux  a  Novatiano  seriptae 
in  totuin  orbem  inissx  fuemut,  teste  Cypriano* 
Epist.  Lii. 

Libruni  de  Aleaiorlbus  non  esse  Cypriani  iiiter 
omnes  coiivcnk.  Liqiiet  ex  iniiio  fcetnm  esse  aliciijus 
episcopi,  vd  eiinm ,  ut  Billarminus  existimavit,  Ro- 
mani  Pontincis.  Aiitiqiioin  opus  esse  demonstrat 
Scriptiirse  citand.e  ratio.  Serius  tamen  scriptum  iion 
imuieriio  videretur,  si  in  ip^is  presbyteiis,  ut  iion- 
nulli  opinaii  sunt,  vitiosam  aleae  consuetiidinem  vi- 
tuperaret.  Sed  nihil  vetat  de  laicis  inielligi  Ii.tc  ver« 
ba  :  c  Manos  qutR  ad  s:icrillcium  Dofflinicuin  admissa ; 
et  quod  ad  salutem  toiius  homiiiis  pertinet,  digna- 
tione  susfipit,  qu%  divina  sacrameuia  coiisuinmat.> 
Neque  eliam  controversinni  ullam  movere  pos<>inty 
liber  de  Monlibus  Sina  el  Swn,  du»  Orationes  Cypria- 
no  aflict»,  liber  de  duodeeim  cardinalibut  ChritUope' 
ribus.  Celeberrimuin  eit  Imc  postremum  opus,  quod 
Panielius,  aut  Cypriani,  aut  a3f{ua]is  scrifiloris  esse 
couteiMlit.  Sed  janidiidum  ex  codicibus  mss.  adjudi- 
catus  est  Arnoldo  Bonaevallis  abbati  in  diodcesi  Car- 
nutensi.  Se(|uuiitur  qiixdam  carmina,  qua^  in  veiu- 
stis  codicibiis  nunc  Cypriano  ,  nunc  Tertulliano  afG-^ 
cta,  utriqiie  ab  omuibus  criticis  abjudicantur. 

XXXVI.  —  DE  SINGUL^RITATE     CLERICORUM,   EPiSTOLX 
CELSl  kJ)  VIGILIUM,  ET    NONNIJLLIS  ALIIS. 

Non  levitererraruiit  qui  llbruiu  de  SingtdarUale  C/e- 
ricorum  Cypriano  ,  aiil  Origeiii  aut  Augustino  attri- 
bucrunl.  Cyprianoet  Augustino  peniius  abjudicat  styli 
dissimilitiido,  ei  Origciii  episcopnlis  digniias,  qu.i  vi- 
deuir  aucior  htijus  operis  oriiatiis  fiii^se.  Visa  cst 
noiinullis  ratio  probabilis  cur  huuc  libriim  Origcui 
alTiugcreiil,  quod  laudari  iii  iioc  libro  eos  crcdcient 
qui  scse  sludio  castitatis  evinnl.  At  ii  nequaqii:ini 
laudantur,  vel  potins  cavet  auctor  opcris  ne  lamlaro 
illos  vhfeitur.  Ait  enlni :  c  De  quibus  iiiodo  exainin  i- 
tionis  suspeodo,  senienliain  relinqueiis  alia  dispula-  j 
i  tionc  proineudara.  i   Atque,  etiuinsi  ejusmudi   fjcWlC 


175  MTA  SANCrl 

Dus  iKiC  h\  libro  probarelur,  num  idcirco  tribuendus 
cssel  Origeni,  qui  quod  adolcsccns  coininiserat,aeta(e 
niaturior  improbavil  ? 

Sed  nemo  longius  aberravit  a  vero  quani  cditor 
Oxonieusis,  qni  hiinc  librum  circa  Bcdaa  tempora 
scriplum  existimat.  Liquel  himc  scriptorem  vixisse 
cum  persccutiones  nondum  desiissent :  c  Mentior  , 
inqnit,  si  non  videmns  exinde  interitus  plurimorum. 
Quanti  et  quales  episcopi  et  clerici,  simul  et  laici, 
post  confessionnm  victoriarumqne  calcata  certami- 
na,  post  magnalia  ei  signa  vel  niirabilia  usqnequa- 
que  nionslrata  ,  noscunlur  cum  his  omnibus  nau- 
IVagnsse  ,  cum  volunt  in  navi  fragili  navigare !  » 
Objiciebant  clerici  quos  relellit,  nunnullos  <  fcniinas 
habeutes  in  domibus  martyrium  consecuios  esse, 
nt  illorum  innocens  conscientia  probaretur.  In  mar- 
tyrio,  aicbant ,  ignoscitur  nobis,  sicut  indultum  est 
pareniibus.  •  Elucel  cliam  scriptoris  anliquiias  ex 
iUiusdc  Angelisopinione,  qiios  putat  c  cum  reminis 
cccidissc.  s  Quod  aulem  ait  Cbristum  seipsum  com- 
parare  Deo  ansum  non  esse,  id  profecio  redolet  aua- 
lem  Ario  anliquiorem,  qujc  nonnnmquam  ad  Perso- 
nanim  disiinctionem  auenlior  cral ,  qunm  ad  aequa- 
lilntem  defendendam. 

His  rationibus  nititur  ediior  Oxoniensis  (iiot.  1), 
quoil  circa  Bedoe  tempora  de  clcricorum  cceiibaiu  nia- 
\ime  ferveret  praDsertim  in  Occidenie  controversia ; 
quod  tnnc  revelationibus ,  ul  hoc  ipso  in  libro,  con- 
jnginm  sacerdolum  prohibitum  dicerelur;  quod  hunc 
librnmpostYulgatamvcrsionem  in  usu  receptam  scri- 
plnm  fuisse  constct.  Sed  nihil  prorsus  agit  petita  cx 
revelaiionibus  ratio,  quae  multo  freqiientiores  fuerunt 
tcrtio  ct  quarto  saeculo ,  qiinm  circa  Bed.nc  lempora. 
Jain  lerlio  sxculo  prohibilae  fuerant  clericis  mulieres 
subiniroducue  :  nam  Paulo  Samosaleno,  inier  alia 
plurima,  illud  etiam  criinini  vcrternnl  Auliocheni  pa- 
trcSy  quodcum  ipse  ejusmodi  mulieres,  tum  etiam; 
ipso  connivente,  preshyieri  et  diaconi  liabuissent.Legi 
etiam  potest  Ep.  lxii  Cypriani.  Qiiod  spectat  ad 
Yulgatam  versionem«  nnm,  qu:rso,  illam  seqnilur  liic 
scriptor  cum  sic  Apostolum  ciiat:  Posteriora  qHideni 
oblmuenSy  ad  ea  qnw  sunt  anie  peteni,  ad  regulam  se- 
ifuor^  ad  palmam  superncs  vocationis  Domiui  nostri 
Jesu  Christi.  Fccere  id  quidem  librnrii  in  hoc  libro 
ct  muliis  aliis ,  ut  Scripturx  lestimonia  nd  Vulgaiam 
revocarent;  scd  snepe  ex  velustiscodicibus  vera  legen- 
di  ratio  dignoscitur. 

Statuere  ergo  licel  liunc  scriptorem  lerlio  aut 
quario  incunte  saccnlo  vixisse.  Episcopiim  fuisse  de- 
clnrat  ipsius  in  regenda  ccclesia  et  in  adnionendis 
clericis  sulliciuido,  quibus  tcstatur  numqiiam  litterns 
suas  deiuisse,  c  qtix  pcr  absentiain  nostram,  inquit, 
frequentiamoinnibns  pcnsaveruni.»  Anlehunc  libruin 
scripserat  illis  cpistolam,  c  qiio!  omnium  morum  in- 
slituta  dc  lege  commendans,  summalim  oinnia  conii- 
iierct,  quxcumquc  uiiiversis  cleriris  generaliier  ad 
dirigendam  regulnni  compctunt  disciplinse. » 

Nihil  dicani  de  Expo»lione  in  Symbolum,  quod  exi- 
piium  opus,  Hieronymo  ciiam  adscriptum,  nunc  om- 


cyprianl  i:g 

niuin  jiidicio  restituiCur  legiliino  parenii  Ruffino. 
Pnulo  accurnlius  examinanda  Celsi  ad  Vr^ri/riim  Epi- 
stola.  Nihil  aliud  est  liic  libellns  quam  praefaiio  sivc 
epistola  nuncupaioria  Celsi  cnjusdam  senis  clirisiiani 
in  Attercationem  Jasonis  et  Papisci;  quod  opus  ex 
grxco  latinum  a  se  factum  Vigilio  cpiscopo  nuncti- 
pavii.  Damnum  fecimiis  inm  peranliqui  illius  libri, 
tum  etiam  latlnae  interpretationis ;  soln  exstat  pro*- 
falio ,  sive  epistola  nunciipaloria.  Ciim  Jason  Cliri* 
siianus  Hebneus  ciim  Papisco,  Judaeo  Alexandrino,  de 
veritite  christianae  religionis  disseruissel,  ac  Juda^iis, 
post  pluriinas  ohstinnti  animi  significationes,  tandem 
oppiigiiatae  veritaii  dedisset  manus,  litteris  gra^cis 
niandata  snnt  qnae  inter  utrumque  tanto  siudio  fiic- 
rant  dispniatn.  Non  coiisiat  ah  ipso  Jasone  scriptum 
cssecolloquiuin,  quamvis  nemoaptius  id  facere  po- 
tuisse  videatnr.  Opus  atlribnehnt  S.  Luc»  Cleineiis 
Alexandrinns  in  sexlo  Hypolyposeon  libro,  ut  iesi.i- 
lur  Maximus  ih  scholiis  ad  librum  Dionysii  de  Myst. 
Theol.  cap.  I,  sed  id  pn»rsus  improbabile  esi.  Ipse 
Maximus  Aristoni  Pellaeo  ibidem  .ndjiidicat. 

Celsus  Epiciirens  cum  hi^^torias  Judaporum  et  Chri- 
siianorum  fabulas  esse  contenderet,  ac  op»»rani  ab 
ntrisque  in  nonnullis  allegorice  interpreiandis  ;idhi- 
bilam  floccifnceret,  in  exemplum  nddncebat  Pnpisci 
cujiisdam  et  Jasonis  «»tcXo><*v,  quam,  iit  miseratione 
et  odio  dignioreni  qiiam  risu,  ne  refellendam  quidem 
judirabai.  Observat  Origenes  (iv  Cels.  p.  199)  ex 
omnibus  Ciiristianorum  libris  allegorias  et  ennrra* 
tiones  non  contemnendo  dicendigenere  coniinentibus, 
eum  a  Celso  elecium  esse  qui  vilior  sii  et  ad  miiltos 
ac  siinpliciores  Ade  imbueiidos  nptinr,  quam  .nd  iii- 
telligeniiores  permovendos ;  sed  tamen  nihil  In  eo 
occurrere  contendit  quod  odio  digniim  sit,  nec  aliud 
quidqnam  requirit  ad  Celsi  condemnationem ,  nisi  nl 
legatur  ille  liber,  c  inquodebCribiturChristianiiscum 
Jud:BO  dissereiis  ex  scrlpturis  Jiidnicis ,  et  quac  de 
Cbristo  praedicla  sunt  in  Jesuin  convenire  denion- 
strans;  idqtie  altero  adversus  hanc  disputationem 
streiiiic  et  Judaei  persotiae  convenienler  obnitentc.  » 
Ex  his  perspici  poiest  quibus  de  rehus  boc  in  libro 
pcrtracuium  fiierit.  Colligit  ex  Origene  Tilleiiiontius 
hanc  sentenliain  ub  auctore  liujus  libri  diligenter  iii- 
culcari,  c  omnis  sapientiae  fontem  ac  principium  esse 
Deo  uiiiversorum  credere,  et  actiones  omnes  eo  re- 
^erre  ui  illi  quacumque  de  re  placeaiur,  ac  ne  cogi- 
tare  quidem  quidquam  quod  illi  displiceat ;  qulppc 
cum  iion  soluin  dicta  et  facta ,  sed  ctiam  cogitationes 
judicandae  sint.  iSed  hanc  sententiainOrigenes  Jaso- 
nis  propriam  non  facit,  sed  ut  cominune  principiuin 
commemoral  oiniiium  apud  Chrisiianos  lihrorum. 
Hieroiiymiis  Quwst.  in  Genes.  lestatiiriniiiumGenesis  in 
Altercalione  Jasoniset  Papisci  sicexponi:  In  Filiofecit 
Deus  codum  et  /erraiii;  citat  etiain  illud  ex  eodem  libro 
"kiiiZuffff.  6«ov  b  Kpi/ikf4tit9f ,  Maledictio  Dei  qui  appensus 
est,  libr.  ii  in  Ep.  adGulat.  His  adde  Mnxiinum  qui 
loco  supra  cilatu  ait  se  logisse  septem  ccelos  in  dia* 
logoJawms  et  Papisci.  Brevem  autem  fuisse  hanc 
pertractationem  indicat  kitinus  interpres,  qui  c  Ju« 

Digitized  by  VjOOQIC 


^■^7  VITA  SANCTI 

daici  cordis  obsiinaiam  duritiain  brcvi  monitione 
ac  leni  increpaiione  mollilam  t  fuisse  dicit.  Sic 
eiiim  emendavimus  pro  eo  quod  aniea  legebatur 
f  Hebrsa  monitione.  » 

Opinatus  est  Pamelius  Jasoncm  llebroium  iilnm 
clirisiiannm ,  qui  Papiscnm  Juduum  Alexandriimm 
ad  christianam  religioiiem  adduxit ,  eumdem  esse  ac 
eum  de  quo  mentio  fit  Aci.  xvii,  et  xvi  Episi.  ad 
Romanos;  sed  nullo  prorsusmomentonilitur  liaBccon* 
jeciura.  Non  dubium  qnin  vixerit  sxculo  secundo , 
cum  illius  disceptatio  cognita  Celso  fueril.  Episco- 
.  pum  aul  saltem  presbyterum  fuisse  crediderim ,  si- 
quidem  Papisciis  veriutis  luce  perculsns ,  ut  signa- 
culum  sumerei  deprecatus  Jasonem  postulnvit. 

Quod  spectat  ad  laliiium  interpreiem,  is  senem  se 
esse  dicil  ac  Celsum  vocari ;  disceptationem  Jasonis 
Hebraei  cbrisliani  et  Papisci  Judaei  Alexandrini  lati- 
nisliiteris  illustrare  aggressus  esl,  i  animante  Delope 
el  servata  verborum  prtiprietate,  >  ut  praeclarissi- 
mam  victoriam ,  qiiam  veriias  ex  Papisci  corde  re- 
portaverai,  ad  cognitionem  graecc  nescienliurn  Irans- 
ferret.  Nunciipat  inlerprelationem  siiam  Vigilio 
episcopo,  tum  ut  sacerdos  utriii^qne  llngu«ne  periius  et 
sancli  Spiritus  veneratione  verecundus,  auclorilate 
Spiritus  sancli  opiis  comprobaret  et  emendarel ;  tum 
ut  liac  prima  dilecilonls  pctitione  in  discipulorum 
numeriim  ab  eo  adsciscereiur.  Ex  qiiibus  perspiciiur 
Celsuiii  ineam  urbem  cui  praeerat  Vigilius,  non  iniilto 
auievenisse  quam  ei  hnc  niimus  offerret.  lllum  in 
lianc  i:rbem  ex  altera  parle  provinciae  iraxerat  fama 
Vigilii;  necsenectus,  nec  iiinerii»  longiiiquilas,  nec 
iribiilatio  inopi:c  alque  penurise  dclerruerant.  Iluiic 
Vigilium  Pamelius  Tridentinum  episcopum  fnisse 
coiijicil;  sed  quod  Celsiis  Vigilio  siio  de  fnluro  mar^ 
lyrio  gratiilalur ,  eumque  ait  Dei  judicio  mariyrem 
destinatiim  fiiisse  o.um  nrirahili  modo  episcoptis  con- 
siituius  eSl,  id  Vigilio  Tridenlino  aptari  non  poiest, 
qiiem  sxcuio  quarto  exeunte  in  suinma  Ecclesijc  pace 
vivcntem  nemo  spe  el  expectatione  inanyrem  dicere 
poluit. 

Soquitiir  alius  iraclalus  advermsJudmos^  Cypriano 
prorsus  abjudicardus.  Miilto  absurdius  recere  qui 
bbrum  de  lievelalione  Capitis  beali  Joannis  Baptistce 
inter  opvra  Cypriani  edidcrunt.  Heperitur  fabulosum 
opns  iii  antiquissima  Vindeiici  Spirensis  edilione. 
Erasmi  nomini  non  leve  dedecus  iiiusserunt  H.  Gra- 
viiis  ei  Pamelius,  qui  libriiin  de  dupUci  Martyrio 
oliicnbralum  ab  eo  el  afncliini  Cypriano  judicarunl. 
De  boc  libeliu  dixiiniis  in  praeratiune.  De  duodecim 
Abiuiomhns  swculi  varise  suiit  conjectiira! ,  aliis  laico 
cuidain  Erardo  nonMne ,  aliis  S.  Pairitio  Hibernorum 
apostolo  adjudicantibus.  Opu&  Augusiino  tribuilur 
in  iniiltis  codicibiis  antiquis,  accum  illius  operibus 
cdiius  est.  Testalur  Felliis  oliin  in  linguam  Anglo* 
ruin  Iraiislatum  fuisse ,  et  in  volumine  nianu  scrlpto 
lioinilianim  Saxonicamin  reperiri  sub  boc  litulo : 
Oe  duodecim  abusivis^  secuudum  disputalionem  S.  Cy- 
priani  episcopi  et  martyris.  Al  nullum  prorsus  monu- 
mentnm  a  pielnlc  Cypriani  Iongiu<  dislat  quam  Cma 


CYPRIAM.  |7g 

Cypriani,  Niliil  eiiiin  nliud  liabel  praucr  ineptissimos 
jocos,  non  ex  rebus  proranis.  sed  qiiod  Turca  dignius 
quam  Chrisiiano  existimat  Tillemontiiis,  ex  Scriplu- 
ris  sacris  pcr  fas  el  nefas  dcdiictos.  Tesialur  Saliiia. 
siiis  in  notis  ad  Flavium  Vopiscum  (p.  396),  se  bencdcio 
doctissiini  jiiiisconsulii  Jureli  habuisse  hunc  lil>ellum 
mann  scriptum  ab  Azelino  monaclio  Rhemensi  ver- 
sihiis  rcdditum  cum  hoc  tiiulo :  t  Ccena  Azelini  Rhe- 
mensis  monachi,  quam  condidit  ad  llenricum  impe  - 
raiorem,  imiiaius  Cyprianum  Carihaginensem.  >  Vide 
de  eodem  libro  Casimirum  Oudin. 

Nonnulla  alia  nomen  Cypriani  prai  se  feruni,  velnl 
Tyronis  et  Senecce  Notce ,  quas  Cyprianum  auxisse 
vocabulis  Christlaiiorum  usui  aptis  existimat  posl 
Trithemiiim  Gruierus,  a  quo  b»  notae  in  lucem  ediia^ 
sunl.  Editum  esl  ab  Anglis  sub  noniine  Cypriani 
computumPaschale,  quod  a  Paulo  diacono  designari 
exislimanl ,  cum  ail  Cyprianum  chronicam  valde  uti- 
lem  composuisse.  Scriptoris  xiatem  indicai  compa- 
lum,  qiiod  ad  quinium  Gordiani  annuin ,  et  consules 
Aiianum  el  Papum  perdiiciiur.  Non  oroiiino  repugnai 
ut  jam  iiiin  conversus  fuisse  Cyprianus  exisiimetur^ 
quamvis  id  Ponlius  diaconns  suadeat  serius  coiiti- 
gisse.  Sed  non  quadrat  hujus  scripioris  styli  barbaries 
cum  eleganlia  sermonis  quam  Cypriano  iti  pi  imordiis 
conversionis  stndio  fnisse  perspiciiur  ex  Epistola  ad 
Donaium.  Reperit  editor  Oxoniensis  duoslibellos  sub 
nomine  Cypriaiii,  alierum  latine,  alterum  grsece  scri- 
pium.  Priitii  tilulus,  Secrela  Cypriani :  alterius  tM 
Kufr/>Uy9u.  Uiruiiique,  utpote  fcedissimae  superstitionis 
plenuin,  luce  prorsus  indignuiii  jiidicavil.  Ilaec  nutem 
supposita  videntur  fuisse  Cypriano  Aniiocheno ,  de 
quo  jam  nobis  agendnm. 

XXX VII. —  DE  S.  CYPniANI  ANTIOCHENI  POEISITENTIA,  ET 
ALIIS  DtJOBUS  LIBELLIS  AD  EUM  PERTINENTIBUS. 

Siipra  conati  sumus  probare  Cyprianum  Antioche- 
nuin  non  esse  hominem  fabulosum,  ul  cxisiimavil 
Oxoniensis  editor.  Nunc  consideraiida  nobis  illius 
P(enilentia  sive  Confessio ;  quod  opus  laline  eiiilum  ab 
Anglis,  gra!ce  et  laiine  vulgandum  duximus.  Agemus 
ctiain  de  diiobus  aliis  libellis,  neinpe  Conversione  Ju- 
itino!  et  Cypria;»',  eluiriusque  Passione,  quos,  conjun- 
cte  cum  Confessioiie  ex  vetusio  codice  sancti  Audoeni 
Rliolomagensis  erulos,  non  ila  pridem  duo  eruditi  vi- 
ri,  D.  Edmundus  Marieiie  et  D.  Ursinus  Durand  laline 
ediderunt  toin.  iii  Thesauri  Anecdotorum. 

Exisliniavil  S.  Gregorius  Nazianzenus  Confessio- 
neni  ub  ipso  mariyre  scriptam  fuisse.  Ait  enim  in 
Orat.  xviii  (p.  278),  illum  c  vitse  sux  turpitiidinem 
longa  oiatione  proscindisse ,  ui  ipsam  quoque  scele« 
rum  confessioneni  Deo  mnneris  loco  offerrel,  ac 
mullis  eorum  qui  ab  improba  et  flagitlosa  vivendi 
raiione  aninium  revocanl,  ad  melius  sperandum  via 
exisleret.  i  Idem  ciiam  exisiimani  Tillemontius  ei 
qui  iripli  X  iliud  monnnienlum  vulgarunl.  Sed,  quomi- 
nus  fais  asseniiar,  detineiit  nie  iion  solnm  magicae  ar- 
lis  quidam  cffecius  fabolam  redolenles  ,  sed  ipsa  t 
ctiam  magicaruin  operati<;num  longa   dcschptio  et     l^ 


m 


VITA  SANCTI 


exqiiisilir  dc  slngiilis  viiiorum  formis  nmbftges  ,  quae 
}^rorsii8  rrigitke  viilenUir,  et  curiosa  mftgis  considera- 
tione  qujim  piingenie  inlimos  sensus  d<»lore  conttiie- 
ri.  Deinde  vero  is  qui  Cyprianum  in  bee  libro  loquen- 
lero  indncit ,  non  obseure  indical  se  in  ejus  sceleribns 
enarrandis  non  ceria  semper  el  exploraia  seqiii ,  scd 
ex  iis  qna;  a  magis  fieri  solent,  qnid  Cypriaiiiis  egis- 
sct  coiijicere.  Aii  enim  Cusehius  Gyprtnno  :  c  Probo 
coiifessionem  mam  ,  qua  inibi  impiefaies  a  te  ad- 
inissas  et  non  admissns  enarmsti.  >  Numqtiam  hstc 
scripsisset  ipse  Cyprianns ;  sed  alius  bis  verbis  admo- 
net  se  idcirco  tol  scelera  CyprtaHO  aitribiiisse,  non 
qnod  omnia  ab  eo  eonimissn  cerlo  sciret ,  sed  quod 
ploraque,  utpote  a  magis  perpetrari  soHla,  celeberri- 
mus  magus  evilasse  non  videretiir.  In  quo  quidem 
sinceri  scriptoris  oifieio  ftinclus  esl,  qoi  fueun»  lecKi- 
ribus  facere  noluerit,  si  quam  iti  soribendo  Ucenliam 
sibi  sumeret.  Qiinnivis  ergo  hoe  (tptis  non  scriptnm 
sit  ab  ipso  Cypriano,  non  tamen  illius  cenversio  6i- 
bnlis  ndscribenda;  nec  siquis  bunc  eveninm  elegit 
in  quo  ornando  el  amplificando  elaboraret,  idcireo 
bistoriae  summa  in  suspicionem  vocanda ,  cum  prx- 
scriim  scriplor  ille  uli  poiuerit  antiquioribus  monn- 
ineniis  qu»  Cypriani  et  iustinae  martyrii  acia ,  ul  k- 
gimns  sub  finem  libelli  de  utriusque  passione,  <  ab 
initio  usque  in  finem  scripta  i  coiilinebant. 

Quod  spectnt  ad  tempiis  qno  hjpc  script»  Conl^- 
sio ,  elsi  huic  opori  nulla  prorsus  apnd  edilorem  Oxo- 
nien^em  (ides,  illud  inmcn  exisiimat  Cnuistanlini  im- 
perio  nntiqnius.  Sed  quod  in  Convcrsione,  qnBe 
ejnsdem  scriploris  foefns  viilcliir  esse  ac  Con^io, 
Chrisiinni  vocnntttr  Galilnpi,  id  nmgnam  liabet  neces- 
situdineni  cum  setate  JtiHiini  imperatoris,  qtiem  nemo 
ncscit  boc  nomine  Christiamis  «Hrlilnm  cmipellare  : 
f  atis  apposiin  videninr  ad  hoc  lempiis  qnae  in  uiroqiie 
lilx^llo  de  inanibus  mn^ic;c  oitii  in  Cbristi;inos  co- 
nntibuslegunlur. 

N«)n  pn^nnt  cum  srcculi  lerlH  inslittilis  commissa 
Justinx  monnsterii  virginum  admiiiislrniio,  ut  legi- 
mus  snb  nnem  Conversionis ;  siqtiidcm  jnm  tuni 
exstiiisse  ejusmodi  virgiiium  coenobia  perspicilor  ex 
Yitn  8.  Antonii,  qni  sororem  stiani,  lesie  Athannsio, 
(n.  3)  in  parihpnonem  educandnm  dcduxit  ciica  an- 
num  271  :  scd  sirculo  qunrto  magis  quam  lertio  con- 
gruit  quod  eudem  Jusiina  cnpillos  Deo  totoiidisse 
dicitnr  snb  finein  Coiifessionis.  Tesfntur  llieronyinns 
in  Epistola  ad  Sabiniamm,  morem  esse  in  ^Egypii  et 
Syria»  monasierils,  ul  tam  vlrgo  qtiam  vidua  qux  sc 
t)eo  voverint,  crinem  monasieriorum  malribus  ofTe- 
rant  desecandum  :  quod  qnidem  nddit  miinditiei 
causa  neri,  qnia  ejusmodi  feminoe  nec  lavacro  nec 
oleo  utebaniur.  Hicnutem  observabo  ojnsmodi  virgi- 
nes  longenb  illis  discrepnre  quas  synodns  Gangren- 
sis  anathemate  damnavit ;  de  qiiibus  etiam  Theodo- 
sius  sanxit  an.  590 ,  c  ut  feminae  quae  crinetn  suuin, 
contra  divinas  hiimnna^que  leges,  instinctu  persunsai 
professionis    absciderint  ,    ab  ecclesise  Ibribus   ar- 

ceantur ;  adeo  quidem  ut  episropus,  toiiso  ca- 

plte  feminam  sl  inlroire  permiserit,  ipse  etiam  cum 


CYPRIANI  ^80 

hnjifsmodi  contnbernils  arcealur  ,  >  ctc.  (Cod, 
Tlieod.  tom  vi,  p.  61 ).  Existimat  ^tliofredus  om- 
nem  prorsas  radendi  capiiis  morem  a  synodo  Gan- 
grensi  et  a  Theodosio  in  feminis  f«is6e  dMnnattini. 
Uiide  vir  doclissimns  in  morem  a  SyrisR  et  ^gypli 
roonasteriis,  ac  postea  ab  nliisascitum,  vetut  in  ma- 
gnum  nefas  invehitnr,  ac  non  sine  ingcnti  qtierilnr 
dolore  i  i\nfid  landem  mores  in  potcsintem  soam  le- 
gns  hunianas  cl  divinas  perdiixerint.  i  At  itico 
clarius  est  ncc  fiyn(»dum  Gangrensem,  nev  Theo<4o- 
sium  ad  ens  virgines  respexisse,  qiias  testalur  Hiern. 
nymfiB,  elsi  crincs  londerent,  velalo  tani«ii  ac  lignio 
esse  caplte ;  sed  ad  alifls  Irmge  disstroiles,  qu.T,  ut 
Mi  sy  110(1  us  GangrenSYS,  c  pr^^eepium  stibjeciionis  > 

diSSOivebaiyt,    ocMt>{»ou0«    t^   'KfirrAyfM   rff    WorayyJc, 

qnta  seilicet  inlecio  captte  incddebant.  Unde  Theodo- 
sitts,  cura  ejusmodi  feminas  nb  omnibtis  vidori  possent, 
episcopos  deponi  jtibei  st  introitiim  illis  in  ecelesiani 
eoiteesserint. 

Cumergo  Iriplex  ilHid  monuroentnm  pturibus  s.<e- 
culi  quarti  notis  signatnm  sit,  sicqne  aliquo  inter- 
vallo  distet  a  Cypriano  Anliocheno ,  fleri  poluit  nt 
ad  htstoriae  suinnMro  nonmilla  ornandi  aiut  amplifi- 
cnndi  cnnsa  adderentiir.  [)ist»Kcet  enim  mihi  Jnstinn 
saper  fenestram  sedens,  dnm  diatmKiro  Pr:vlitim  do 
Rfangelio  dissercnlem  atidit,  nc  per  fenestram  qno- 
tidie  ab  eodem  dincono  solrln  ed«feri.  Idera  de  The- 
cla  Pnnliiro  andieme  dicKrm  in  hnjus  virginis  Vila. 
Prselerea,  quae  lailne  lantnm  exlnni,  non  lanti  essc 
momenti  del)ont  <|nami  essel  gr.eciis  ipse  conlextns  ; 
nam,einn,  Iniinam  Coiifessloni^  hrterpretaiionem  cum 
grtpco  conlexn  confereiis,  mulln  IfHerprotom  de- 
trnxisse,  mnlia  nddidisse,  elin  phfrimis  a  vero  sen^^n 
aherr.rese  deprelienderim ,  vereor  ne  idem  in  dnos 
nlias  partes  evenerit.  Uinc  nibil  rei^Kuis  in  Coiwer- 
gione<\e  pnmclnra  illn  prece  qua  Jnsiina  Doinnrain, 
tesie  Grcgorio  Nnzianaeno,  in  Ipso  lentalionls  discri- 
mine  ornbat,  ot  virgini  virgo  succurrcret ;  nihil  dc 
combnslis  n  Cyprlano  magicis  libris  anie  baptismnm, 
niliil  de  ostimii  innnere,  qnod  ei  post  l>aptiv<mum 
commissnm  esl.  Endem  forle  de  causa  in  Pasiione 
Cypriam  et  Juitina!  jiidex  qui  eos  damnavit,  coincs 
Orieiilis  dicitnr,  ct  Diocletiaiio  sic  scribit :  Claudio 
(Dioclelinno  cod.  Colbert. ),  CcBsari  tnagno^  lerrte  et 
niaris  doniino,  sainlein.  Sic  eliam  i  yprianuset  Jnsiina 
Damnscum  accersnniur,  quainvis  apitd  Phoiium  Jiis- 
tina  jnm  niilea  in  Iianc  urbem  migrasso,  itmc  aulem 
soliis  Cypriaiins  eo  perdnctns  fuissc  dicalur. 

Cypriinum  cum  Justina  passum  esse  NiconicdiaB 
sub  Diocleliano  et  Maximinno  tum  ctiro  Dioclella- 
nns  Nicomediae  vcrsarelur,  ex  Endocix  apud  Pho- 
tium  testinionio  perspicilnr,  et  cx  ipsa  Piissioiie. 
Quod  si  pnssi  sunl  dle  i6  seplembris,  quo  die  co- 
rum  natnlia  Lntini  celebmiil,  vel  ut  npnd  Grapcos, 
dle  2oclobris,  nccesse  est,  ul  observat  Tlllemon- 
tins,  Id  ann<»  304  contigisse.  Neque  enim  anno  5(15 
contingere  potnii ;  quia  Dioclelianns  hoc  anno  circa 
mensem  novembrem  Homse  versabatur,  nec  perso- 
cuiio  antc  annum  304  adversns  \9A^  exnrsit :  neque 
Digitized  by  VjOOQIC 


181 


nmx  PRiEFATlONIS. 


m 


eiiam  anno  505,  quia  hoc  anno  Diocletianus  jaro 
men^^e  roaio  imperiuin  alxlicaverat. 

Yideiur  aeiaie  provecms  fuisse  Cyprianiis  cum 
Tilam  proGliristo  profudii.  Anmis  triginta  natus  ex 
iCgypto  in  Chald.p»m  prorectiis  est,  ibi(|ue  commo-' 
ralus  r<'diit  in  patriam,  uhi  multis  racinoribus  famam 
et  nomcn  adeptus  est,  ac  tnndem  aliquando,  cum 
nefaris  artis  irritos  in  Justinam  conalus  seuNisset , 
nomen  dedil  christianae  religioni.  Post  annuin  pres- 
byler  factus  est,  et  sexdecim  annis  In  hoc  gradu 


exaciis  Anthimo  episcopo  successit.  Necesse  est  eum 
in  episcopatu  plures  annos  traduxisse,  c  siquidem 
multorum  corda  illuminahat  pt  r  verbum  Dei  et 
converiebat  ab  omni  h.-vresi  et  augebat  gregem 
Christi.  >  Anlhiniiis  autem  Cypriani  decessor  Op- 
tato  succcsserat,  a  quo  iEdesius  et  Cleditiua  cum 
filia  Jiisiina  bipiizatisunt ;  iGdesius eliam  presbyter 
creitus,  qiio  miiiisierio  per  uunum  et  menses  sex 
perfunctus  est. 


KOTITIA  CODICUM  MANCJSCRIPTORUM 

QDl  AD  HANC  EDITIONEM  ADORNANDAM  ADHIBITI  FUERE. 


.^^- 


Contulerat  BalttsiM  eom  codidbot  mannscrlptis 
plorima  Cypriani  operiim  edita  exemplaria,  qune  no- 
bis  inspicere  non  licuit.  Sed  ex  ejiis  notis  exislmari 
poiest  qoanlum  indusirine  ac  laboris  iii  hoc  genere 
insiimpserit.  Nam^  pr.t^ter  codices  qiii  Manuiio,  Pame- 
lio,  Rigaltio  et  Angiis  usui  fiierunt,  hahuit  Baliizius 
ac  diligenter  cum  ediiis  conlulit  pliires  ex  bibliotheca 
Refp') ,  in  his  vetustum  codicem  qui  olim  fuit  S.  Mar- 
tini  Tornacensis :  ex  biblioihpca  autem  Colhertioa 
codices  137,  7H2,  801,  2442.  et  Yetostiasimoni  1505, 
qui  fiiit  olim  bihllaihMtt  Tbnnnae,  et  alium  qoi  fuit 
dini  collegii  Fiixensis  :  ex  bibllotheca  Hemigiana 
uouin  yetiistissimiim,  et  aliiim  receniiorem  :  niium  ex 
monasierio  S.  Dionysii  in  eadem  urbe  :  plures  etiam 
tom  ex  S.  Victoris  Parisiensis,  tum  ex  ipsius  Baluzii 
bibliotheca.  His  adde  S 'guerianum  anle  anoos  mille 
scriptum  ,  Beccensem,  Divionenscm,  C<rheiensem, 
Gratianopolitannm  clarisslmi  viri  Gasparis  Bmii  , 
Burguiidicum,  Fossaleiisem,  Carnoiensetn,  Lnmonia- 
nuro  ,  Compendiensem  ,  Piihoeaiium  ,  Sorbonicum  , 
Monasieriensem,  uunc  Purisiis  in  bibliolbeca  Augusti- 


nianorumsoborfoiiS.Germanl  asserratum,  Floriacen- 
sem,  Moyssiacensem ,  vetustum  librum  qui  fuit 
Raymundi  episcopi  Acconensis ;  alios  denique  ex  mo- 
nasieriis  S.  Arniilphi  Melensis,  S.  Michaelis  in  peri- 
cnlo  maris,  S.  Germaui  a  Pntis,  S.  Galli,  Montis 
S.  Eligii.  Pr.iterea  missx  ad  Baluzium  fuerunt  vari:» 
lcctiones  exeerptai  ox  codicihus  Vaticanis,  ut  paiet 
ex  ejiis  noiis  ad  Cpisiolam  Cyiiriani  xlviu.  Ex  his 
auiem  codicibus,  quos  recensuiinus,  nonnulli  ab  Aiiglis 
ciiari  soleni :  sed  tamensic  illisutitur  Biliizius,  ut  eos 
contulisse  aim  editis  aut  saliein  coiisuloisse  videaiur. 
Adhihulmus  edam  ad  opera  Cypriano  adscripta 
veieres  libros  cx  bibliotheca  Regia,  ex  CoTbertina, 
ex  Sorbonica,  Victorina  et  S^iiigermaneiisi.  Sed  ad 
ea  quie  majori^  sunt  preiii ,  accuraie  emendanda  et 
castiganda  inaguo  in  priinis  usui  fueruni  tres  anti- 
qnissinii  codioes ,  Remigianos  unos  ad  epistolam 
Celn  ad  VigiHum,  et  duo  Sangermanenses  ad  librum 
de  Singularitate  Clericorum  el  Expositionein  in  Sym- 
bolum.  D.  Prud.  Marak. 


INDEX  CAPITUM 

QUiE  IN  PRiEFATIONE,  ET  VITA  8.  CYPRIANI,  NDNC  PRIMDM  ADORNATA, 

CONTINENTDR. 


I 
II 


lU 
IV 


VI 


VII 


vni 


IX 


Preefatf^^  in  qua^eoBi  mumerMtat  sanctiC^priamoperum  €ditione$f  deS.  Martyris  doctrina 

pluribui  di$teAtur.  Pag.   9. 

Cypriaui  sententia  de  ooitate  et  Infnllibilitale  Ecclesise.  ;^15 

Refelluntur  qui  episcopos  apud  Cyprianum    jure  divino  a  presbyteris  distingoi 

iH*gan(«  ^2 

Primatiis  Ecclesiae  Romanse  a  S.  Cypriano  semper  agnitiis.  ^5 

De  diasenlione  S.  Cypriani  com  S.  Siepbano.  Nolhim  baptisma  probatom  Stephano, 

nUi  qiiod  ex  praescripia  a  Christo  f^rma  d:itiim  esset.  27 

S.  Cypri:)Diis  setiientiiim  adversnriorum  miiius  intellexit.  De  baptismo  1n  Chrisii 

noiiiiiie.  Siephani  sententia   orla  ah  Aposlolis.  31 

Quibiis  i)oti<simiim  ratotiihos  seseS.  Cyprianns  defonderit.  Nec  sacramcnla  a  ma- 

lis  in  Ecelesia  adininisurai.n,  nec  trnditbnein  rejecii.  55 

Coiifirinaiioiiein  iion  coiifuiidii  S.  (yprianuscuin  impositione  roauonm  in  hsreticos 

redeuiiles.  Couflrmationein  i  ter  saciaineiiia  niimerat.  59 

Poeniienli»  sacrainenium  ex  S  Cypriaiii  tesiimomis  def»*iiditiir.  Qiiam  necessarium 

judicaver it,  qoain  sancle  adniiiiistrari  vuloerit  ustenditor.  Nonnulla  illius  dicta 

expliciniiir.  42 

llirum  iii  Africa  ante  S.  Cyprianom  gravissimis  criminiboa  negala  Aierit  commonio 

post  poBniteniiam.  ^ 

'^  Digitized  by 


Google 


m 


INDEX  VIT;*:  SANCTl  CYPRIANI. 


m 


X 

\l 

XII 

XIII 
XiV 
XV 
XVI 

I 
II 

III 

IV 


VI 
VII 

vni 

IX 


X 
XI 


XII 
XIII 
XIV 


XV 

XVI 
XVII 

XVIII 

XIX 

XX 

XXI 
XXII 
XXIII 

XXIV 
XXV 

XXVI 

XXVII 

XXVIII 

XXIX 

XXX 

XXXI 

XXXII 
XXXIIl 

XXXIV 
XXXV 


XXXVI 
XXXVII 


Col.  51 

55 

59 
62 
66 
67 
71 
U 
75 

77 
81 

82 


89 
95 

95 


Uirum  novn  siil)  S.  Cypriano  inducia  sit  disciplina  ,  ac  pristina  severilas  in  solos 

apostatas  et  desertores  reteuta  ? 
Uirum  S.  Cyprianiis  Inpsis  iii  decursu  poeiiitenMas  muiientibus  pacein  iiegaverit , 

his  tantnm  excepiis  qni  libellos  a  in.iriyribus  ncceperant. 
Utrum  concilium  Carihaginensc  p<eni(entiam  sacrificatis  per  totum  vitae  tempus 

impo^iierit. 
De  Cbristi  in  Eucharistia  prsesentia. 
De  Communione  sub  uiraqne  specie. 

S.  Cypri;«ni  senieniin  de  sacrificio,  de  purgatorio  et  invocaiione  sanctorum. 
De  Cbribti  diviniiate,  ejusqne  gratia. 
Vita  ianeli  Cypriani,  nunc  primum  adomaia. 

De  S.  Cypriano  nondum  Christiano.  Disiinguendusest  a  Cypriano  Anliocheno. 
De  S.  Cypriani  conversione.  Calechnmenus  bona  sna  distribnit,  seqiie  volo  conli- 

neiiti.ne  obstrinxit.  Incenuin  quo  nniio  et  lempore  baptizatus. 
De  stndiis  et  scriptis  S.  Cypriani  a  baplismo  iisque  ad  ordinalionem. 
Cyprinnns  presbyteriiiin  et  sacerdotium  siatiin  accipil.  Quo  anno  ordinatus  episco- 

pus.  Res  gesix  et  script;r  in  priuiordiis  episcopatiis. 
De  persecutione  Decii  ejiisquc  initiis,  ac  de  inagno  lapsorum  et  confeisoruro  nu« 

mero. 
In  quo  positum  corum  delictiim  qui  Libellatici  appellati  suni. 
Cyprianus  secedit  in  persccutione  justissimis  de  causis. 
Dc  litteris  Cleri  Romani  Carthagiiiem  missis,  postquam  Cyprianum  secessisse  nun- 

tiatnin  e^t. 
Dc  prima  Cyprinni  Romanorum  liiteris  responsione.  De  tredecim  litteris  ante  se 

cundam  responsionem  scriptis  etsimui  cuiu  illa  Romnm  perlaiis,exquibus  mulias 

dcsiderari  ostenditur. 
Oido  Epi^iolaroiii  Cypriani  ante  decimnm  quintim  nd  Romanos  scriptam,  nc  prinio 

de  qninla  ct  nona.  ReriTcnda  ad  aliud  tempus  trigesima  sepliinn. 
Quinqiic  S.  Cypriani  Iitter.T  de  Inpsis.  Facinus  presbyleroruni  qni  communionem 

lapsi^  dederani ,  iioii  dissimulavit.  Non  suspensioiiem  sed  excommunicaiionein 

illis  iniualur. 
De  epistola  xv  S.  Cyprinni  ei  pluribiis  aliis  paulo  post  novo  tumultu  exorto  scriptis. 
De  epislola  Cploriiii  nd  Lucinnum  et  responsio  Luciani. 
Scribit  S.  Cvprianus  ad  cleruni.  de  ordiiiatione  Saluri  et  Optnii.  Variie  Inpsorum  ad 

S.  Cyprinnum  lilterie.  Clenis  remuvet  a  conimuiiione  sua  Gaiuiii  Diddeiisem.iQuo 

lempore  litteroc  xxin  et  xxix  scriplx.  DeCleri  Roniaui  et  confessoruin  litteris. 
Porseeuiio  rccrudescit ;  pnx  futiir.i  S.  Cypriano  reveluiur.  Res  iiiterim  ab  co  gestu! 

et  scr>ptae  anno  250  exeunle  recenseniur. 
Vicnrios  pro  se  miltit  Cyprianus.  Min;e  Felicissimi. 
Schismn  Fclicissiini  anMO  251  ineiinte.  Nuvatus  unus  ex  quinque  schismaticis  pre- 

sbytTis.  De  episioln  xl  Cyprinni. 
Redii  Oyprtann^,  persecutiiuie  sopitn,  ct  ciim  collegis  dcliberat  de  causa  Inpsorum  ; 

sed  nnie  concilinm  scribii  librnin  de  lapsis, 
Prndentia  snncti  Cypriani  in  comprimendo  scliismate  Novatiani ,  et  connrmaiido 

cpiscopatu  S.  Coriielii. 
Qno  lemporc  erupii  £cliisma  Novnliani. 
Qiio  lempore  ordinatiis  Novntianus. 
Onlo  rcruin  a  snnclo  (.yprinno  gestarum  in  causa  Comelii. 
Novi  conatus  Novaiiniii    Rcditus  confessorum  Roinaiiorum  in  Fcclesiam  hortatu 

Cypri:ini ;  id  nnle  c«mciliuin  Romaniini  anni  251  coatigisse  ostendilnr. 
De  g<>slis  ei  scripiis  S.  Cypriani  niiiio  252  ante  persecutionem. 
Pcr^ecntio  rcvelalur  (^ypriano.  Iloiuntur  Tbibarilnnos  ad  certamen.  Lapsis  poeni- 

teiitibus  pacem  reslituit  in  concilio ,  quod  ab  alio  idibiis  inaii  habito  distiiigul 

debct. 
S.  Coriiclio  grntnlatur  confessionis  laiidem  S.  Cypri  mus.  ConCt^ssorcs  Cartbaginen- 

S(*s  exhortatiir  per  Epist.  lxxxi,  qiuc  iu  hac  persecutione  scripUim  fuisse  osten- 

ditur  nnno  252.  , 
Mirn  rhnriias  S.  Cyprinni  In  pestis  calamilaie.  Religionem  defendii  adversiis  Deme- 

trianum.  Toiius  ecclesiic  Girlhaginensis  prolixa  in  redimendiscaptivishbmlitas. 
Do  libris  ct  epistolis  post  perseciiiionem  ^Tiptis  sub  Valeriano  atque  in  primordiis 

Slephani  pnp:f,  aiiiio  253  et  254. 
Disseiisiones  de  bnpiismo  exori;e  anno  253  exeunte :  ac  S.  Steplianus  anie  cum 

Orientalilius  quam  cuni  Afris  certavit. 
Ordo  et  series  reruni  iii  Africa  gesiaruin  anno  255  et  256,  usque  ad  concilium 

terliiini  Curtbagineiise. 
De  coitcilio  lertio  Cartbaginensi.  Miitit  Cyprianus  Rogaiianum  diaconum  ad  Firmi- 

linnnni.  De  epistoln  Firmiliani  ad  Cyprianiim. 
Nonniilla'  observaliones  addiintur  in  hniicde  Baptlsmo  controversiam. 
De  Epistoln  lxiii  Cypriiini  adversus  eos  qui  aquaui  solam  in  matutino  sacrificio 

adbibebant. 
Confessio  et  mariyrinm  Cypriani. 
Dc  libris  Cypriaiio  adscriptis ,  ac  primum  de  tribiis  epistolis  a  Baluzio  vulgatis. 

Reccnseutur  libri  de  Speclaculis,  de  Laude  martyrii,  de  Rebaptismate,  de  Pudi- 

citia,  ad  Novniinnum,  eic. 
De  Singulariinte  cleiicorum,  epislola  Celsi  ad  Vigilium,  et  nonnullis  aliis. 
Dc  S.  Cypriani  AntiocheniPoeniteniia,  et  aliis  diiobus  libellis  ad  euin  perilnenlilHlS;^^^!  J 

Digitized  by  VjOOy  IVC 


96 
99 


101 

106 

m 


m 

il3 


117 

119 

123 
125 
128 
151 

135 
156 


Ul 


U2 

m 

149 

152 

155 

160 
164 

166 
167 


171 
174 

J78 


iSj 


OllDO  EPISTOLAKUM  SANCTI  CYPUIAM. 


m 


ORDO  EPISTOLARUM  SANCTI  CYPRIANI 

QUEM  PAMELIUS  ET  BALUZIUS  SECUTI  SUNT , 

COMPARATUS  CUM    ORDINB   EDITIONIS  OXONIENSIS. 


OXON. 

Pamel. 

Baluz 

1 

ir 

1 

8 

III 

2 

9 

IV 

3 

5 

V 

4 

14 

VI 

5 

13 

VII 

6 

il 

VIII 

7 

10 

IX 

8 

10 

X 

9 

15 

XI 

10 

17 

XII 

11 

18 

Xlll 

12 

19 

XIV 

13 

20 

XV 

U 

37 

XVI 

15 

« 

XVII 

16 

26 

XVIIl 

17 

2i 

XIX 

18 

25 

XX 

19 

21 

XXI 

20 

22 

XXII 

21 

27 

XXIIl 

2i 

29 

XXIV 

28 

XXV 

31 

XXVI 

33 

XXVII 

3i 

XXVIII 

35 

XXIX 

36 

XXX 

50 

XXXI 

:;2 

XXXII 

38 

XXXllI 

59 

XXXIV 

iO 

XXXV 

7 

XXXVl 

12 

XXXVII 

41 

XXXVIII  . 

42 

XXXIX 

43 

XL 

44 

XLI 

45 

XLII 

47 

XLIII 

46 

XLIV 

48 

XLV 

49 

XLVI 

51 

XLVII 

50 

XLVIII 

52 

XLIX 

53 

L 

54 

LI 

55 

LII 

56 

Lill 

67 

LIV 

59 

LV 

58 

LVI 

60 

LVII 

61 

LVIII 

6i 

LIX 

62 

LX 

2 

LXI 

4 

LXII 

63 

LXlll 

65 

LXIV 

5 

LXV 

1 

LX\ 

1 

1 

ExpuDcU  a  Baluzio. 

Ad  DoDalum. 

Geri  HoniaDi  ad  clerum  CarlhagioeDsem  de  secessu  divi  Gypriaoi. 

Ad  presi)yleros  et  diacooos  Roiuae  coDsisleuies. 

Ad  presbyieros  et  diaconos. 

Ad  iresbyterus  et  diaconos. 

Ad  nogattanum  presby terum  et  caeteros  coofessores. 

Ad  cleruro,  de  precando  Deo. 

Ad  mariyres  el  coufessores.  , 

Ad  cleruni,  de  quibusdam  presbyteris  qui  temere  pacem  lapals  dederunl, 

nrcJum  sedata  persecuiione  etcitra  conscientiam  episco|,onim. 
Ad  marures  et  coofessores  qui  lapsis  petierunt  pacem  dari. 
Ad  ))lel)em. 

Ad  cleruui,  Ue  lapsis  et  catecbumenis,  ne  vacui  exeant. 
Ad  clerum,  de  bis  aui  ad  pacem  festiuanl. 
Ad  presbyleros  et  aiaconos  Romae  consistentes. 
Ad  Moysen  et  Maximum  et  cseteros  confessores. 
Confrssorumad  Cyprianum. 

Ad  presbytrros  et  dbconos,  depraeccdentl  et  duai)us  sequeotUnis  C|  istolis. 
Caldonii  adCyprianum, 
Cypriani  Caldunio. 
Celerini  ad  Lucianum. 
Luciaiii  ad  Celeriniiin. 
Ad  deruni  Romae  consistentem,  de  roultis  confessoribus  etde  Luciani 

inverecuodia  et  Celerioi  coofessoris  modestia. 
Ad  clerum,  de  litlcris  Romam  missis  et  de  Saturo  lectore  et  Optato 

hyi)Odiacono  faclis. 
Ad  Moysen  et  Maxiuium  et  caeteros  coofessores. 

Moyses,  Maxinius,  Nicostratusetaliicoofes^ioresrespoodentpraecedenti  epistol». 
Cyprianus  lajtsis. 
Ad  presl)yleros  et  diacooos. 
Ad  presbyieros  et  diaoonos  Romae  consistentes. 
Presbyteri  et  diaconi  Rom«  coosisleotes  ad  Cypriaoum. 
Cleri  Romani  ad  Cyi  rianuin. 

Ad  cleruin  Cartbaginensem,  de  missis  Romam  et  acceptis  inde  litleris. 
Ad  deruiii  et  plebeiu,  de  Aurelio  leetorc  ordinalo. 
Ad  ckTuni  el  iJebem  de  Celerino  lectore  ordiuato. 
Ad  eosdeiii,  de  Numidico  ordinato  presbytero. 
Ad  cleruin,  de  cura  |)auperiiin  el  peri*grinorum. 

Ad  cloi  um,  ul  coiifessoribus  in  carcere  constitutis  omnis  humanitas  praebeatur. 
Ad  Caldonium«  Hercuiuniiiii  et  ca  teros,  de  abstinendo  Felidssimo. 
Caldoiiii,  Herculaiii  et  caslerorum  epistola  ad  Cyprianum,  de  abstento  FeU  • 

cissiino  ciim  stiis. 
Al  plcl)ei)i, de quinqiie  presbyteris schismaticis factioDisFelicissimi. 
Ad  Cornelium,  (juod  ordiiiaiioiieni  Novaliani  noureceperit. 
Ad  Corneliuui,  de  ordinatione  ejus  a  se  coui|.robata  et  de  Felldssimo. 
Ad  eumdeui,  (|Uod  ad  coiitVssores  «Novatiano  seductoslitteras  fecerit. 
Ad  coiifessores  Roiiianos,  ulad  uiiitateiii  redeant. 
Ad  Corm^liuiii,  de  Polycar(M)  Hadrumettno. 
Cornelii  ad  Cvpriaouiii,  de  conrer>soribus  ad  unitaiem  reversis. 
Cypri^^Di  ani  Coroeliuui ,  respoiisum  cougraiulalorium  de  illorum  redllu  ex 

i»cbisiiiato. 
rx)raelii  ad  Cyi^rianum,  de  factione  Novatiani  ciim  suis. 
Cypriani  responsum  adCori)cliam,  de  Novaii  sceieribus. 
Maxiuii  et  cjeterorum  confessorum  ad  Cy^riaiiuui,  de  suo  reditu  ex  schisinate. 
Cyi«riaiii  ad  couressorcs,  dc  redllu  ex  scbismaie  congratuUitoria. 
A(l  Antouianum,  dc  Coriielio  et  Novaiiano. 
Ad  Foriunaium  et  ali  s  collegas,  de  iis  (^ui  per  tormenta  superantur. 
AdCornelium,de  pnce  lapsisdaiida. 

Atl  (>)rneiiiiin,  de  Fortiinato  et  Felicissimo,slvecontra  hsreticos. 
Ad  Tbibaritanos,  de  exbortatiooe  ro.irlyrii. 
Ad  Cornniiuiii  iu  exsilio,  de  ejus  coufessiooe. 
Ad  Luciuiii,  Papam  Romanum,  reversum  ab  exsilio 
Ad  Fiduni,  do  infjaotibus  bapiizaiidis. 

Ad  episcopos  Numidas,  de  redemptiooe  fratriim  ex  captivitate  Barbarorum. 
Ad  £udiraiiuiiF,  de  histrione. 
Ad  Pornponium,de  virginibus. 
Ad  C(Bciliuui,  de  sacrameiito  Dominici  calicis. 
Ad  Epicteiuin  et  plebem  Assuritanorum,  de  Fortunatiano,  quondam  eorum 

f-piscopo. 
Ad  Ro^^atianum,  de  diacono  qiii  conlra  episcopum  contendil. 
Ad  cleruni  et  plebem  Furnis  consisieiitem,    •   "• 

li^nim  mrorem  nAniioavii 


Pag 


BD. 

HOV. 

BAL. 

ED. 

t 

» 

f.     i 

195 

7 

225 

8 

230 

9 

232 

Ib. 

233 

11 

235 

13 

240 

16 

245 

18 

250 

19 

253 

21 

256 

22 

258 

Ib, 

260 

23 

261 

24 

264 

26 

268 

Ib. 

260 

27 

271 

28 

273 

Ib, 

«74 

30 

279 

31 

282 

53 

287 

Ib, 

288 

34 

290 

57 

298 

38 

300 

39 

302 

40 

303 

42 

307 

45 

315 

46 

317 

47 

520 

48 

324 

49 

320 

50 

527 

51 

529 

52 

331 

/ft. 

532 

55 

359 

56 

Ib. 

58 

Ib. 

Ib. 

340 

59 

3il 

60 

Ib. 

ni 

Ib. 

62 

342 

63 

Ib. 

64 

Ib. 

65 

Ib. 

66 

345 

76 

346 

77 

318 

79 

Ib. 

90 

349 

94 

558 

96 

Ib. 

97 

359 

99 

ib. 

101 

362 

102 

m 

lOi 

372 

110      389 


)iscopum  contendit.  r*^^/5§5^T^ 

n,  de  Viclore  qul  Fauslinum  i-resby-  jy  VjOOV  IC 


187 


OXON. 

PAMEL.BALrZ. 

68 

Lxvir 

07 

LXVIII 

66 

LXIX 

70 

LXX 

7! 

l        LXXI 

7i 

LXXII 

75 

LXXIII 

74 

LXXIV 

75 

LXXV 

69 

LXXVI 

76 

LXXVII 

77 

LXXVIII 

78 

LXXIX 

79 

LXXX 

6 

LXXXI 

80 

LXXXII 

.81 

LXXXIII 

ORDo  EPism\nuM  FT  tracTAtuum. 


BaL. 

Ad  Stephanum,  de  Marclano  Arel^lensi,  qui  Novatiano  consensit  Paff     i  I5 

AU  cleruiii  ei  j,lobes  in  Hispaiiia  coiisistenU'»,  de  PasiUde  el  Martiale.  ii7 

Ad  r  lorentliim  Pupianuiu,  de  obtrecialorilMis.  ^21 

Ad  Januariuui  ei  cwleros  episcofios  Numldiis,  de  baplizaiidis  luereticis.  i24 

Ad  CJuiutum,  de  bierelicis  baplizaiidis.  ^^6 

Ad  Sieidianujn  pa(>am,  de  cuucibo.  j28 

Ad  Jubaiaiiuiii,  dc  haereticis  bai  tzandis.  ^^9 

A I  Pompeiunj,  coiitra  epislulaiii  Sicphani,  de  haereticis  baptizandis.  438 
hirmiliaui  episcopi  Ca?sare:e  Oippadociu;  ad  Cvpriauuni  conlra  epistolam  Stcphani.  142 
Ad  Magniiiii,  de  buptiza.idis  No\atiaiiis  et  de  lis  qiii  in  lecio  graiiain  cousequuntur    158 

Ad  INeiiiPsiaiiuin  ct  caiteros  mariyres  in  uielallo  cOiistllulos.  '  ijg 

JSeiiiesiaiil,  D.itivi,  Felici^  et  Victorls  resi»ousum  ad  Cyprlauum.  i6l 

Ad  euuideiii  Liicli  <  t  cseterorum  marlyniiii  respoiisuui.  \^± 

Felicis,  Jaderis,  Poliaiii  et  cu.aeroruiii  marlvruiii  responsum  ad  Cyi  rlanum.  165 
Lypriaiii  ad  Sei  giuin et  Ro^iaiiauiiiii  eicaeteros  confessores  lu carcere  coostilulos.    Jbid 

Ad  buccessum,  de  iiuniiis  Roma  reversis  persecutioiieiii  uuiiliantibus.  l«5 

Ad  clerum  ei  plebem,  de  suo  sccessu,  paulo  ante  passionem .  166 

Coruelii  papae  ad  Cyi>riaiium.  46«7 

Ad  plebem  Carihaginis.  jl^J 

Ad  Turasium  presbyterum.  Igg 


48S 

KOV. 

599 
400 
Ib. 
408 
Ib. 
411 
412 
Ib, 
413 
414 
Ib. 

m 

42? 
424 
429 
43i 
438 
436 
434 


TRACTATtJS. 


Llber  de  Habitn  virginuro.  Pag. 

Liber  de  Lapsis. 
Libftr  de  Uuiiate  Ecclesiae. 
Liber  de  Oratione  Doiuiuica. 
Liber  ad  Deiiielriaiium. 
Liber  de  Idolurum  Vauitate. 
Liber  de  Mortalitaie. 
Liber  de  Opere  elEleemosyna. 
Liber  de  Bouo  Patientise. 
Liber  de  Zelo  ei  Livore. 
Kpistola  ad  Fortunatum,  de  Exhorlatione 
marlyrii.  261      651 


ED. 

NOV. 

BAL. 

ED. 

173 

459 

181 

-.65 

195 

495 

204 

519 

216 

545 

225 

565 

229 

585 

237 

6ul 

247 

621 

657 

2*55 

BAL. 


Teslimoniorum  libri  tres  adv^iis  Judttos.  Pag.  274 

Llber  fjrimus.  ^yg 

Liber  seciiudus.  285 

Liber  lerlius.  298 
Coiiclliuiii  Carthaglnense  Sententiaeepiscop. 

Lxxxvii,  de  haereticis  baptizandis.  329 

Liber  de  Speclaculis.  359 

Liber  de  laude  Martyrii.  3^3 

Auonyiui  liber  de  ftebaptisroale.  353 


OPUSCDLA  VDLGO  ADSCRIPTA  SANCTO  CYPRIANO, 

EX  EDITIONIBUS   OXONIANA   ET  BALUZIANA. 


ED. 

678 
679 
695 

725 

1. 111. 
779 

787 


De  disciplina  et  bono  Pudicitiae. 

Ad  Novatianum  h^reticum,  quod  lapsis  spes 

veiiiae  uon  est  deneganda. 
De  Aleatoribus. 
De  montibus  Sina  etsion. 
OraiioCypriaui  Antiocheiii  pro  mariyribus. 
Oratio  Cy  riani  Antiocheni  quam  sub  die 

passionis  suae  dixit. 
Aruoldi  abbaiis  Bonae-Vallis  traciatus  de 

novissimis  verbis  DouiiDi  iii  cruce, 
De  ejusdem  cardinalibus  operibus  Christi. 
Caruieu,  Gene.sis. 
Carmeii,  Sodoma. 
Carmen,  ad  Senalorem  aposiaiam. 


ED.  BAL. 

Pag.    ^*      Uymnus  Victorini  Pictaviensis  de  cnice 
Domini. 
yi}      De  Siugiilaritate  clericorum. 
xvij      Expositio  in  symbolum  A|K)stolorum. 
xxiij      Ad  Vigiliuin  episcopum,  de  JuJaica  in* 
xxxj  creilulitate. 

Tractatus  adversus  Judxosqui  insecuti 
xxxiij         suiit  Douiinuin. 

De  Revelatione   ca|)itis  beati   Joannis- 
xxxvii         Baptists. 
Ixxj      De  du|.lici  marlyrio  ad  Fortunatum. 
clix      De  duodecim  al)Usionibus  s;eculi. 
eliij      Coena,  Cyiriano  talso  iMScripta. 
clvij      Confessio  Saucti  Cytiriaui. 


ED.  BAL. 

Pag.    clix 

clxl 

excvij 

ccxzxij 

ccxl) 

ocnivij 

ccliij 

crlxxv 

cdxxvij 

CCZCv 


ORDO  EPISTOLARUM  ALPHABETICUS. 


IfOV. 


HOV. 


Antoniano.  LTI. 

Ca-cilio.  LXllf. 

Caldomi  Cypriano.  XIX. 

Caldo.iio.  XX. 

Caldonio,  H';rculano  et  caeteris.  XXXVIII. 

CaldontuHercnlani,  elc,  Cijpriano.  XXXIX. 

Celeitm  Lnnano.  XXI. 

Clero  Carthag.  V. 

Eidem.  VI. 

Kidem.  Vin. 


PAM. 

ED. 

BAL. 

BD. 

^.66 

3t5 

FlorenlioPuplano.TXlt.                        Pair.    121 

400 

lOi 

37i 

Forluiiaioei  aliis.  Lux. 

76 

546 

27 

271 

Furnitaiiorum  cleroeti.Iebi.  I.XVT. 

1U 

387 

28 

273 

Hispaniarum  clero  et  plebi.  LXVIII. 

H7 

400 

51 

5i9 

Januario  et  aliis  Numidis.  LX. 

99 

339 

52 

331 

lisdem.  LXX. 

12« 

408 

28 

274 

Jubalaiio.  LXXIII. 

129 

413 

9 

m 

Lapsis.  XXVII. 

37 

500 

Ibid. 

233 

Lticiimi  Celerino.  XXIT. 

30 

27^ 

13 

UO 

Lucio  papa.  LVIII.                        f^ 

r^/^/*v^I 

^338 

Digitized  by  VJ 

OOQl 

189 


ORDO  EPFSTOLARUM  ET  TRACTATUUM. 


iOO 


* 

ED.      KOV. 

BAL.      BD. 

Eidem.  X. 

18  m 

Eidein.  XHl 

22    258 

Eidem.  XIV. 

fi    260 

Eidpoi.  nin. 

2t    2(i8 

Eidem.  UIV. 

55    287 

Eideiii.  UVIII. 

Si    300 

Eidem.  mil. 

ii    315 

Eidem  UXVI. 

4    5^ 

Eidem.  XXXVII. 

50    527 

aero  elplebiCaribag.  XXXIII. 

46    317 

lisde:ii.  XXXIV. 

12  1 

lisdem.  XXXV. 

lisdem.  LXXXIII. 

166    451 

Confeysorwn  Cqpriano,  XVII. 

26    268 

Contelu  paxHB  Cyprioiio.  XLVl. 
Eidem.  XLVIU. 

6i)    3H 
62    3« 

Cor.ielio  XLI. 

52i    336 

Eidem  XLII. 

56    //». 

Eidem.  XLIII. 

58     Ifr. 

Eideiii.  XLV. 

tl0    341 

Eidem.  XLVII. 

m    Ib, 

Eidem.  XLIX. 

63    342 

Eidem.  LV. 

79    348 

Eidein.  LVIl. 

94  fm 

Comeliosniodi  Alncan».  LIV. 
Donaio.  II. 

11    348 

1     193 

£('icleto  et  plebi  As^uriiaoorma.  Ll^V. 

tia    389 

Endiiatio.  LXI. 

101    362 

FeUcM  rmnaUi$  Cupriano,  LXXX. 

163    423 

FiJo.  LIX. 

07    359 

Firmidwii  cypriano,  LXXV. 

142    413 

tncii  episcopi  et  aliorum  Cyprimo,  LXXIX. 

Maj<iio.  LXaVI. 

M^artiribus  et  cQ^essori]iy&  IX. 

Maxrmo  et  a^iis.  XLIV. 
mpdmi  61  (tm:'u^  Cypriano.  L. 

'ribdein.  Cspftani   Ll. 
Moyfti  et  Maximo  ftum  aliis.  XVI. 

lislem.  XXV. 
Eorumdem  cypriuno.  XXVI. 
Npmesiauo  ei  idi.s  LXXyil. 
Eji$d$in  ii  hliamai  Cjtpmno  LXXVIII. 
fMehiCartlKigueiisi.  aII. 

Eidem.  XL. 
Pom*»^,  LXXIV. 

pouH)Oi>|p  Rxn. 

gmato.  Exil. 
Hogaiiano  e|>iscopo.  LXV. 
Rogaiiaiio  cum  aliis.  LX.XXI. 
Bog»tJ9opr<ibyLerocuiiialUs.  VII. 
Rojiiaal  Cteri  Cartliagiuensi  clero.  III. 
Romano  Clero  Cypriani.  IV. 

Eidem.  XV. 

Etdem.  XXIII. 

Eidem.  XXIX. 
Uomani  Cieri  Cynriano,  XXX. 
Ejusdem  eidem.  XXXI. 
Stephano  paiiae.  LXVII. 

Eidem.  LXXII. 
Successo.  LXXXII. 
Tbibaritaiise  plebi.  LVI. 


EO. 

NOV. 

BAL. 

ED. 

162 

4i2 

158 

414 

16 

245 

19 

253 

58 

340 

64 

342 

65 

Ib, 

24 

264 

35 

288 

54 

290 

158 

414 

161 

420 

21 

256 

52 

332 

138 

412 

102 

364 

li6 

408 

112 

393 

163 

423 

11 

235 

7 

225 

8 

230 

23 

261 

31 

282 

39 

302 

40 

303 

42 

307 

115 

599 

128 

411 

165 

429 

90 

349 

ORDO 

EPISTOLARUM  ET   TBACTATUUM  SANCTI  CYPRIANI, 

ACCOMMODATUS  AD  KA  QVJB  IN  VITA  5-  MAJ^jyRIS  PISSPRUI^llS. 

Nnn  muUo  posl  bnptismum  epi^lola  ad  Donatiim  el  liber  de  Vanitatc  idoloruin. 

Tres  libios  Tcstimonioriim  ei  librnm  de  llabiiu  virginuiu  vel  presbyier  scrip^ji  Cyprifmps,  vel  imtio  epi- 
scopilus. 

Epi^lola  Lxvi  ijiitio  episoMpalns  anle  per-^ecuiioncm  Deoii.  Scripl^o  cxisiiiuaiilur  in  AnoaUbiis  Cyrrianicis 
circa  ideiii  tcmpiis  lxi,  lxii,  lxv;  sed  ultima  videtur  poiius  scrii)U  pobl  bxTcsin^  Nov^liani  ;  duu:  priores 
iinlla  lemporis  iioia  sigiiat:i!. 

Anno250  in  secessn  sancii  Cypriani  cpisloia  iii,  qnae  esi  Cleri  Romani,  iv,  quxest  respqnsio  Cypriani.  Lit- 
lera*  irctiecini  in  epi>t.  xv  cimrncnioraLr,  ex  qiiibii.4  seplcin  t  niuiu  Ifabeinus,  nuiiipe v,  ix,  xi,  x,  xii.  xiii. 
xiv.  Ilai  Uoiiiain  iuiss:ecujii  ppisi.  \y  vigeiiiejaiii  icsiate.  PauL»  posixix,qu;eeslCaldoiiii  ad  Cypii.inum;  xx, 
re-poiisio  Cypriaui;  xvn,  Lucia.>i  ei  coMfessorniii;  xviii.  aih  presbyleros  el  diacouos;  xxii,L«iciaiii  ad  Celcri- 
liUiii  rcsponsio.Celeriui  auiciii  Ojtislol  i,  qu;e  cst  x\i,  scripia  fiifiMt  dicbiis  paselialibiis  So^  ili;r  episiolo*  !{»• 
mam  miss:H  cuiii  cpisiolis  xxiii  oi  xxv.  paiili)  po-^t  scripiis.  Eoilciu  tciiipore  episiol:i  xxiv,  el  paub>  post 
xxvii,  xxviii.  XXIX.  Postcpi.sloliiiiiCypriauivigcsiniam  nonaui  veMeriiiitUoma  epiaoli*  xxxietxxvi.  Tiini  scri- 
bii  Cy.  riaiiiis  episi.  xxxii,  ei  paulo  post  acTipii  Roiiia  eptstolaui  xxx.  Circa  iiienscm  ociobrem  epist.  xxxvii. 
Noii  niiilto  post  episi  viu.  Eodnn  aiiiio  i5o,  exeuiiie  vel  ctiani,  si  cnimagis  placi^at,  annoi5l  iiieunte,  scri- 
ptx*  suiit  episiola;  xvi,  xxxv,  xxxiii,  xxxiv,  vii.  vi,  xxxvi,  xxxviii,  xxxix  In  epistolisxvi  ei  xxxv.  nulla  pacis 
ineitio;  (iiiinetiam  iii  episi.  xvi  confessores,  utin  niedia  perscciitioiic,  ila  lauuai  et  boriatur  Cypriaiius. 

Aniio  251pautoanlehisclia  epiSloT.i  xi,  motante  adbuciii  scccssu  Cyprtauo.  Noii  uuilto  po^t  Pascba  acredi- 
lum  Cypriaiii,  liber  de  Lipsis.  Paubi  p<»st  nulitiim  legatomm  epistula  lxi,  per  Priuiiiivum  presbyteruiu,  et 
ante  illius  retiitiuu  epi^tola  xlii,  cuiii  qua(lra|!<'>iiiia  tertia  et  quadr.tge^inia  qiiar  a  ac  libro  de  Unitaie  Eccle- 
si;c.  Deiiide  cpisioia  xlv,  pauio  pusl  rediiuui  Primilivi.  Epistolx  lxvui  et  xlvi,  qu:e  sunt  Cornelii,  et  L,  qu» 
e-tconressorum,  allaiu!  per  Nicepborum,  qui  cuin  Metlio,  iit  verisiiuile  est,  epistoias  xlii,  xlui,  xliv,  detu- 
lerai.  Ilis  rebus  litieris  respondcl  Cyprianus  perepistolas  xlix.  xlvii,  li. 

Atino  252  iniuiiite,  epistola  lii.  E  dom  aniio  Iiber  de  Oraiione  Dumiuica.  Circa  Pascha  epistola  uu.  Post 
idu»  maii  epistola  lix,  lxiv,  deiude  lv,  lvi,  liv,  lvii. 

Afiiio  25i  exeunt(\  lvui,  lxxxi. 

Anno  252  aiit  255liber  adversiis  Demelrianum  et  epist.  lx. 

Aiino  25iaut  254  iiber  de  Mortaliiale  ;  nec  multo  post  alius  de  Opere  et  Eleemosyna. 

Anui»  254  episi.  lxix.  Forie  eodem  aniio,  aut  saltem  ante  disseusioiiem  Arrorum  cum  Stephano  epistolse 
LXVII,  Lxvni. 

Anno  255  circaantumnumepistola  lxx,  tum  lxxi. 

Aiiiio256  paulopostpascba  epist.  Lxxii,  tuin  lxxiu,  lxxiv,  LXXVi.Circa  idem  tempiis  soripti  libridc  Pa- 
ticutia  etde  Zeloci  Livore.  Eode  ii  anu  i  cileiidis  scpteiiibris  coiiciruim  tertiuiii  Carihagiiien^e,  tuin  insiaute 
byeme  epistola  lxxv,  Fiimiliani  ad  Cyprianum,  Epislola  lxiii  post  exorlam  de  bapiismo  controversiam,  ac 
furie  aniio  257. 

.Aniio  2o7  liber  de  Exhortatione  martyrii.  Eodeiu  anno  vel  anno  258  epistolc  lxxvii,  lxxvui»  lxxix,  lxxx. 

Anno  258,  meiise  augusto  epistola  lxxxii,  et  paulo  anie  iiiartyrium  epist.  lxxxui. 

D.  P.  UkitMis  T 

Digitized  by  VjOOQIC 


DIVI  THASCII  C/ECILII 

CYPRIANI 

(PISCOPI  CAKTHAfilNINSIS  tT  KARTVRIS 

OPERUM 

PARS  PRIMA.  —  EPISTOLiE. 


EPISTOLA  PRiyA. 


AD  D0N4TUM  «. 


(Erasm.,  Pamel.,  ep.  n.  Ri^al.,  ep.  i.  Oxon.,  Lips.',  iiber 
de  Gralta  Dei.) 

Argumentum.  —  Ffomimat  Donato  Cyprianui  termo' 
nem  u  cum  iUo  habiiurum  de  rebu$  divinis ;  jam 


promisiis  admonilui  misfacit,  ae  muUit  gratiam  Dei 
per  Baptitmum  coUatam  commendant .  quanium  tit 
mulalut  ab  iUo  tigmficat,  et  adxKulum  demonttratis 
mundi  erroribus,  ad  conlempium  ejut^  ad  assiduam 
denique  lectionem  et  oraUonem  adltortalur. 

L  G.ECILIUS  Cyprianus  Donato  salulem.  Bene  ad- 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Ad  Dooatum  de  errorilras  mundi  et  conif  mptu  ejus 
Camb.  Dtift.  Vict.  De  diacipUna  ad  Donalum  rost.  4.  de 


Gralia  Dei.  Oxon.  Gold. 


STEPH.  BALUZU  NOTiE. 


***  Epist.  L — Hanc  episiolam  habent  omnes  edilio- 
nes  et  plerii|ue  lihri  veieres.  Non  exiat  tamen  in  uno 
bibliotliecae  Uegiae,  in  uuo  monasterii  sancii  Remigii 
Remen^is,  in  duubus  mnnast«Tii  Coniiieniliensis,  iii  eo 
queni  b^ibui  ev  monaslerio  sancti  Mictiaelis  in  peri- 
culo  maris,  iieqiie  demum  in  Curbeieiisl.  Qiiod  'n\o.o 
aiinotaiidom  esse  arbiiraius  suin  <|uia  vir  dociissi-  B 
mus  Nicolius  Rigaltiiis,  liaud  dubic  lapsu  mcmori.ne, 
vel  per  incogiuintinni ,  in  ob.servatiouibus  shis  ad 
ii|>era  .Haiicii  Cypriani  referl  plures  varias  leciiones 
istius  epistulas  ex  codico  Corbeiensi ,  in  quo  ea  iion 
babeiur. 

Primum  illa  locum  obtinet  iii  miiltis  codicihns  an- 
tiquis  ,  in  Veroiiensi  niinirum  omniuin  vetustissiuio, 
in  Seguieriano  Itein  aniiqiii^simo,  in  diiohus  Yntica" 
iiis,  in  omnibus  iis  quibus  usus  est  Guillelmus  Mo- 
rellius,  ineo  qui  fuit  Raymundi  episcopi  Acconen- 
sis,  ut  annoiatum  reperi  inanu  Simonis  Goulartit, 
qui  eo  usus  est ,  el  in  viginti  et  uno  eorutn  cuin  qiii- 
bus  ego  contuli  opera  beati  M:irtyris.  Immo  in  coilice 
saiicti  Eligii  Attrehatotisis  ita  scriptutn  vidi  in  calce 
istius  episiolne  :  ExpUcit  prima  epistola. 

Illain  sanctus  Augiistinus  citat,  ex  eaque  fragmenta 
refert  in  iibro  iv  de  Doctrina  ChrisUana,  cap.  i4,  el 
iti  Sermone  312.  in  nova  editione  png.  ii56.  Cypria-  r 
numqiie  graviter  repreheiidit  qiiod  illaoi  spumeo 
verlioruin  aiiibilu  ornayerit ;  quia  iiimiriim  puiabat, 
ut  opinor.  regiiuiu  Dei,  ut  verhis  ulnr  Sulpiiii  Sti- 
veri  in  prologo  libri  de  Vila  Sancti  Martini,  twn  iii 
eloqiientiu  sed  in  fide  constare.  Ego  vero  niecuin 
s:i*p»enumero  admimtas  sum  illam  Augustini  censu- 
rain  in  hac  eplstola ,  qiiae  toia  de  D<'0  est  et  rc- 
prebeiisio  monim  c<imiptoriim  et  depravatoriim  sx- 
culi,  reprehendentis  gravitatem  et  eloquenlinm  ser- 
nioiiis,  tamqiiam  si  res  hei  electissiinis  verbis  gra- 
viftsimisque  senieniiis  rhetorice  omare  fas  noii  esset. 
Ctmira,si  uspiain  opus  e&t  eloqueniia,  id  vero  in 
primis,  mea  quidein  senteniia ,  paiam  est  obtinere 


dehere  in  compositionihus  ad  majestatem  et  gloriam 
sumnii  Dci  pertiiieiitihus ,  qiiamvis,  ut  nii  snnclus 
llilarius  iii  lihro  ii  de  Trinilale,  ad  ea  qu.T  Dei  .<iiint 
oxe(|uciula  serino  otnnis  iiinrmus  sit.  It*m  Macnriiis 
Miicius  in  pr;i:rniione  ad  caniien  situm  deTriumpho 
Cniois  :  Negare  non  ausim,  inqiiii,  eam  esse  divinanim 
rernm  vim  atque  dignitatem,  ul  nuUo  slyio  assequi  pof 
simus  non  tamen  ita  remotam  censeo,  ut  Camcenis  iii' 
accestibitem  rear.  Natn  ,  ut  nit  Novatinnus  in  lihro  de 
Trinil.-iie,  ad  cogilandain  et  ad  eloquendam  Deinmjes- 
latem^  el  eloquentia  omnis  merilo  muia  est  et  mens  exi- 
gna  est.  ExeniprK  lalihus  plcna  sunt  ouinia.  Quis 
iimqunin  reproheiidit  eloqueniinm  in  snncfo  Jonnne 
Chrysostonio?  qiiid  erudilitis  nut  ncuiius  Apologetico 
Tertultinni  ?  qui ,  ui  ait  sanctiis  Hierotiymus  in  epi- 
stola  nd  Magmm  adversus  ioviniaoum ,  cunctnin  sae- 
culi  conrtnet  disciplinnm  :  qiiid  clegniitius  Octavio 
Miiiiicii  Felicis  ?  Neque  Arnobio  sita  defuit  etO(|ueii- 
tia.  Lactantii  lihros  divinarum  Inttiiniionum  omties 
conseniiiNU  TuUi.inam  elo(|iieutiaiii  redolcre.  E  iam 
luouhrationes  san("ti  Hloronynii ,  Umen  elsi  is  iu  epi- 
stola  ad  Pammachium  scrihat  dissiinulnnd.im  cl  fu- 
gicndani  e>sc  eloquii  vcnusintem  iii  inierpreLiiioiie 
ecclesiastica .  quim  ipse  vitavii  in  iuierpreiniioiie 
librorutn  sncrd^  Scriptur.i*,  rheioricx  lauieii  flosculis 
uhiiiue  abund.iiii  i*t  nml)itio<n  cloqoeniia  ,  ei  illomm 
qui  hoc  scrihendi  genereiiluntur  d(*reiisioiiem  suscepit 
in  eadetii  epistola  ad  klagnum.  Ex  quo  necessnrio 
consequitiir  reprehensioni  ohtioxios  esse  auriorcs 
ecclesiasticos  nielioris  "•  notnc,  si  ceiisun  a  sancto 
Augiislino  laia  ndversiis  haiic  Cypriani  cpistolaui 
justa  estac  le,iitima.  Qiiare  amplecienda  oinuiiio 
mihi  vid«'tur  Laciantii  sententia  qui  (lih.  v,  cap.  i  ) 
nit  scieiiiiam  lilterarum  iiou  inmlo  uihil  ni»cere  re- 
ligioni  atqiie  justitiG^ ,  sed  etiam  proilcssc  quainplii- 
riiuuui  si  is  ({ui  e.is  didicerit  sit  virtutihus  iiisiru- 
ciior  et  veritaie  sapieiitior.  Elinm  is  qui  aono  1485 
procuravit  edilioiiem  Venetam  operum  sancti  Cy- 


m  DIVI  CYPRIAM  EPISTOLA  I.  191 

fnoiies,  Donate  charissime.  Nam  et  prnmisisse  mc  A  in  quieteru  solenmes  nc  slatas  anni  ^  fatiscentis  iii- 


niemini,c(  reddcndi  (empeslivum  prorsuslioctempus 
es(y  cuni  o,   indulgenie  vindemia,  soluius  aninuis 


diicias  sortitur «.  Locus  eiiam  cum  die  convenit  et 
mulcendis  sensibus  ac  fovendis  ad  lenes  auras  blan- 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Quod  ir.  Ben,  Bod,  5.  Quo  Lamb.  Eb,  Un.  Nc.  i. 
Spir.  Thu.  ro$$.  Vict,  Quo  indultis  vindemiis  resolulus 
roM.4. 

1»  Smatas  Lam,  Ben.  Ebor.  lin.  NC.  1.  Reg.  Vois.  4. 


Sed  inaU.  Raias  Fos$.  VicL 

<:  Sortialur  Lam,  Bod.  3.  Ebor.Lin*  NC.\.  Ben.  Foss. 
Vict.  Voss.  4.  Feriaiur  Thu. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


priani  i(a  loquitur  )n  pra^fatione  sua  :  ASquo  enim 
saUs  animo  ferre  nequaquam  possum  recenliorum  quo- 
Tumdam  novam  hasresim ,  qui  nullum  oralionis  florem 
setfUenles  putant  qnod  expoiilo  limatoqne  iractatur  elo- 
qwo  rei  sacrte  admodum  officere.  Et  paiiln  post :  xVam 
51  etoquentiam  rem  mediam  esse  agnoscunt ,  qua  et  recte 
uti  et  male  possumu^  quh  mentis  compos  dicere  nudet 
non  debere  dognmtis  christiani  professores  in  defen- 
denda  verilate  ea  uti  qua  in  extollenaa  falsitate  omnes 
abu»  sunt  gentiles  ?  Ita  eliam  sensit  Jonnnes  Maldo- 
naliisscribens  ad  Petrum  Madurum  :  Ctir  enim,  inrinit. 
Christus  non  habeat  meliores  orniores  quam  diabolus  ? 
Jo  eadein  (juoque  ^ententia  fuisse  Joannem  Sichnr- 
dum  li(|uet  ex  pra^fatioiie  ejns  ad  Ibros  Recogniiio- 
num  snncti  Clemenlis.  Extnt  in  volumine  Oraiionum 
M.  Antonii  Majoragii  oratio  adversus  eos  qni  or- 
nand»  oraiiunis  stndiiim  et  diceiidi  elegantiam  vi- 
tnpcran( ,  eornnque opinionem  vocnt  l)a*resiin.  Pau- 
liis  quoqiie  Cortesius  in  procemio  libri  sui  ^ententia- 
runi  damnnt  eos  tlicologos  qni  disserendi  elegantinin 
a  (beol<»gia  sejungunt.  Et  niiiilominiis  >ernin  est 
qiiod  ait  sanctus  Uieronymiis  in  episiola  (/e  Ff/io  pro- 
digo  nd  Papam  Dnmasiim,  in  ec<  lesias(icis  rebus  non 
quapri  verba  sed  sensus.  Iin  etiam  sensit  Fausiiuiis 
episcopiis  in  prarfatioiie  libri  de  Fide  coiura  Aria- 
itos  :  In  causa^  in(|uit ,  fidei  non  sermonum  sublimitas 
requirenda  est  ,  quando  ipsa  sola  testimonia  suffi' 
ciunt. 

I. —  Bene  admones.  In  libro  Fuxeosi  scriptum  est : 
Vere  admones,  et  in  niargine ,  Alii  dicunt :  Bene. 
Hanc  porro  lectionem  esse  nieliorem  ,  pra*(er  auc(o- 
ri(a(ein  ve(eruin  exemplarium ,  probatur  eiinm  au- 
etoritate  RuGni  in  prologo  Homiliarum  OriKenis  in 
NumeroSf  apud  Henricnm  Valesiiim  iii  annoiationi- 
bus  nd  Bistoriam  Ecclesiasticam  Eusebii  (pag.  129),  tibi 
sic  babctur  :  Ulor  verbis  libi,  frater,  beaii  martyris. 
<  Bene  admones^  Donate  charissime.  Nam  et  promisisse 
mememini.i  El  paiilo  po*il :  iSed  reddendte  poUicita' 
tioni  non  lenipeslivum ,  ut  ille  ait ,  sed  tempestuosuni 
nobis  lempus  iic  turbidum  fuit.  »  Ex  his  interim  beati 
Cypri:ini  verbis  colligi  posse  videtur  itliini  in  hac 
epistola  respondere  ei  qiia  Donattis  eum  admonue- 
rat  uti  proiuissis  ac  rect^pio  sno  satisf.icerei.  Non 
inde  lainen  colligi  debel  epistolium  quod  Pnmelius 
invenil  in  codico  Cnml>eronensi ,  qiiodque  nos  iiive 
niinus  etiam  in  veteri  libro  qui  fuil  Franci^C(  Pi- 
iboei,  inde,  inquam,  colligi  non  debetepisiolium  il  ud, 
in.ciijus  fronie  posiiuiii  cst  nomen  Donati  ad  Cypria- 
niim  scribeiilis.  esso  adinoiiiticmem  qiia  perniotus 
Cyprianiis  haiic  epi>lolam  ad  eurn  dedit  N«*n  dubita- 
bat  Panielius  qiiin  legitiiMis  Douali  foetns  esset» 
eamque  sen(en(iam  facile  amplexiis  esi  illiistrissi- 
mus  cardinalis  Baronitis  iii  Annalibns  ecclesiaslicis. 
Alii  iliud  ut  S|iurium  rejeceruut,  quoruin  C';oopinioiii 
liilienter  arcedo.  Et  (aiiien  arbiiror  istic,  nti  fecere 
Rigaliius  el  episcopus  Oxoniensis ,  es^e  poiiendum , 
neqnain  mihi  negligeniiam  curiosus  lector  iinpu(are 
possii.  Sic  ergo  babet : 

Donatus  Cypriano.  Credo  te  retinere  ,  sanctissime 
Cypriane ,  quw  nobis  fuerit  apud  oratores  garrulitas, 
unus  sensus,  una  cogttatiOy  individua  dilectio.  Quare 
non  et  in  divina  lectione  ita  animis  roboramur^  aut  non 
ea  semper  nobis  fnit  cogilatio,  sicut  promillebanmSf  ut 
simul  crederemus  ? 


Donate.  Doiiati  nomen  vulgatissimum  erat  in 
Arrica ,  nt  etiam  scriptiim  est  lu  capite  terlio  epi- 
stohe  socuiid:c  snncli  Auguslini  ad  Eleusium  .  67o- 
rium  et  Telices.  Se(|Honti  s-.i^culo,  Lnc(nntius  libruin 
de  Moriibus  Persecutorum  scripsit  ad  Donaium  con- 

B  fessorem  ,  iliiim  ipsnm,  u(  opinari  licei ,  cni  die^vil 
etiam  ribrum  dc  ha  Dei.  Persto  enim  in  ea  sen(en- 
(in  qnam  prouipsi  cum  ederem  librum  de  Mortibus 
Persecutorinn.  Scio  virum  opdinum  e(  mihi  reveren- 
dum  Nicolaum  Le  Nourry  aliier  sensisse,  el  Dona- 
tinn  ctii  iiiscriptus  est  lilier  de  Jra  Dei  piitasse  fuisse 
diversiim  ab  eo  cuius  nomen  ex(a(  in  initin  librl  a 
me  ediii.  Divcrsos  auiem  fuis^e  binc  se  prob:tre  pu- 
tavit  vir  opiimus  qiiod  ex  libro  de  Ira  Dei  mani^s- 
tiim  sit  Donalum  cui  dicatiis  est  fuisse  recenter  con- 
versum  nd  religionem  Christi ,  quod  de  alio  dici  iion 
posse  ait.  Erravii  in  noniiue  vir  clarissimns.  Trans- 
tulit  ad  Donninm  ea  qiis  pertinebant  ad  Demetrin- 
ninn  ,  cui  dicatus  esl  liber  de  Opificio  Dei ,  e\  quo 
con^tat  Demetrianuni  rudem  adhiic  fuisse  nostrornm 
mysterioruin. — '^'  Donate.  Incodice  sancti  Arnulphi 
MetensiHScriptum  est :  Bene  admones,  frater  charissime 
Donaie. 

Indulgenle  vindemia.  Ennodins ,  lib.  ix,  epist.  2  ; 
Sit  inter  nos  felicium  vindemiarum  viee  colloquium. 

C  Solemnet  ac  siatas.  Mullum  variant  in  hoc  loco 
lihri  veteres.  Quidnm  enim  liabent  stalutas  |iro  rataSt 
alii  ratas  tulasqne^  vel  ratas  tantum.  Unus  vero  habet 
solemnes  ac  rutas ,  et  siipra  lineani  vel  siatulas.  Ego 
pr:i'fei'0  lectionem  viilgatnm,  qiiae  niihi  videinr  optima 
et  crrtissima.  Nam  Cicero  dixit  alicnbi  solemne  et 
stalum  sacrifieium  In  lege  iii  Cod.  de  Dilaiionib.,  le- 
giliir  :  FeritBsunt  vel  repeniince  vel  solemnes.  Solemiies 
autem  juriscoiisuKi  oas  esse  niunt  quae  siint  anniversa- 
riusnc  legiiima:.  Recte  igitur  Cyprianns  dixil  indncias 
sive  forias  solemnes  ac  staias,  quas  ideo  statns  appeltari 
ai(  Festus  quia  certo  siatuioque  die  observantnr  Vidc 
Mncrobiiiin  lib.  i  Satum.^  cnpul  16,  et  Juretum  ad 
Symmachum ,  lib.  lu,  epist.  21 ,  ad  illum  locum ,  ei 
feriarum  reliquice. 

Loeus  eiiam.  Ciccro  in  libro  de  claris  Oratoribus  : 
Sed,  quofacilius  sermo  explicetur,  sedentes ,  si  videtur^ 
agamus.  Cnm  idim  placuissei  illis,  tum  in  propatulo 
propler  Platonisslaluameonsedimus,  llieronymns,  bb.  ii 

l^  adversiis  Jovini:iiiuiii  iPlttloniciqnoqueetSloici  in  tem' 
plorum  loeis  et  porticibus  versabantur.  Rusdcus  diaco- 
nus  iii  pr.ifa(ioiie  dinlogiadversns  Acephnlos  :  Silen' 
tium  loci  et  lemporis  commoditas  et  commune  constitu^ 
lum  et  ab  aliis  rebus  ferios  nobiscum  interim  concurrunt 
simui 

Fatiscentis  Id  es(  fessi  cdnbenlis,  iil  apud  Vir- 
giliuin  (*l  Ovidium.  Haiic  lociionein,  qu:e  optima  ci 
verissima  es(,  non  inveni  nisi  iii  uno  libnimeovcteri 
optiiiio.  Reliqni  omnes  et  omnes  edi(ione8  h.ibpnt  /Vi- 
tiganiis.  Lucretius,  libro  III,  loi|uens  de  anima,  cum 
dtxisset  eam  ceu  fumuni  dissolvi  in  altas  aeris  auras, 
addit, 

Simul  xvo  fessa  faliscli. 

Et  lib.  V  dicit  omnia  vinci  ab  xvo,  etiam  saxa  et  altns 
(urres, 

Ei  dehibra  deum  simulacraque  fessa  fatisci. 
Sitnilem  erroremin  Actis  sanctarum  martjmtm  Perp^- 

Digitized  by  VjOOQIC 


m 


DIVI  CYPRIANI 


196 


dieritis  «utumni  hortorum  focies  amoena  consenitt. 
llic  juciiiKiuin  sermoiiihus  (iieni  ducere  et  siudenii 
bus  A  fabulis  in  divina  prsBcepla  conscienlinin 
pecloris  erudire.  Ac  ne  colloquiuin  ^  nostrum  arbi< 
ler  profaiiiis  impcdiat,  aiit  ciamor  intemper.ins  f^* 
miliie  strepentis  obtiiiidat  ,  pctdinus  hanc  se- 
dein.  Daiit  secessuni  viciiia  secrela ;  ubi  dum 
crralici     palmitum    lapsus    nexibus   penduiis    per 

LECTIONES 

•  SuipeiUibiis  Vtcl, 

b  Eloquium  Lam.  Ebor.  ti».  NC.  i.  Ben. 
^  Viles  videraus  Eb,  M-  Pem.    Lam.  Reg,  Vites  quas 
videmus  Bod,  3.  NC.  i.  Spir»  Pem.  El.  Mm.  Fossat.  Vi- 


A  nriindines  bajuhs  repunt ,  ▼iteain  porticum  fron- 
de;i  leeia  recerunl.  Bene  bic  studia  iii  aiires  da- 
nius ;  cl  dum  iii  nrbores  et  in  vites  *^  obicclanle  pro- 
speciu  ociilos  nmoei):imus,aniiiiuiiisiinul  ei  nudiius  in- 
siruit  ct  pascit  ^  obtutus  :  (luamquam  tibi  sota  nunc 
gratin ,  sola  cura  «^  sennoiiis  est.  Coiitemptis  volu- 
ptari;e  visionis  iitecebris,  in  me  ocutos  luus  ^  flxus 

YARIANTES. 

deiBos  oblectaotem  prospectom  Ttm,  £i  vites  Oxon, 
A  (Jt  pasck  SaHs. 
^  Cura  uuDc  Mich.  Viet. 
f  Oculos  tuos  (ixus  es  Oxon. 


STEPH.  BALUZU  NOTiE. 


tuoi  el  FelicUalis  nnnotavitLncas  Holsieniu^f  ubi,  pro 
eo  quod  legitur  dp/aii^a/iom6(a,ceiiseile<;eiidum  essc 
de  faclionibni.  (Male  c«»dicum  propc  oiiiiiium  cl  edi- 
lioiium  l»3('tioni  Baliiziue  «x  uno  iiliro  siibsiiluii  faii- 
sceniiM.  Faliganlis  eoiju  idem  esl  ac  jocantit^  ludentis. 
C\\  Clir.  Gfr.  &|iilleri  obs<.  ad  5  ioca  epigi.  Cypr., 
Gerc  1776,  p.  2  s  iq.  Goi.diiorn.) 

Studenl^bus  fabulis.  Hgo  semper  exisiiinavi  lociim 
liuuces>eiueHd03uiii  el  viro^  dpctissiinos  fnjslra  bac- 
icnus  laborasse  ineo  euieiLdaiulo  v/el  explicando.  Cum 
vcro  ci  quimrcu)  mediciiiain.  occurritmiliicoinmqiao- 
(i.iin  forlcan  esi^e  \ofi^wi  stndemibus  cuni  voce  tadenti" 
biis,  Mlisikieii^wrludemibusfuliutis,  ulapudMinucinm 
fubnlis  fatlenlibus.  N.im  fabulis  luflere  dixil  Ausouiiis 
iii  cpistola  tcriia  ad  iibrum,  ui  eat  ajl  Pidbiim  :  Sue- 
scnt  peritis  fabulis  snnut  jocnri  et  tudere.  Ludentibus 
igilur  f  ibuiis,  sed  peritis  ei  seriis,  coik>i|uiuniag6bant 
Cypriaiius  ci  DonaLus.  |Sei|ue  eiiim  piitamiuin  est 
coru^)  seriiiones  fuisse  lutlicras  aui  reruiii  co|lof|uia 
levioruin,  cuin  de  rebu.H  iiiaxiuii  momeiiti  ad  glori:)ni 
ci  leligioncm  suiuuii  Dei  pcitiiieutiijus  traciareiur 
iiiler  viros  graves  :  nt^i  si,  qui  in>s  esi  dialogoruin , 
Doiiatuin  c.i  i>e  ip^uin  loculos  es9<!  supposiiii  Cypria- 
nusqiia:  nuinquain  loco^i  (Tanl.  iit  (Je  ^e  ipso  ei  Var- 
rone  ait  Cicero  in  iniU(>  Acadeifiicuruni  Qwestionum, 
Julius  Finnicusin  pra^faiione  librorum  dc  luHiituiione 
Mal  cseos,  honeslas  et  varias  serowtmm  fabutas  sere- 
bamus. 

Erudire.  Decsi  iiic  aliquul ;  sensus  eiiiin  n'm  esi 
inleger.  Sed  snnt  pieraquc  isiiusmodi  in  Cypriano. 
Ciiui  viderci  auLem  Lomber.us  seosuiu  wm  esse  inte- 
grtiin,  slc  vertii  liuiic  locum  ac  si  Cypriauiis  scri- 
psi^s«*t,  conscientiam  pecioris  erudire  juvat. 

Familiw  strepentis,  Sancius  llieronyinus  iii  Ept- 
slola  ad  liemetriadem,  da  virginitate  servanda^  eam 
iaudat  qiiod  inter  gemmas  et  sericum,  inter  eunucliorum 
et  pueHaruni  catervas,  et  adutalionem  et  nonisterioi  fa- 
mHice  perslrepentis ,  et  exquisitas  epulas .  quas  ampla 
doinus  preebebat  abundantia ,  appetisset  jejuuioram  la- 
borem,  asperiiaiem  vesUum ,  vict>>s  conmenliam.  Iieui 
iii  ejiislola  ad  Lcetam^  de  institutione  filim,  nxuiei  ne 
iuicrsit  iiu.tiis  scrviiorum,.  iie(|ue  fannlue  peisire- 
pcntis  lusibus  misceatur.  Et  in  calce  iibri  adversus 
Uelvidium/uxier  incoiiimoda  matrimonii  rursiim  na- 
nicrai  f.iiniliaiu  pcrstrcpentcm. 

Petaiinis  hanc  sedem.  Cital  buiic  locum  Abaelar- 
dus  iii  exirciiio  libro  ii  TlieologiiB  Christianw. 

Eiraiui  palmitum  nexus.  Cicen»  jui  libio  de  Sene- 
ctuie  :  c  Viiis  quidcm,  qua:  iMtura  cmiuca  esi,  el  nisi 
fulta  sit,  a(I  teirain  feriiir,  eadein,  ut  secri^ui, 
claviculis  suis  <iuasi  inaninus  quicquid  est  nacta 
cooiplcctilur,  quam  serpeiiiem  miiltiplici  lipsu  et 
crraiico  lerro  ampulans  coercei  ars  agricolaruin , 
ne  silve>cal  scrmeinis  et  in  omncs  partes  runda- 
tur.  » '^'Sidonius  lib.  v,  Episi.  17  :  c  llic  pars  sub 
iinibra  palmiiis  aditlti  quom  siipitibos  altaiM  cantct- 
latimque  peiidfinlibui»  painpiuis  sui^cnlucia  texue- 
lal.  >  Vide  iiifia  in  iiolis  ad  libruin  priinuiii  Tcsii- 
monioruin  adversus  Judceos  cap.  21,  iu  voce  cilicium. 


B      Viteam  porticum.  Virgilii»,  lib.  iii  Georgieorum : 
Hic  noctem  ludoducunt,  elpo(*ula  laeti 
Fermeuto  atque  acidis  imiiautur  vilea  sorbis. 
Prudenlius  in  Hamartigenia : 

Si^pibus  et  densis  valleuiur  viiea  nira. 
Et  in  Hymno  anle  cibnm  : 

Uic  ubi  vtlea  pampiofo 
Hradiia  paimiie  luxuriant. 

Frondea  teck.   Ex  Virgilio,  lib.  iv  (leorgicorum^ 

Et  froQdea  seinper 
Tecta  petunt. 

Ovidii»,  lib.  iii  Fasiorum, 

Frondea  &cta  casa  est. 

Arator,  lib.  11  Actuum  Apo$lolicorum,  dixit  frondeam 
comum  veris,  Sic  Cicero,  enairaiurus  sermoNes  inter 
ipsuui,   UMinlum  fraireni  oi  Tituin  Poiiiponium  Atli- 

^  cuiii  babitos  de  legibus,  cum  dixisset  Platonein  ouni 
Clinia  et  cmn  Lacedx^noHio  Mogiilo  a^iivo  die  in 
ciipreft^eUa  Cnitliorum  et  .sfiatiis  sylvesiribiis  de  iiisii- 
iuiis  rcrum  publicaruui  ac  doopiintts  leKibus  dispu- 
usdC,  ait  se  ei  Quintum  et  Aiticnm,  inier  procerissi- 
mas  populos,  iii  viridi  opacaqiie  rjpa  inanibiilantos , 
tiiin  autein  residentes,  quxsiisse  iisdeni  de  rebus 
ali  }uid  uberius  quam  loieiuiis  usus  desideret.  Sic 
Luciaiiu^  in  Diqtogo  domus  Socraiein  ait  snfo  platauo 
froiKleoie  et  bcrba  virescenie  (*i  fonie  linipido  sedisse 
cuiii  Pbaedro  Myrrbiiiusio.  Vide  Sirmondiim  in  imiis 
ad  Sidoiiium,  lib.  ii,  Epist.  1,  iii  verbo  hyppodromus. 
Jn  aures^  C«>dex  Beccensis  babct  m  aurae,  quod 
salis  Cimgruit  cum  bis  qua;  sei|uuntur. 

Animus  simuL  Idem  codcx«  anima  simul  et  au- 
diius  instruiiur  el  pascitur  obtutus. 

Oculns  tuus.  Il£c  esi  lcciio  veterum  cdilionom 
et  plurimoruiii  veierum  codicuin  opiimuB  noix.  Pri- 
nuiS  omiiium  Rigallius  mutavii  f i  edidit ,  ortt/o«  tuos 

D  fixiis  es.  SecuUi  est  poslea  cditio  Aoglicana ,  qua>  Bi- 
galiiaiiam  iinitata  csi ,  quamvis  in  ea  adnolalnm  mi 
leciioiiem  <|u;iin  iios  revocanius  extare  in  piuiibus 
nniiquis  codicibus  inauuscriptis.  Miror  autem  eam 
lectio  >ein,  quse  latina  mm  est,  potuisse  placere  boiiii- 
nibus  erudiiis.  Oriani  lilaui  es^e  mauife-^iuui  esi  ex 
((crmutiiione  liiteraruni  o  ei  «,  quas  Quinlilianiis, 
lib.  I,  cap.  4,  adnokii  olini  peisa^pe  muiaii  solitas  iii 
scribendo ,  quod  etiam  adnotatum  reperi  iii  libro 
prinio  i^risciani.  Iiaqiie  in  vetusiibsimu  et>is4ol  iruiii 
sancii  Cypriani  codice,  1505  bibliotbecai  C  lberiin;c, 
qui  fuit  oliu  Tbiiaiiai,  diserte  scriptuiii  esi  oculos  tuos 
fixus  est,  sed  supra  liueam  litiera  u  juncia  esicuni  liis 
diiabus  vocibus.  ut  sciret  lecior  eiiiendatiiMiem  esse 
et  cam  csse  vcrain  lectioiicm  qua:  superp<»siia  erai. 
Nani  ego  s:i;pe  vidi  iii  veiustiscudicibusaliomm  ocri- 
ptorum  eumdemmoduin  eiuaidaiionis  scfrvaturo,  ni- 
luirum  iibi  per  errorc.n  scripta  ciat  liilflra  o  suf»cr- 
positaui  esse  liiieram  ti  cl  c  coiivcr&o.  Coniirmat 
autem  leciioncm  libri  Colbertini  eiiani  ille  qui  fuii 


107 


EPISTOLA  I. 


198 


cst.  Taro  atirc   quam   «  mciile   toius  nudiior  es  ,  A 
ci  iioc,  amore  quo  diligis. 

II.  Caeterum,  quale  vel  quantum  est  quod  in  pcc' 
tus  tuum  Yeniai  ex  not)is?  Exilis  ingeuii  angnsta 
inediucritas  lenues  admodum  fniges  parii,  nullis 
ad  copiani  foecondi  cespiiis  culuiinibus  ^  ingrave- 
scit.  Aggrcdiar  taiueu  f.icullate  «^  qua  valeo ;  nara 
et  maieriu  dicendi  facit  ineciim  ^.  lu  judiciis, 
in  cpncioiie  ^  pro  rosiris,  opulenta  facundia  vo- 
lubili  '  ambilione  jacielur.   Gum  vero  dc   Doini- 


no  Deo  b  vox  esl,  vocis  ptira  ^  sinceritas  noa 
el(M|uciitiic  *  viribus  nilitur  ad  lidei  i^>guiiieula  , 
sed  rebus.  Deniijue  accipo  noii  diserla  sed  fortia, 
nec  ad  audieMtioc  popularis  illecebram  ^  cullo 
scrmone  fiicaia  i,  sed  nd  divinam  indolgeniiam 
pr;edican(laiii  rudi  verilaie  siinpricia.  Accipe  quod 
semitiir  aniequam  discilur,  nnc  per  uioras  te.iipurum 
longa  agnitioiie  colligitur,  sed  compeiidio  gratia;  ma- 
turaniis  bauritur. 
111.    Ego  k  cuin    in    tciicbris    atque    in   nocte 


LECTIONES  YARIANTES. 


*  Qtto  ore  qua  Lam.  Lm,  NCi.  Ebor.  Vost.  3.  Tam 
ore  quain  Bod.  5.  Fomt.  Spir.  Rem.  Erasm.  Mam,  9.0- 
reH.  Quo  more  qua  raente  Tnn.  Vicl.  0  quam  recia  meute 
Vo$8. 4.  Quaiu  ore,  quam  niente  Oxon. 

b  Culuiis  Oaxmr 

«  Facullattiiii  Wert. 

(1  Momm  Goul. 

«la  judicii  .coQleDllone  Vict.  Un.  Goul.  Judicii  con- 


B 


cione  Thu.  Fou. 
f  Nobili  Fab. 

f  Douiiao  et  de  Deo  Fo$^.  El  de  DOmino  et  de  Deo 
Thn. 
^  Purce  f^08$.  4. 
i  Illecebrys  Ar.  Lam. 
j  Fucaiaiii  Thu. 
k  Krgo  i  amei.  nuUis  proesidiis  posuil. 

STEPII.  BALUZII  NOTiE. 


Baymundl  epi«eopi  Aeconensift,  in  qiio  scriiitum  erat 
ocului  tuus  fixus  es.  Qiiare  recie  mea  scntenlia  fecit 
Lucas  Fredericiis  R«'inli:irius,  qiii  iii  sua  Epistolarum 
saiicti  Martyri^  editione  vetcreiu  lectionem  n^vocavit, 
et  ad  margiiiem  rejccil  eam  quam  Rij(altius  suii^lttU'^- 
rai.  Pliuius,  lib.  xi,  cap.  57  :  Aftimo  auiem  vid*'invSt 
animo  ceminms.  OcuH^  ceu  wsa  tfua^dnm ,  mibilem 
ejus  partem  accipiunt  atqne  transmitiunt. 

Tum  aure.  Aiilea  leg«'baliir  tam  ore  qnnm  mente, 
pessinio  sensu.  ^&i\U6  enlm  oi^e  nudimiis ,  sed  aure. 
Psalmo  XLviii :  Auribus  percipe  verba  orismei^  et  aiibi 
satpe.  Huiic  Cypriani  lueuiu  fgo  euieiidaverHui  ex 
cerlisslma  coojeciura.  Putaliam  auieni  me  primum 
fuisse  qui  illiim  eineudasset;  veruin  postea  depre 


pliiiis  uberiorem  fieri.  Ammianus  Maroellinus,  inilio 
libri  XVI :  Insirumenla  omnia  niedwcrts  ingenii  si  snf- 
feccrinl  commoiurus. 

Culmirtibus.  Ita  omnes  editiones  antA  PameHa. 
nnm.  Coiiseiitiuiit  eliam  veleia  extmplaria.  Qiiaiii- 
quum  auteiii  vox  culwis,  qiiamPaiiielius  alleri  .subali- 
tiiii,  boua  sit  et  boniim  sensuiu  lonstituai,  revocaii- 
daiii  esse  putavi  veierem  lectitjnem  ,  qii;e  el  ips.1 
opiiina  cst  :ciiluien  enim  siguiiical  suuimiiatem  ali- 
ciijiis  lei.  Iii  «odice  Tiiriuieusi  scripium  esl  cuhnini- 
bu$,  ei  sup^i  liii&iiii  vel  cuimis. 

i\on  eloqneuiice  viribns.  Hieronymus  in  episfofa  ad 
Pnmmachium  pro  libris  suis  adversiis  Joviniaiiiiiii 


1UI99C     UUI     lilillll     ClllCIIUclSact  ,      VCIIIill    UUMitCa     UCUI6  n^ I  .■  ,.,     .  .       j.. 

heiidi  eaiii  emeiidalionem  fuisse  factaiii  aiiie  me  a  C  r'  ^?  ^{or,nentmm ,  qnam  pro  Chrislo  in  Ucerone  con 


Rigaltio  iii  obscpvaiioiiibiis  sois.  Ne(|U('.  uiilii  placet 
ceiisura  Groiiovii  censeiitis  lianc  Rigaltii  eiU'  ndwtio- 
nein  noii  esst*  legilimam  :niliil  eniiii  ad  buiic  1  cmn 
faciuni  verba  Plioii, atientns et  penden^^qm'  Gi^^ouovius, 
Hb.  111  Observat.f  cap.  12  ,  aUerl  ut  osiendat  voeem 
^e  noii  esse  liiutaiidniii  in  aure, 

Totus  auditor.  Plinius  lib.  u  cap.  7,  l0(|ueiis  de 
Deo  \Toius  est  visus  ,  loim  audiius.  Item  Novaiianiis 
in  iibi'(»  dc  Triuilate  :  Cmeruin  ipse  lo^us  oculus,  quia 
totus  videt ;  toius  auris .  guia  to  us  audii.  Hiiic  sauctus 
Loo  papa  in  seruione  Nativiialis  Doiniiii  :  Dominus 
tuiis  ubique  praseus.  Ei  Cyprianus  ipse,  iu  initio  iibri 
deOrationeUomjtntca  (pag.  lOi),  ail :  Deumubiquo  esse 
prcesentenu  dudire  onmcs  ei  videre. 

II. —  ExUi$  ingeniif  Ili«-ronymtis  in  prrfaiioiie  libri 
teriii  i\\  Epistolaiu  ad  Galaias :  '^^  Exilis  ingenii  rivulum 
vix  parvo  strepenliim  murmwe  sentientes.  Uuriciijs  epi- 
scopus  Lciuovensis,  lib.  i,  Episl.  lO  :  Ue  hcinlis  labo 


lemnis,  in  parvulis  non  requiras  Ecclesiastica  inlerpre' 
tatio,  etinmxi  hnbet  etoquii  venustatem,  dissimulare  eam 
debet  et  fngere. 

Son  diseria.  nieronyimis  in  epistola  ad  Nepo- 
lianum  di;  vila  clerlcoriim  :  Audi  tgitur ,  nt  beaius  Cy- 
priauus  ait,  non  diseita^  sed  jortia.  Roriciiis,  lib.  i, 
Epist.  17.  Certi  sumus  {[Uod  uon  tam  diserta  cupiiis 
audire  sed  foriia.  Jiiliaiius  Pomeriiis,  lib.  iii,  de  vita 
contemplutiva,  cap.  34  :  Prudenlibus  viris  non  placent 
phulerata  sed  fonia, 

Nec  ad  audientice.  Codex  episcopi  Acconeiisis, 
nec  audientioB  popularis  illecebra  cutto  sermone  fu- 
cata. 


UL  —  Ego  cum  iti  t^wbris,  Ctifttbunc  lociimsantius 
Aiigustinus.  Sermone  312,  iu  nova  editione»  Yidelur 
auicin  Sedulius  ab  boc  loco   mutuasse  qu»  di;  sua 
coiiversioiie  ad  Deum  scFjbil  iu  Einsiola  ad  Macedo- 
.  niuii  1.  Cmih  5a?CM/ari^*««i^t7i4r  f/iic^iii  of<!i«//«/iM,  impiil, 

rare  egestate  ac  sleriliiale  exilis  ingenii.  Syiuiuacliiis  j^  i>/m  impatientis  ingenii  ^  guod  Divinkaiis  iu  me  pvovi- 
lib.  jx  ,  Epial.  10  :  ^ei  ingenii  exilitns  etiam  purnm  ^  dentia  generavit,  mn  uiililati  onimat  sed  inani  vilw  de* 
wiira/Mr,  Aliis  verbis  idciu  dixii  Luciaiitius,  in  capiic      penderem^  el  tilterariai  solaria  disciptinte  tusibus  infrvc 


priiuolibri  deOpiiicio  t)ei:  Qnantum  po^^ibUiias  intel 
Ugeniice  ni^ pervidet.  CassWuiis  in  pJMraiiono  Coli.i- 
lioniiin :  In  quantum  tenuitas  noslri  suffecit  ingenii. 
Juliiis  Firmicits  iii  piMf.iiione  de  Iiisijiutione  Maiiie- 
seos  :  In  nobis  tenue  est  inqenium.  Pro  quo  Martialis 
lib.  IX,  epigr.  51,  dixit  pusitium  in§emum  Hiciooyonis 
in  epitaphio  Nepoiiaui ;  Grandes  nutterms  tngpiia  parva 
non  sustinent.  Ariiuldiis  Bonevalieibis  iu  cditioiieAii- 
glicaiu ;  Sublimes  materins  sublimium  ingeniorwn  cxi- 
gunt  iractatores.  Recte.  Eleuim  magna  ingenia ,  iit  ait 
Velieius  Patercubis,  magnis  adjutoribus  egent.  Prae- 
clare  Quiniilianus  in  pr.ilaiiiuie  Oiatorianuu  iHdtitiH 
tioMUUi  :  Ittud  tamen  in  primis  testandum  e^t^  nihit 
prcecepta  at^ue  arles  vatere  ni^  odjuvante  nalura.  Qua- 
propter.fuideeritingeninmnon  magis  hwc  scripta  sunt, 
quaiit  di  agrorum  cutiura  slerilif^us  lerris.  Idem,  lib. 
viii,  cap   4,  ait  iil  terrain  culiu,  sic  animuin  disci- 


tuosi  operis,  non  auciori^  deservire ,  tandom  misericors 
Deus  rerum  eondiior  clementius  fufiricam  sui  juris 
aspexit  etsiullos  in  memtmdanw saptentiw  diuiius  haberi 
sensus  indoluii,  ac  [atuum  prudeniia  moriatis  ingeniuni 
coBtesii  sale  condivn  Mq^  ut  curnis  oculos  interior  culi- 
go  des^uit ,  per  sentes  dumosi  ruris  erfantia  in  tierbam 
ftorei  cesmiis  revolm  vgstigia ,  tntoque  uisH  metions  ar- 
burii  eulium  itlustraii  pecloris  Deo  dicuvi.  MiMuciiis 
Felix  de  se  loquen^ :  Cmw,  discussu caiigine,  de  tenthru' 
rum  profundo  m  tucem  $a]»mia^  et  virlulis  emergercm. 
Luciaiius,  pie  bvter  AMii^MSbeou^,  »pud  Ruliiiiuu,  iib. 
IX ,  cap.  6,  ussereus  fhkm  no^tram  advevsiis  geiiii- 
les  :  Hrravimus  etiam  nos  atiqumd»^  et  smiiUacra  qnm 
ipsi  finximus  dcos  cmU  ac  terrqa  pmabamuM  auc^ores. 
C  uHinofiiiinus,  instruclione  !i$ :  fiem  et  mo  (ui,  per- 
versn  mante  nmatus ,  et  vilam  isHus  saf/^uii  veram  csse 
pulabam.  \idc  ciiaui  Inslrucl.  \  el  33.       /^^^^T^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


199  DiVl  CYI'KIANI  200 

cceca  j.icerem,  cumque  in  salo  jaclntuis  ^  sae-Aneis,  froqii^Dtiore  comilatn  orTiciosi  agmlnis  ho- 
culi  nutabundus  ac  ditbius  vesligiis  oherraiitibiis  fliic>  neslatus ,  poenam  piitnt  esse  ciim  solus  est.  Tena- 
tuareni,  viue   ^    meae   nescius,    verilaiis  ac  lucis     cibus  seinper  illecebris  necesse   esi,    ut  solebat. 


alienuSy  difftcile  prorsus  ac  duruin  pro  iliis  tunc  nio- 
ribus  opinabar  quod  in  saluieni  mibi  dtvina  indul- 


vinolentia  invitel,  inflet  stiperbia ,  iracundia  inflam- 
met,  rapacilas  inquietet,  crudelitas  stimulei,  ambitio 


gentia  pollicebatiir,  ut  quis  renasci  denuo  posset,  ^  delectei ,  libido  prxc'pitet 


utque,  in  novamvitam  lavacro  aquae  salularis  anima- 
tus  c,  quod  prius  Tuerat  expoiierei ,  et,  corporis 
licet  ^  manenie  compage  ^ ,  bominem  antmo  ac 
mente  ^  mutaret.  Qui  possibilis  b,  aiebam,  cst 
tanta  conversio,  ut  repente  ac  perniciter  exuatur 
qnod  vel  genuinuni  situ  ^  materi»;  naiuralis  obdu- 
ruii ,  vel  usurpatum  dlu  seiiio  vetustaiis  inolevit  ? 
Alta  bsec  et  profunda  peniius  radice  sederunt. 
Quando  parciinoniam  discit  qui  epularibus  coenis  et 
largis  dapibus  assuevit?  et  qui  pretiosa  vesie  con- 
spictiits  in  auio  aique  in  piirpura  fuisil,  ad  ple- 
beium  i^e  ac  simplicem  cuUuiii  quando  deponit  ?  Fa- 
scibus  ille  oblectatus  et  honoribus,  esse  priv^tus 
et  ingiorius  iion  potcst.  Hic  stipatus  clientium  cu- 


IV.  Ha'c  egomet  i  sxpe  mecuni.  Nam ,  ut 
ipsc  ^  qnampluriiiiis  vitac  prioris  erroribus  impli- 
citus  ^  lenebar,  quibus  exui  me  posse  non  cre- 
dcrem ,  sic  vttiis  °>  adliaereniibtts  obsecundans 
eram,  et  desperaiione  ^  melioriim,  malis  meis  ve- 
luti  jam  propriis  ac  vernaculii  oiTavebnm.  Sed, 
post(|uani,  undx  genitalis  auxiiio  superioris  aevi  labe 
detersa ,  in  expiatum  pectus  serenum  ac  purum  de- 
supcr  se  iuiiien  ^  infudil ,  postquam  ,  cxlltiis  spi- 
ritu  hausto,  in  novum  me  hominem  nativilas  secuiida 
reparavit ,  miruin  in  tnodum  protinus  coiinrmarc  sc 
dubia ,  patere  cliiisa  ,  lucere  tenebrosa  p  ,  facul  • 
talcin  dare  quod  prius  difllcile  videbatur,  geri  posse 
qtiod   impossibile   putabatur  ^ ,  ut  esset  agnoscere 


LECTIONES  VARIANTES. 


•  Hujws  Voss.  i. 

1»  Forie^mOxon, 

^  AnnatubAr.  Lam.  Eb. 

^  Exponeret  :  corporis  licet  male  impressi  fere  oimies 
el  mss.  Corporea  BiffaU. 

^  Maiiente  matena  Thu, 

'  Hominem  ac  ineiitem  Vici. 

s  Quid  impossibitius  aiebam,  quam  Pem.  Lam.  Eb, 
Reg.  Quin  Pem.  Foss.  Sprr.  Aem.  Afantt.  Cui  Goul.  Lam. 
Ouoroodo  Vou.  4. 

^  Genitum  in  sinu,  mta  margimilts  vel.  eod.  Gemiuo 


Q  sllu  Voss.  4.  Spir.  Genilum  in  sinu  Bod.  3. 
i  Et  libido  (inecipitet  Thu. 
j  Ego  memmi  £oor.B€n. 
^  Nam  el  ipse  Lam.  Ebor.  Vow.  2.  Sict. 
1  linplicatus  Thu.  Foss. 
™  Segnis  vitiis  7/itt. 
°  Eram  despnratione  Thu.  Voss.  Fict. 
^  Desuper  se  lumen  deest  apud  Pam.  Rig. 
P  Coeperunt  add.  Vos%.  4. 

<i  Putabatur  esse,   agnoscere  terrenum  fiiisse  ,  quod 
prias  ut  vere  Dei  esse Lam.  Et.  Gout.  Vict. 


STEPII.  BALUZII  NOTiE. 


In  nocte  cosea.  Id  est  idololatria.  Hieronymus  in 
caput  tertium  Joti^e  :  Proponamus  beatum  Cyprianum, 
qui  prittt  idololalrio}  assertor  /ttil,  et  in  lanlam  gloriam 
crevit  eloqueniicB  ut  oratoriam  quoque  doceret  Cartha- 
g'mi\  audisse  tawlem  sermonem  Jonce ,  el  ad  pceniten  • 
tiam  conversam  in  tantam  veniue  virtulem  ut  Christum 
publice  praidicaret .  et  pro  iUo  cervicem  gladio  flecteret. 

Renusci.  Ntin  enim  nasciinur  sed  renasciiiiur  Chri- 
stiaiii.  TertuHianns  in  Apologetico  :  Fittnl ,  non  nas- 
euntur  Christiani.  Iieni  Hieronymus  iii  libro  adversus 
Vigilaniium  et  in  Epistola  ad  Lastam  de  Institniione 
jiUat.  Apiid  Primastuin  in  Prulogo  coiiimciiiarii  in 
Epistolas  Pauli,  Cbrisiiani  aiunt  ad  Jud:i'os  :  Fitios 
Aorahas  non  facit  nativUas^  sed  fidfs.yxde  quae  de  Chris- 
tiaiiorum  nativitate  ait  Munnultis  a  Girba  in  ConcHio 
Carihaginensi,  et  qiian  Pcmiius  diaconus  in  vita  Cy- 
priani  dicii  de  nativitate  coelesti 


triim  confudit  cum  Cypriano  Antiocbeno.  Porro  fas- 
ciumdecus  etimperiiimdixit  Coluiiiclla  in  pnefatione 
libroruin  de  Agricultura. 

Oficiosi  agminis.  \n  uno  ex  veteribiis  libris  meis 
\ef\i\ir  honestioris  agminis...  Sic  etiain  habcbat  codex 
episcopi  Acconensis. 

Poennm  putat.  Vide  qiiae  de  hoc  urgumento  an- 
notat  Casaubonus  ad  librum  tertium  Suctonii  in 
verbo  :  Si  nondominaris. 

lUecebris.  In  editionibus  Pamelii  et  Rigaltii  ad- 
ditur  <iMtteittm.  Angli  annotant  Pamelium  vi»cem  il- 
lam  addidisse  contra  fldem  omiiium  veterum  cxeni- 
plarium.  Qiiod  verum  esl.  Ego  enim  illam  non  reperi 
nisi  iii  uno  regio  quod  fuit  oliin  sancti  Martini  Tur- 
nacensis.  In  Divionensi,  in  recentiore  Remigiano  ,  ct 
in  uno  meo  scripluin  est  deditum.  Quod  indicare  vi  - 
detiir  adjectaiii  banc  vocem  fuisse  ab  eo  qui  ptilarct 


In  auro.,.  purpura.   Hieronymiis  in  EpistoU  ad  |\  deesse  hic  aliqutd.  Ita(|ue  arbitratus  sum  recte  cen- 


Heliodorum  de  Laude  vittB  soUtanWf  et  in  Episiola 
ad  Lastani  de  lustttutione  lili».  In  auroatquepurpura 
/«(/«re.M.Cattiapud  A.Gellitim,  lib.  ii,  cip.  18  :  Ftt- 
res  pnvatorum  facinorum  in  nervo  aUfue  in  compedibus 
wtatemagunt,  fttrespubliciin  auro  atque  in  pnrpura, 
Saiicius  Ambrosius  sive  quis  nliiis ,  lib.  iii  O/Jliior., 
cap.  3,  ait :  Sefcorum  tamen  oceuUa  furta,  divttum  ra- 
pinw  pubiicce  Sfiieca,  Epist.  l\xvi  :  Nemo  ex  istis 
quos  purpuratos  vides  felix  est,  non  magis  quibus  scep- 
trum  et  chUmigdem  in  scetta  fabuUe  assignunt. 

Faseibus  ille.  Ista  Cyprtanuin  de  se  scripiisse 
censaii  Guillelmus  Cave,  quia  puiabat  ilium  honori- 
bus  in  republic^  functum  antequam  fleretcbristianus. 
Yeriim  cuui  nuspiam  inveniamns  illtim  habuisse  liono- 
res,  inagisiratus,  iniperia,  nuila  iios  ratiomovere  po- 
test  ut  verba  illa  pertinere  putemus  ad  Cvprianum. 
Rhetorein  fuisse  scimus,  sed  non  proconsulem,  prae- 
torem,  aut  praesidem,  nec  ullo  alio  magistratu  func- 
tum.  Grror  ille  hinc  ortus  est  quod  Cyprianum  nos- 


suisse  Aiiglos  iilatn  esse  eliminaiidam. 

Litido  pracipiiet.  Seneca,  Epist.  x  :  7ttitc  auda" 
ciam  acuU ,  tibidem  irritat  ,  iraeundiam  instigat. 
Comiiiodianus  Iiistructione  63 :  Ubido  prascipitat.  (Jbi 
inierim  adnioiiendiim  est,  quamvis  res  siiexigiii  nio- 
menii«  in  veieri  libro  Gommodiani  isiic  scripium 
esse  Belligerare  cupis  pro  eo  quod  Rigaltius  edidit 
BeUigerare  quceris. 

lY.  —  Erroribtu.  Plerique  libri  veteres  et  editiones 
omnes  ante  Manutianam  praereruni  horroribus.  Et 
tanien  multi  libri  hibcnt  erroribus.  Qu<Ki  ego  puto 
istic  esse  melius.  Contra  paiilo  intra  rctintii  horrori' 
bus  in  hac  ipsa  Epislola,  ut  suo  loco  dicetur. 

Offavebam.  Ita  scriplum  vidi  iii  quibusdam  li* 
bris  veteribus,  pro  qtio  veieres  editiones  aiite  Rigal- 
tianam  adfavebam.  Iiitra  in  Epistola  tii ,  videmiis  of- 
focari  pro  suffocari  et  offectura  pro  effectnra  in  senten  • 
tia  quam  in  causa  baptismi  hairelicorum  protulit 
Hunnulus  a  Girba  in  concilio  Cartbagiticnsi.      ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


^*  EPISTOLA  I.  20i 

terrcnnm  fuiss«  quoJ  prius  carnaliicr  nalum  delictis  A  on.nc  -'  qnod  poss.imns.  Imle  yivimus,  indc  po^lc 


obnoxiuni  viveret .  Dci  csse  coopisse  quod  jam  Spiri- 
lus  sanctus  aniniarei.  Scis  ipse  profeclo  et  mecum 
parilcr  rccognoscis  quid  detraxeril  nobis  quidvc  con- 
tulerii  mors  isia  criminum,  vila  virlulum.  Scis  ipsc, 
nec  praidico.  lu  proprias  laudes  «  odiosa  ^  jacla- 
lio  cai ;  quamvis  non  jaclalum  possit  esse,  sed 
gralum ,  quicquid  non  virluli  hominis  adscribitur , 
sed  de  Dei  munere  pmedicaiur;  ut  jam  non  pcccnrc 
esse  coeperit  fidci ,  quod  anie  pcccaium  est ,  fue- 
ril  c  crroris  bumani.  Dei  esl,  inquara,   Dei   est 


LECTIONES  VARIANTES. 


mus,  indesumpfocl  conceplo  vigorc  «,  bic  adhuc 
posili  fuluroruni  indinia  pracnoscimns.  Sil  Canlum  li- 
mor  innocenliaicusios,  ui,  qui  in  mentcs  noslras 
indulgentiae  coelestis  allapsu  clemenler  Dominiis  In- 
fluxit  f,  in  animi  oblecianiis  hospilio  justa  Koblem- 
peraiione  tencaiur,  ue  accepia  ^  secnritas  indili- 
genliam  pariat,  et  velus  deniio  hosiis  obrcpai. 

V.  Cteicrum  ,  si  lu  innocenliae ,  si  jnslitiaj  vinm  * 
leneas,  si  iilapsn  i  limiilaic  vestlgii  tui  ^  inccdas,  si 
in  Deum  viribus  lolis  ac  toto  corde  suspensus  hoc 


«  Scribere  in  proprias  Ben.  Ebor.  Lam.  In  propriis  lau- 
dibiis  pem. 

^  Oiiosa  Sijir.  Bem.  Eras.  Foss.  ricl. 

«  Peccatum  fueril  Lam,  Ar.  Eb.  Generis  NC.  1. 

d  Dei  omne  Oxon. 

^'  Sampio  vigore  Voss.  4. 

'  Quod  in  meotes  nostras  clementer  Dominus  inOuxit 
Ar.  Ebor.  lunixit,  Ben.  Lam.  Bod.  3.  Voss.  4.  Spir.  NC. 


B  i.Pem.Eras.  Manut.  hi\iix\iiuorelL  Vicl. 
8  Justam  per  orationem  Ben,  Ar. 

r.!^?%  ^S"  ^^^^^^^  f,'  '•  P^*"-  ^^^s  Pem.  Lam.  Eb.  Ben. 
ro$s,  2  Necrecepta  Foss. 

i  Justilise  Semitam  Un. 
Thu^FoM^  »"ai«a  firmiUle  vesligii  Lam.  NC.  1.  Ebor. 

k  Vesligiis  tuis  Voss.  4.  iioreL 


STEPH.  BAHJZII  NOT^. 


In  proprlas  laudes.  Ruricius,  lib.  ii,  Episl.  i  :  Jn 
propriis  laudibns,  sicut  dicitur,  est  odiosa  jaclaiio.  Ita 
veius  codex  sancii  Galli,  pro  quoCanisiusedidiljac- 
taniia.  Quo  vcrbo  usnm  esse  Cypriauum  salis  constat. 
Vera  profeclo  csl  ill:i  Cypriani  senicntia.  Unde  iliud 
vutgaium  :  Laus  proprio  sordescil  in  ore.  Proverbio- 
rum  XXI  :  Laudet  te  alienus ,  ei  uon  os  tuum.  Augusti- 
nus  in  Epistola  ad  Valerium  Comilem  :  Et  ideo  de  te 
narratio  suavior  nobis  erat  quia  ea  dicebat  qum  ipse  non 
posses,  ne  qmdem  me  inquirente,  rescribere,  ne  luarum 
laudum,  auod  sancta  Scriptura  prohibet,  fieres  prcedica- 
tor.  Apud  Eusebium,  lib.    ii    Hisl.  eccles.,  cap.  30 


niultum  vituperatur  Paulus  Sam.sale„7s  ql.od^de  se  C  m  V^^^^^^^^^ 

magniricc  loqueretur,  non  m  episcoDus .  sed  ut  so-      irJ^^L.l!^t^lTLu^^^^^  3.  in  neu 


magniricc  loqueretur,  non  ai  episcopus ,  sed  ut  so- 
pbista  quidam  et  impostor.  Plinius,  lib.  i,  Epist.  viii : 
Etenim,  si  alienoi  quoque  taudes  parum  tequis  auribus 
accipi  sotent,  qnam  difficite  est  obtinere  ne  molesla  vi- 
deatur  oralio  de  se  aut  de  suis  disserentis.  Dionysius 
Jlaiicarnasseus  in  initio  Ilistoriarum  suarum  aii  non 
futurnm  se  esse  multum  in  propriis  laudibus  quod 
audientibus  graves  rnolestasque  se  esse  seiret. 
Symmafchus,  iib.  i,  Epist.  i  :  Nempe  derides 
quod  de  me  aUqua  justo  indulgentius  prcsdicavi. 
El  iuBC  est  vera  atque  digna  reprehensio.  Omnis 
quippe  oslentatio  non  caret  suspicione  mendacii ; 
quia  qmcquid  assumitur,  proprium  non  putatur.  De* 
Mnc  jactantia  avara  laudis  muttum  decoquit  de  pudore. 
Hinc  fnrtassis  illud  Synimacbianum  a  Sidonio  tauda- 
tuiu  :  Vt  veralaus  ornat^  ita  fatsa  castigat*  Cui  sen- 
tenlix  consonat  Anastasius  papa  in  epistola  ad  Joan- 
Tim  episcopum  Hierosolymiianum:  Dwp/exemmcaMM 
me  hoc  poscere  conslrinait,  ne  consacerdotis  lui  sensibus 


conpdenter  pro  se  et  proterve  loqui.  Licet  enim  ali. 
quando  excurrere  in  proprias  laudes ,  exemplo  sancii 
Paul.  apostoh  in  Ep.stoli  secunda  ad  Corinibios 
(XI.  2*j :  Jn  quo  qms  audet,  ut  insipiens  dico,  audeo 
11?^.^:  . /rf^'.  '""'•  ^^  ^90^  Jsraeliioc  sunt,  et  eao. 
^misirtChruli  sunl,  utminus  sapiens  dico,  ptus  eao 
Jn  sudortbus  plurimis  ,  m  carceribus  abundantius,  in 
plagts  supramodum,  inmortibus  (requenter,  elc.  Ouo- 
roodoautem  se  quis  possil  nliqnando  Inudnre  cxnlicat 
sanctus  Augusiinus  in  Psalmnm  cxliv.  Extat  apnd 
Plularchum  libellus  qnn  qnis  raiione  se  ipsiun  citra 
mvidiam  landare  possit.  Aristoteles  de  semciipso, 
ut  Valeriiis  M.iTimnc  irnri;i  lih  «,..     ^ v    -      ■^     > 


ttutdolorem  (alsa  laus  tngerat ,  aut  pudorem  vera  suc-  j^  lorem  inserla  aciiTsexlac  synodr!"jpJ"(ai* 
cenda^  Quimilianus  lib.  iv,  cap.   1  :  Nonnumquam      fructus  misericordim  est.  Potestas  autem  c 

ibllX  tifirfirtin/titta  Ai Mnlina»    f^.nn€\A\*%e>    ■..    ITlim  ^^..^«r    K>.^r..r 


conttngtt  relatio  meritorum ,  de  quibus  verecundius  di- 
cendum  erit  sua  quam  aliena  laudanlis.  Et  lib.  xi, 
cap.  1 :  Omnis  sui  viiiosa  jactatio  est^  affertque  audien- 
ttbus  non  faslidium  nwdo,  sed  pierumque  eliatn  odium. 
Anle  eum  Cicero  dixeral  in  libro  i  Officiorum  :  Defor^ 
me  etiam  est  de  se  ipso  prcedicare.  Scicbal  eniin  vcrum 
esse  quod  Julius  Cassar  ait  in  libro  secundo  Commcn. 
tariorum  de  bello  civili ,  libcnter  homines  de  suis  lau- 
dibus  prajdicare  :  quod  non  factitasse  illnm  Iradit 
Dio  Cassius  lib.  xxxviu  Et  tamen  idein  Cicero  pu- 
labat  licerc  inlerdum  de  se  magni«ce  pncdicare.  Ait 
quippc  Jii  libro  Otticiorum  :  Licet  enitn ,  Marce  fili, 
apud  tegloriari.ad  quem  et  hwreditas  hujus  glorice 
et  facinorum  imiiatio  pertinet.  Idem  in  Oraiione  de 
Responsis  aruspicum :  Potestquisquam  in  rebus  magnis 
cum  invidia  versatus  satis  graviter  contra  inimiei  con- 
tumeliam  sine  sualaude  respondere,  Plautus  in  Ara- 
pbitnione  ;  Qui  non  deliquit ,  decet  audaeem  esse , 
Patrol.  IV.   S.  Cyp, 


irara  pariein  loqui  deberc  praedlcabat,  quoniam  lau- 
dare  se  vani,  vituperare  stultl  esset.  Nam  in  se  di- 
cere  non  est  fcre  nisl  scorrarum,  ut  ait  Qniniilia- 
Oflotla'  ^'*  ^^'  ^'  ^'^^  '^emosthenis  oraiionem dc 

Timorinnoeentitscustos.  Columella  In  prajfalionelibri 
xn  iMetus  plurimum  confert  ad  diligentiam  custodiendi 
T.  Liyius  Iib.  xxxiv  :  Disciplina  custos  infirmitatis, 
quam  tnter  vattdiores  optime  timor  continet.  Vegciiiis 
lib.  IV,  cap.  12:  Timor  magis  frangit  insuelos,  Tcr- 
lullianus  lib  n,  deCultu  feminarum  :  Timor  funda- 
mentnm  salutis  est.  In  Psalrao  cxvni :  Jniliunt  sapien- 
ttee  timorDomini.  Et  alibi :  Bealus  vir  qui  timet  Do- 
minum.  Laclanlius  in  libro  deJra  Dei,  can.  \\  ajt 
religionem  esse  non  posse  ubi  mciiis  nullus  csi.  Iicm 
illud  in  hhvQmThebaidos  etapud  Petronium  ; 

Primus  in  orbc  deos  fecit  timor. 
Relalio  Leonis  Papae  II,  ad  Consiaminum  imocra- 

s  entm  vestra 

• .  ,.       -,       i.     '•  "V,. "- ""•  ^"*'^*  ^»^  <'«• 

apltms.  Ennodius  iii  Vtta  snncti  Epiphanii  ait  vere- 
cundiam  essc  matrera  bonorum  operum. 

Ne  secttritas.  Cyprianus  in  libro^e  Lapsis  p.  132  : 
Traditatn  nobis  disciplinam  pax  longa  corruperat  Se- 
cnnd«enimres.  utait  T.Livius  Iibrovi,negligeniiam 
creant;  ideoque  eis  non  multum  fidendum  idem  ait 
m  libro  xLii.  Vide  notas  nostrasad  librum  sexium 
Salviam. 

V.  —  Viam  teneas.  Quidam  libri  veteres  praeferiini 
semtlam.  PameIius,aquoc«leriacceperunl,edidil :  Si 
jtfstitiam  tetieas,  si  iltapsa  firmiiate  vestigii  tui  incedas 
ji  m  Deum  viribus  totis  etc.  ' 

Jllapsa,  Id  est,  si  iia  firmo  pede  viam  juslitiai 
leneas  ut  abea  non  deflectas,  ut  non  labaris  :  i7/ai7»a. 
W  est,  non  lapsa.  Libellus  Precum  Marcellini  et 
Faustim  :  Jnlapsa  firmitate  vestigtL  Qux  sunt  verba 
Cypriani. 

Virtute  sincera.  Isia  exciJeign^^j[|ig^diiionibus  tyq\c 


sis  lantum  quod  esse  coepisti,  tantum  tibi  ad  licemiam  A  oonflictantes »  ^julantes ,  gementes  incremento  poenae 


datur  quantum  gratise  sfHritalis  augetur.  Non  enim, 
qui^bcneiiciorum '  terrestriummosest»  in  capessendo 
munere  ^  cxlesii  roensura  c  ulla  vel  modus  est. 
Profluens  largiter  Spiritus  nullis  flnibus  premitur, 
nec  coercentibus  claustris  intra  certa  metarum  spa- 
tia  frsenatur  <^ :  manat  jugiter,  exuberat  affluenter. 
Nostrum  tantum  sitiat  pecius  et  pateat  :  quantum 
illuc  fidei  ®  capacis  afierimus ,  tantum  gratix  inun- 
dantis  liaurimus.  Inde  jamfacultas  datur,  casiitaie 
sobria ,  roente  integra,  voce  pura,  virtute  sincera  ^ , 
in  medelam  dolentium  posse  venenorum  virus  ex- 
tinguere  s ;  animorum  desipienlium  labes ,  reddita 
sanitate ,  purgare ;  infeslis  jubere  pacem ,  violentis 
quietem,  ferocientibus  lenitatem;  immundos  et  er- 


propagantis  extendere ,  flagris  caedere ,  ignc  torrerc. 
Res  illic  gerilur  ,  nec  vldetur ;  occulta  plaga ,  et 
poena  i  manifesta.  Ita  quod  esse  jam  cocpimus  ac- 
ceptus  spiritus  liccntia  sua  potilur ;  quod  necdum 
corpus  ac  membra  mutavimus,  adhuc  carnalis 
aspecius  sseculi  nube  ciecatur.  Quantus  hic  animi  po* 
tentatus ,  quanta  vis  est,  non  tantum  ipsum  esse 
subtractum  perniciosis  contactibus  mundi,  ut  quis^ 
expiatus  et  purus  nulla  incursantis  inimici  labe  ca- 
piatur ,  sed  adhuc  majorem  et  fortiorem  viribus  fleri, 
ul  in  omnem  adversarii  grassantis  exercitum  impe- 
riosojure  domineturl 

VI.  Atque,  ut  illustrius,  veritate  patefacta,  divini 
muiieris  indicia  clarescant ,  lucem  tibiad  cognitionem 


raticos  spiritus ,  qui  se  expugnandis  hominibus  ^  B  dabo  ;  malorum  caligine  abstersa  ^  operti  sx- 
immerserint  ^ ,  ad  confessionem  minis  increpanti-  culi  tenebras  revelabo.  Paulisper  te  crede  subduci 
bus  cogere  ut  recedant,  duris  verberibus  urgere;     in  montls  ardui    verticem   celsiorem,    speculare 


LECTIONES  VARIANTES. 


*  QnalisFoss.  4. 

J>  Munere  divino  yict, 

^  Censura  Lam.  Eb.  Lin. 

fl  RerraenatarI.am.Ben.  Etm.  Thu,  vicU 

«  Ullc  fide  riet. 

^Sanctaiim. 


«Extingui  Thu, 

b  Ad  expognandos  homines  YicU 

i  Immerserant  Ttm, 

)  Sed  pcena  Tfw. 

^  Quia  Oxon. 

1  Detersa  £am« 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


inelii  etRigaltii.  Extant  enim  in  aliis  et  in  mullis     vairi  rterbo  D^  tpmtttaiHum  flammarum  igne  torquen* 
antiquiscodicibus.  Anglicana  editio  reposuit.  tur^  et  qui  apud  vo$  quasi  dii  coiuntur ,  apud  ttos  reH- 

Medelam  dolentium.  Ita  codex  monasteril  Bec-  giosm  fidei  medela,  Christi  gratia,  humano  mbjacenie* 
censis  et  codex  episcopi  Acconensis.  Veroiiensis  et  imperio  et  tormenta  repugnanies  sustinent ,  et  victi  pee^ 
unus  Yaticanus  medeUam  dolentium.  Yeteres  ediiio-  r  ^i*  ultridbus  subjugantur.  Lactantius  lib.  iv,  cap.  z7 : 
nes  habebant  m  meduUa    adoleicentium.  Bloreiiius      Quanto  terrori  stl  dcmonibue  hoc  signum  $ciet  qtd  vi- 


posuit  in  meduUa  adolentium.  In  codice  sancti  Ar« 
nulphi  Metensis  scriptum  est  in  medela  adolentium, 
lu  uno  regio  et  in  uno  meo,  inde  medeta  languentium. 
Atque  hanc  lectionem  esse  meliorem  existimasse 
videtur  Rigaltius ,  et  vocem  dolentium,  quae  hodie 
extat  in  vulgatis  editionibus ,  censet  esse  potius  ab 
interprete  quam  ab  auctore.  Et  quia  in  antiauis  edi- 
tionibus  viuebat  scriptum  esse  tit  medulla  adolescen^ 
tiuniy  quam  scripturam  confirmant  quaedam  vetera 
exempiaria,  hinc  collegit  emendatissimum  fore  hunc 
locum  si  scriberetur  ttt  medelam  dolescenUum,  Yerum 
cgo  hanc  vocem  nuspiam  reperi.  Iiaque  puto  lectio- 
ncm  veterum  librorum ,  quam  retinui ,  praeferendam 
esse  voci  novae ,  quae  nullam  alinm  habet  originem 
quam  conjecturam  Rigaltii.  In  Epistola  liv,  pag.  77, 
scriptum  est :  Merito  trahebalur  dolentium  pcenilentia. 
Porro  medutla  pro  medela  positum  aliquando  fuisse 
per  errorem  Hbrariorum  videre  poterit  lector  in  tomo 
Capt(tt(artum  pag.  1011. 

Venenorum.  Duo  libri  veteres  habent  vetemo- 
rum. 

Erraticos  sfwriius*  Infra  in  libro  de  Idolorum 
Vanitate ,  pag.  226>  Spiritus  inmceri  el  vagi.  Ubi 
vide  notas. 

Ejulantes.  TertuUianus  in  Apologetico  :  Christum 
Umentes  in  Deo  ei  Deum  in  Christo  subjiciuntur  servi» 
Dei  etChristi.  Ita  de  cotitactu  atque  afjlatu  nostro, 
contempiatione  et  reprcBsentalione  ignis  iliius  correpti , 
e(tam  de  corporibus  nostro  hnperio  e^edmii  inviti  et 
dolentes  et  vobis  prcesentibus  erubescentes,  Idetn.s^dver-- 
sus  Scapulam  :  Damones  autem  non  tantum  respuimus, 
verum  el  revincimus  et  quoiidie  iraducimus  et  de  liomi' 
nibus  expeliimus ,  sicut  piurimis  notum  est.  MinUcius 
Feiix  :  Hcec  omnia  sciunt  plerique  vestrum  ipsos  dcB" 
mones  de  semetipsis  con^teri  quoties  a  nobis  et  tor- 
mentis  verborum  et  orationis  incendHs  de  corporibus 
exiguntur,  Julius  Finnicus  ,  de  Errore  profanarum 
rcligionum  :  Sic  in  corporc  liomiuum  constUuti  dii 


derit^  quatenus  adjurati  per  Christum  de  corporibus 
qwB  obsederint  fugiant.  Etiam  reliqniae  martvrum  fu- 
gabant  dsemones.  In  libello  quippeFrectim  MarceUini 
et  Faustini  scriptum  est  de  virtute  reliquianim  Ru- 
finiani  martyris :  Sciunt  hoc  JSeapolitani  in  Campania^ 
ubi  reliquiaf  cruoris  ejus  in  obsessis  corporibus  dcemom» 
ajlligunt.  Yide  Hieronymum  in  libro  adversus  Vtflfi- 
/attiium,  ubi  idem  testatur  de  reliqniis  marlyrum. 

VI.— Jfa/onim.  Erasmus  addidit  blandientium.  Sed 
hsecvoxnequein  veteribus  libris  extat  neque  in  anti- 
quis  edttionibus.  Infra  tamen  legitur  ttta/tfrum  blandien-* 
tium  virus.  Hinc  ergo  videtur  Erasmus  accepisse. 

Operti,  Nescio  qua  auetoritate  ductns  Rigallnis 
maluit  edere  opertas  contra  omnium  vetei*um  libro- 
rum  et  editionum  fidem.  Nam  epitheton  illod  nullo 
modo  convenit  cum  tenebris ,  quse  semper  opertas 
sunt.  Nisi  si  vidit  codicem  sancti  Arnulphi  Mctensis , 
in  quo  solo  reperi  scriptum  opertas.  Scio  Apuleium 
D  scripsissc ,  noctemque  et  opertas  exoptat  ultro  tenC' 
bras.  Verum  ejus  auctoritas  tanti  non  est  ut  mutart 
propierea  debeat  oralio  Cypriaiit.  Nam  ipse  Cypria- 
niisin  Wbro  de  Opere  et  eieemosynis  pag.  242,  dixit: 
OcuU  superfusi  nigroris  tenebris  et  nocie  contecti.  Et 
Yirgilius : 

Nox  operit  terras. 
Apud  Otidium;  iOmus  mons  operlus  nubibns  , 
....  Cl  fluidis  adopertus  nubibus  sether. 

Palladius  lib.  i ,  do  Re  rustica  tit.  5  :  Loca  nebula* 

rum  noctibus  absoluia.   Et  nihilominus  Angli  reti-* 

niierunt  cditionem  Rigaliii.  Miror  autem  cuni  mo* 

'  iiuisse  scriptum  esse  operti  in  codice  Corbeienst, 

iu  quo  certuiii  est  non  haberi  epistolam  ad  Donatunu 

In   montis  ardui.    Hieronymus  in  Epitapbio  No* 

poiiani  :  0  si  possemus  in  talem  ascendere  speculam  da 

qua  universam  lerram  sub  nostris  pedibus  eerneremus « 

jam  t^bi  osienderem  toiiusorbis  ruinaSj  gentcs  gmtUbu^ 

Digitized 


205  ESPISTOLA  !. .  206 

indo  rerom  infra  (e  jnccntium  facics;  el ,  oculis  in  A  ora  convcrtas,  cclebrilatem  offendes  omni  soli.iu- 

dine  Irisiiorem.  Paratur  gladiatorius  ludus,  ul  li- 


divcrsa  porreciis,  ipse  a  tcrrcnis  contaclibus  liber 
flnctnanlis  mundi  lurbines  inlucre  :  jam  sjrculi  ct 
ipsc  misereberis  luique  admonitus  ct  plus  in  Dcum 
gratus,  majore  laMitia  qood  evaseris  gratulaberis. 
Cerne  tu  *  itinera  latronibus  clausa ,  maria  ob- 
sessa  pnsdonibas,  cruento  borrore  castrorum  bella 
nbique  divisa  ^.  Madet  orbis  mutuosanguine;  et 
homicidium  ,  cam  admittant  singuU  ,  crimen  est; 
virtos  vocatur  cum  poblice  geritar.  Impunitatem 
sceleribus  acqulrit ,  non  innocenti»  ratio  ,  sed  sse- 
vitise  ^  magnitudo. 
Yll.  Jam,  si  ad  urbes  Ipsas  oculos  ^  tuos  atqae 


^  Cernes  tu  Ir.  Pem. 

^  Diirasa  Ar.  Lam.  Ebor.  sen. 

«  Vilii  lifi. 

^  Ad  orbes  ocnlos  Bod.  i. 

®  Siccam  Spir.  Bcm, 


bidincm  crudelinm  luminum  sanguis  obleclet.  Im- 

plelur    in    succum  «  cibis    foriioribus  corpus,  et 

arvinoe  loris  membrorum  ^  moles  robusta  pingues- 

cil,  ut  snginaius  in  poenam  cbarius  pereat.  Homo 

occidilur    in  bominis  voluplaiem;    ei  ut  quis  pos- 

sit  occidere  periiia  est,  usus  est,  ars  est.  Scelus 

non  tanium  geritur,  sed  et  docelur.  Quid  potest 

inhumanius,  quid  acerbius  dici?  Disciplina  est  ut 

perimere  quis  possit,  et  gloria  est  quod  perimit  e, 

Quid  illud,  oro  te,  quale  est  ubl  se  feris  objiciunt 

quos  nemo  damnavit,  aetate  inlegra ,   honesia  satls 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  -B     f  Ad  ruinam  corporis  membrorum  Ben.  Lam.    Ebor» 

H  C.  i.  Ei  atrvinsa  roris  Spir.  Rem.  Assidui  nidoris 
Eras. 
«  Peremitro». 

STEPH.BALUZIINOTiE. 


etregmregnacoUlsa.  MattbafiusBossus  lib.  i,  Epist.  i 
ad  Philippum  Parmensem;  in  qiia  disputal  de  mundi 
fuga  atque  contemptu  :  Qnod  lu  quoque  iit  plene  per- 
cipias,  a  cwteris  animum  oro  parumper  averte  atque 
veluti  in  sublimi  specula  pone  atque  constitue,  unde 
uno  spectes  et  cemas  inluitu  quae  deorsum  hic  intcr 
homines  miseranda  et  tetra  geruntur.  Sic  Mercurius 
npud  Lucianum  in  contemplantibus  volens  ostendere 
Cbaronii  ea  quse  In  orbe  terrarum  iiebant,  eum  in 
excelsum  montem  arboribus  densum  deducit ,  ut  inde 
omnia  videre  possit. 

Homicidium  eum  admittunt.  Seneca :  Ex  senatuscon-  ^ 
sultis  plebisque  scitis  sceva  exercentur,  et  publice  ju-  ^ 
bentwr  vetita  privatim.  In  comoedia  Queroii  scriptum 
est  neminem  dicere  verum ,  et  falsum  dicere  crimen 
non  esse,  quia  commune  est,  id  est  vulgo  (it,  et 
ideo  licilum  esf.Vetus  Simiov  altercalionis  Synagogceet 
Ecctesice,  fol.-41 :  Sedquoniam  mos  erat,crimen  non  erat. 

Virtus  vocatur.  Lactantius  lib.  i,  cap.  18  :  Quo 
plures  homines  afjlixerint ,  spotiaverint ,  occiderint ,  eo 
se  nobiliores  et  clariores  putant,  et  inanis  glorias  specie 
capti  sceleribus  suis  nomen  virtutis  imponunt.  Seneca, 
Hercule  furente  :  Prosperum  ac  (elix  scelus  virtus  vo- 
catur.  Idem,  Ilercule  Ocleo  :  Vitium  impotens  virtus 
vocatur.  Lucanus  lib.  i :  Scelerique  nefando  nomen  eril 
virtus.  Auclor  Episiohe  sccundae  ad  Amicum  cegrotum 
inter  opera  Hieronymi :  Injuriam  fecisse  virtus  est. 

VH.  —  Celebritatem  Contra  in  Epistola  Zosimi 
papte  ad  Hesychium  :  Monachorum  solitudo  omni 
frtquentia  major.  Nam,  ut  ait  Hicronymus  in  Epitaphio 

Marcella^,  monachorum  crat  immodica  multitudo.  vfuouif..n.«M«ici..  ut^.uuc^ 

Quippe  monachi,  quibus  inlerdictae  erant  civitates,  •.  ,,  vuou.f«.u.uM«.cu.  vm^  «uuc^  p.^ 
deserU  loca  et  vasias  solitudines  sequi  atque  habi-  ^  ^^^^  "^-  h  odversus  Symmachum 
tare  jubentur«  ut  est  in  Codice  Thcodosiano.  Hiero- 
nymus  in  Epislola  ad  Rusticum  monachum  scripsit : 
Quid  desideramus  urbium  frequentiam  qui  de  singulu' 
ritate  eensemur?  Sed  isla  disciplina,  ut  fcrme  accidit, 
in  diversum  mulata  fuit  sequcntibus  lemporibus, 
et  monachi  paulatim ,  rclictis  sedibus  suis,  in  urbes 
commearunt.  Non  damno  posteriorem  hanc  institu- 
tionem ,  cum  sciam ,  una  et  sola  fidei  regula  irrefor- 
mabili  manente,  ut  Tertullianus  ait,  caeiera  convcr- 
sationis  et  disciplinae  admittere  novitatem  correctio- 
nis.  Scio  prseterea  et  mecum  totus  orbis  scit  ingentia 
commoda  provenisse  reipublicx  christian»  ex  roona- 
cborum  internos  habitantium  conversaiione  et  ex 
studiis  eorum  in  communcm,  camque  magnam,  Ec- 
clesiaeutilitatem.  Sed  a  me  obtinere  non  possum  quin 
damnem  sarabaltas  quosdam  ct  gyrovagos  qui  se  ere« 
mitas  esse  aiunt,  et  nihil  minus  sunt,  cum  frequen- 
tissime  derelinquant  solitudines  suaa  et  urbes  fre- 
queotent  aperie  contra  viue  formam  quam  sibi 


prpescripserunt.  lllud  in  primis  saope  miratns  sum , 
fuisse  paulo  ante  hos  trecentos  annos  unum  episco- 
pum,  Joannem  videlicet  episcopam  Giennensem, 
qui ,  dimisso  episcopatu ,  palam  et  publice  professus 
est  se  velle  duccre  vitam  eremiticam ,  et  tamca 
semper  residebat  in  curia  Romana,  et  qui  secundum 
institulum  suum  procul  abesse  debebal  a  iractatione 
n^otioram  pubiicorum,  se  lotum  dabat  miscendis 
rebus  in  imtiis  nefandi  illius  scbismatis  quod  post 
mortem  Gregorii  Papae  Xi  exortum  est  in  Ecclesia 
Romana. 

Homo  oeciditur.  Seneca  Epist.  vii  :  Nunc  omissis 
nugis  mera  homicidia  sunt.  Idem  lib.  i,  de  Vita  bcata» 
cap.  2  :  Gladiatoribtis  quare  poputus  irascilur  et  tam 
inique  ut  injuriam  putel  quod  non  tibenter  pereunt! 
Contemni  sejudicat,  et  vuttUj  aestu,  ardore  de  specta-' 
tore  in  adversarium  vertitur.  Tertullianus  in  libro  de 
Spectaculis  :  Certequidem  gladiatores  innocentes  in  lU" 
dum  vernunt  ut  pubiicm  voluplatis  hostias  fiant.  Etiam 
qtd  damnantur  in  tudum^  quate  est  ut  de  leviore  delicto 
in  honueidas  emendatione  proficiant.  Et  paulo  post  : 
iuimo  qui  propter  homicida  poenam  probandam  ad 
spectaculum  venit,  idem  gtadiatorem  ad  homicidium 
flagelHs  et  virqis  compeliit  invitum.  Acia  sanctarnni 
Perpetuae  et  F^eliciiatis  :  Cum  populus  illos  in  medio 
postutaret  ut  gladio  penetranli  in  eorum  corpore  oculos 
suos  comites  homicidii  adjungeret,  etc.  Prudentius  ia 
Hamartigenia  : 

Sanguinis  hamanl  spectacula  publicus  edit 

Consessus. 

Observant  hilarem  de  funere  plebem. 


Fundilur  humanus  laliali  in  funcre  sanguis, 
Consessosque  Ulic  spectantem  solvit  ad  aram 
Plalonis  fera  voia  sui. 

Vide  Laciantium  lib.  v,  cap.  20;  Cassiodorum  lib» 
V,  Cpist.  42 ;  et  Murclum  in  Episiolam  vn  Senecae» 

Quos  nemo  damnavit.  In  cdilione  Morellii  legilur 
quos  nemo  damnavit  ad  bestias.  Sed  istud  est  purum 
giossema. 

JEtate  integra.  Pacuvius  apud  A.Gellium  lib.  xni, 
cap.  28  !  Mtate  integra,  feroci  ingenio,  facie  pro* 
cera  virum. 

Honesta  forma.  Codcx  GratianopoliLinus  ,habet 
venusta.  i 

Veste  preliosa.  I.iifra  in  libro  de  Habilu  virgi-» 
num,  pag.  475  :Aut  veste  pretiosa,  ex  Paulo. 

Vivenles,  Pamelius  adjecit  jiivenes  ex  codice 
Camberonensi.  Verum  cum  ca  auctoritas  sit  singula- 
ris,  et  non  constet  hic  agi  dc  juvcnibus  ,  sed  de  vi- 


ris  fortlbus,  bsec  vox  sublata  cst  iu  sequetrtibus  edi 


Digitized  by  VjOO 


'm 


i07  DlVl  CYPRIANI  208 

forma,  vcslepreiiosa?  Vivcntes  in  ullroncum  funusAirls  quoquc  conspicies  quod  libi  ct  dolori  sit  et 


ornautur,  malis  suis  miseri  gloriantur.  Pugnanl  ad 
bcstias,  non  crimine  ,  sed  furore.  Spcciant  iilios 
suos  patres  :  fraler  in  cavea  est,  et  soror  prsesto  est. 
£l  spectaculi  licct  prelium  largior  munei is  apparatus 
ampiiflcet,  ut  moeroribus  suis  maier  intersit,  hoc  , 
proli  dolor  * !  mater  et  rcdimit;  et  in  tam  impiis  spc- 
ctaculis  tamque  diris  et  funestis  ^  esse  se  non  putant 
oculis  ^  parricidas. 

YIll.  Converte  hinc  vultus  ad  diversi  "^  specia 
culi  noD  minus 


pudori.  Cothurnus  est  tragicus  prisca  facinora  car- 
mine  ^  recensere.  De  parricidiis  ^  et  inccslis  horror 
anliquus,  expressa  ad  imaginem  veritatis  aclione,  re- 
plicatur ,  ne,  saeculis  transeuntibus ,  exolescat  quod 
aliquando  commissum  cst.  Admonetur  xtas 
omnis  auditu  fleri  possc  quod  factum  est.  Numquam 
xvi  senio  delicta  moriuntur,  numquam  temporibus 
crimen  obruitur ,  numquam  scelus  oblivione  sepeli- 


tur.  Exempla  flunt  quae  csse  jam  facinora  desiilcrunt. 
poenitenda    contagia  :  In    thea-  B  Tum   deleciat  in   mimis    lurpitudinum    magisterio 
LECTIONES  VAUIANTES. 


«  Pro  dolore  VicL 

^  Duris  sceleribus  Pem,  Vm.  2.  Ebor.  Lin,  li  C»i, 

^  OcuU  plerique  mss,  et  hnfn'. 

d  Diversa  Oxon. 


^  Prisco  carmine  Bod.  3.  Facinori  carminum  Lam, 
Ebor.  Lin,  NC.  1.  Ben.  Thu.  Vicl.  Prisca  carminum  faci^ 
nora  oxon. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


tionibus.  Quamquam  lectio  quac  juvenes  habet  potest 
conlirmari  ex  iis  veterum  iocis  quae  refert  Bulengerus 
in  librode  Venatione  circt,  cap.  3. 

(i)  /n  ullroneum  funm.  Id  est,  se  ipsi  sponte  et  nltro 
destinant  ad  mortem.  Funus  autem  istic  signiflcat 
inortem,  cadaver,  non  vero  solemnia  exequiarum, 
uti fusius  oslendemus  ad  Epistolam xxxiCypriani.  Non 
cepil  ergo  sensum  hujus  loci  Lomberius.  Sic  enim 
vertit :  ue$  gens  a  la  fleur  de  leur  aage,  bien  faitt^  bien 
vettus,  s^aprestent  de  sang  froid  pour  faire  eux-mesmes 
leurs  funirailles,  * 

Pugnant  ad  bestias.  RigaltittS  scripsit  :  Pugnant 
ad  bestias  bestias.  Quod  ille  milii  videtur  accepisse  ex 
annotatione  marginali  Nicolai  Fabri  ad  editionem 
Pamclianam,  ubi  vir  doctissimus  scripsit :  Pugnant  ad 
bestias  besticSt  non  nomine,  sed  furore,  Sed  non  indica- 


sierii  sancli  Remigii  Remensis,  cogrdtione*  Qux  duae 
lcctiones,  qiiamvis  falsap,  osiendunt  legeiidum  essc 
coniagione.  Conflrmant  auiem  lianc  leciionem  ea  quac 
prxcedunt. 

Parricidiis,  Ita  scriplum  vidi  in  editionc  Morel- 
liana  et  in  tredecini  codicibiis  antiquis.  Sic  etiain  in 
suo  se  legisse  tesiatur  Gronovius  cap.  5  Observatio- 
num  siiarum  in  Scriptoribus  ecclesiasticis,  Ali;e  edi- 
tiones  et  decem  libri  veleres  habenl  parricidis.  lilud 
quoque  addam,  quamvis  fortasse  sit  exlra  rein  :  Hie- 
ronymum  in  Dialogo  adversus  Pelagianos  parricidam 
vocarc  eum  qui  cum  possit  liomincm  dc  inorte  libe- 
rare  non  liberat,  et  in  libro  ii  adversu$  Jovinianum 
parricidas  ex  senienlia  Pythagoreoruin  qui  abietem 
quemcumque  succiderint.  Opiatus  autem  in  libro  vii 
adversus  Donatislas  ait  illum  esse  homicidam  qui  nul- 


\it  locnm  unde  accepit  hanc  lectionem.  Ai  egoinveni  C  la  neccssitate  cogenle,  nuUa  jussionc.nulla  polestaiey 


ita  scriptum  fuisse  in  libro  Veronensi.  Vocem  vero 
besticB,  quse  certe  inulilis  est  iii  hoc  loco ,  neque  in 
aliis  libris  antiquis  inveni  neque  in  antiquis  editioni- 
hus.  Ei  hunc  quoqiie  locum  infeliciter  vertit  Lomber- 
tus,  non  sua  culpa,  sed  quia  exprimere  voluii  id  quod 
legebat  in  editione  Rigaltii.  Sic  ergo  veriit  :  Des 
bestes  combattent  ainsi  contre  des  bestes ,  non  pour 
expier  leurs  crimett  mais  pour  assouvir  leur  fureur. 
Verus  sensusest  isle :  Pugnant  gladiaiores  ad  bestias, 
id  est  cum  bestiis,  non  criinine,  id  est,  non  ad  bestias 
damnati  pro  suis  criminibus,  sed  furore,  ut  videlicet 
se  fories  ostendant  et  peritos  in  arte  gladiatoria.  He- 
cie  igitur  Angli  sustulerunt  vocem  bestias  ab  hoc  loco, 
quoniam,  ut  ipsi  aiunt,  cum  de  hominibus  agat  au- 
ctur,  minime  putandus  est  illos  frigido  et  populari 
convicio  bestias  appellasse.  Ludum  bestiarium  et  be- 
siiariorum  dixit  Seneca  Episl.  lxvi  et  lxx.  Vidc 
eumdein,  lib.  ii,  de  Ira  Dei,  cap.  8,  ct  Syinmachuin 


sed  furore  adactus,  dc  voluniate  sua  recerii  quod  pro- 
hibent  leges.  Widus  monachus  in  Epistola  ad  Heri- 
bertum  archiepiscopum  in  libro  i.  Miscellaneorum  no- 
strorum  pag.  41  z  :  Fraternce  mortis  crimen  incurrit 
quisquis,  cum  pote$t ,  fratrem  a  morte  minime  defendit. 
Apuleius  lib.  vii ,  Meiamorphoseon  :  An  ignoras  eos 
ettam  qui  morituris  auxilium  salutare  denegarint,  quia 
conlra  bonos  mores  id  ipsum  fecerint,  solere  puniri? 

Horror.  Retinui  hanc  vocem ,  quamvis  Angli, 
auctoritatc  suinpia  ex  codice  Gronovii ,  illam  expun- 
xerint  et  ejus  loco  scripserinl  error^  quam  lectionem 
reperi  etiam  in  libro  Fuxensi.  Sed  in  omnibus  aliis 
aniiquis ,  qui  sunt  iiiimcro  duo  et  viginti ,  el  in  anti- 
quis  ediiionibus  scriptum  cst  horror.  Itaqiie  non  audeo 
muiare  conira  tot  auclorilaics,  prajseriim  cuin  cer- 
tiim  sit  hanc  leciionem  constituere  bnnum  sensum. 
Sic  apuJ  Ciceronem  inoratlone  pro  Mitone  scribi  de- 
bere  afferunt  tamen  oralori  horroris  aliquid,  non  yero 


)ib.  II,  Epist.  XLVi,  cum  nolis  Jurcli.  Cxierum  admo-  *.  terrorisy  observat  Dionysius  Lainbinus.  Apud  Avitum 
neo  Rigaltium  in  addendis  ad  observationes  suas  dice- ^  Viennensem  Epist.  vi,  legitur:  Quis  ergo  mihi  per- 
re  scriptum  esse  errore  pro  furore  in  libro  Nicolai  ' 

Fabri.  Quod  verum  non  esi. 

Aon  crimine.  Arnobius  lib.  ii :  Inter/icere  se  atios 
nullius  ob  meriti  causanit  sed  in  gratam  voluptatem  con- 
sessorum,  Ruflnus  lib.  xi,  cap.  18:  Vindictamdari  non 
crimini  sed  fiirori, 

Vin.  —  Diver$i  spectaculi,  Itavetercs  libri  ferc  om- 
nes  ct  veteres  ediiiooes.  Pro  quoPamelius  et  alii  post 
cum  posuerunt  diversa,  Quam  lecUonem,  ne  quid 
dissimulem,  reperi  in  duobns  aniiquis  codicibus. 
\  Contagia,  Lubenier  arripio  occasiones  quae  so 
offerunt  emendandi  loca  veterum  scriptorum  quae 
inihi  videntur  csse  depravata.  iii  Epislola  qiiinta 
llormisdx  Papae  ad  epi$copo$  per  Oi$paniam  con$titu- 
io$  ita  vulgo  scriplum  est  :  Ab  omni  vo$  errantium 
communione  $epareti$^  el  in  margine  contagione,  At  iii 
vetusiissimo  et  optimo  codice  bibliothecx  Colbertinae 
egitur  cognationef  et  in  alio,;item  velusiissimo  roona- 


$uadere  conetur  po$t  errore$  funerum  $epuichrum  po$$e 
mun(/rirt  .^  pro  quo  scriptum  est  horrore$  in  codice 
Marnaesii.  Conira  in  libello  Precum  Marcellini  et  Fau- 
$tini^  cuni  in  editione  vulgata  leg-itur  qnod  moveat  ad 
horrorem^  in  quibusdam  velustis  codicibus  scriptum  c^t 
quod  moveat  ab  errore,  Hic  interim  locus  utilis  esse 
poterit  ad  emendandos  similes  crrorcs  ubi  defuerit 
auciorius  veterum  exemplarium. 

Magisterio,  Prima  fronte  mihi  videbatur  men- 
dum  esse  in  hoc  loco  ct  emendandum  ita  csse  ut  le- 
geretnr  magi$terium,  Nam  ita  scriptum  vidi  in  duobus 
antiquis  codicibus.  Verum  omnes  alii  rcpugnant, 
iiemque  omnes  editiones.  Denique  peniiius  inspicientt 
quid  dicere  voluerit  Cyprianus  persuasum  mihi  fuit 
illum  scripsisse  magi$terio^  ita  ut  dicere  voiuerit  de- 
lectari  multitudinem  cum  videt  inimos  actitare  turpi- 
tudincs,  et  histriones  flagilia  rcpraesentare.  Id  quod 
flcri  ait  tt/irpitudinum  magisteriOf  idU^st,  magisierio 

Digitized  by  VjOOQIC 


209  EPISTOLA  L  210 

▼el  qaid  domi  gesserit  recognoscere,  vel  quid  gerere  A  et,  lenocinante  ad  vitia  publicaDaucloritalis  malo.quse 
possil  audire.  Adulterium    disciiur   dum  videlur;      pudica  fortasse  ad   spectaculum    matrona  proces- 

STLPH.  BALUZII  NOTiE. 

impudicce  arti$,  ut  in  E|)istolaLxiad  Euchratium,  arle 
quae  mngistra  est  turpiiudinum  docendnrum ,  quod 
mimi  magistri  sint  ostendendarnm  turpiiudinum. 
Nam  ;eias  Insciva  magnam  voluptatem  capiebat  ex 
ilia  liceniia  theairorum.  Inde  est  quod  cum  castiores 
esse  oporteat  ludos  specianie  censore .  ut  ait  Flavius 
Yopiscus  in  Carino,  cum  M.  Porcius  Caio,  ut  lib.  II, 
cap.  10  testatur  Valerius  Maximus,  ludos  florales 
spectaret,  populus  ut  mimae  nudarentur  postulare  eru- 
buit,  et  eo  discedente ,  mox  laetitia  publica  subsecuta 
est.  In  celebratione  enim  ludorum  floralium,  ut  iradit 
Lactanlius,  fenilnae  nudabanlur  ad  lascivinm  juvenum  ' 
hominum  oculis  explendam.  Quod  etiam  in  Epistola 


r€$cindendo  te$tationem  eju$?  Numquid  erao  tupere$t 
ut  ab  %p$i$  ethnici$  re$pon$um  flaptemu$?  Illi  iam  no- 
bi$  renunUeut,  an  liceat  Chri$tiam$  $pectaculo  uti.  At- 
qui  hinc  vel  maxime  intelligunt  factum  chri$tianum  de 
repudio  $peclaculorum,  Itaque  negat  manife$te  qui,  per 
quod  agno$citur,  tollH.  Quid  autem  $pei  $upere$t  in  hu- 
ju$modi  homine  ?  Nemo  in  ea$tra  ho$tium  tran$it,  nisi 
projecti$  armi$  $ui$,  ni$i  de$tituti$  $igni$  et  $acramenlis 
principi$  $ui,  ni$i  pactu$  $imul  perire.  An  ille  recoQita- 
vit  eo  tempore  de  Deo,  po$itu$  illic  ubi  nihil  e$t  de  Deo? 
Pacem,  opinor^  habebitinanimo  contenden$pro  auriga^ 
pudicitiam  edi$cet,  attonitm  in  mimo$.  Immo  in  omui 
$pectaculonuUummagi$  $candaiumoccurret^quamipse 
Lxxix  testatur  Seneca.  Hinc  ergo  illustraiur  locus  Cy-  -^  ille  mulierum  et  virorum  accuratior  cultu$  :  ip$a  con 


priani  paulo  obscurior. 

Adullerium  di$citur,  Seneca  Epist.  vii :  Homine$ 
cum  docent  discunt,  Certum  est  ludos  florales  fuisse 
ludos  impudentiae,  et  licentiam  tbeairalem  fuisse  im- 
inoderatam  ct  infinitam  apud  Romanos,  multas  illic 
turpiludines  criminosas,  mullns  in  spectaculis  impu- 
rilates,  utSnlviani  verbis  utar,  committi  consuevisse. 
In  theatrorum  impudicitiam  sicinvehilur  TertuUianus 
hb.  deSpectact.,c.  17:  Similiter  impudicitiam  omnem^ 
inquit,  amoUri  jubemur .  Hoc  igilur  modo  etiam  a  theatro 
separamm\  quod  e$t  privatum  con$istorium  impudiciti(B 
vbi  nihil  probatur,  quam  quod  alibi  non  probatur,  Ita 
summa  gratia  eju$  de  $purcitia  plurimum  concinnata 
e$t,  quam  Aletlanu$  ge$ttculator,  quam  mimu$  eliam  per 
muliere$  reprasentat  $exum  pudori$  exlerminan^^  ut 
facitiu$  domi  qnam  in  $cena  erube$cant ;  quam  denique 
Panlomimu$  a  pueritia  patitur  in  corpore.  ut  artifex 
es$e  po$sit.  Ipsa  etiam  prostibula  publica  tibidini$  ho$- 
tice  in  scena  proferuntur,'  ptu$  nu$er(B  in  prce$entia  /e- 
minarum,  quibu$  $oli$  latebanty  perque  omni$  cetati$, 
omni$  dignitati$  ora  tran$ducuntury  locu$^  $tipe$^  elO' 
gium^  etiam  quibu$  opu$  non  ei(,  praidicatur.  Taceo  de 
reliquis^  ea  quce  in  tenebris  et  $pelunci$  $ui$  delite$cere 
decebat,  ne  diem  contaminarent.  Erube$cat  $enatu$, 
erubescant  ordine$  omne$.  Ipsce  illce  pudoris  $ui  inte* 
remptricee  de  ae$tibu$  $ui$  ad  lueem  et  populum  expa- 
ve$cente$  $emet  anno  erube$cunt.  Quod  $i  nobi$  omni$ 
impudicitia  execranda  est,  cur  iiceat  audire  quce  loqui 
non  licet  ?  Cum  etiam  scurrilitatem  et  omne  vanum  ver- 
bum  judicatum  a  Deo  $damu$^  cur  ceque  liceat  videre 
quce  facerc  ftagitium  e$t  ?  Insitus  erat  ethnicorum  ani- 
mis  tai.tus  amor  thentrorum,  ut  plures,  lesto  Ter- 
tulliano,  a  Christianorum  secta  magis  periculum  vo- 
luptatis,  qunm  viUB  avocarei.  Nec  decrnnt  qui 
Christinnos  exislimarcnt,  expeditum  morli  genu$  ,  ad 
hanc  obstinationem  abdicatione  voluptatum  erudiri,  quo 
facilius  vitam  contemnantt  amputafn  qua$i  retinacuH$ 
eju$  [Ibid,,  cap.  1  etS).  Quamvis  auiem  impermissa 


$en$io,  ip$a  in  favoribu$  aut  con$piratio  aut  di$$en$io  , 
inter  $e  de  commerdo  $cintilla$  libidinum  conftabellant. 
Nemo  derdque  in  $pectaculo  ineundo  priu$  cogitat,  nisi 
videri  et  videre.  Sed  tragoedo  vociferante  exciamationes 
itle  aticujus  Prophetce  retractabit.  Inler  elfeminationis 
modo$  P$almum  $ecum  commini$cetur,  et  cum  athletce 
agent,  ille  dicturu$  e$t  repercutiendum  non  e$$e ;  pote^ 
rit  et  de  mi$ericordia  moveri  defixu$  in  mor$u$  ursorum, 
et  $pongia$  retiariorum.  Avertat  Deu$  a  $ui$  tantam  ro- 
tuptati$  exitio$ce  cupiditatem.  Quale  e$t  enim  de  Ec- 
cle$ia  Dei  in  diaboli  eccle$iam  tendere?  de  calo,  quod 
aiunt,  in  ccenum?  illa$manu$qua$ad  Dominum  extu^ 
leri$,  po$tmodum  laudando  hi$trionem  fatigare  ?  ex  ore 
quo  Amen  in  $anctum  protuleri$^  gtadiatori  teUimonium 
reddere,  E<c  «iuvac  alii  omnino  dicere  nisi  Deo  Christo  ? 
Sic  etiam  Cyrillus  Hierosolymitanus  in  Cateche$. 
my$tag.  i ,  docet  Christianos  spectaculis  renuntiasse, 
cum  in  Baplismo  pompis  diaboli  renuntiarunt. 
Po$tea  dicis,  inquit,  bt.  omni  pOBiPiE  illius.  Pompa 
vero  diaboli,  theatrorum  in$ani(et  equorum  cur$u$  in 
hippodromi$,  venatione$  in  ctrco,  et  reUqua  huju$ce^ 
modi  vanitae,  de  qua  tiberari  $e  po$tulan$  $anctu$  Deo 
dicit :  Averte  oculos  meos,  ne  videant  vanitatem 
(P$al.  cxvin,  57).  Ne  tibi$tudio  et  cordi  $itnheatri  in^ 
sania,  ubi  con$picia$  mimorum  petulantia$  omni  contu^ 
melia  et  dedecore  abundante$,  atque  effenmatorum  rt- 
rorum  furori$  et  amentice  plenas  $altatione$.  Neque 
illa  eorum  qui  in  circen$ibu$  venationibu$  $e$e  feris 
exponunty  ut  infelicem  alvum  demuiceant;  qui  ut  ven^ 
trem  aiimenti$  deliniant,  ip$i  revera  ventri$  immitium 
ferarum  pabuium  fiunt :  atque  ut  rectiu$  dicam, }  pro 
ventre  quem  unum  Deum  noverunt^  propriam  vitam  in 
prcecipiiium  $inguiaribu$  certamimbu$  abjidunt.  Fuge 
etiam  equorum  curricuia,  quod  pror$u*  insanum  e$t  $n- 
pina$que  anima$  dejidl  spectaculum.  Hoec  enim  omuia 
diaboii  pompce  exi$tunt.  Nec  omilleiida  quae  legunitir 
in  libro  de  Spectacuii$,  qui  S.  Cypriano  adscribilur  : 
Sed  ut  de  hoc  $cenoe  inquinamento  inverecundo  tran^i" 


essenlChrislianis  spcctacula,   nec  hujus  Religionis  ^  tum  faciam,  inquit  auctor  p.  5^1 :  Pudet  referre  quce 
liac  in  re  severitas  elhnicos  ipsos  lateret:  residebant      dicuntury  pudel  etiam  accu$arequas  fiunt^  argumento- 


ipsos 
lamen  inlerdum  in  nonnullis  Christianis  hujus  vitii , 
id  est,  spectaculorum  amoris,  vcluii  quxdam  (ibrse  iii 
quibus  evellendis  non  segnitcr  Sancli  Patres  elabo- 
rarunt.  Inler  rationuni  momeiita,  qiiibus  uti  solebant, 
videtur  illiid  memornbile  quod  ex  promissionibus 
Bnptismi  ducebant,  ut  ex  duobus  locupletibus  testi- 
bus  perspici  polest,  TertuHinno  et  Cyrillo  Hierosoly- 
mitano,  quorum  primussicloquilur  in  libro  de  Bap- 
tismo  cnp.  ^ :  Quot  adhuc  nwdis  peroiabimu^,  inquit, 
nihii  ex  hi$  quce  $pectaculi$  deputantur,  placitum  Deo 
e$se,  aut  congruens  Dei  $ervisy  quod  Domino  ptadtum 
non  $it,  si  omnia  propter  diabolum  inslituta,  et  ex  dia- 
boii  rebus  instructa  monstravimu$  ?  nihii  enim  non  dia- 
boli  e$t,  quidifuid  Dei  non  est,  vei  Deo  displicct  :  hoc 
erit  pompa  diaboli,  adver$u$  quam  in  $ignacuio  fidei 
ejeramu$.  Quod  aulem  ejeramus,  neque  facio,  neque 
dicto,  neque  visti,  ueque  prospectu  pariicipare  debemu$ 
Cceterum  nonne  ejeramus  et  resdndimus  signaculum^ 


rum  $tropha$y  aduiterorum  failacia$,  mulierum  impu- 
dicitia$^  $curiie$  joco$,  para$ito$  $ordido$,  ip$o$  quoque 
patre$familia$  togato$  modo  $tupido$,  modo  ob$ceno$, 
in  omnibu$  stoiidos,  in  omnibus  inverecundo$.  Et  cum 
nuiii  iiominum  aut  generi  aut  profe$$ioni  ab  improbo- 
rum  i$torum  $ermone  parcatur,  ab  omnibtu  tamen  ad 
spectaculum  convenitur,  Commune  dedecus  deiectat^ 
videre  vei  recognoscere  otia  vei  di$cere.  Concurritur  illic 
ad  pudorem  pubiicum  iupanari$f  ad  obscenitatis  ma- 
gislerium,  ne  quid  secreto  minuragatur  quam  quod  in 
publico  disdtur ;  et  inter  ip$a$  legee  docetur  quidquid 
iegibu$  interdicitur.  Quid  inter  hasc  C/iri$tianu$  fidelis 
facit^  cui  vitia  non  iicet  nec  cogitare,  quid  oblectatur 
$imuiacri$  iibidini$^  ut  in  ipdsdepositaverecundiaauda- 
ciorfiat  ad  crimina?  Discit  et  facere  dum  con$ue$cit  videre. 

Matrona.  Mulier  qiun  in  matrinionium  cui>' 
convenit,  ut  ait  A.  Gellius,  sed  in  primis  nol 
primi  ordinis,  non  e  plebe.  Unde  in  libro^Ter        t 

Digitized  by  VjOOQIC 


211  PIVICYPWANl  ail 

seraty   de  specUculo  revertitur  impudica.  AdhucAsuos  b  quos  veneranlur  imitantur ,  fiuat  miseris  et 


deinde,morum  quanlalabes,  quseprobrorumfomenta, 
qux  alimenta  <^  viliorum,  histrionicis  geslibus  in- 
quinari,  videre  contra  fcedus  jusque  nascendi  ^ 
palientiam  incestse  turpitudiais  eiaboraiam !  Eviran- 
tur  mares ,  lionor  omnis  et  vigor  sexus  enervaii 
corporis  dedecore  molUlur»  plusque  illic  [4acet  quis- 
quis  virum  in  femiuam  magis  fregerit.  In  laudem 
crescit  ^  ex  crimine,  et  peritior  ^  quo  turpior 
judicalur.  Spectalur  hic,  proh  nefas  !  et  libenter  ^» 
Quid  non  possit  suadere  qui  talis  est?  Hovel  sensus, 
mulcet  affectus,  expugnat  boni  pectoris  conscieniiam 
Xortiorem ;  nec  deest  probri  blandientis  aucloritas,  ut 
auditu  molliore  pernicies  homiuibus  obrepat.  £xpri- 


religiosa  ^  delicta. 

IX.  0  si  possis,  in  illa  sublimi  specula  constitutusy 
oculos  tuos  inserere  secretis,  recludere  cubiculo- 
rum  obductas  fores,  et  ad  conscientiam  luminum 
peneiralia  occulta  reserare !  aspicias  ab  impudicis 
geri  quod  nec  possit  aspicere  frous  ^  pudica,  vi- 
deas  quod  crimen  sit  et  videre ,  videas  quod  vitio- 
rum  furore  dementes  )  gessissc  se  negant  et 
gerere  festinant  :  libidinibns  insanis  in  viros  viri 
proruunt ;  Hunt  quae  nec  illls  ^  possunt  placere 
qui  faciunt.  Mentior  nisi  alios  qui  talis  est  increpat, 
Turpes  turpis  infamat,  et  evasisse  se  conscium  credit, 
quasi  conscientia  saiis  uou  sit.  lidem  in  publico 
munlimpudicam  Yenerem,  adulterum  Martem,  Jovem  ^  accusatores,  in  occulto  rel,  in  semetipsos  censores 


lilum  suum,  non  magis  regno  quam  vitiis  principem, 
in  tcrrcnos  amores  cum  ipsis  suis  fulminibus  arden- 
lem ,  nunc  in  plumas.oloris  albescere  ^ ,  uunc  au- 
reo  imbre  defluere,  nunc  in  puerorum  pubesceutium 
raptus  mini&tris  avibus  prosilire.  Quaere  jam  nunc  an 
possit  esse  qui  spectat  integer  vel  pudicus.  Deos 


pariter  et  nocentes  :  damnant  foris  quod  intus  ope- 
rantur;  admittuntlibenter  quod  cum  admiserint  t 
criminantur :  audacia  prorsus  cum  viliis  faciens  ^ , 
et  impudentia  congruens  impudicis.  Nolo  mireris 
quae  loquuntur  hujusmodi ;  ore  ilio  quidquid  jam 
voce  delinquitur  minus  est. 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  IncitamenUi  Vict, 

^  Legemque  nasceDdi  Foss,  4. 

^  EtlaudemcoDsequilur  Vict, 

«t  £o  periiior  Bod.  3. 

«  LU)euler  admiuitur  yoa»,  4. 

i  FIorescere-5pir.  llem. 

£  Cnm  dcos  To».  4. 


h^  Miseris  religiosa  Bod.  3. 

i  Meos  Lam.  If  C.  1.  Ebor, 

}  Gementc»  5ptr.  Bisni.  Eras» 

^  lllis  ipsis  Pam, 
;    1  £t  aUos  cum  admiserint  Jtfor. 

"  Pro  conviciis  faciens  Eriu.  Favens  Lam.  Bcn,  Ebor. 
Conviciis  (kcieos  Spir.  Rem. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


de  PalUo  legimus  matronas  sine  stola  redarguus,  q 
quia  stola  erat  insigne  matronarum,  quam  mariti  da« 
))ant  novis  nuptis,  ut  docet  etiam  Cicero  in  secunda 
Piulippica :  et  in  Libro  secundo  ejusdem  Tertuliiani 
ad  (Jxorem  notatur  dives  matronu:  nouiine  iuflata. 
£t  apud  Rufinum  Wbj  i  in  Oseam  :  Mulier  quw  mairo' 
nalibui  illustralur  iniignibu$.  In  Actis  passiouis  sancta- 
rum  PerpetusB  et  Feiicitatis  ita  scriptum  est :  Vbia 
Perpelua  honetia  Uberaliler  intlitula,  malrona  licet 
nupiUj  liabens  palrem  el  malrem.  lii  boc  loco  iuteili- 
gendo  laboiavilLucas  Ilolslenius,  vilio  nimirum  in- 
terpuuctiouis,  cum  sit  legendum :  mairona,  licel  nupla, 
ttabens  palrem  el  matrem,  Uinc  matronaUs  tedulitas 
dpud  Coiuuiellani  iu  Prcefatione  libri  duodecimi;  apud 
Plinium  lib.  v,  Epist.  iO,  mutronalii  gravitat ;  in  libro 
2>ecundu  lertuUiaui  de  Cultu  feiniiiarum,  malroualia 
decoramcnta  ,  ct  (trice  matronales  in  libro  de  Idolola- 
iria*  Lanipridius  in  iieliogabaio :  Facla  sunt  S.  C.  ri' 
dicula  de  tegibus  matronalibus.  Eiegans  est  et  dignus 
reierri  locus  Coiumellae  de  maritis  ad  villas 
prolicisci  cupientibus.  Sic  ergo  ait  iib.  i,  cap.  4 
cundius  itaque  viro  si  etiam  matrona  comiteiur,  cvjus 
tit  sexuSfJtaaninms  est  deiicatior.  Quamobretn  anmu'-' 
tate  aliqua  demerenda  erit^  quo  patientius  moreiur  cum 
viro.  lu  iibelio  Precum  MarceUmi  el  taustini  scriptum 
est  bamasuni  papam  in  tantum  a  matioiiis  diicclum 
fuiiise  ut  eariiiu  aurisciiipius  diceretur.  tSed  bcec  scri- 
l>ebaniurab  adversariis  ejus.  Apud  Ovidiuiu  lib.  ii  J/e- 
iamorph.,  et  lib.  xvi  tastorumy  tum  etiam  apud 
^iiium  italicum,  Juno  vocatur  niatrona  toiiuntis. 
\i:fe  LambiAum  adlJoratium  lib.  iii,  od.  "i. 

Reveililur  impudica.  inrra  iii  libro  de  ilabitu 
Virginum  pag.  179 :  Quantum  a  proposito  suo  vhgo 
deficit  ^quando  pudicaqme  veneiat  impudica  discedii?  Sai- 
viaiius  iib.  vi,  cap.  3  :  itaque  in  illis  imaginibus  [ornica' 
tionum  onmis  plebsanimo  ]ornicaturyetqui  jorteadspeC' 
taculum  puri  venerant,  ac  iheatro  adutieri  revertumur. 

E9irantur  mara.  Codex  Lajtieusis,  Hebetatur  maris 
hon9r  m  hom^nibuSf  el  vigor,  eic. 


Virum  in  feminam  fregerit.  Infra  Eplst.  lzj,  docens 
quo  modo  nmsculus  frangatur  in  feminam.  Saiviaiius 
iib.  VII,  cap.  19  :  Ci<m  enim  muliebrm  habitum  viri 
iumerenl^  et  magis  quam  mutieres  gradum  frangerent. 
Aruoblus  lib.  n ,  vigorem  virilitutis  exponere  et  in 
habitum  feminarum  deUciasque  moltire.  Uierouymus 
in  Epislola  ad  Heiiodoruin :  Histrio  fractus  in  feminam. 
Tertullianus  in  Libro  de  Spectaculis :  Quw  privaia  et 
propria  sunl  scence,  de  gestu  et  flexu  corporis  moltitioi 
Veneris  et  Liberiimmotant.  Lactautius  lib.  vi,  cap.  !20 : 
Histrionum  quoque  impudici  motus  quid  aliud  nisi  //- 
bidines  doceni  el  instiganlf  quorum  enervata  corpora  ct 
in  muiiebrem  inceuum  habitumque  mollita  itiipudicus 

(eminas  inhonestis  gestibus  menttuniurl  Saiiclus  Aiii- 
»rosius  in  Epistola  ad  Sabinum  episcopuni  :  Quid 
utique  tam  dcforme  visibiU  spectaculo  quam  histriuni' 
cos  sinuare  gestus  et  femineousu  mollire  membi  a1  VrM' 
denlius  in  iiainartigciiia  :  Turpe  semivirorum  mvmbra 
theatrali  spectal  veriigine  ferri,  £t  iiilra  :  Cernas  mot- 
suas  lescere  cultu  heroas  vetulos.  Columella  in  PrtBfatione 
Ju-J^  Librorum  de  Agriculiura  ait  setaiem  suam  mirataiu 
fuisse  gestns  eflemiiialorum,  quod  a  iiatura  sexuin 
viris  denegatuni  muliebri  inolu  meiuirenlur,  decipe- 
rcntque  oculos  spectantiutu.  Yide  Quintiliaiium  lib. 
n,  cap.  i. 

Ko  petitior  quo  iurpiur.  Pbaedra  Uippolyio  apud 
Ovidium. 


Pejor  adulterio  turpis  adulter  obe&t. 

Religiosa  delicta.  Laciantius  lib.  i,  cap.  20 : 
Quid  mirumsi  ab  hac  gente  universa  ftagitia  tnanaruul 
apud  quam  ipsa  vilia  religiosa  sum? 

IX.— Quasi  conscientia.Ires  libri  veteres  prx^rcrunt , 
quasi  consciaitiatn  suam  non  posse  effugae  salis  non 
sii. 

Uujusmodi.  Ore  illo.  Antea  legebatur  hujusmo- 
di  ore  iUo.  QuaMlam  vetera  exempiaria  me  docueruu^ 
hunc  iocum  ita  esse  consiitueiidum  et  iuterpungen- 
dum.  Lt  ita  ante  jnemonuerat  Gronoviuslib.  lu.  liis^ 


m 


EPISTOLA  L 


m 


^  X.  Sed  Ubi)  post  insidiosas  vias,  post  diversas  A  unum "  supplicia  plura  quam  membra.  Qiiis  iiucr 


Qrbe  toto  muliiplices  pugnas,  post  spectacula  ye\ 
cnienta  vel  turpia»  post  libidinum  probra  vel  lupa- 
naribus  prostituta  vel  domesticis  parietibus  obsepta, 
quorum  quo  secretior  culpa,  major  audada  cst, 
forum  fortasse  videatur  immune ,  quod  ab  injuriis 
lacessentibus  liberum,  nullis  malorum  contactibus 
polluatur.  Uluc  aciem  tuam  flecte.  Plura  iilic  quoe 
detesieris  iavenies,  magis  oculos  tuos  inde  divertes. 
Incisx  sunt  licet  leges  duodecim  tabulis,  et  pu« 
blice  aere  praefixo  ^  jura  prsescripta  ^  sint,  inier 
leges  ipsas  delinquitur,  inter  jura  peccatur.  In« 
iiocentia  aec  illic  ubi  defenditur  reservaiur.  Ssevit 
invicem  discordantium  rabies,  et  iuter  togas  pace 
rupla,  forum  litibus  mugit  insauHm,  has^  illic  et 


haec  vero  subveniat?  Patronus  «?  pracvaricatur  et 
decipit.  Judex?  sed  sentenliam  ^  vendit.  Qui  sedet 
crimina  vindicaturus  admittit ,  ct  ut  reus  innocens 
pereat,  flt  nocens  judex.  Flagrant  ubique  delicta,  ct 
passim  muUiformi  gencre  peccandi  pcr  improbas 
mentes  nocens  virus  operatur.  Hic  tesiamenium  siib- 
jicit,  iile  falsum  capitali  fraude  conscribit;  hic 
arcentur  hsereditaiibus  liberi ,  illic  bonis  donaniur 
alieni ;  inimicus  insimulat,  calumnialor  impugnat, 
testis  infamat.  Utrobique  grassatur  ^  in  mendacium 
criroinum  '  prostilulae  vocis  venalis  nudacia,  cuui 
interim  nocentes  nec  cum  innocentibus  pereunt  ^. 
Nullus  de  legibus  metus  est;  de  quaesitore  , 
de  judice  pavor   nulius.   Quod  potest  redimi  nou 


gladius  et  carnifex  prsesto  est,  ungula  eifodiens ,  ^  timetur.  Esse  jam  inier  nocentes  innoxium  crimen 
equuleusextendens,  ignis  exureus^adhominiscorpus     est   ^.  Malos   quisquis    non   imitatur  *■   oiTendit. 


LECTiONES  VAMANTES. 


A  Publico  aere  praeflxo  Pem.  Lam.  £6.  N  C.  l.f^ois.  2. 
Pablica  voss.  4.  Praeflxa  Spir.  Bm. 

k  Proscripta.  Man. 

^  PatroDUS  scilicet  Fos$,  i. 

d  Judex  sententiam  voss.  i. 

®  Iuimicns  insimulal ,  calunmiatur,  impugnat  testes, 
infamat  verum,  ubique  grassatur  rici. 


'  Criminis  Rig.  Pem,  Bod.  3.  Vos$,  %  £m.  5ptr.  jR^. 
Jlffln.  ifor. 

s  Cum  nocentibus  innocentes  pereunt  Lm,  Ben.  Ar, 
NC.i, 

^  CriminJs  est  Oxan. 

i  Malus  quisquisdum  noa  imitatur  Ebor.  Lam, 


STEPIL  BALDZn  NOTiE. 


sertat.  cap.  12.  Praeterea  hae  duae  postremae  voces 
perperam  conjungunlur  cum  antecedentibus  in  vul- 
gatis  editionibus,  cum  quaesupradicunturnullamcum 
lijs  vocibus  connexionem  habeant.  Nihii  enim  iliic 
scripium  est  de  ore.  Erasmus,  Manutius,  et  Pamelius 
ediderunt  ore  illo  poUuio.  Sed  hanc  postremam  vo- 
cem  neque  veteres  libri ,  si  unum  excipias,  agnos-  C 
cunt,  ncflue  veieres  ediliones. 

X.  —  inter  ieges ipsas.  Hieronymus  lib.  i,  pag.  4,  ad- 
versus  Jovinianum  :  Quotidie  moechorum  sanguis  ef- 
fvndetur,  adulleria  damnantur,  et  inter  leges  ipsas  et 
secures  ac  tribunalia  flagrans  iibido  dominatur.  Sym- 
machus  Lib.  n,  Epist.  52  :  Nos  iegum  inane  nomen 
vocamus.  Valerius  Maximus  Lib^  ix,  cap.  1,  Legum 
vutrix  audacia.  Seneca  Hercule  furente  aii  arma  vin- 
cere  leges.  Et  apiid  Giceroncm  in  Oratione  pro  Milo- 
ne  :  Silent  legesinter  arma.  Ovidius  lib.  v,  Trisiium  : 

MoD  roetuuDl  Icges,  spd  cedit  viribus  aequoro, 
Viclaque  pugoaci  jura  sub  eusejaceui. 

In  Tito  Livio  vero  lib.  x  :  Jam  regi  leges^  non  regere. 
Sencca  lib.  ix  de  Beneficiis  cap.  28  :  Legum  prassidio 
qui  plurimum  in  illas  peccaverunl  proteguntur.  Tacitus 
lib.  I  Annaiium,  Invalido  legum  auxilio.  et  iiifra  :  Victa 
est  sine  dubio  lcx.  Cilat  porro  hunc  Cypriaiii  locum 
Agobardus  ,  sed  vnlde  decurtatum,  ui  assolel. 

Inter  togas.  Infra  in  Libro  adversus  Demetria»J) 
num  pag.  219  :  Hostem  quereris  exurgere,  quasi  et  hi 
hostis  desit^  esse  pax  interipsas  togas  possit.  Seiieca 
lib.  II  de  Ira  cap.  7  :  Jnter  istos  quos  togatos  vides 
nulln  paxesl.  Tertuliianus  inlibrodc  Paliio  :  Ptus  to* 
gm  Imere  repubhcam  quam  loricw.  Florus  lib.  iv,  cap. 
12  .  Togas  et  sceviora  annis  jura  viderunt.  illud  quoque 
admoneri  iion  incongruum  est,  in  codice  Tornncensi 
hibliothcca)  re^iae  scriptura  essCt  Jnter  reges  pacerup- 
ta,  ct  supra  lineam,  vel  togas.  Sed  etiaiii  icciioiiem 
coustat  essefalsiiisimam,  iiemque  eam  qua)  exiat  in 
11  bio  Fuxensi,  inler  treugas  pace  rupta ,  nondum  in- 
venlo  vocabulo  treugarum. 

Quam  membra.  Aliae  editiones'  habent  quam 
membra  sunt.  Sic  etiam  legilur  in  quinqne  jibris  vctc  • 
ribus.  .^t  cuin  vox  illa  uliima  non  extet  in  reruiuis 
excwiplaribus  anliquis  quibus  u&us  sum  nec  in  pluii- 
busAiiglicaiiis,  et  dictio  sil  eIi*gantior  absque  vocc 
illa,  quam  puto  esse  cx  glosseniaie,  eam  susiuli.  In- 


fra  Epist.  viu,  pag.  16  :  Quamms  torquerentwr  tn  ser» 
vis  Deijam  non  membra  sed  vuinera. 

Testamentum  subjidl.  Quidara  codices  habent  su6^ti- 
cit,  alii  substituit,  id  est ,  supponil.  Valerius  Maximus 
lib.  IX,  cap.  4 :  Cum  falsum  testamentum  quidam  in 
Grajciasubjedssent.  A.  Gelliu^  lib.  v,  cap.  9  :  Sortem 
nominis  falsam  subjici.  Julius  Pautus  lib.  iv  :  Sentent. 
tit.  7  ;  rion  tantum  is  qui  testamentum  snbjedt.  Cicero 
in  Paradoxis ,  Testamenta  subjeaa.  Arnobius  lib.  ii : 
Jdcirco  animas  misii  ut  viarum  atiiB  infestarenl  mea- 
tuSf  alicB  circumscriberent  nesdos  testamenta  suppone- 
rent  falsa.  Lactantius  Lib.  v,  cap.  9  :  Non  enim  de 
nostro  sed  de  illorum  numero  semper  existunt  qui  hmre" 
ditates  captant,  testamenta  supponwit.  Testamentorum 
insidias  dixilPiinius  iib.  xxix,  cap.  1. 

Nullus  de  legibus  metus.  Cassiodorus  in  Praefatiouo 

Variarum  :  Ddnde  mores  pravos  corrigis  auctoritate 

rectoris^  audaciam  frangis,  tmorem  legibns  reddis.T. Li- 

vius  lib.  II  dixit  jus  vi  obrutum.  Horatius  lib.  i,  sat.  5 . 

Jura  inventa  melu  injusti  fateare  necesse  est. 

De  qucesitore.  qui  quxstionum  judicia  exercet ,  qui 
capitalibus  judiciis  praeesl ,  ut  loquitur  Pomponius 
lib.  II,  D.  de  Origine  juris.  Ammianus  Marcellinus  lib. 
XXIX,  ait  quaesitoris  iniquilatcm  omnibus  csse  cri- 
ininibus  graviorem.  Prudentius  in  Carmine  de  sancto 
Hippolyto : 

Jnde  furens  quaesilor  ait :  Jam,  tortor,  ab  uno 
Desine.  Si  vaua  est  qusesiio,  morte  agitur. 

Aliud  est  officiuni  quscsitoris  apud  Julianum  antcces- 
sorem. 

Quod  potest  redimi.  In  lege  Salica  tit.  lv,  ma- 
nus  quae  praecidi  debuerat  secundum  le^em  redimitur 
preiio.  Et  Lib.  iii.  Capilularium,  ca^p.  iO,  poena  cons- 
tituiiur  adversus  perjurum  m  perdatmanum  vel  rcdi- 
mnt.  Vide  Notas  ad  Reginonem  pag.  595.  Et  tamen 
erant  quaedam  peccata  quse  non  redimebaniur,  ve- 
luti  si  quis  perjurium  fccissel  lib.v,  Capitularium^  cap. 
iD6.  Si  quis  post  paccm  faciam  cum  inimico  suo  eum 
occiderit  lib.  vi,cap.  272.  llli  enim  manumperdcrc 
debeni,  neque  eis  licet  eani  redimere. 

Malos  quisquis.  Tacitus  Lib.  iv  Annalium  : 
Eliam  gloria  ac  virlus  infevsos  liabet,  ut  nimis  ex  vi- 
pinqno  divcrsa  arguens,  Casiigarc  enimvidei5)QlC 


215 


DIVI  CTPRIANI 


M 


Conscnscrc   jura  pcccalis,  el   cocpit    licitum   csseAdam   k  vcncni ,  ubi,  in  ielbalcs  succos  dulcedinc 


quod  publicum  esi.  Quis  iiiic  rcrum  pudor,  quae 
essc  possit  intcgrilas,  ubi  qui  daniucnt  improbos 
desunt ,  soli  ibi  ^  qui  damnenlur  occurruni  ? 

XI.  Sed ,  ne  nos  vidcamur  *>  eligerc  foriasse  pc- 
jora,  et  siudio  deslrucndi  per  ea  oculos  tuos  ducerc 
quorum  irisiis  atque  aversandus  aspectus  ora  ei  vul- 
lus  conscienli:u  melioris  ofTendat,  jam  tibi  iila  qua: 
ignornntia  sivcularis  bona  opiualur  osiendam.  lilic 
ctiam  fugienda  conspicies.  Quos  lionores  puias  csse, 
quos  rasccs,  quam  affluenliam  in  diviliis,  quam  po- 
tcniiam  in  c:istris  <^,  in  magisiratu  purpurx  spc- 
ciem,  in  principaiu  ^  licenLi»  polcstatem,  malo- 
rum  blnndicntium  virus  occultum  cst  et  «  arri- 
dentis  nequiiix  fncics  quidem  Ixta ,  scd  calamiiatis 
abstrusas  .  ^     illcccbrosa    fallacia  ; 


aspers»  callidilatc  fallendi  sapore  medicaio,  poculum 
videturessc  quod  snmitur;ubi  cpota  res  esi ,  per' 
nicies  liausia  grassalur.  Quippe  illum  vides  qui,  ami- 
clu  clariore  conspicuus,  fulgere  sibi  videtur  in  pur- 
pura.  Quibus  hoc  ^  sordibus  emit  ut  fulgent,  quos 
arrogantium  faslus  prins  *  perlulit,  quas  supcrbas 
fores  matutinus  salutator  obsedit,  quot  tumen- 
tium  i  contumeliosa  vestigia  ^  stipaius  in  clien- 
lium  cuDCOs  i  ante  pnpcessil ,  ut  ipsum  etinm  sa- 
lutaium  "^  comes  postmodum  pompa  prsecederet, 
obnoxia  non  homini,  sed  potestaii !  neque  enim  coH 
moribus  meruit  ille,  sed  fascibus.  Horum  denique 
videas  exitus  turpes,  cum  auceps  lemporum  pal- 
pator  absccssit,  cum  privali  latus  nudum  desertor 
Tunc     laceratx    domus    plngac 


instar   quod-  B  assecla  foedavit 
LECTIONES  VARIANTES. 


"  Soli  ubi  Lam.  Ebor.  An.  Thu.  Era$.  Marel.   yoss.  4. 
*»  Sed  videamus  Lam.  Ebor.  NC.  1.   Nos    videamus. 
Bod.  5.  MannL  Morel. 
«  RignU.  omnia  per  interrog.  repetitas  sextulit. 
«t  Magistralibus— •PrincipatibusArC.  1.  Eb,  Lam. 
^  El  omitt.  Oxon. 
f  Calamilatis  al)strusffi  Vem.  ross.  2,sed  (m$$. 


^  Cujusdam  vofs.  2. 

h  Qnilnis  hic  voss.  4. 

i  Prius  oimiuit  voss. 

}  Quse  tumenlum  Bod.  Sptr.  Ren.  Foss. 

^  Conlumcliosis  vestigiis  Ar.  Ben.Lam.Ebar. 

i  Stipalus  clieniium  Spir.  Eras.  Cuneis,  Oxon. 

("  Salutamium  X>am6.  Eras. 


STEPH.  BALUZn  NOTif:, 


.liunl  Lnctauiiu>  Lib.  v,  cnp.  9  ;  et  Hieronynr^us  in 
Epislola  ad  Virginem  exulern)  quisquisabejusconver- 
sationc  disseniii.  Sculp.  Severus  Lib.  u,  sacne  Histo- 
ria^ :  Qnippe  semper  inimicavirtutibus  vitia  sunt^  etop^ 
timi  quique  ab  improbis  qnasi  exprobrantes  aspiciuntar. 
Esl  enim,  ut  Lib.  n,  cap.l2;  ct  Lib.  ui,  cap.  7  ,  ait 
Qiiihtiliauus,  quxdam  virtutum  vitiorumque  vicinia. 
Et  Sencca,  Kpist.  xlv,  ait  vitia  sub  virtutum  nomine 
obrcppre  et  illis  iminixta  iralicre  secum  illas.  Vere- 
qu(i  dixit  T.  Livius  inntn  bonis  ndb.Trere  ct  in  nni- 
mislioininumpotentioracsse.  Vide  A.  Gcllium  Lib, 
VI ,  cnp, 1 . 

Cwpit  licitum  esse,  Tertullianus  in  libro  de  Co- 
rona  :  Sed  quod  non  prohibetnr  ultro  permissum  est, 
Immo  jirohibetur  quod  non  uUro  permissum  est.  Snnc- 
tus  Ambrosius  in  Episiola  ad  Paternum  :  Prwtendis 
enim  in  titteris  luis  quia  permissum  hoc  divino  jure  con- 
imbium  hujusmodi  pignoribus  existimatar  co  qtiod  non 
prohibitum.  Kqo  autem  et  prohibitum  assero.  Et  pnulo 
po^l :  Quod  si  ideo  permissum  putns  quia  specialiter  non 
est  prohibitum^  nec  illud  prohibifum  sermone  tegis  re- 
perns  ne  pater  fiiiam  suam  accipial  uxorem. . .  Num- 
qnididco  ticetqundnon  estprohibiiwn.  E\  iudulgenlia 
oiiiincsl  (piodcuiuquc  periiiiititur,  tit  nii  Teriullinnus 
m  li!)r()  de  Kxhortntionc  Ontiiatis.  In  comoedia  Que- 
roli  snipiujii  csl  fnlsuui  dicere  iioii  cssocriincn,  quia 
coiiniiniic  cst,  ci  ndullcriuni  qiiocjuc  ciimoii  noiicsse, 
01  i(l(^>  licituin  cssequia  i>cc  pcriuitii  ncc  prohiberi 
polost.  Vciiis  niictor  .Mtercntionis  syiingctg.v  ct  Eccle- 
sia»  :  Pro  magno  crimine  objiciuntur  Jacob  quatuor  «- 
xorcs.  Sed  quoniam  mos  erat^  crimen  npn  erat.  Nunc 
autem  crimenest^  quia  mos  non  est. 

XI. —  Epota  resest.  Mullum  vnrinntin  lioc  locolibri 
vetcrcs  U  veteres  editiones.  In  quibusdam  enim  legi- 
tur  epota  est.  in  aliis  epotata,  epotaris^  epoiatum  est, 
iminoeiiam  epoiandum.  Cum  aulem  leclio  r|uam  nos 
prsefcrimus  rcpcriatur  in  multo  plnribus  antiquis  co- 
dicibusquam  alix,  conrirment  ctiam  illam  codex  Se- 
gnicrini.u>  et  cdiiiones  qux  Pamcliannm  anlccesse- 
runl,  cxisiiniavimusillnm  esse  rcvocandam.  C;cterum 
qitia  Pamclius  ,  ut  cdilioni  suo!  ndderct  auctoritalem 
alicujus  vetustioris,  ndiiotavit  Gravium  iia  rcstituisso 
hunc  locum  :  moneiidus  est  lector  istiid  tion  esse  ve- 
ruin.  Nam  in  editionequrcdiciinrGravii  apcrlc  scrip- 
nm  est,  epota  res  est^  et  in  niargiiic,  epotavinms.  Gro- 
».ovius,  iib    III ,  Obscrvat.  cap.  ii,  monet    sc   in 


Quod 


Fnxcnsi  codice  vidisse  scriptum,  epota  res  est. 
vcrum  est. 

Matutinus   salutator.    Virgilius  lib.    ii,   pag.   5  , 
Veorgicorum : 

Si  non  ingentem  foribus  domus  alta  saperbis 
Mane  salutantum  totis  vomit  aedibusundam. 

C  Mariialis  lib.  x,  Epigr.  10 : 

Manc  salulator  limina  mille  teras. 
Ideo  Iloratius  Epodon  xi,!  scripsit,  Superba  ci^ 
vium  potentium  tinuna.  Clniidianns  lib.  i,  in  Hufinum  : 
Turba  salutantum  latas  ibi  perstrepit  osdes.  Eo  auicm 
processerat  nmbitio  salutationum  matutinarum  utqui 
cupicbant  esse  primi  salutantes  noclcm  vigilcm  ducc- 
rcut  anlc  jauuas  eminentium  potestatnm,  ut  docet 
Symmacbiis  lib.  iv,  Epist.  xu.  Adnotat  SuetoniusCa- 
ligulam  natura  timidum  ac  diffidentem  salutatoribus 
scrulntores  semper  opposuisse  accrbissimos ,  sed 
eain  cousueiudiuem  omissam  csse  a  Vespasiano.  if)- 
lius  Lnmpridiiis,  in  VitaAlexandri  Severi  scribitillum 
adinisissc  snlniatores  qiinsi  ununi  de  senatoribiis, 
patcnte  vclo,  admissionalibus  reuiotis,  cnm  autea  sa- 
Intnrc  priiicipcm  nou  licerct,  quod  eos  videre  non 
poiernt.  Satutatus  autem,  inquit  idein  aiictor,  conses- 
sum  obtutit  omnibus  senatoribus;  atque  idco  nisi  hones- 
tos  et  bouoi  fanm  homines  adsatutaiionem  nonadmisit^ 

D  jussitquc  iu  nemo  ingrediatur  nisi  qui  se  innocentem 
noveril.  Per  proeconem  edixit  ut  nemo  sntuUtrel  princi- 
pem  qui  se  fnrem  esse  nosset.  Contra  Maxiojniis  ju- 
nior,  ut  tradit  Juiius  Capitolinus ,  in  satutationibus 
superbissimus  erat,  et  manum  porrigebat ,  et  genua  sibi 
oscularipatiebatur,  nonnumquam  etiam  pedes.  Simile 
qiiid  npud  Lucianum  in  Necromantia^  nlii  irridet  eos 
qui,  ciim  in  poiestaie  consiituti  essent,  ielices  etbea- 
tos  salutantes  se  facturos  putarent,  si  pectiis  dex- 
tramve  porrigenies  darenl  osculandam.  De  honorc 
ct  jure  snlutaiionum  multa:  extanl  constituiiones  in 
Coiiice  Tbeodosiano.  Plura  de  hoc  argumenio  dici 
posseni;  scd  ista  suniciunt.VidenihilominusSenecam 
Epist.  xci;  et  A.  Gcllium  Lib.  iv,  et  Lib.  xx  ,cap.|; 
et  sanctum  Aiigustinum  Lib.  vi,  Confess.  cap.  1. 

Auceps  temporum.  Qui  tempiis  auciipatur,  nl  ait 

Cicero  iii  Orutione  pro  Roscio  .Amerino.  h\  vero  fa- 

ccre  pnlpaiores  id  cst  .idulatorcs  constat.  In  aliquoi 

antiquis  codicibus  et  cditionilius  legiliir  unccps. 

Assecta  fa^davit.   Id    cst ,   nudui|rlalus^icli||uit, 

Digitized  by  V^OOy  IVC 


W  EPISTOLA  l.  ^ii 

consclcntiam  fcriunt,  tunc  rei  familiaris  cxhauslnB  <^  ^.  h<>s  eliam  inter  diviiias  sua^  trepidos  cogitntionis^ 


damna  noscunlur,  quibus  redcmplus  ravor  vulgi,  et 
caducis  atque  inanlbus  votis  popularis  anra  quxsita 
est.  Stulta  prorsus  et  vana  jaclura  ^  ,  frustrantis 
spcciaculi  voluptale  id  parare  voluisse  quod  nec  po- 
pulus  acciperct  et  perderet  mngistralus! 

XII.  Sed  et  quos  ^  divilcs  opinaris  continuantes 
saltibus  salius  et,  de  confinio  paupcribus  cxclusis, 
infinita  ac  sine  termints  rura  latius  porrigentes,  qui- 
bus  argenli  et  auri  maximum  pondus  et  pccuniarum 
ingentiuro  vel  extructi  aggeres  vel  defoss^e  strues, 


incerloe  sollicitudo  discruciat,  ne  praedo  vastet,  ne 
percussor  infestet,  nc  inimica  cujusque  locupleiioris 
invidia  calunmiosis  litibus  inquielet.  Non  cibus  se- 
curo  ^  somnusve  contingit.  Suspirat  iile  in  convi^ 
vio,  bibat  licct  gemma;  et  cum  epulis  marcidum 
corpus  torus  mollior  allo  sinu  condiderit  ^  ,  vigilat 
in  pluma ;  nec  inieiligit  miser  speciosa  sibi  esse 
supplicin,  auro  sc  alligatum  teneri,  et  possideri  ma- 
gis  quam  possidere  divitias  atque  opes.  Atque, 
0  detesiabilis  '  cxcitas  mentium  ct  cupiditatis  in* 


LECTIONES  VARIANTES. 

^  Exhausta  Spir.  Retn.  Eras,  ®  Cx)ndat  Lam.  Ebor.  Lin.  Ben.  Condidit. 

^  Jaclalio  Pem.  Vm.  2.  '  Divitias.  0   detestabilis  Ebor.  Lm.  Atque  adeo  de- 

^  QuodP^m.  Jtfor.  test.  Lam.  lostabilis  Jf or.  NC,  i.  Ebor.  sensu  procedenie. 

A  Secorus  Lam.  Ebor,  Spir,  Rem,  Eras.  Securos  Voss.  u  Opes.  0  detest.  Oxon.Divitias  atque  o  delest.  Gold. 
2.  Mor.  SecuruQi  \08S.  4.  ^ 

STEPn.  BALUZn  NOTiE. 


uti  recte  explicatum  est  in  Ediiione  Anglicana.  Quod 
evenisse  Aggippinse  matri  Neronis  notat  Tacitus 
Lib.  XIII  Annalium,  ubi  ait  deserlam  illam  fuisse  a 
lurba  salutantium  postquam  et  excubias  miliiares  et 
Germanos  custodes  Ncro  removit.  Hieronymus  in 
Epistola  ad  Furiam  de  Viduitate  servanda  :  Nec  pro^ 
curator  calamislratus,  nec  formotus  coUactaneus^  nec 
candidui  el  rubicundus  assecla  adhcereat  lateri  tuo.  Ar- 
cndius  et  Honorius  AA.  In  Constitutione  lata  adver- 
sus  Euiropium  eunuchum  in  I.  xvu ;  Cod.  Theodos, 
de  Poenis  :  Divinum  prcemium  consulatus  lutnlentum 
prodi^ium  conlagione  (cedavit.  Hinc  illud  vulgatum  : 
Omma  cesserunt  ennucho  Consule  monstra. 

XII. — Bibat  gemma.  SiraliiMS  Lib,  u ,  Georgicon , 
Tl  gemma  bibat ;  et  lib.  i  jEneidos  : 

Q 

Hic  regiua  gravem  gemmls  auroque  poposcit 
Impieriqiie  mero  paieram. 

Seneca  cap.  3  de  Providenlia :  Quanlo  magis  huic  m- 
videndum  est  quam  iliit  quibus  gemma  minisiratur.  Ju- 
liiis  Capitolinus  in  iEIio  Vero  :  Data  etiam  aurea  a(- 
que  argentea  poctiln  et  gemmata.  Item  in  Galieno,  Gem- 
viata  vasa  fecit.  Marlialis  Lib.  xii ,  Kpigr.  \t  :  Tepo- 
tare  decet  gennnay  id  est  in  vase  gemmalo,  in  vase 
gemniis  ornato.  Juvenalis  Sai.  x:  Cum  pocula  su- 
mes  gemmata.  IJem  in  Salira  v  ait  parasito,  si  ei 
|iroplneiur  in  convivio  vas  aureum  ,  custodem  dari 
qui  niimeret  gemmas.  Propcrtius  lib.  in ,  Eleg.  .5  : 
Sec  bibil  a  gemma  divite  nostra  suis.  Silius  Ilalicus 
lib.  xin  :  PocuUique  Eoa  luxum  irritantia  gemma. 
Stnlius  lib.  i  TliebaiddS  :  Nec  cura  mero  commitlere 
gemmas.  JEX\m  Spnrliaiuis  scribit  Zenobiam  usnm 
esse  vasi.^  niireis  gemmaiis  ud  convivia.  LalinusPa- 
caius  Drepnnius  in  Panegyrico  Theod(»sii :  Si$i  ccsti- 
V!tm  in  geititnit  capacibus  ylaciem  flatmtta  fregissent.  -^ 
Si*ioniu>Lib.  ii,  Kpist.  13  :  Fiutiaretit  falertio  gemttta: 
capaces.  Iiiem  in  Carmine  2  :  Gentmatam  paieram  rex 
ipse  retenta.  Luciniius  iii  Cataplo  inemornt  pocula 
gcmniis  disliiictn,  ct  Apuleius,  Lib.  ii,  Metamorpho» 
t4ru;i,  gemiuns  formntas  inpoculavini.  Uieronymus  in 
\\l\  Pnuli  eremitiB  :  Vos  gemma  bibitis^  ille  concavis 
naiutw  niatiibus  satisfecil.Uem  \n  Epislola  ad  Pau- 
iinn  de  Alphabelo  Hebraico  :  Habeanl  sibi  cceteri,  si 
veUttt ,  suas  opes,  getnttia  bibatit.  Seneca  Epist.  cxix  : 
iJtrtim  sit  oureum  pocutum^  an  crystaUinum,  an  tnur- 
rhinum  ,  an  Tiburtinus  caUx,  an  itianus  concava^  tiihil 
refert.  Cn^ierum  hic  admonendum  est  Rigahium  edi- 
cli^^c  bibat  gemmas^  et  ideo  Lombertum,  qiii  illius 
edilioue  uiebalur,  male  vcriisse,  Hs  boivent  des  perles 
et  de  rambre  gris.  Addidil  lainen  Loinl>erlus  hanc 
posiremMin  vocem,  cuiii  iiihil  simile  exlciapud  Cy- 
priniium.  Sunl  qui  putnnl  hocgonus  liqiioris  fuisse 
Jiicognitum  unliquis.  Alii  lameii  niunt  cbsc  succinum, 
dc  quo  vide  Dioaorutn  Sicuhm  lib.  Y. 


yigilat  in  pluma.  Seneca  in  Libro  de  Providen* 
tia  cnp.  3 :  Tamvigilabit  in  pluma  quatn  iUe  in  cruce. 
Mnrlialis  Lib.  ix ,  Epigr.  94  :  Pervigil  in  pluma  Caius 
eccejacet.  Hieronvmus  in  Epislola  ad  Mnrcellam  de 
yEgrotatione  Blosilla; :  lUo  tempore  piumarum  quoqtie 
duramolUties  videbatiirtet  in  extmctis  thoris  jacerevix 
poterai^  Sencca  llerculc  Oetxo  :  Aurea  ttumquatn  tecta 
quietem  ,  vigilesque  trahit  pttrpura  noctes.  Prudentius 
in  Hamarligenia  :  At  nos  delicias  plumarttm  et  Uttea 
lexla  sternimus.  Rigallius  scripsit  vigilat  tamen  in 
pluma  conira  omnium  velerum  librorum  et  editio- 
num  hdem.  Pulo  autem  illiim  addidisse  vocem  tamen 
ex  exemplari  editionis  Pamelianse  quo  Nicolaus  Faber 
utebatur,  in  cujus  margine  vir  doctissimus  cam  po- 
suerat  sua  manu  ,  nulla  mentione  loci  ubi  invenerat. 
Cerie  non  extnt  in  veleri  libro  monasterii  Fossaten- 
sis  cum  quo  ille  contulit  plurima  loca  sancti  Cy- 
prinni.  Enm  tnmen  vocem  retinuit  editio  Anglicana. 
Reinhartus  explosit.  Certe  non  est  necessarin. 

Possideri  ttiagis.  Infra  in  Libro  de  Lapsis  pag. 
185  :  Possidere  se  credunt  qui  potius  possidentur.  Hic- 
ronymus  in  Epistoln  ad  Paulinum  de  Itistituttone  Mo- 
nacni :  Crates  iUe  Thebnnus ,  homo  quondatn  ditissi- 
mtis^  cutn  ad  philosophattdtnn  Athenas  pcrgeret .  tnn~ 
gttum  auri  pottdus  abjecil :  non  pntavit  se  simul  pos»e  ct 
virluteset  divitias  possidere.licm  in  Libro  seciindoad- 
versus  Jovininnum  et  in  Epistola  cousolatorin  nd  Ju- 
liannm  :  Crates  iUe  Thebanus,  projecto  in  mare  tton 
parvo  auri  pottdereyAbite^  inquii,  pessutn,  malce  cupidita- 
tes.  Ego  vos  ttterganiy  neipse  mergara  vobis.  Projiciens 
nuiem  opes  siias  in  mare,  ut  dorei  Gregorius  Na- 
zianzenusOrationein  Lnudem  Bsi^Wu, iMwliCratescratC' 
tem  Thebanum  Ubertaie  donat.  Sed  illuni  proplcrcn  cnl- 
pnlnm  esse  ab  Apollonio  Tyanico  referl  Pliilosirnti:s 
in  Vita  ejiis  lib.  ii ,  cap.  10.  Seneca  cap.  22  dc  Vila 
beata  :  DivititB  tneas  suttt,  tu  divitiartnn  es.  Item  Epist. 
cxv  ;  Majore  tortttento  pecvnia  possidetur  quam  qiKB- 
rititr.  Ilem  Epist.  cxix  :  Nam  quod  ad  tUos  pertinct 
quos  falso  divitiarum  nomen  invasit  occtipata  pntiperlas^ 
sic  divitias  habettt  quomodo  habere  dicimtir  febrent, 
cum  illa  tios  habeat.  E  contrario  dicere  debeititts  :  Fe- 
bris  iUum  tenet.  Eodem  modo  dicendtitn  est :  Diviiios 
iUum  tenent.  Valerius  Maximus  lib.  ix,  onp.  4  :  Pro- 
cul  dubio  is  non  possidet  divitian,  sed  a  divitiis  possessus 
est.  Simile  quid  apud  Pliilostraium  in  Vita  Apollonii 
Tyanaii  lib.  v,  cap.  8. 

Atque  opes.  Has  duas  voces,  quas  noti  invcni  in 
antiquis  editionibus  neque  in  nllo  eorum  veierum 
exemplarium  quibus  uior ,  (luae  a  Pamelio  ndjecta; 
sunt,  el  Gronoviiis  lib.  ni  Obscrvnt.  cap.  12  mo- 
nuit  esse  delendas,  ego  quoque  piitavernm  omiiii  de- 
bcre,  cuin  prajserlim  vidercm  Ciceronem  in  Libro 
de  Attiicitia  ponere  discrimen  iuter  diviiins  ct  opes. 
Ait  enim  :  Divitiw,  nt  vtare ;  opes,  ut  colare.  Vcrura^ 


le 


^«  E:  DIVI CYPRIANI  S2d 

BaiuB  profunda  caligo !  cum  exonerare  se  *  possit  et  A  ac  protectum   lalus   numeroso    stipatore  tueatur. 


levare  ponderibus,  pergit  magis  fortnnis  angentibus 
incubare,  pergit  poenalibus  cumulis  pertinaciier 
adhaerere.  NuUa  in  elientes  inde  largitio  est,  cum  in« 
digentibus  nulla  partitio  ^ ;  et  pecuuiam  suam  di- 
cunt  quam»  velut  alienam  domi  clausam,  sollicito  la* 
bore  custodiunt,  ex  qua  uon  amicis,  non  liberis 
quicquam,  non  silH  denique  impertiunt.  Possideni  ad 
lioc  tantum  ue  possidere  alteri  liceat.  Et,  o  nominum 
quauia  diversitas  t  bona  appeliant  ei  quibus  nullus 
illis  nisi  ad  res  malas  usus  est. 

XIII.  An  lu  vel  illos  putas  tulos,  illos  saltem  inter 
bonorum  infulas  et  opes  largas  stabili  firmitale  secu- 
ros,  quos  regalis  aulae  splen<fore  fulgenies  armorum 
cxcubantium  lutela  circumstat  ?  Major  illis  quam  cx- 


Quam  securos  non  sinit  ;esse  subjectos,  lam  neccssc 
est  non  sit  ei  ipse  securus.  Ante  ipsos  tcrrct  poto- 
stas  sua  quos  facit  ^  esse  terribiles.  Arridet  ut 
saeviat,  blanditur  ut  faliat,  illicit  ui  occidat,  ex- 
tollit  'i  ut  deprimat.  Foenore  quodam  nocendi,  quam 
fuerit  amplior  summa  dignitalis  et  lionorum  ,  tam 
major  exigitur  usura  pcenarum. 

XIV.  Una  igitur  placida  et  (ida  tranquillitas,  una 
solida  et  firma  et  perpetua  securitas,  si  quls,  ab 
bis  inquietanlis  sscculi  turbinibus  extracius,  salutaris 
portus  staiione  fundatus ,  ad  coeluni  oculos  tol« 
lat  ^  a  terris,  et  ad  Domini  inunus  admissus,  ac  Dco 
suomente  jam  proximus,  quicquid  apud  caeteros  in 
rebus  bumanis  sublime  ac  magnum  vidctur,   iiifra 


teris  metus  est.  Tam  ille  timere  cogitur  quam  ti-  g  suam  jacere  conscieniiam  glorielur.  Niliil  appelcre 
metur.  Exigit  poenas  pariter  de  potentiore  sublimitas,  jam,  niliil  desiderare  dis  saeculo  polest  qui  sxculo 
sit  licet  satellitum  manu   septus   ^ . 


<^  Partidpatio,  portio  Im.  Eb.  Ben,  M.  A. 
^  Septum  Bod,  3. 
«  Quam  fj»cit  Jiod.  3. 


et   clausum     major  est.  Quam  stabiiis,  quam  inconcussa  tutela 
LECTIONES  VARIANTES. 

d  Falbt  exlollit  Pem.  Vm.  2. 
A  Oculos  toHit  V08S.  2. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


nibil  mutare  volui ,  quia  video  receptam  esse  banc 
lectionem.  Potest  enim  adjuvari  ex  discrimine  quod 
Ciccro  ponit  inter  divitias  atque  opes.  Lombertus  ila 
vertit  bunc  locum  ac  si  voces  illae  non  essent  Cy- 
priani ,  quia  divitia)  et  opes  eodem  vocabulo  expri- 
muntur  apnd  Gallos. 

XIII.  —  Tam  ille  timire.  Cicero  in  libro  primo  de  Of- 
ficiis  :  Elenim  qui  se  metui  volunt  a  quibut  metuuntur^  q 
eosdem  metuant  ip$i  necetse  e$l*  Idem  in  Librode  Amici- 
tia  :  Quis  enim  aut  eum  diligit  quem  metuit,  aut  eum  a 
quo  $e  metui  pulat  ?  Seneca  lib.  i^de  Clementia  c^p. 
0  :  Tantum  enim  necesse  ett  timeat  quantum  timeri 
voluit,  Idem  Epist.  \0b  :  Adjice  nunc  quod  qm  timetur 
timet.  Idcm  lib.  iv  de  Bene/icii$  cap.  i  9 :  Nec  qui$' 
quam  amat  quo$  timet,  Non  potest  enim  (ut  idein  ail 
in  Epistola  47)  amor  cum  limore  niiscei  i.  Seneca 
GEdipo  :  Qui  $ceptra  duo  $wvu$  imperio  regil,  timet 
timenle$.  Idem  Agamcmnono  :  Uetui  cupiunt ,  metui- 
que  timent.  Eleaans  est  In  Octavia  ejusdem  auctoris 
Dialogus  inter  Neronem  et  Sen^im.  Nero  ait  :  Fer- 
rum  tuetur  principem,  Seneca  respondet :  Meliu$  fi- 
des.  Reponit  Nero  :  Decet  limeri  C(B$arm.  Seneca 
YCro  :  At  ptu$  diligi.  Recte  profeclo.  Adnotat  eniin 
Vclleius  Palerculus  Cxsarem,  quem  Dio  Cassius  lib. 
xxxvni  et  xlii  scribit  naiura  plaeiduni  et  mansue- 
tissiinum  et  nequaquain  irncundum  fuisse,  itemque 
Augiislum ,  iia  a  patre,  ut  idcm  Dio  Lib.  xlvii  le- 
slalur,  edoctum  ,  adnoLii  inquam  Yelleius  Cx^sarem,  D 
cuiii  ei  Pansa  ei  Hirtius  consulerunt  ut  priiicipatum 
nrmis  qua*siium  ariuis  teneret,  respondisse,  amari  se 
quam  limeri  nialle,  diversum  nimirum  a  Muximino, 
cui ,  nt  ail  Julius  Capilolinus,  persuasum  eiat  nisi 
crudelitale  impcriuro  non  leneri.  Nam  amari,  coli, 
diligi  majus  imperio  esse  scripsit  Symmacbus  Lib. 
X,  Epi$t.  54,  sive  in  Relalione  ad  Imperaiores.  Lau- 
dal  Sidonius  Lib.  ii,  Epi$t.  3,  regem  uothorum  Tbeo- 
doricum  ,  et  ponit  inter  prxcipiias  ejus  iaudes  :  />/- 
cam  quod  $entio.  Timet  timeri.  Et  tamen  aliquaiido 
timor  signum  est  ninoris,  et  Marlialis  dicii  iib.  x, 
eplgr.  59  ;  re$  e$t  imperio$a  timor,  Vulcaiius  Galli- 
canus  ail  do  Avidio  Cassio  :  Meruit  timeri  quia  non 
metuit.  id  ipsum  dixerat  Lucaniis  Lib.  v  :  Meruiique 
timeri  non  metuen$,  Ammianus  Marcellinus  Lib.  xv 
adiiolal  Juliaiium  Imperatorem  dilectuin  nrclissimc 
dum  tiiiieretur,  et  iib.  xxvu  ,  Prxtextatum  pru^ 
feciuin  llrbi ,  cum  timerelur,  amorem  non  perdi- 
disse  civium  ;  quin  maximo  amori ,  ut  aii  Mamer- 


tlnns,  maximus  limor  junctus  est.  Contra  Flavius 
Vopiscus  queritur  de  Infeticitate  principis  Aureliani, 
qui  cum  essei  optimus,  timebaiur  quidem,  scd  non 
amabatur.  Sunt  enim  aliquando  subjecti  protervi  ct 
contumaces,  quia,  ut  ait  Xeiiophon  in  Libro  v  de 
Pwdia  Cyri^  metus  et  lex  satis  sunt  ad  amorem  in- 
bibendum^  Sunt  enim  aliquando  principes  ita  parura 
amantes  subjcctos  ut  se  nb  illis  amari  non  curent, 
uli  de  Alexandro  M.  testatur  Seneca  lib.  i  deBenefi- 
ciis,  c.  15,  aiens  illum  sumuium  bonum  duxisse  tcr- 
rori  esse  cunctis  mortalibus.  Sane  justum  cst  ui  po- 
puli  obediant  principibus  eosque  limeant.  Alioqui 
corruit  respublica.  Sed  tamen  priiicipes  omni  opc 
niii  decet  ut  se  plus  amari  diligant  quam  timeri, 
uli  fuciebat  Titus  Imperaior,  ob  hoc  vocaius  Dciicix 
generis  humani.  Sic  se  lulos  pnTStabunt  adversusinsi- 
dias  et  conspirationes  ,  et  se  liberabunt  a  metu. 
Nam  verum  est  qucd  multi  prodidere,  necesse  esso 
ut  multos  limeai  quem  molti  liment.  Nemo  enim  po- 
test  terribilis  esse  seciirus,  ul  ait  Sciieca  Epist.  cv. 

Protectum  Latu$.  Hinc  orla  digniias  Prolectoruni 
inclinante  imperio  Romano  ,  qui  iin  dicli  sunt  quod 
principis  latus  protegerent.  Iinperatores  llonoriiis  ct 
Theodosius  I.  ix  Cod.  Thcodos.  de  Domesiicis  et  Pro- 
tectoribus :  Devoti$$imo$  Protectore$ ,  qui  armatam 
militiam  $ubeunte$t  non  solum  defendendi  corporissuif  ve- 
rum  eiiam  prote^endi  lateris  nostri  $olliciludinem  pa^ 
tiunturj  unde  etxam  Proteclorum  nomen  $ortiti  sunt, 
inglorios  e$$e  non  prAimur. 

Arridet  ut  $wviat.  Infra  in  libro  de  Habilu  Vir- 
ginnm  pag.  450:  Dic  diabolu$  blanditurut  fallat,  ar- 
ridet  ut  noceat,  itlicit  ut  occidat.  Ruricius  lib.  ii,  Kpist. 
xu  :  Blanditur  ut  capiat^  famulalur  ut  teneat,  illicit  ut 
oecidat. 

Honorum.  Miror  auctorcm  editionis  quoe  dicilur 
Gravii  ,  Pamelium  ,  Rigaltium  ,  ct  Anglos  maluissc 
scribere  bonorum.  Et  enim  omnes  editiones  aiiiiqn:x5 
et  omnia  velera  exemplaria  quibus  usus  sum  linbent 
honorum  vel  honori$.\n  uno  lamen  Regio,  qui  fuit 
olim  inonasterii  snncii  Mariini  Tornacensis,  mendoso 
scriptum  est  bonorum. 

XIV. — Et  perpetua.  Isla  desunl  in  duodecim  velustis 
exeinplaribus  optimis.  Exiant  tamen  in  septem.  Si  ra- 
tio  habeiida  cssct  iiiimeri  nd  iiumeruni,  expungcnda 
essiMil.  Videntur  auteni  esse  ex  glossemate. 

fuudatus.  lia  reposuimus  seculi  aucloritalem  op- 
limorum  librorumei  veterum  editionum  pro  co  quod 


tet 


EPISTOLA  n. 


m 


^,  quam  pereniiiliQS  bonU  ^  csleste  prssidium, 
implicaniis  mundi  laqueis  solvi,  in  lucem  immortali- 
taiis  aeiems  de  terrena  faece  purgari !  Videril  ^  quae 
in  nos  prius  infestantis  inimici  pernicies  insidiosa 
grassata  sit.  Plus  amare  compellimur  quod  futuri  su- 
mus,  dum  et  scire  concediuir  et  damnare  quod  era- 
mus.  Nec  ad  hoc  pretiis  aut  ambitu  aut  manu  opus 
est»  ut  liominis  summa  vel  dignitas  vel  poiestas  ela- 
borata  mole  ^  parialur;  sed  gratuitum  ^  de  Deo 
inunus  et  facile  est  ^.  Ut  .  sponte  sol  radiat, 
dies  luminat ,  fons  rigat,  imber  irrorat,  ita  se  Spi- 
ritus  coeleslis  infundit.  Posiquam  auciorem  suum, 
coelum  intucns,  anima  cognovit,  sole  allior  ^  et 
liac  omni  terrena  poiestate  sublimior,  id  csse  incipit 
quod  esse  se  credit. 

XV.  Tu  (antum,  qucm  jam  spiritalibus  castris 
coelestis  miliiia  signavit,  tene  incorruptam,  tene  so- 
briam  relfgiosis  virtutibus  disciplinam.  Sit  iib]  vel 
craiio  assidua  vel  lectio :  nunc  cum  b  Deo  loquere, 
nunc  Deus  iecum  :  ille  le  praecepiis  suis  instruat, 
ille  disponat.  Qnero  ille  diviiem  fecerit  \  nemo 
pauperem  faciet :  penuria  esse  nuila  jam  poterii  cui 
semel  pectus  ^  coelestis  sagina  saiuravii.  Jam  iibi 
auro  distincta  laquearia  ei  preiiosi  marmoris  crustis 

LECTIONES 

*  Bonis  affluens  Gcul.  Mord. 
>  Videre  Mor.  Videri  Lam. 
c  Manu  Lin. 

A  £t  graluilum  m5.  2.  Munus  religiosa  menle  conci- 
pilur  Voss, 
«  Facile  est.  Sponie  Lam'  Eb, 
r  Solo  aliior  Oxon, 
s  Nunc  tu  cum  Ar.  Eb,  Lanu  Ben, 
^  Mandatorum  suorum  fecerit  Pem.  Yos$  2.  Fab, 
i  Cum.semel  pectus  Ar.  Pem. 
i  Esse  excolendum  ros  2.  Itn. 
^  Dluminemus  Fam.  Big> 

STEFH.  BALUZII  NOTiE 

Rigaltius  edidit  fundetur,  Et  tamen  ea  quoque  lectio 
repcriiur  in  quibusdam  codicibus  aniiquis. 

CratuUum  de  Deo  munus.  Eain  senteiitiam ,  in« 
quit  Morellius,  cum  qutdam  non  intelligerent,  verba 
alia  interseruerunt ;  itaque  imprimendum  curaruut 
gratuitum  de  Deo  munus  religiosa  mente  concipitur  et 
facile  e$t.  Notat  edilioncm  Erasmi. 

Veritatem.  Ita  codex  Seguierianus  et  alii   veieres 


A  vesiiia  domicilia  sordebunt,  cum^scieris  te  excolen- 
dum  i  magis  ,  ie  potins  omandum,  domum  tibi 
banc  esse  poiiorem  quam  Dominus  insedii  tcmpli 
vice,  in  qua  Spiriius  sancius  coepii  babitare.  Pinga- 
mus  banc  domum  pigmeniis  innocentiu;,  luminc- 
mus  ^  luce  juslitiae :  bxc  umquam  procumbet  in 
lapsum  senio  vetustatis,  nec,  pigmento  parietis  aui 
auro  i  exolescenle  foedabitur.  Caduca  sunt  qux- 
cumque  fucaia  suni,  nec  fiduciam  prxbeni  possidcn- 
iibus  siabilem  qnse  possessionis  °>  non  babent  ve- 
riiaiem.  IIxc  manei  ^  cultu  jugiier  vivido ,  bo- 
nore  integro,  splendore  diuturno.  Aboleri  non 
potest  nec  extingui,  poiest  iantum  in  melius  corpore 
redeunte  ^  formari. 
XVI.  Hsec  interim  brevibus,  Donate  cbarissin^  : 

-^  nam,  etsi  facilem  de  bonitaie  paiieniiam  » ,  mcntem 
solidam  p,  fidem  tutam  salutaris  auditus  oblectai, 
nibilque  tam  iuis  auribus  g ratum  est  quam  quod  in 
Deo  <i  graium  esi,  moderari  iamen  dicenda  i"  debemus 
simul  juncti  et  sa^pius  coliocuiuri  ••  Elt,  quoniam 
feriaia  nunc  quies  ac  iempus  esi  oiiosum ,  qaic* 
•quid  inclinaio  ^  jam  sole  in  vesperam  diei  su- 
percst,  ducamus  bancdlcm  Ixii,  nec  sit  vel  bora 
convivii  gratiae  coetcbiis  immunis.  Sonet  psalmos » 

VARIANTES. 

G      1  Pigmentnm  parieUs  auro  Lam.  Ebor.  Iah.  iVC.  1. 
^  Possessionibus  Pem.  Lam,  Bod.  3. 
^  Firmilalem.  Manet  Yoss.  5. 
o  Si  facile  —  de  bonitate  patientlae  Yos$.  2. 
P  Mentem  io  Deum  solidam  Ar.Pem.  Lin. 
<I  In  Domino  Lin.  Deo  Oxon. 

'  In  dicendo  Fab.  In  Deo  Sjjir.  Rem.Man.Moret.  De- 
gunt  in  Rig.  et  Pamel. 
»  Locuturi  Li/i.  Yoss.  2.  Ebor.  Impreshifere  mnes, 
t  Inclinante  Yoss. 
«  Psalmus  Yoss. 


quod  Pontius  in  Vila  ejus  alt  illum  prcsbyterium  ci 

sacerdolium  stalim  accepisse.  Deniquc  nnspiam  iuvc- 

niUir  illum  fuisse  senatorem  ac  foruni  frequcnlassc. 

Hora  convivii.  Terlullianus   in  Apologetico   :    Si 

honesta  causa  est  conmii ,  reliquum  ordinem  wstimare 

qui  sit  de  religionis  officio.  Niitil  vHitatis ,  nihil  niimo- 

destiw  admittil.  Non  prius  discumbalur  quam  oratio  ad 

Dcum  pra^gustetur.  ^que  oratio  convivium  dirimal, 

_,.  ',  -.  f>.    ,  •     ^OpMu^Wh.yu:  Omnis  traclalusin  Eccelesia  a  nomine 

eliam  ille  quo  Floriis  uichalur.  Proquo  ^^^^}^^ns  J)  jf^^  incipiaiur  et  ejusdem  Dei  nomine  lerminetur.  Uk^ 


oinnium  priinus  posuil  firmitatem,  ex  libro,  ut  opiiior, 
r^icolai  Fabri  cujus  supra  feci  incntionem.  Miror  au- 
tem  eam  leciionein,  quam  ipse  Rigaltius  ait  arbiirnri 
se  esse  falsissimam ,  ab  eo  lainen  posilam  fuisse  in 
texlu  Cypriani.  RigaUianani  editionem  seculi  sunt 
AnglietKeinhartus. 

Dies  tununat,  Hsec  exlunt  iii  omnibus  ediiioni- 
Dusante  Rigaliiaiiam  cl  in  plerisque  codicibus  nia- 
nuscriplis ,  etiam  in  Seguieriano  el  in  eor  quo  Fioriis 
nlebalur,  lum  etiam  fn  iis  qnos  Aiigli  viderunt.  Et 
tameii  illi  quoqtie  ea  oiniserunt  in  sua  editione.  Illa 

.  etiam  in  smversione  omisii  Lombertus,  non  uliam 
ob  causam  quani  quia  iiou  cxtabat  in  ediiione  Rigal- 
lii.  Reinbartus  posuil  dies  iltuminat. 

XVI. —  Feriata  nuncquies.  Ego  pulo  errareeos  qui  ex 
bis  verbis  et  ex  iis  qucc  statini  sequuntur  collegerunt 
Cyprianum  freqtientassc  adbuc  foruin  eo  lempore  quo 
scripsil  haiic  Epislolam.  Nam  cumconslet  illain  scrip- 
iam  csse  postquam  Cypriaiius  ainplexus  est  lidein 
Cbrisii,  probabile  non  esi  illum  forum,  adversus  quod 

foriiter  acclamat,  frequentasse  cumiilam  scripsii,Adde 


ronymus  in  Epistola  de  vitaiidosuspccto  Contubernio: 
Pcrsonabit  interim  aliquis  lector  ad  mensam  et  inler 
Psalmos  dulci  modulamine  aure  elc.  Idein  in  EpisloJa 
ad  Jl/arce//amquacam  invital  utcommigretBctbieem: 
Ambrosius  noster  refert  se  numqunm  cibum  Origene  prce- 
sente  sine  teclione  sumpsisse^  numquam  inisse  somnum 
nisi  unus  e  fralribus  sacris  litteris  personaret ,  hoc  die- 
bus  egisse  et  noctibus,  ut  et  tectio  oralionem  exciperet  ei 
oratio  tectionem.  Anibrosii  istius,  ({ui  amicus  crat 
Origcnis,  prx*claram  meiilionem,  ut  id  quoque  obi- 
ter  dicam,  facit  Eusebius  Iib  iv,  cap.  18.  Iterum 
llicronvmus  in  Episiola  ad  Eustochium  de  acccpiis 
ab  ea  Munusculis  ait :  Ita  tibi  semper  comedendum 
est  ut  cibum  et  oralio  subsequatur  et  tectio.  Item  iii 
Libro  adversus  Vigilantium :  Inter  vhiatas  philoso- 
phatur,  el  ad  ptacenlas  liguriens  Psatmorum  modula' 
tione  mutcetur.  Vidc  quo;  do  boc  argumcnlo  ex  Cle- 
meiiic  Alexandrino  ct  Eusebio  Cxsariensi  adnotiivit 
doctissimus  et  optimus  amicus  nosler  Domiius  Ber- 
nardus  a  Monlefalcone  in  Notis  ad  l»i>f um /Philmiis  T 
deVita  contemplativa  pag,  129.    ized  by  VjOOQIC 


^m 


DIVl  CYPRIANI 


^ 


convivium  sobrium;  ciuttibi  (enax  memoriaest,  vox  A 
canora ,  aggredere  hoc  munus  ex  more  ^.  Magis  cha- 
rissimos    pasces ,  si  sit  ^  nobis  spiritalis  auditio , 
prolectet  aures  religiosa  mulcedo. 

EFISTOLA  II. 

(Pamel.y  m;  Rigalt.,  Baluz.,  Paris.,  n;  Oxon.  Lips.,  vm.) 

CLERI  ROMANI  AD  CLERUM  CARTHAGINENSEM,  DE  SECESSU 
DIVI  CVPRIANI. 

Argunentum. — Intellcxerat  Clerm  Romanus  a  Crcmenlio 
hypodiacono  s^cewsse  Cyprianum  in  penecuiione ; 
pro  suo  ilaque  zelofidei,  clerum  carthaginensem  offtcii 


iui  admonei  ac  inHruit ,  quid  cirea  lapsos ,  interea 
dum  abest  illorum  episcopus^  fieri  oporteat, 

L  Didicimus  secessissc  benedictum  papam  Cypria-' 
num  a  CremeiUio  subdiacono,  qui  a  vobis  ad  nos 
venit  ,  certn  ex  causa  :  quod  utique  recte  fece- 
rit,  propterea  quod  sit  persona  insignis.  Et  im- 
minente  agone  quem  permisit  Deus  in  sxculo  col- 
Inclandi  causa  ^  cum  adversario  simul  cum  servis 
suis,  volcnscliam  Angclis  et  bominibus  certamen  hoc 
manifestare,  ui  qui  vicerit  coroneiur,  vicius  vero  re- 
portaverit  ^  in  se  sententiam,  quae  nobis  manife- 
staia  est.  Et  cum  incumbat  nobis,    qui   \idemur 


LECTIONES  VARIANTES. 


•  Ex  ore  luo  magis  BforeL  Magis  enim  Fab. 
k  Pasces  :  sit  Lam.  Ebor.  Bod.  Lin.  NC.  1. 


^  CoIluclaDdi  causa,siroul  cum  Vat.i. 
d  Poriaverit  Oxon. 


STEPH.  BALUZnNOTJS. 


Mulcedo.  A.  Gellius  lib.  xix,  cap.  9  :  Ejusque  B 
UngucB  exercitaliones  docerel  quos  mulias  voluptates 
nullar^que  mulcedinem  Veneris  atqne  Musce  haberet. 
Sanctus  Hieronymu<%,  seu  quis  alius,  in  Epistola 
ad  Amicum  xgrotum  :  Pars  e$t  enim  procul  dnbio 
maximarum  medelarum  fraterni  consolaminis  fructus  el 
fomes  dictorum  mulcedine  consolationis  tevamen  fessis 
animis  introduxit.  Boeiius  Lib.  ii  de  Consoiatione 
pbilosophinc :  Jam  cantum  illa  finierat  cum  me  au- 
diendi  avidum  stuporem  arrectisque  adhuc  auribiis  car- 
minis  mulcedo  defixerat.  Sidonius  Lib.  v,  Episi.  xvii : 
Cultu  peracto  vigiliarum,  quas  alternante  mulcedine 
monachi  ciericique  psalmicines  concelebraverant,  quis- 
que  in  diversa  secessimus,  Mulcebritatcm  ante  bos  dii- 
ceiilos  annos  dixil  quidam  fraier  Bcrtholdus  ordinis 
fralrum  Prxdicntoriim  in  opusculo  quod  inscriptum 
est  Horologium  devotiunis.  Inter  jocos  Andrex  Ar- 
iialdi  exiat  sequens  distichum  incerli  aucioris  :        C 

Quos  anguis  dirus  tristi  dulcedine  pavic, 
Hos  sanguis  miriis  Christi  dulcedine  lavit. 

Epist.  II.  —  Istius  Episiol.u  duo  vetera  exemplaria 
babuimiis,  unum  e  bihliolhcca  nosira,  aliud  ex  urbe 
Gratianopolilana.  Angli  unum  habucre  ex  bibliollicca 
Bodleiana.  GuillelmusMorellius,  qui  primus  illam  edidit 
adnionuit  in  litulo  scriptam  esse  a  Cclerino  ad 
Lucianum,  linud  dubie  quia  in  veleri  codice  ex  qtio 
is  cam  descripsil  scquebatur,  ut  in  nno  meo  veleri 
iii  GnUiauopolilano,  el  in  i09  Vatiraiio,  post  cpis- 
tol.im  Lucinni  ad  Celerinum.  Painelius  vero,  qiii 
videbat  illam  non  esse  scriptani  ab  uiio  aIiquo«  scd 
a  pliiribus,  nequc  ad  uniim  Lucinnum,  qui  prcsbylcr 
non  fuit,  sed  ad  plures  presbytcros  conscriptain ,  li- 
tiilum  hunc  niutnrc  non  cst  veriius,  potissimuin 
cuin  ex  vicinitalc  lilerariim  orror  potuerit  coiiiingere 
ut  pro  00  niiod  crat  cleri  Homani  substilulum  sit  a 
quopiam  Celerini,  AtnuehnucPnmcIiiemeiidaiioneiii,  ^ 
quia  bona  est.  sccuue  snnl  posteriore^  ediiioiies.  ^ 
Itaque  in  vcteri  libro  meo  logitur :  Incipit  Epistola 
rescripta  ad  Cyprianum  a  clero  Homano,  Qiiod  esl  nli- 
quanto  melius  qunin  iu  cditione  Morellii.  At  iii  co- 
diccGratinnopoliiano  scriptumest:  Ceierini  responsio 
ad  Luciaiinm  de  cura  pastoris  et  ad  obviandam  ido- 
lolalriam.  Nescio  autem  (|uain  ob  causam  Augli  in- 
scriptioncin  isiius  Epistola;  rejccerunt  :ul  marginem. 
Nnm  docendus  erat  priino  inluitu  lector  a  quibus 
et  ad  quos  scripla  erat  Epistola.  lidem  refutnnt  Ri- 
galtiuui ,  qiii  scripserat  cleri  vocem  perpernm  tralii 
ad  pcrsonas  ecclcsiasticas  hominesquc  sacris  ordini* 
biis  instiluios  desigiinndus.  Sane  veruin  cst  Hignllii 
observntionem  admodum  prolixnin  esse  veriim  para- 
logismum,  in  qiio  nihil  snni,  nihil  veri  scripium  csl. 
Terlullianus  in  libro  de  Exhorlatiouecn>tilalis:  Dif- 
fprcutiam  intcr  ordinem  et  plebem  constiluit  Ecclcsias 
am  loritas.    Vide  Opuscula  Pelri  dc  Marca  pag.  72 


ubi^agit  dcDiscrimine  clericorum  et  laicorum  cx 
jure*divino. 

L — Benedictum,  ^on  estcognomen  hoc  loco  Benc- 
dictus ,  ut  oI)servnvit  Sirinondiis  ad  Sidonium ,  sed 
epithetum  quo  chrislianos  viros  plerique  ornabant. 
Exemplis  a  viro  doctissimo  allaiis  addo  ego  Tertul- 
iianuin  in  libro  de  Pudicitia  Zephyrinum  vocare  be- 
nedictum  Papam, 

Papam.  Vetus  codex  meus,  Papatenu  Sic  etiam 
in  codicibus  in  editione  Anglicana  Inudaiis  et  in  an- 
nolationibus  Morellii.  Sic  etiam  legebai  Latinus  Lali- 
nius  iu  libris  suis  vetcribus.  Vide  Epist.  xvi  et  xl. 

Crementio.  lu  codex  meus  cl  editio  Morellii. 
Qiio  etiaui  modo  nominatum  ilium  invenio  in  pleris- 
quc  libris  antiquis.  Pulo  aulem  cam  esse  veram  lc- 
ctionem.  Nam  et  Cremeniii  mariyris  mentio  est  in 
mnrtyrologio  Romaiio  xvi  Knl.  Maii. 

Propterea  quod.  Ihcc  duo  vocabula ,  qu9e  dec- 
rnnl  in  editionc  Rigaltii ,  nos  revocavimus,  qiiia  ex* 
st.int  in  cditionibusMorellii  etPamelii  et  in  uno  codice 
meo  optimo.  Rigallius  iiullum  vetus  exemplar  habuit 
islius  Epistotce  cujus  auctoritatc  uteretur  ad  mulaii- 
dam  hanc  lectionem.  Lalinius  pulnbal  voccm  quod 
esse  delendam. 

Persona  insignis»  Id  est  cui  debealur  rcvcrenlia, 
ut  aii  Quiiiiilianus  lib.  vi ,  cap.  i  ;  quam  ideo  lioiio- 
ratiorcni  personam  vocai  Cbildcberius  rex  in  consii- 
tiitionc  cdita  a  Sirmondo.  In  cnpiiulari  Metensi  ripini 
regis  cap.  2  :  De  ecclesiasticis  vero  qui  supradicta  faci- 
nora  commuerint^  si  bona  pcrsona  fuerit ,  id  est  insi- 
gnis,  ul  planum  est  ex  iis  qux  sequuntur,  Autbenti- 
CAU  personnm  pro  insigni  dixit  Pliilippus  episcoptis 
Firinafuis  aposiolicicScdis  legatus  in  cai^iie  20  Coiici- 
lii  quod  apud  Budaiii  celebravit  anuo  i^79.  Vide  t.  iv 
Capiiulariiiiii  pag,  1050  cxlrema. 

Qui  videmur  pr<epositi.  Nimlrum  quia  post  mortcm 
episcopi  Roinaiiicura  illiiis  ecclcsia^  incumbebai Chro 
urbico.  Nc  quis  isiacum  Baronio,  Binio,  Papebrocliio 
trnnsfcrat  ad  prxrognlivam  illiiis  Ecclesio! ,  ad  qiiani 
sedc  vacanle  pertineat  solliciludo  omnium  ecclcsia* 
riim,  ndcoqiie  clericis  Roinanis,  qiiod  Petri  Ecclcsi;c 
esseiit  admiiiistri ,  uiiiversalis  gregis  cura  mnndala  : 
nam  eiiam  nostris  lemporibus»,  quamvis  consiei  Se- 
dis  Aposlolico!  auctoritntem  et  polestatem  valile  cx- 
plicntam  et  amplificatam  fuisse  ,  cardinales  tamcn  , 
qui  succcsseruut  clericis  urbicis,  penes  quos  est  rc- 
giinen  Ecc]csi:c  RomansQ  vacanie  sede,  curain  ct  so!« 
licitudinem  suain  nuUaienus  extenduntad  alias  crclo- 
sias,  ut  ctiain  testatur  Guillclmus  dc  Montelauduno  iii 
cap.  Ubi  majus,  de  Elect.,  in  Sexto.  ftein  Alvarns  Pc- 
lagiiis  lib.  I  de  Planctu  Ecclesice  cap.  2U,  ubi  diserlc 
scribil  quod  vacanle  papalu  nulius  succedil  Papm  ir. 
jurisdictione,  eliam  coetus  cardiualium,  nisi  in  minimis» 
Vidcctiain  Jacobalium  lib.  iv,  art.  3;  et  Augusli* 
niim  de  Anchona ,  quxst.  in ,  art.  8,  de  potestaie  cc- 


»s 


EPISTOLA  II. 


,  .^ 


m 


prxpositi  esse  et  vice  pastoris  cuslodire  gregem  ,  si  A 
ngligentes  inveniamur  ,  dlcetur  nobis  quod  et  anle- 
cessoribos  noslris  diclum  esi,  qui  tam  negligentes 
praepositi  eranl,  qooniam  perdilum  non  requisivimus, 
et  crranteni  non  correximus,  et  claudum  non  colli- 
gavimus  ^,  et  lac  eorum  edebamus,  et  lanis  eorum 
operiebamur  (Ez^c/i.  xxxiv,3, 4).  Denique  ei  ipse  Do- 
minns  implens  quse  erant  scripta  in  Lege  et  Propbetis 
docet  dicens  ^  :  Ego  sum  pa$tor  bonus,  qui  pono  ani-' 
main  meam  pro  ovibua  mei$.  Mercenariuiautem  el  cujus 
non  sunt  propriw  oves^  cumviderit  lupum  venienlem^  re- 
linquit  et  fugit<^,  et  lupus  dispergit  eas (Joa.ii^  H,  12). 
Sed  et  Simoni  sic  dicil  ^  :  Diligis  me?  Retpondit,  Di- 
iigo.  Ait  eiiPasceoves  meas  {Joa.  xxi,  17).  Hoc  verbum 


factum  ex  actu  ipso  quo  cessit  cognoscimus,  et  cxteri  ^  ad  hoc  ^ 
dibcipuli  similiter  fecerunt 


11.  Nolumus  ergo,  fralres  dileciissimi,  vos  roerce- 
narios  inveniri  ®  ,  sed  bonos  pastores,  cum  sciatis 
tum  non  minimum  periculum  incumbere  si  non  bor- 
laii  fueritis  fraires  nosiros  stare  ^  iu  lide  immobi- 
les,  ne  in  prseceps  euniium  s  ad  idololatriam  fun- 
diius  eradicetur  fraierniias.  Nec  enim  hoc  solum  ^ 
verbis  vos  bortamur,  sed  discere  poteriiis  a  pluribus 
a  nobis  ad  vos  venientibus  quoniam  ea  oninia  nos 
Deo  adjuvant^  et  fecimus  et  facimus  cum  omni  soUi- 
citudine  etpericulo  sxculari,  anle  oculos  plus  haben- 
tes  timorem  Dei  et  pcenas  perpetuas  quam  ^  ti- 
morem  hominum  et  brevem  injuriam,  non  deserentes 
fraternitatem,  et  hortantes  eos  stare  in  fide  et  para- 
tos  esse  ire  i  cum  Domino.  Sed  et  ascendeutes 
quod  compellebanlur  revocavimus,  Ec-> 


^  CoUegimus  Vat.  i- 

k  Propnetis  dixit  Vat.  i . 

^  Relinauens  et  fugit  Vat,    2. 

dSimoDi  dicit   Vat.  1. 

«  Inveoire    Imp. 

f  Veslros  stare  Vat,  i.  Oxon. 


LECTIONES  YARIANTES. 

^  Ne  prseceps  iens  Oxon, 

l^HjBCsoIum  Vat.  2. 

i  Aute  oculos  babentes  —  magts  quam  Vat.  2. 

j  Paratos  esse  debere  ire  Oxon. 

\Ailendenies  ad  hoc  Impr. 

STEPH.  BALUZI!  NOTiE. 

bere  sermonem^oppritnerevidenlur.  Ab  his  longe  disla« 
bat  Valerii  cum  Aueustino  humilis  eta  proprias  luudis 
amore  aliena  agendi  ratio. 

Lac  eorum.  \n  uno  veteri  libro  legitur  lactem. 
Glossse  Piiiioxeni :  Lactem^  r^Aa.  Plautus,  Bacchidi- 
bns  :  QucB  nec  lactem  nec  lanam  utlam  hubent.  Sic  apud 
Apuleium  lib.  viii  Metamorphoseon,  Nonius  Marceilus 


clesiasiica.  Certe  mnnifestum  esiex  conicxui  Episloiai 
Clcrum  Ronianum  de  nulla  tum  ecclesia  gubernnnda 
solticitum  fuisse  quam  de  sua,  ex  usu  niniirum  ul/ique 
recepio,  utecclesraepiscopo  viduata  regcretur  a  clero 
ecclesise  vacantisutagnosciteliani  Naelanius  episcopns 
Clugiensis  in  tractulione  de  Papce  et  ConcilH  polestate. 
Qnod  liquei  etiam  ex  eo  quod,  po&t  niorieni  papx  Mar- 
tini  istius  nominis  primi ,  quia  epi^copalus  cessavit  C  adnolat  antiquos  dixisse  lacle  in  noininativo, 


spalio  iriginta  etquinquedierum,  presbyieri  Etclesise 
Komana;  proifuerunt,  utlegituringestis  pontilicalibus, 
id.eslilli  ex  presbyierio  Romano qui  ca;teris  pra*eniine- 
bant,  id  est  archidiaconus,  archipresbytcr  et  priini- 
ccrius,  ut  docet  ejusdem  Martini  epislola  ad  Elitc- 
rum.  Hi  enim  locum  repraesentabant  pontificis.  Ubi 
intcrim  annotnbo  viiio  scriploris  faciuiu  videri  ut  ar- 
chidiaconus  isiic  noniinetur  antc  archipresbyteruni , 
nisi  jam  tum  ita  imminuta  erat  discipiina  Ecclesix 
Romanx,  ul  archidiaconus  prx'ferretur  archipresby- 
lero.  Nam  ex  libro  diurno  Ponlificum  consiat  arclii- 
presbyterum  pnino  loco  nominatum  anlc  arcbidiaco- 
nnin  in  epistola  a  Clero  Romano  scripta  ad  cxarchum 
de  transilu  PonliOcis. 

Vice  pastoris.  Veteres  iibri  habent  pastorum. 
Nibii  lamen  mutare  voluimus,  quia  constat  banc  Epi- 
stolam  a  Ctero  Romano  scriptani  csse  ad  Cyprianuni 
eo  lcmpore  quo  Romana  Ecclcsia  non  habebat  pasto- 
rem.  David  Blondellus,  ut  ostenderei  presbyicros  esse 


Liipum  venicnlem.  Hieronymus  ibidem  :  Merce- 
narii ,  qui  tucrum  tantum  de  gregibus  considerant ,  et 
cum  lupum  viderint ,  (ugiunt ,  quorum  negligentia  grex 
Domini  devoratur  a  besiiis  flgri. 

Quo  cessit.  Locus  obscurus.  Latinius  monuit  in 
uno  veteri  codice  le^rgessit,  in  alio  vero  gestum.  Scd 
in  meo  et  in  edilione  Morellii  legitur  cessit.  Rigallius 
ista  refert  ad  tempus  illud  quo,  post  apprehensum 
Christum  a  Judxis,  Petrusnon  proprie  fugit,  sed  ces- 
sit  sive  abscessit  aut  recessit.  Nam,  ul  cst  in  Evange- 
lio ,  sequebaiur  quidem  Cbristum  ,  sed  longo  inler- 
vallo,  quod  fu^se  speciem  praebuit ;  adeoque  in  Evan- 
gelio  Icgitur  discipulos  omnes  reliclo  Christofugisse. 
Sed,  quod  Rigaltii  pace  dixerim  et  Anglorum ,  qui 
ejus  observationem  adscivere,  hujus  loci  est  senten- 
tia  :  verbuin  Christi ,  Pasce  oves  meas ,  ex  aclu  ipso 
quo  cessit,  id  est  ex  co  qucm  liabuit  exiiu  impleluin 
cognosciinus.  Opponitenim  Cierus  RomanusChristum 
et  Apostolos  pasioribus  Judxorum,  nec  Petro  expro- 


aequales  episcopis  et  vicarios  quuque  Chrisli  esse,  in  l^  brat  fugnm  in  passione  Christi ,  sed  laudat  ejus  dili 


hoc  loco  ad  vocem  pasioris  addidit  nimirum  Christi 
Sed  profecto  multuui  erravil.  Istic  enim  per  vocem 
pastoris  manifesie  intcIIigiturEpiscopus  Roinanus.  Et 
tun^,  extincto  Fabiano,  Clerus  Romanus  regebal  Ec- 
clesam  vice  pastoris  donec  aiius  episcopus  substi- 
tucretur  in  loco  Fabinni. 

Antecessoribusnostris.  Hxc  verba,  qux  quamdam 
tiabent  obscuritatem ,  Angli  transiulcrunl  ad  sacer- 
dotes  Judoeorum,  quia  certo  consiat  illa  ab  Ezcchicle 
scripta  esse  adversus  eos. 

Quoniam  perdilum.  Hic  locus  Ezechielis ,  qui 
f  aldc  mutiius  est ,  inulto  integrior  exsial  in  Epistola 
Liv.  Hsec  verba  et  quie  posteasequuntur  sanctus  Hie  • 
ronymus  illa  explicans  tr.msiulit  ad  superbiain  cpi- 
scoporum ,  quos  acriler  persiringit.  Hxx  sunt  ejus 
Tcrba  :  Quod  proprie  ad  supercilium  episcoporum  per- 
tinet,  inquil,  eorum  videiicet  qui  operibus  dedecorant 
nominis  dignitatein,  et  pro  humiliiaie  assumunt  super- 
tiam ,  ut  lionorem  se  pulenl  consecutos ,  non  onus ,  ek 
quoscumque  in  Ecclesia  viderint  prcspotentes  et  Vei  ha- 


gentiani  in  pascendis  ovibus,  quemadniodum  ei  Chri- 
stus  posi  resurreciionem  mandaverat. 

Et  cceleri  discipuli.  Subjungit  Rigallius  hanc 
Clcri  Roinani  Epistolam  Petrum  magis  onerare  quod 
ail  et  coeteri  discipuli  simililer  (ecermo  ,  lamquam  ad 
cxemplum  Peiri.  Sed  haec  observatio  falsa  est,  ui  jam 
dixi ;  nec  Clerus  Romanus  his  verbis ,  et  ceeteri  disci- 
puli  similiter  fecerunt,  indicat  Aposiolus  fugienlein 
Peiriini  secutos  esse,  sed  potius  ejus  exeinpto  in  pa- 
sccndis  ovibus  summum  studium  adhibuisse.  Nihil 
magis  alienum  a  proposito  cleri  Romani ,  qiiam  a 
Peiro  et  aliisdiscipulis  exemplumignaviuiinpascendis 
ovibus  repetere.  Praelerea  claudicatRigaliii  ratiocina- 
tio  :  Petrus  fugit,  fugerunt  etiam  alii  discipuli :  fuge- 
ruiit  igiiurad  exemplumPetri.qui  deditiliisexempluin 
fugicndi.  Matthaeus  enim  etMarcus  aiuntomnes  disci- 
pulos  relicto  Christo  fugisse,  nulla  Petri  nientione. 

II. —  Ascendetites,  in  capiiolium  videlicet,  ibi  sacrih- 
caturi  diis  geniium.  Sed  de  ea  re  pluribus  agemus  ad 
Epislolam  lv.  „  , 

Digitized  by  VjOOQIC 


WVl  CtPMANt  m 

&  ifi  fide,  llcet  quidam  (errore  ipso  a  "(^iu  ^^^^^^^^'»  ^^  4^  in  minimo  fidelis  fai( 


clesia  stat 

compalsi,  sive  quod  essent  insignes  person»,  sive 
apprehensi »  timore  hominam  vcrerentur  ^  :  quos 
qnidem  separalos  a  nobis  non  dereliquimus,  sed 
ipsos  Gohortati  sumus  et  hortamur  agere  poenilen- 
tiam,  sf  quo  modo  indulgentiam  polcrunt  recipere  ab 
eo  qui  potest  praestare,  ne,  si  relicti "  luerint  a  nobis, 
pejores  efAcianlur. 

III.  Yidetis  ergo,  fralres,  quoniam  et  vos  hoc  fa- 
cere  debetis,  nt  etiam  illi  qui  ceciderunt  horiatu  ve- 
stro  corrigentes  anhnos  eorum,  si  appreliensi  fuerint 
iterato,  conflteantur,  nt  possint  priorem  errorem 
corrigere,  et  alia  quse  incumbont  vobis;  quac  etiam  et 
ipsa  subdidimns,  ut  si  qui  in  hanc  tcntationem  inci* 
derunt,cceperintapprebendi  Infirmitate,  et  agant  poe- 
nitentiam  facti  sui  et  desiderent  communionem,  nti-  £ 
que  subveniri  eis  del)et,  sive  vldu»,  sfve  clino- 
meni ,  qui  se  exhibere  non  possunt,  sive  hi  qui  in 
carceribos  sunt,  slve  eiclosi  de  sedibus  sais  «  ,  uti- 
quehabere  debentqui  eis  mlnisirent.  Sed  et  calechu- 
mini  apprehensi  infirmitate  decepti  esse  non  de- 
bebunt,  ut  eis  subveniaiur ;  et,  quod  maximum  est, 
corpora  martyram  aut  caeterorom  si  non  sepeliantnr, 
grande  periculum  imminet  eis  qnibus  incumbit  hoc 
opus.  Gujascumque  ergo  vestrum,  quacumque  occa- 
sione  fuerit  efiectum  hoc  opus,  certi  sumas  eum  bo- 


constitnatur  super  decem  civitates.  Faciat  autem 
Deus,  qai  omnia  pnestat  sperantibus  in  se,  ut  omnes 
nos  in  his  operibus  invoniamar.  Salutant  vos  fratres 
qui  sunt  in  vinculis,  et  presbyteri  et  tota  Ecclesia, 
qun  et  ipsa  cum  summa  solllcitudine  excubat  pro 
omnibns  qul  invocant  nomen  Dominl.  6ed  et  vos  ^ 
peiimus  mutua  vice  memores  sitis  nostri.  Sciatis  aa- 
tem  Bassianum  pervenisse  ad  nos ;  et  petimus  vos, 
qui  habetis  zelum  Dei,  barum  litterarum  exemplum 
ad  quoscumque  poteritis  transmittere  per  idoneas  oc- 
casiones,  vel  vcstras  faciatis,  slve  nuntium  roittatiSy 
ut  stent  fortes  et  immoblles  in  fide.  Optamus  vos» 
fratres  charissimi,  semper  bene  valere. 

EPISTOLA  lU. 
(Erasm.,  m,  21 ;  Pamel.,  iv ;  Big..  Baluz. ,  Paris.,  m ; 

OXOD.,  UpS.,  IX.) 
AD  PRESBTTEROS  ET  DIACONOS  lOMiE  CORSISTEMTES.    l 


Argumentum.  —  Epislola  hcec  famUiaris  esl ;  qnare 
argumento  non  indigetp  polistimum  cum  ex  tilub 
ipso  id  salis  colUgi  queal,  Desideralur  autem  epistola 
Cleri  Romani  ad  quam  respondet  Cyprianus. 

I.   Gyprianus  presbyteris    ct   diaconibus  Romae 
consistentibus  fratribns   saloiem.  Gum  d$  excessii 

LEGTIONES  YARiANTES. 


*  Ecdesia  isU  fortis  ia  fide  Impr. 
i>  Bevertunlur  /mp.  RueruDt  Oxwl 


^  Eipulsi  a  sedibus.  Vat. 
d  Sed  et  nos  Imo, 


1. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


^  Ecclesia  ,  Romana,  quam  vocnt  fortem  ,  quia 
lirma  el  immobilis  constitit  inter  durissimas  persecu- 
tiones.  Quamquam  ne  in  hac  quidem  Ecclesia  lapsi 
defuerunt ,  siquidem  eorum  cau.>am  clerus  ini^ram 
scrvavit  ad  eleclionem  episcopi.  Sed  hi  pauciores  iiu- 
mcro  fuere  quam  Garihagiiie. 

III.--C/}ftom^nt.  Godex  meushabet(fomem\Gratiano- 
poliianus  chlidometti ;  Moreliius  posuit  clt/domeni,  Ln- 
tinius  et  Rigaltius  clinomeni.  Postca  sccuta  est  cditio 
Anglicana,  m  qua,  rejeciis  caeteris  lcctionibus,  absque 
ullu  veterum  hbrorum  auctoritate ,  tantum  ex  conje- 
ctura  sumpta  ex  epistola  papa;  Gornelii  ad  Fabium 
cpiscopum  Aiitiocbenuro ,  quse  grxce  cxsiat  apud  Eu- 
sebium,  scriptum  est  ihlibomcni»  Et  quamquam  ea 
cmendatio  videatur  esse  bona,  transfcrenda  tamen  non 
crat  in  conteitum  absque  mnjori  auctoriiaie.  Nam 
rcliquse  lectiones  possunt  eiiani  csse  bonx.  Gaiterum 
cacmcndatio,  quam  Angli  videntur  accepissc  ex  an- 
notationibus  Henrici  Valesii  ad  Historiam  ecclesiasti- 
cam  Eusebii ,  neqiie  Valesii  est  neque  Anglorum,  sed 
illusirissimi  viri  rrancisci  Bosqueti ,  qui  eam  primus 
protulit  anno  1653,  in  libro  primo  Histoi-iarum  Eccle- 
sioi  CallicancB,  Porro  quos  Grxci  vocant  thlibomenos» 
Rufinus  vertit  indigentes,  Baronius  fluctuanles  ,  valdo 
diverso  sensu.  Vide  primam  Dissertalionem  Ctfpriani^ 
cam  viri  clarissimi  Henrici  Dodwelli.  (Ed.  Lipsensis 
sequitur  conjecturam  Dodwelli  in  Dissertat,  Cypr, 
>»  7  legentis  :  Cludonizomeni,) 

Catecumim.   SiQ    scribere     placuit,    non  solum 

3uia  ita  invenimus  scriptum  in  omnibus  aniiiiuis  co- 
icibus,  sed  in  primis  propter  auctoritatem  Gommo« 
diani ,  qui  nos  dubitare  non  sinit  quin  hoc  vocabulum 
vetustis  tem^ribus  iia  scriberetur.  Sane  in  veleri 
glossario  bibliothecx  regia;  legi  :GATECUMNUS,i>u(rt(- 
c/tu,  audiens,  In  veieri  item  glossario  nico  :  Gatecu- 
NENUS,  instructus  sive  audiens,  pro  eo  quod  adhuc  do'» 
^trinum  fidd  audiat^  necdum  tamen  Baptimum  recepit. 


G  Et  in  libro  Corbeiensi  ct  in  Fuxcnsl ,  quando  agitur 
de  hoc  hominum  genere  legitur  Caticuminos ,  quod 
idem  est.  Notum  quippe  est  littcras  t  et  e  saepe  per- 
rouiari  solitas  apud  antiquos.  Adnotat  Holstenius  in 
notis  ad  acta  sanctarum  Perpetuae  et  Fcliciiaiis  ca« 
thecumini  scriptum  esse  in  vetudtis  mcmbranis  Gasi- 
nensihus  ct  apud  Mombritium ,  exisiimare  auiem  so 
iia  eo  sxculo  prolatas  fuisse  hujusmodi  voces.  Hiero- 
nymus  in  Epistola  ad  Oceanum  in  causa  matrimonii : 
Audiant  cathecumitn ,  qui  snnt  fidei  candidali,  Sic  apud 
Marium  Mercaiorem  in  editionc  nostra  ,  pag.  347, 
legitur  catecismi  pro  catechismi,  Vidc  Gaelium  Galcagni- 
num  lib.  i,Epist.  ix;  et  noias  ad  Gapiiulana,  p.  ii50. 
Corpora  martyrum.  Ut  diversa  sunt  hominum 
inffcnia .  ita  diversx  sunt  opiniones.  Hunc  locum  Ri« 
galiius  Inlerpretaius  est  de  cura  tantum  sepeliendo- 
rum  marlyrum.  Ego  vero  eo  usus  sum  ut  ostenderem 

])  errare  vchcmenter  eos  qui  contendunt  veteres  Ghri- 
stinnos  nuliam  curam  habuissc  reliquiarum  bominum 
sanciorum.  Id  quod  a  me  ostensum  est  in  oratione 
quam  habui  publice  Lutetia;  cum  in  colle^to  rcgio 
interpretarer  titulum  Decretalium  de  Reliqutis  et  ve- 
neratione  Sanctorum,  Tanla  enim  tum  cura  erat  se- 
peliendorum  hominum  sanclorum,  ut  nihilomitterent 
eorum  quae  poterant  demonsirare  eorum  memoriam 
et  venerationcm  erga  eos  ;  adeo  ut  Tertullianus  in 
Apologetico  tesietur  plurioris  et  charioris  suas  mcrces 
Gnrisiianls  sepeliendis  profligasse  quam  diis  fumi- 
gandis.  £x  quo  colligi  posse  videtur  illos  condidisse 
etiam  eorum  corpora  odoribus  Arabicis,  quos  in  se-* 
peliendis  corporibus  .idhibitos  ruisse  constat.  Sane 
Plinius  lib.  xn  ,  cap.  18,  scribit  Neronem  plus  cyn- 
namomi  in  funere  Poppxse  incendisse  quam  Acabia 
produc  it  in  anno  uno.  Vide  Baronium  in  Notationi^ 
Dus  ad  Martyrologitun  Romanum  dic  iv  Augusti. 

Bassianum,    Assentior    Pamelio    eiistimantl    il^ 
lum  fuisse  e  clero  Romano.  Ulius  mentio  est  etiaii^ 


tPtSTOLA  t. 
boni  viri   collegse  mei   rumor  apod   no3  inccnus  A 


i%0 


EPISTOLA  IV. 


csset»  (ralres  cbarissimi,  et  opinio  dubia  nutaret  ^ 
accepi  a  vobis  liueras  ad  me  missas  per  Cre- 
menlium  '^  bypodiacooum ,  qoibus  plenissime  de 
glorioso  ejus  exitu  instruerer;  et  exultavi  satis 
quod,  pro  integritate  administrationis  ejus,  con« 
sommaiio  quoque  bonesta  processerit.  In  quo  vobis 
quoque  pluriroum  gratulor  quod  ejus  memoriaro  tam 
celebri  et  illustri  tesiimonio  prosequamini,  ut  per  vos 
innotesceret  nobis  quod  et  vobis  esset  circa  praepo- 
sici  memoriam  gloriosum,  et  nobis  quoque  fldei 
^  ac  virtutis  prxberet  exemplum.  Nam  quantam  ^ 
pemiciosa  res  est  ad  sequcntium  lapsum  ruina  prsc- 
posiii,  in  tanturo  contra  ulile  esi  et  salutare  cum  se 
episcopus  per  firmaroentum  fidei  fratribus  prsebet 
imicandum. 

II.  Legi  etiam  alias  lilteras  ^  in  quibus  nec  quis 
scripserit ,  nec  ad  quos  scriptom  sit,  signiflcanter 
expressum  est.  Et  quoniam  me  in  iisdem  litteris  et 
scriptura  et  sensus  et  chartae  ipsse  qooque  moverunt 
ne  quid  ex  vero  vel  subtractum  sit  vel  immutatum, 
eamdem  ad  vos  epistolam  anthenticam  remisi ,  ut 
recognoscatis  an  ipsa  sit  quam  Grementio  hypodia- 
coao  perferendam  dedistis.  Perquam  etenim  grave 
est  si  epistolae  cleric»  veritas  mendacio  aliquo  et 
fraode  comipta  est.  Hoc  igitur  ut  scire  ^  possimqs, 
ei  scriptoram  et  SQbscriptionem  an  vestra  sit  recog- 
noscite,  et  nobis  quid  sit  in  vero  rescribite.  Opto 
voe,  firatrescharissimi,  semper  bene  valere. 


(Pamel.,  v;  ttig.»  Balaz.,  Pariss.,'iv;  Oxon.  Lips.,  v.) 

AB  PRE^VTBROS  ET  DIACONOS. 

ARGmiENTnM.  —  Hortaturclerum  $uum  D.  CyjmamUf 
jam  in  $eceuu  con$lUulu$t  ut  vice  $ua  rite  fungantur^ 
neve  quid  aut  con$lituU$  incarcere  aut  c(Btm$  paupc" 
ribu$  de$it :  deinde  ut  plebem  in  qwete  contineant^  «e,  $i 
glomeratim  ad  martyre$  in  carcere  vi$Uando$  con" 
currant,  tandem  id  illi$  interdicatur. 

I.  Cyprianus  presbyteris  el  diaconibus  fratribus 

charissimissalulem.  Saluto  vos  incolumisper  Dei  gra'* 

tiam,  fratres  charissimi ,  laetus  quod  circa  incolumita- 

lem  quoque  vestram  omnia  integra  esse  cognoverim. 

B  Et  quoniam  mihi  interesse  nunc  non  permittit  loci 

conditio,  peto  vos  pro  flde  et  religione  vestra  funga- 

mini  iilic  et  vestris  parlibus  et  meis ,  ut  nibil  vel  ad 

disciplinam  vel  ad  diligentiam  desit.  Quantum  autem 

ad  sumptus  suggerendos ,  sive  illis  qui,  gloriosa  voce 

Dominum  confessi,  in  carcere  sunt  constituti,  sive  iis 

qui  pauperes  et  indigentes  laborant  et  lamen  in  Do- 

mino  perseverant,  peto,  nibil  desit ,  cum  summula 

omnis  quae  redacta  est  illic  sit  apud  clericos  distri- 

buta  propter  ejusmodi  casus ,  ut  haberent  plures  un- 

de  ad  necessitates  et  pressuras  singulorum  operari 
possint. 

i  II.  Peto  quoqoe  ut  ad  procnrandam  quielem  soler- 
tia  et  sollicitudo  vestra  non  desit  ^.  Nam  etsi  fratrcs 


LECTIONES  YARIANTES. 


*  aementium  Oxon, 

b  Quanlo  Lam,  Ebor.  NC.  I. 


«  Legi  eliam  lilteras  Oxon, 

d  Non  desioat :  etsl  Moret.  pem.  Idg. 


STEPH.  RALUZn  NOTiE. 


in  Epi$tola  xxii ,  quoe  est  Luciani  ad  Ceterinum  tum 
Romae  constituium. 

Epist,  111.  —  I.  Boni  viri.  Fabiani  episcopi  Ro- 
mani.  floc  epithetum  tribuere  consuevit  Cyprianus 
episcopisdefunctis,ulinEpistolaLxxii,  Agrippino  epi- 
scopo  Carihaginensi.  Epistoiae  ab  Origene  scriptx  ad 
Fabianuro,Komanseurbiscpiscopuni,  meminit  Hiero- 
nymus  in  Epislola  ad  Pammachium  et  Oceanum^  item- 
que  Ruflnus  in  libro  priore  Apologiarum  suarum  ad- 
versus  Hieronymum. 

Prmposiii.  Baronius,  loquens  de  excessu  Papse 
Fabiani,  notat  ilium  a  Cypriano  nominatum  modo 
collegam ,  modo  prcepo$itum ,  utpote  qui ,  cum  coe- 
piscopus  esset ,  polestate  tamen  in  bierarcbiae  eccle- 
siaslic^  ordine  caeteris  ille  praepositus  esset  episco- 
pis.  Poterat  Baronius  suam  illam  opinionem  conflr- 
mure  auctoritate  cpistolae  Bonifacii  papae  II  ad  £u-> 
lalium,  in  qua  Episcopus  Romanus  diciiur  esse  unu$ 
ad  quem  fo$$it  recurri  prwpoiitu$.  Verum  Baronius 
sciebat  epistolam  illam  ease  supposititiam.  Otncii  mei 
est  annotare  errores  commissos  in  interpretattone 
eorum  (^uae  scripta  reperiuntur  a  Cypriano.  Baronii 
observatio  posset  babere  speciem  veri ,  si  Cy prianus 
solum  Papam  noroinaret  pr(Bpo$itum  :  at,  cnm  cer- 
lum  sit  illum  omnes  episcopos  vulj|0  vocare  praspo' 
$ito$,  ruit  omnino  sentcnlia  Baronii.  Itaque  istic  Cy- 
prianus  Fabianuro  papam  vocat  prwpo$itum,  quia 
cpiscopus  eral  et  coll^a  Cypriani  episcopi.  Agen- 
dum'  est  in  rebus  bistoricis  simpliciter,  procul  ab 
onini  aflTcclu ;  alioqui  peril  (ides  rcrum. 

n. —  Necqm$  $crip$erU,  Rctiiiuimus  lectionem  quam 
veieres  cditiones  pr^fiferuni ,  (luain  oinues  *  libri  ve* 


teres  conflrmant.  Primus  Manuiius  posuit,  necqui 
$crip$erim,  Quae  leclio  bona  non  est.  Nam  epistofa 
quae  omnium  nomine  scripta  erat  ab  uno  scrlpia  erat, 
ut  in  calceEpist.  xvi :  Lucianu$  $crip$it;  ut  docel  eliam 
Epist.  xxii,  quie  estCypriani  ad  presbyteros  el  diaco- 
nos  Romae  consistentes.  Slc  in  conciliis  unns  pro  om- 
nibus  loquebatur,  quemadmodum  a  nobis  observaiura 
est  in   disseriaiione  de  Concilio  Teteptemi. 

Epi$tolam  renu$i.  Yide  quae  de  ea  re  dicuntur 
infra  ad  Epistolam  xx. 

Scripturam  et  $ub$criptionem.  Ita  veleres  iibri  et  ve^ 
teresediliones.  Edilio  Manutii,  $cripluraet  $ub$criptio. 
D  Hanc  auctoriutem  secutac  suni  posieriores  editio« 
nes,  eamque  lcclionem  male  mutaiam  fuisse  aitGro- 
novius  cap.  14.  ObservaUonum  suarum  in  Scriptori- 
bu$  eccle»a$tici$, 

An  ve$tra.  lu  libro  Fuxensi  scriptum  esi,  on  a 
manu  ve$tra.  Quod  puio  ego  esse  ex  glossemate,  cum 
certum  sit,  uli  mox  dicebam,  epistolas  ab  uno  scribi 
solitas.  In  concilio  Chalcedoneiisi  pag.109i,  ex  no- 
stra  recensione  legilur,  cM;tt«  mattu$  $it.  Ubi  vide  an- 
notattonem  Ruslici. 

Epist.  IV.  —  Prima  Epistoloc  istius  ediiio  pro- 
diit  ex  lypograghia  Manutii.  Rarissima  sunt  vetusta 
illiiisexemplaria.  Ego  quinque  habui :  unum  ex  mea 
biblioiheca,aliud  quod  luit  collegii  Fuxensis,  lertium 
ex  monasierio  sancli  Dionysii  Remensis,  quartum  ex 
monasierio  Montis  sancii  Eligii,  quintuin  ex  urbo 
Graiianopolitana. 

L  —  Summula,  Antca  legcbatur  $umna.  Seqiii  pla- 
cuit  auctoritaiem  veteruin  librorum.  AtUunen  Wo^ 
nysianus  babei  $umma.  ^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


25i  :  DlVl  CYPRIAN!  232 

pro  dileciione  sua  cupidi  ^unt  ad  convcniendum  et  A  suin  clorum  noslnim  intcgrum  ct  incolumem   meis 


visilandum  confessores  bonos  quos  illuslravii  jam 
gloriosis  iniliis  divina  dignalio ,  (anien  caulc  lioc ,  et 
non  glomeratim  ,  nec  per  muhiludinem  simul  jun- 
ctam  puto  esse  f-iciendum,  ne  cx  hoc  ipso  invidia 
concitetur,  et  introeundi  adilus  denegclur,  et  dum  in- 
satiabiles  tolum  volumus,  totum  perdamus.  Con- 
sulile  ergo  et  providete  ut  cum  tcmperamento  hoc 
agi  tutius  possit  ^,  ila  ut  presbylcri  quoque  qui  illic 
apud  confessoresolTerunt,  singuli  cum  singulis  dia« 
conis  per  vices  altement,  quia  e(  mutatio  personarum 
et  vicissitudo  convenienliura  minuit  invidiam.  Circa 
omnia  enim  mites  et  humilcs,  ut  servis  Dei  congruit, 
lcmporibus  servire  et  quieli  prospicere  el  plebi  provi- 
dcre  debemus.  Oplo  vos,  fratres  carissimi  ac  de^ide- 


iiltcris  salulnrcm.  Sed  quoniam  infcsla  tcmpestas  , 
quae  plebem  nustram  ex  maxima  partc  prosiravic, 
hunc  quoque  ^  addidit  nostris  doloribus  cumulum 
uieiiam  clori  poriionem  sua  sirage  pLTslritigcret, 
oramus  Dominum  ut  vos  saliem,  quos  el  in  (iclc 
el  in  virlulc  siare  cognovimus,  lutos  quoqucin  poste- 
rum  per  divinam  misericordiam  snluiemu^.  Et  quam- 
quam  causa  c  )mpelleret  ui  ipse  ad  vos  pro[>ernre  et 
venire  deberem,  primo  cupidiiaie  et  desidcrio  vcslri, 
qiia!ri'.s  in  volis  meis  summa  csi,  tum  deiiide  ut  ea 
quac  circa  ccclesix  gubcrnacula  ^  utilitas  cominunis 
exposcil  Iractare  simul  et  plurimorum  *^  consilio 
examinaia  delimare  posscmus,  lamen  poiius  visum 
csi  adhuc  interim  laiebram  et  quietemtenererespeclu 


rantissimi^»,  semper  bene  valere  etnoslri  meminisse.  B  utililaium  aliarum  quax  ad  pacem  omnium  nostrum 


Fraiernitatem  universam  saluiate.  Salutanl  vos  Viclor 
diaconus  et  qui  knecum  sunt.  Yalete. 

.    EPISTOLA  Y. 

(Erasm.,  m,  20.  Pamel.,  iv;  Rig.  Baloz,  Paris,  v;  Oxon. 
Lips.,  xiv). 

AD  PRESBTTEROS  ET  DIACONOS. 

AncuMENTUM.  —  Ejusdeni  pene  argumenti  e$t  cum 
prwcedentif  prceterquam  quod  Confessores  quoque  sui 
offieii  vult  admoneri  a  Clero,  ut  humilitati  dent  ope- 
ram,  ac  Presbyteris  ac  Diaconts  morem  gerant ;  obiter 
etiam  secessns  sui  causam  reddit,  Est  autem  eiiam 
hwc  e  numero  Epistolarum  xiii,  de  quibus  infra  Epi- 
slola  XV. 

L  Cyprianus  presbyteris  etdiaconis  fratribus  salu- 
tem.  Optaveram  quidera,  fratres  carissimi,  ut  univer- 


*  Hoc  tulius  possit  impleri  Vat  1. 
**  Desideratissimi  Oxon. 
l  Hioc  quoque  Foss.  VicL  Bod.  1. 
a  Goberaacuium  Oxon, 


^  Non  gtomeratmt.  IIoc  loco  usiis  esl  Holsienius 
in  JSotis  ad  Acia  sanctarum  Perpetua)  et  Fclicilaiis 
ut  probaret  fideles  chrisiianos  cauic  et  limide  ple- 
rumque  accessisse  ad  carceres,  et  fcre  singulos  ne 
semeiipsos  perderent,  aui  invidiam  concilarentapud 
persecutorcs^sicatervatim  eo  influercnl.Apud  Anire- 
lum  Poliiianumlib.  i  Epistolarumextat  Epistola  Poin 


perlinent  et  salutem  ,  quaruin  vobis  a  TertuIIo  fratr^ 
nostro  carissimo  raiio  reddelur :  qui  pro  ca^iera  ^ 
suacura  quam  iinpense  ^  divinls  operibus  impertit, 
etiam  bujiis  consilii  aucior  fuit  u\  cautus  et  modera- 
tus  exislerem.nec  me  in  conspecium  publicum,  ei 
maxime  ejus  loci  ubi  toiies  s  flagitatus  et  quxsilus 
fuissem,  temere  committerem. 

n.Freius  ergoetdilectioiieetreligione  vesira.  quam 
satis  novi,  bis  lilteris  et  bortor  et  mando  ut  vos, 
quorum  minime  illic  invidiosa  et  non  adeo  periculosa 
prajsenlia  csi,  vice  mea  fungamini  circa  gerenda  ea 
quae  administralio  religiosa  deposcil.  Habeatur  into- 
rim  quanlum  potest  et  quomodo  poiest  et  paupcrum 
cura,  scd  qui  tamen  inconcussa  (ide  slaiites  grcgem 
Q  Clirisii  nou  reliquerunl,  ul  his  ad  tolerandam  pcnu- 
riam  sumplus  per  vesiram  dlligeniiam  suggeratur, 
ne  quod  ciica  fidcnles  lempesias  non  fecit ,  circa 
LECTIONES  VARIANTES. 

«-*  Sincera  Vat.  2. 

'  Impeiideos  Oxon. 

^  Nec  iis  locis  in  quibus  totiens  Foss. 

COMMENTARIOS. 


ctor  judicabit  utra  sit  mclior.  Utraque  enim  bona  cst. 
peiimare.  Iia  libri  veteres  et  veteres  cdilioncs, 
etiam  Erasmica.  Manutii  editii),  itemque  Morclliano, 
et  codex  Graiianopolitanus  habcnt  limare.  Noiiius 
Marcellus,  limure,  delimare.  Plinius  lib.  xxxiv 
cap.  H  :  Alii  delimatam  asris  scobem  aceto  spargunt. 
In  bulla  Hadriani  Papaj  I  pro  monnsterio  sancti  Mar- 


nnnii  T  «i!  ^^  D^i:,-      *^     • •   .  '^P"*«'»"  «^"<»-      «1  uuiia  naoriani  rapaj  i  pro  monnsterio  sanct    Mar- 

IZuiZinaeSi^^^^^  Turonensis  :  Quod  \i  abbas  ejusdem  monasterii 

TrltZ  !!L"!JT±J^^^^^^  ''^"  «^'"r^»-'      ««f^?  ^'ojio  voluerit  inter  eos  delimiri,  etc.  Iii    simlli 


curnostri  graculatim  et  sturmatim  ad  te  non  advolent. 

Totum  perdamus.  Guillelmus  Durandi  episcopus 
Mimatensisin  libro  ii  de  Modo  generalis  Conciliice- 
tebrandi  cap.  7  ;  Proverbium  vulgare  est  :  Qui  totum 
vult,  totum  perdit.  Ecelesia  Romana  sibi  vindicat  uni- 
versa.  Unde  timendum  est  quod  universa  perdat.  Vide 
additionem  nosiram  ad  caput  primum  libri  prirai  de 
Loncordta  Sacerdoiii  et  Imperii. 

Salutant  vos.  In  codice  sancii  Eligii  legitur : 
^alutant  vos  Vtctor  diaconus  et  gui  cumeo  sunt  fratres. 
In  Gratianopolitano :  Salutant  vos  Victor,  el  aui  me- 
cum  sunt  salutant.  ' 

Epist.  V. -- In  editione  Anglicana  adnoialum  esl 
pauc^  repenri  exemplaria  istius  Epistola;.  Ero 
luiDui  novem.  ® 

l':-Quoset  infide.  Codex  Fossatensis  et  Carno- 
Wnsis  et  veteres  editiones,  quos  in  constantia  et  fidei 
Wtt*^.Manutiusmulaviietinduxitaliamleclioaem,Le. 


privilegto  pro  monasierio  sancti  Dionysii  in  Francia 
ila  scriptum  csi :  Quod  si  abba  ejusdem  monaslerii 
ullo  modo  voluerit  inter  eos  declamari.  Pro  qiio  puto 
scribendum  esse  rf«/iman,  ut  in  bulla  sancti  Marlini. 
Bulla  Gregorii  Papae  V  pro  eodeni  monasierio  sancli 
Martini :  Quod  si  abbas  ejusdem  monasterii  nulio  modo 
voltierit  inter  eos  sententiam  delimare. 

*•*  Flagitalus,  ad  lconem,  ni  infra  Epist.  xiv,  etxv. 

II.— Circa  fidentes,  id  est  fortes  in  llde,  ut  loquitur 
Aposiolus.  Certum  est  aliquot  vetera  exemplaria  et 
omnes  editiones  ante  Manuiianam,  eilam  Spirenscm , 
praefcrre  hanc  leaioncm.  Alia,  quae  habet  circa  fidem 
exstat  etiam  in  aliquot  antiquis  codicibus  et  in  posie- 
rioribus  editionibus.  Ego  vero  puto  primam  csse  me- 
liorem.  Comparaiio  est  inter  (identes,  id  est  fories , 
et  laboranles,  id  est  pauperes  et  indigentes.  ui  Cy- 
prianus  loquilur  in  Epistola  iv ,  victus  neccssitatcm 
patientes.  Ait  ergo  Cypriamis  tiraendauw<^AC  ii 


«53  EPISTOLA  V.  254 

Uiborantes  neeessilas  fiiciat.  Crniressoribas  eliam  glo-  A  grati$  panm  mandueatlnm  ab  aUquo  mtrunif  $ed  <t 


riosis  impertUtur  cura  propensior.  £i  quamqnam 
sciaro  planmos  ex  liis  fratrum  voto  et  dilectione  sus- 
ceptos,  tamcii  si  qui  sunt  qui  vd  vesiiiu-vel  sumptu 
indigeant,  sicut  etiam  prideni  fobis  scripseram  cum 
aKlbuc  essent  in  carcerc  constituii »  subminislreiitur 
eis  quaecumqoe  sunt  necessaria,  modo  ut  sciant  ex 
▼obis  et  instruantur  et  discant  quid,  secnndum  Scri- 
ptnrarum  roagisterium,  ecdesiastica  disdplina  depo* 
scal,  bumiles  ci  modestos  et  quietos  esse  debere ,  ui 
lionorem  sui  nominis  servent,  ei  qui  gloriosi  voce 
fuemnl  >,  sinl  ei  moribus  gloriosi,  fadant  se  dignos 
nt,  iD  oronibus  Dominum  promerentes,  ad  coelesiem 
coronam  laudis  suae  consummatione  pervenianl.  Plus 
enim  supercsl  qnam  quod  transaclum  videtur,  cum 


tit  iabore  et  fatigaiione  nocte  el  die  operantei^  ne  quem 
veitrum  gravaremus  (II  The$$,  ii,  8). 

III.  Hacc  singula,  oro  vos,  insinuaie  rratribus  no- 
stris.  Ct  quia  ts  exaUabilur  qui  $e  humiUaverit  ^  (Luc. 
ziv,  II),  minc  est  ut  magis  insidiantem  adversarium 
metuant ,  qui  fortiorem  quemque  magis  aggredilur, 
et,  acrior  factus  hocipso  quo  vicius  est,  superaaictii 
superare  conatur.  Dominus  faciat  ul  el  cgo  iterum 
illos  mature  ^  videre  et  salutari  exlioriaiionc  e 
componere  mentcs  eorum  ad  servandam  gloriam 
suam  possim.  Doleo  enim  quando  audio  quosdam  im- 
probe  et  insolenter  discurrere  et  ad  ineptias  vcl  ad 
discordias  vacare ;  Cbristi  mcmbra,  el  jam  Christum 
conlessa,  per  concubitus  illidtos  inquinari,  nec  a 


scriptom  sit :  Ante  mortem  ne  laude$  kominem  quem*  B  diaconisaul  presbyteris  regi  posse »  sed  id  agere  ui 


quam  {Eccli.  xi ,  50).  Ct  iterum  :  E$to  fidetie  u$que 
ad  mortem,  et  dabo  tibi  eoronam  vitm  (ApocaL  n ,  10). 
Et  Dominus  qnoque  dicat :  Qtd  toleraverit  u$qtie  ad 
finem ,  hic  $alvabitur  (Matth.  x,  2i).  Imitentur  Domi- 
Dam,  qui  sub  ipso  icmpore  passionis  non  superbior 
sed  humilior  fuir.  Tunc  eiiim  discipulorum  suorum 
pedes  lavii  dicens :  Si  ego  tavi  pede$  ve$tro$^  magi$ter 
et  donunu$,  et  vo$  debelA$  aliorum  pede$  lavare.  Exem^^ 
plum  emm  dedi  vobi$  ut  $icut  ego  feci  et  vo$  faeiaii$  ^ 
(Joan.  XIII,  14, 15).  liem  Pauli  apostoli  documen- 
la  sectentiir  <^ ,  qui,  posi  carcerem  saepe  repeiitum, 
posi  fbgdla,  posi  bestias,  circa  omnia  roiiis  et  homi- 
lis  perseveravit,  nec  post  leriium  coelum  ci  paradisum 
quicquam  sibi  insolcnler  assumpsil  diccns  :  Neque 


per  paucorum  pravos  et  malos  mores  multorum  ci 
bonorum  confessorum  giona  lionesta  maculelur: 
quos  vereri  debent ,  ne  ipsorum  testimonio  et  judicio 
condemnati,  ab  eorum  societatc  prlvcnlur.  Is  enim 
demum  confessor  ^^  illustris  el  verus  est  de  quoposl- 
modumnon  erubescit  Ecdesia,  sed  gloriatur. 

IV.  Ad  id  vero  quod  scripserunt  mihi  conipresby- 
ieri  nostri  Donaius  ei  Fortunatos,  Novatos  ei  Gor- 
dius,  solus  rescribere  nihil  potui,  quando  a  pri« 
mordio  episcopatus  mei  statiierim  nihil  sine  consilio 
vestroet  sine  consensu  plebismea  privatim  sententia 
gerere.  Sed,  cumad  vos  per  Dei  gratiain  venero,  lunc 
de  iis  quae  vel  gcsia  sunt  vel  gerenda,  sicut  honor  rou- 
iuus   poscii»   in  coromune  tractabimus.  Opto  vos, 


^lliqai...  liieHnl  Man.Oxon. 
i>PaciaU8  aliisFoss.  Vict.  Man. 
^  Sectemas  Jf  on. 
d  Ab  aliquo,  sed  Man. 


LCCTIONES  VARIANTES. 
G 


«  Exaltabunlnr...  humiiiaverioi  Bod.  1. 

f  Maturius  Ver. 

s  Saloure  el  exbortatione  Man. 


q[ui  inconcussa  fide  stantes  sive  forles  fuerunt,  neccs- 
sitate  labanlur,  si  eorum  paupertaii  nonsubveniaiur. 
Cicero,  lib.  iii  Quaestionnro  Tusculanarum  :  Qui  forti$ 
«if,  idiem  fiden$  e$t,  Seneca,  Cpisi.  lxxiv  :  Quifor" 
ft«  e</,  tine  timore  e$t.  Ciccro,  lib.  i  Tusculanarum 
Quaestionum :  Fidentianimo  gradiatuuidmortem.  Am- 
mianos  Marceilinus,  iib.  xvi :  Hi  quieti  et  cauti  aiitmt, 
tili  pdentee^  arandi$$imi$  iUi$  corporibu$  freti;  et  paulo 
posi :  Quo$nomanu$  jam  fidenter  $travit.  Horat.,  i.iii, 
Od.5: 

Fidens  juventus  horrida  brachiis. 
Seneca  tragicus,  Hercule  furenie :  Quemcumque  fortim 
videri$t  mi$erum  nege$,  Ipsc  Gyprianus  in  Epistola  Lii, 
ad  Antonianum ,  pa^.  72  :  Manet  vero  fidcniium  robur 
immobile^  et  apud  twmte$  et  diligenlee  corde  toto  />o- 
fm'fittm  $tabUi$  et  fortie  per$everat  integriia$.  Idem,  in 
lit>ro  de  Mortalitate^  pag.  25*2  :  Datur  velociue  tutela 
fidentibue,  perfidi$  pcena.  In  libro  conlra  Demetria* 
tmm,  pag.^1,  Cer(t  et  fidentee,  alio  scnsii.  Islic  enim 
Tox  fidente$  significat  eos  qui  confidunt  in  promissio- 
nibus  Cbrisii.  Josephus,  in  libro  de  Imperio  ltationi$, 
ex  iiitcrprciationeCrasmi :  Qui  $apien$  itaque  et  for^ 
ti$,  hic  totiu$  dominu$  e$l  pa$$ioni$,  utpote  qui  beneco» 
gitatam  prcecogitat,  et  aeceptam  re$mit  nu$quam.  Eo- 
dem  isto  ultinio  seiisu  qiio  vox  fiaentee  usurpatur  a 
Cypri.ino,  Amminnus  Marcellinus,  lib.  xvii,  dixii : 
Mogaturi  $uppliciter  pacem,  fidentee  ad  principi$  venere 
conepectum. 

IH$cipulorum.  Antea  legebatur  Apo$tolorum.  Ve* 
iuuii  quia  iibri  manuscripti  et    vctcres   editiones 

PaTROL.  IV.  S.  CTPRIAlf, 


STGPH.BALUZlINOTiE. 

habeni  di$cipulorum,  quo  etiam  modo  scriptum  csi 
in  Evangelto  secundum  Joannem»  nos  eaii  leclionem 
Fevocavimus* 

UI.  —  Coneubitue  iUicito$.  Infra,  Episi.  iv,  png.  12  : 
Turpiet  infami  concubUu.  Item  Epist.  lxii,  pag.  105: 
Conjacentiumduorumturpieelfoeda  dormitio  quantum 
$celeri$  et  criminie  confitetur.  Hieronynius  iii  cpislola 
de  vitando  $u$pectoContubernio  :  Adextremumhoc  dico, 
quod  st  etiam  hrnc  con$cientiacrimini$  vulnue  non  habet, 
liabet  tamen  fama  ignominiam.  Cassianus  CoUat.  xxi, 
cap.  33  :  Voluntae  ip$a  culpabiU$  e$t,  et  ad  veloci$$imo$ 
D  adtUteriorum  raptatur  exce$$u$  con$ueiudo  coiicubUu$ 


De  contubernaiibus  clericorum  femiiiis  vide  Nota$ 
Frontonis  Ducei  in  librum  sancti  ioannis  Chrysos- 
tomi  adver$u$  eo$  qui  $ubintroducta$  habent,  Peiavii 
animadversioncs  ad  Epiphanium  agenicm  de  hacresi 
Antidicomarianitarum ,  etHenricuin  Vaiesium  in  An- 
noiaiionibue  ad  iibrum  vii  Bi$torUB  eccle$ia$ticw  Eu* 
sebii,  cap.  30. 

IV.  — Forittnafui.  Nomen  Istius  hominis  decst  in 
aniiquis  editionibus  et  in  plerisque  codicibns  anii- 
quis.  Exsut  tamen  in  uno  meo  optimo|:et  In  Graiia- 
nopoliiano.  Manuiiana  edilio  invexii,  Pamelius 
monuii  desiderari  in  codice  AfDigemensl. 

iVovoltif .  El  istud  quoque  nomen  deslderaiur  in 
iibro  Fuxensi,  quamvis  haec  epislohi  bis  in  eo 
descripia  sii. 

Opto  vo$.  Haec  omniadesunt  inantiquis  librisei 
ediiioiiibus,  el  edita  sunl  primum  a  Manuiio.  Exsiani 
iamen  in  meo  f  l  in  Graiianopolilano.        „  , 

DigitizedbSLrrOOgle 


m  DlVlCVPftUNl  «6 

fralresi^arii^aedesideraaiiMiflii,  semper  beoe  A  portio ':  Eflcktia  •■{«' glorla  prappesHi  gloria   esu 

Qtiajilam  ^olenuft  ei  fiUis  qim  tempesias  iiiimict 


valere  ei  mei  Diemioisse»  Fraieroilatem  qm  vobis 
cum  estmuituma  mesalutale,  ei  ui  nosiri  memineril 
admooele.  Yalete. 

EPISTOLA  VI. 

(  Erasm. ,  1,  5;  Pamel^  vn;  Hig.,  Baloz.,  Paris.,  ti; 
OxoQ.,  Lips.fXm) 

Al>    ROGATIANUM    PRESfiYTERDll    ET    CJBTEROS    CONFES* 
SORES. 

ARGUHENTfiii.  —  Rogalianum  et  eiBteros  eonfetsore$  ex* 
horlatur  ad  disciptmam  observandam,  ne  qui  C/tn- 
slumvoceconfesti  fuerant,  operibus  abnegare  videren* 
tur  :  obiter  increpans  quosdam  eorum  quif  extorres 


proitravitf  tanium  kBtamor  ex  vobts,  qiios  dial)olas 
superare  iion  pottdt. 

H.  Hortamuf  tameii  per  eomfmiiiem  (idem, 
per  peeloris  nostri  veram  eirea  vos  el  simpli- 
cem  cliariutem,  «c,  qui  adversarium  prima  Itae  con- 
gresstone  vtcistis,  gloriam  vesirtm  forti  et  perseve* 
ranti  *  virtuie  tencaiis.  Adtmo  in  sseeulo  smnus  , 
adliuc  in  acie  eonstituti,  6ii  vita  nostra  quoiidio 
dimicamus.  Danda  operaest  ntpost  ii(cc  initia  ad  In- 
cremouu  quoque  veniatur,  et  eonsmimeiur  in  vobis 
qiiod  jam  rudimentis  feyeibus  esse  eoepistls.  Parum 
esi  adip46ci  aliqnid  potuisse ;  plus  est  qood  adcptus 
es  posse  servare ;  slcat  etfides  Ipsa  et  nativitas  sala- 


facti  ob  /idem,  in  pairiam  tamen  injussi  reverti  non  ^  ^^^^^*  "<»  aceepta,  sed  cusiodila,  vivMlcat.  Nec  sia- 


verebantur,  atque  hoc  est  quod  Cyprianus  infra  dicit, 
Epistola  XV,  extorribus  quando  oporluit  objurga- 
tionem  non  defuisse :  nam  in  secessu  scriptam  hanc 
Epistolam  patet. 

I.  Cyprianus  Rogaiiano  presby tero  et  eaBleris  coii* 
fessoribus  fralribus  saluiem.  Bt  jampridem  vobis, 
fratri^s  charisstmi  ac  foriissiml,  liiteras  miseram,  qui- 
bus  Gdei  ei  viriuli  vestras  verbis  eiuUantibus  grata- 
larer,  et  nunc  non  aliud  in  primis  vox  nosua  com- 
pleciiiur  qiiam  ui  laeto  animo  frequenter  ac  semper 
gloriam  vesiri  nominis  praedicemus.  Quid  enim  vel 
majus  In  votis  meis  potest  esse  vel  melius  quam  cum 
video  confessionis  vesirse  honore  luminatum  gre- 


tiin  coHseevtio  ,  sed  consammatio ..  Iiominem  Deo 
servat.  Dominus  boc  magisterio  suo  docuit  dicens : 
Eceesaws  factus  es,  jamnoli  peccare,  ne  quid  tibi  de* 
lerius  fiai  ^  (Joan,  v,  14).  Puta  hoc  Hlum  et  con- 
fessori  suo  dieere:  f  Ecee  confessorfactus  es,  Jam  noli 
peccare,  ne  qaid  iibidelerius  fi;it. »  Salomon  denique ' 
ei  Saul  eiefleteri  multi,  quamdiuin  vils  Domini  ambu« 
laverunt,  daum  sibigrattam  tenere  poluerunt  ^.  Re- 
cedente  ab  iis  disciplinaDominica,  recessit  et  graiia. 
ill.  Perseverandura  nobis  est  in  arcto  el  in  angusio 
itinere  laiidis  etglorioe;  ei  cum  quies  ei  humilitaset 
bonorom  morum  tranquitlius  Christianis  omnibus 
congruat,secundum  Doinini  vocem,qui  neniinem  alinm 
respidt  ^  nisi  humitem  et  quielum  et  trementem  sermo' 


gem  Christi  ?  Nam,  cum  gaudere  in  hoc  omnes  fraires  G  ms  sm^^lsa.  lxvi,  2),  tum  magis hoc  observare  ei  im« 
oporieat,  ium  in  gajudioeommttni  majoresi  episeopi     plere  confessores  «  oportei,  qui  exemplum  ^i 

LECnON^  VAEIANTES. 


«Forllteri^C.2. 

^  Aliquid  tibi  deterius  contingat  Bod,  1. 

<:NoD  ambuiaveruDt,  datam...  dod  polueruDt  Lam. 


Ebor,NCA.BodA,5, 
d  Prospicit  gbor.  NCA,  Reci|>it  Itn. 
«  Contessores  in  terra  Lam,  NC,  1. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


Epist.  VI.  —  L  —  Ao^afiano.CensuitPameliHshunc 
Rogatiaiium  fuisse  diversuip  ab  eo  cui  inscripia  est 
Epislola  L\xxi,  quem  editiones  quaedam  ei  j|uidam  II- 
bii  veteres  vocant  juvenem,  et  cx  illa  Epistola  col- 
legit  Rogatianiim  ad  queiii  isu  daU  est,  martyrio 
consummaium  fuisse  eo  lenijijore  quo  aliera  scripu 
esi,  quia  sanctus  Cyprianus  ait  iiluiii  caeteris  confes- 
soribus  hospitium  pr<eparassc  in  carcere,  in   quem 


et  quasi  tn  manibus  meis  san&uinem  meum  porlo.  Gaius 
Caesar  apud  Salusiium  in  Caiilina  :  Libertas  et  anima 
nostra  in  dubio  est. 

Pvsse  servare.Oyidlns,  Itb.  ii  de  Arle  amandi: 

NOD  miaor  esl  virios  quam  quaerere  paru  Uieri. 
Julius  Cxsnr  in  Oratione  ad  suos  legalos  et  centurio- 


num  fuisse  martyrit  caiididatum.  Sed    non   probani 
eum  subiisse  mnrtyrium. 


PrtBpositi  gloria,  Quidam  libri  veieres  habent 
Aoffor. 

y.  —  »»«Deti<ano«/ra.  Id  est,  quotidie siimus  iii  pe- 
riculo  vU?e  nostrce;  Hic  est  veros  et  genuiiius  horum 
vcrborum  sensus.  Non  possuin  igitur  asseniiriRigaltio 
scribenti  isiic  agi  de  viu  aetcrna.  Nibilo  magis  ve- 
rum  eslhicc  verba  ex  Epistola  xiii,  pag.  25,  vitw  ipsi 
omnium  nostrum  convenUy  habere  eum  sensiim.  In 
Epistola  xxvi,  pag.5(),  scripium  est :  Propter  teinter^ 
ficimur  tota  </i>,  pro  ei)  quod  in  capile  ocuvo  Epislolae 
sul  Romanos  legitiir  :  Propter  te  mortiftcamur  tota  die. 
tiierooymus,  iii  Epistulaad  Rusticum :  NihilChristiano 
laborioiins,  qui  de  vitn  quolidie  periclitalur,  Ideiii ,  in 
Episiola  .lil  Sumnm ct  Freielam^  itacians  de  loco  iilo 
Psalini  cxviii  ,  Anima  mca  in  manibns  meis  semper^ 
ail  islius  loci  bunc  csse  scosum  :  Quulidie  pcricliti/r  , 


biis  ct  quoeri  bona  ct  retineri.  Et  M.  Antfinius,  in 
oraiione  funebri  in  C:i!sarem,  apudeumdem  Dionem 
lil).  xLiv,  scribii  difficilius  esse  conservare  res  ouam 
perare.  Quod  eiiam  sensisse  Maeceiiatem  liquct  ex 
Oratione  ejiis  ad  Augustum  in  libro  lii  ejiisdetn  Dio- 
nis.  Apud  T.  Liviuni :  Vincere  scis,  Hannibaif  vi^toriq 
u$i  nescis, 

Puta  hoc  Uium.  Membruin  hoc  deerat  In  antiquia 
editionibus.  Erasmus  rcstituiu  Exstai  autem  in  mul- 
lis  codicibos  anti<iuis.  Dcest  in  couice  sancti 
Ariiulphi. 

IIL—  Implerc  confeuores,  RigaUius  scripsit  unplere 
V05  confcssorcs.  Ego  vero  voceui  vot,  quae  neque  in  anii'- , 
quis  cdilionibus  habclur  nei|ue  in  aniiquis  codieibus  , 
&u>tuli.  Scio  lUam  nibil  ofjicere  seoieutiae  Cypriani. 
Sed,  qiiia  alibi  non  inveni  qiiam  in  editioiie  Rigaltia* 
na,  exisiimuvi  csse  iollendain.  Id  vero  odmoueo  no 
quis  imputel  milii  temeriuiem, 

Digitized  by  VjOOQIC 


tS7  lEPlSTOLA  m.  m 

€sUt  esleris  Imlrilrat,  id  ifuonim  mores  omiiiaai  A  iriam  oode  esiorHs  faeius  est  regreddar,  ut  appre* 


viu  et  aciosdebeat  provoeari.  Nam,  sicot  JudsiaDeo 
olieBati  aunty  propter  quoa  M>men  Dei  Uasphemaior 
in  GeiiliboSy  ita  contra  Deo  cbari  sooi  per  quorum  dts« 
ciplioam  iiomeo  Domiui  laudabili  testimonio  proHlica^ 
lor,  ^*  sicutacriptum  est,  Domino  praemoneoie  et  di* 
ceate :  Utimi  lumem  vutrum  eoram  kondm^^  ui  vi- 
dgmU  c^en  vmira  bom^  n  ctarifieem  Pmrem  vi$irum  qtd 
m  taUu  eU(Maiih.  y,  16).  Et  Paulus  apostolus  dicit : 
ijuiU  mui  iuminana  m  mundo  (Piuiip.  n,  15).  Et 
Febros  similiter  horutur :  Sieui  hoipiiei^  ioquit,  ei 
peeofrvd^  a^iueie  ses  a  camaUbus  deMerHs,  qum  nnH  - 
ImN  oihmiis  aidmam^  eouver$admiem  •  hfjbeniee  iit- 
ier  gentUee  ^  bonam ,  ui ,  dum  detraeUtnt  de  vobis 
quau  de  maiigms^  boua  opera  veslra  aspicientes  magni' 


beosus ,  non  jam  quasl  GhrisUanus,  sed  quasi  no« 
cens  pereat  t  Inflari  aliquos  et  tumere  audio,  cum 
scriptum  sit :  NoH  aiium  sapere,  sed  time.  Si  enm 
Bomnus  naiuraHbus  ramis  non  pepercit,  ne  forte  nee 
dbi  pareat(Rom.  xi,  ^,  21).  Dominus  nosier  sicut 
Ovisad  vicUmam  ductus  est,  et  sicut  agnus  coram  ton-» 
deote  se  sineTOcesicnonaperuiiossuum(/sa.Liii,7). 
Non  sum^  Inquit ,  eontumax ,  neque  coniradico  «. 
Dorfnm  metim  positt  ad  fiagella  et  maxiUas  meas  ad 
paimas.  Faeiem  autem  meam  non  averti  a  (oiditate  spu^ 
torum  (isa.  l,  5  ,  6).  El  quisquam  per  ipsum  nunc 
atque  in  ipso  Yivens  extollere  se  audet  et  superbire  , 
immemor  et  factorum  qo»  ille  gessit  ^  et  manda- 
lommquse nobis vel  per  se yel  per  Apostolos suos ira- 


ficmu  Domimm  (\  PeL  n,  11,  12).  Quod  quidem  B  didit?Quod  si  nonestma/ordomiitoiuo  lerpuf  (Joan, 


maxima  pars  veslrum  cum  meogaudio  curat,  et  con- 
fessionis  ipsios  booore  ^  meiior  focta ,  tranquillis  et 
bonis  moribus  gloriam  suam  costodit  el  servai* 

lY.  Sed  quosd^m  audioinficere  numermbvestnim 
et  laudem  prxcipui  nominisprava  sua  cooservatione 
destruere  :  qnos  eiiam  vos  ipsi,  utpote  amatores  et 
cooservatores  laudis  ^  vestne,  ol^urgare  et  compri- 
mere  et  emendare  debetis.  Gum  quanto  enim  nomi- 
nis  vestri  pudore  ddlnquitur,  quando  aliqois  temulen* 


xiii,  15, 16),i  qui  Dominum  sequuntur,  humiles  et 
qoieU  et  tacitumi  vesUgia  ejus  Imiienlar,  quando 
quisque  s  inferior  fuerit  subiimior  fiat,  dicente  Do- 
mino :  Qiit  mliifmtis  fuerit  in  vobiSf  hie  erit  magnu* 
(Lue.  IX,  48). 

Y.  Quid  delnde  iHud,  quam  vobis  execrandum  de- 
bet  videri,  quod  cum  summo  animi  nostri  gemiiu  et 
dolore  cognovimus  non  deesse  qui  Dei  templa  et 
post  confessionem  sancUflcata  et  lllusirata  membra 
turpi  et  coBOubitu  suo  plus  maculent »  cubilia  sua 


ms   et   lasciviens    demoraiur,    alius  in  eam  po« 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  ConverssUonem  vestram  Pem,  1.  2. 

i>  Inter  genies  Ebor,  NC^  i.  JUim.  «  GonU^icens  lin.Nd  i.  2. 

<^  A  coufessioQis  ipsius  hoQore  Bod.  S.Ltn.  G      '  I^^  ^^  i^^  ges&\i  Yoss.  2. 

d  Couversationis  et  laodis  Lam.  Bbor.  NC.  i.  Bad.  s  Quaoto  quisqne  Pem.  Quanto  quisqois  Oxon. 

STCPH.  BALUZIl  NOTiE. 

nisLugduneosis  aoni  1550,  scriptom  reperi  a  qoodam 
studioso.  Existiioat  auiem  GouIarUus  lecUooem  de* 
moraiur,  si  retineatur ,  posse  idem  signiQcare  quod 
moratur,  prima  longa,   id  est  insauit,  seu  morionem 


Luceu  ^cui.  Vide  aonotaUones  Erasmi  io  capot 
secundum  Epistolae  Pauii  ad  PtiiUppenses. 

DeirectanL  Iia  nos  reposuimus,  secuU  lectionem 
meliorum  librorum  et  veierum  ediUonum.  GodexFu- 
xcusis  et  ediUo  Rigaitii  habent  retractant.  Sed  in  lin-* 
ffua  laUna  aliud  est  reuractare,  aliud  deirectare.  T. 
Livius  lib.  xxxviii :  Cieca  est  invidia,  nec  qmcquam 
aUud  scit  quam  detrectare  virtutes.  In  eumdem  sensuro 
Apuleius  in  libro  primo  Floridorum  :  lu  magna  dvi" 
tate  hoc  quoque  genus  iuvenitur,  qui  meiiora  obtrectare 
walint  quam  imtari, 

IV.  —  Ait^nti  temuientus.  Antea  legebatur  atius  ab 
aquis  tumutenius,  id  est  a  BapUsmo,  ut  iiiterpretalur 
UigaiUus.AliieediUooes,  ut  idem  auootai,  habeoi  911011- 


agii,  quod  a  Graecis  somptomesiBe  ait  et  a  Sueionio 
osurpatum  io  Pierone. 

Apprehensus.  Reposoi  vocem  qu«  melius  con^ 
venire  visaesl  cumstjlo  Gypriani.  Quidamenim  ve- 
tusticodices  etquaedam  cdiliones  habent  utdeprehen- 
sus ;  alii,  et  ii  quidem  opUmi,  unde  apprehensus.  Vide 
qua  nouvi  ad  librum  de  Lapsis. 

Quasi  Christianus.  Apud  Ruflnum ,  lib.  v  Hist» 
ecdes.  c.  8,  refertur  ex  ***  Apolionio  Alexandrum  so- 
cium  Prtscae  prophetissae,  qui  senieiipse  mariyrein  di- 


rjr..iz''c^r^:j:::yl£^^'^^i  d  ^i^^iTL^tt,:^^^ 


migil  Reoieosis  babel,  apud  aquas;  Gorbeiensis,  apud 
aquasieniuUntus;Tw(Hieas\s,qwmdounusapud  aquas. 
Angli  reUuuerunt  veterem  ediUouem,  nuUam  aliain 
ouctoriuitem  afferenies  pro  iecUooe  supposUa  a  Ri- 
gaUio  quam  ipslus  RigaUii,  cujus  tameo  reiellunt  iec- 
Uouem.  Rembartus  quoque  revocavit  veterem  lectio- 
iicm.  E^o  seculus  sum  aucioriiatem  codids  Seguieriani, 
Heiensis,  Beccensis,  GraUanupoUtani  et  Lamoniaoi. 
Demoratur.  H»c  lecUo  coostans  est  in  editioni- 
bus  tam  anUquis  quam  novis,  et  in  auUquis  exempla- 
rtbus  manuscriptis.  Et  tameo  GouiarUus  aniiotai 
nounuUos  scribere  denotaiur^  et  io  margiue  libri 
sui  excusi  scripsU  ita  legere  Bezam.  Hanc  quoque  va- 
ri«im  lecUonem  noUvii  Reiubartus  iu  otargme  su» 
editiouis,  ex  RigalUo  iiimurum»  qui  io  observationibua 
suis  aii  qusQdam  Gypriaoi  exemplaria  habere  denoia- 
tur,  Sedego  eam  lecUoaem  noo  iuveni  nisi  in  una 
codicc  Vaticauo  citato  in  margine  cveuiplaris  mci  cdi* 
tioois  Maouuaojs  ei  iu  cxempiari  edUioiiis  Pamoliaim 
quod  fuit  Nicoiai  F.ibri.  bic  eliaui  Ui  omi^ic  cdiUo* 


proconsulem  Ephesi,  non  propter  nomen  Christi ,  scd 
propter  qwvdam  tatrocinia.  Aiite  Cypriaiium  sanctus 
Pelrus  dixeral  iii  Episiola  sua  pritna  cap.  iv :  Nec 
quisquam  ve^trum  tamquam  fur  aut  homicida  patialur, 
aut  lamquam  maleficus ,  aut  curas  alienas  agens^  sed 
tamquam  Christianus. 

V.  —  Dei  templa.  Hieronymus ,  ui  Epistola  ad  Pau^ 
tinum  de  InsUtuUooe  mooachi :  Verum  Christi  templunt 
anima  credentis  est. 

CubHia  cum  fendnis.  Rem  traclat  valde  peri- 
eulosam,  ut  notat  eiiam  Marbodus,  episcopus  Redo- 
ueiisis  in  Epistola  ad  Hobertum  de  Arbrisseilo.  Nam, 
quia  ille  nimio  coniuienUx  xeio  ioter  duas  puelias 
nocte  cubare  ferebatur»  et  eo  modo  conabatur  ac« 
eeusum  carnis  ardttrem  extioauere,  novo  et  inaudito, 
ut  ad  eum  scribit  Goffridus  abbas  Vmdociuensis,  sed 
ioCructuoso  genere  martyrii ;  addit  Goffridus  illud 
uullo  modo  posse  esse  uiiie  ueque  fruauosura  quod 
contra  raiionem  noscitur  esse  praesuioptum.  Videtur 
aulcui  Goffridus  id  quud  dixit  de  oovo  mariyrii  ge« 


Digitized  by 


Google 


ctim  reminis  promiscaa  « 


l  IVI  CYPUIANI  M 

Jiingenles ,  qiiando,  ctsi  A  qni  ndiuirati  fuerant  prius  in  virliilibns  gloriam,nunc 


Mupriim  conscicnliaj  corum  desil,  lioc  ipso  grando 
crinien  est  quod  iiloruni  scandalo  in  alioruin  ruinas 
cxompla  nascuntur  ^.  Contentioncs  qnoquc  ct  xmii- 
lationes  iiiter  vos  nulias  esse  oportet ,  ciiro  pacem 
suam  nol)iB  dimiserii  Dominus,  ci  scriptnm  sit :  /)//i- 
get  proxhnum  luum  tamquam  le.  Si  autem  mordetis  et 
incusalis  invicem ,  videte  ne  consumamini  ab  invicem 
{CaL  V,  U,  15) ;  Aconviciis  etiam  ct  maledictis  «^, 
quxso  vos,  abslincie ,  quia  neque  maledici  rcgnum  Dei 
consequuntur  {\  Cor,  vi,  10),  et  lingua  qu»  Cliristum 
conres^a  est,  incolumis  et  pura  cum  sno  lionorc  ser- 
vanda  cst :  nam  qui  pacilica  et  bona  ei  justa,  sccun- 
dum  prxceptiim  Christi,  loquitur,  Cbristum  qiiolidie 
confltetur.  Sa^culo  rcnuntiaveramus  ^  cnm  baplisati 


**  adinircnlur  in  nioribiis  disciplinam.  Et  quainqiiain 
clero  nostro,  ct  nuper  cum  adbuc  essetis  in  carccre 
constituii,  sed  niinc  quoque  denuo,  plcnissime  scrip* 
serim  ut,  si  quid  velad  vestitum  vcstrum  vel  ad  viclum 
necessarium  fuerii,  suggeratur,  tamen  ctiam  ipse  de 
siimpticulis  propriis  quos  inecum  ferebam  misi 
vobis  ccL,  sed  ct  alia  ccl  proxime  miscram.  Yic- 
tor  qiioque  ex  leclore  diaconns,  qui  mecum  cst,  nii- 
sit  vobis  CLXxv.  Gnudco  auiem  quando  cognosco 
pliirimos  fratres  nosiros  pro  sua  dileclione  ccrlalim 
concurrere  et  necessiialcs  vestras  suis  collationibus 
adjiivare.  Opto  vos,  fratres  cbarissimi,  sempei^beiio 
valcrc  et  nostri  meniinissc. 

EPISTOLA  VII. 


suinus.  Sed  nunc  vere  renuntiavimus  srcculo  quando  B  (Erasm. ,  iv,  4;  Pamel.,  vni:  Oxon. ,  Lips.  xi ;  Rigalt., 
(ontati  ct  probati  a  Deo,  nostra  omnia  relinqiienles, 
Dominum  secuti  sumus,  et  flde  ac  timore  ejus  sta« 


mus  ct  vivimus. 

VI.  Corroboremus  nos  exhorlationibus  ^  mutuis,  ct 
magis  ac  roagis  proflciarous  in  Domino,  ut,  cum,  pro  sua 
miscricordia,  pacem  fecerit,  quam  se  facturnm  repro* 
miitit,  novi  el  pehe  imitali  ad  Ecclesiam  reverUmur, 
ot  excipianl  nos,  sive  fratres  nostri,  sivc  gentiles, 
circa  omnia  correctos  ^  atquein  roelius  reformatos,  ei 


Baluz.,  Paris..  vii.) 
AD  CLERUM,  DB  PRECANDO  DEO. 

Argumentcii.  —  Ejusdem  fere  est  argumenti  cum 
duabtts  prcecedentibus,  prdnerquam  qnod  hic  ndpreces 
exhortetw  assiduas. 

I.  Cyprianus  presbyteris  et  diaconibus  fratribus 
Sululcro.  Qiiamquam  sciam,  fralres  cbarissiini,  pro 
timore  qnem  singuli  debcmus  Deo,  vos  quoqiic  illic 


LECTIONES  YARIANTES. 


*  FcemiDispermisceaDt  lin.  NC.  U 
^  ExeiiipU  monstraDtur  lam.  nascantur  Bod,  1.  Ebor. 
Im.  ^ 

«  A  oonviciis  maledicis  NC.  2.  Lam,  ti 


H  Saecolo  renuntiamus  Bod.  1.  2.  Ebor.  SC,  1.  3. 
«  Kxhortaiionibus  ei  precibus  Itii.  NC.  2. 
f  Incorruptos  Bo(/. 


STEPH.  BALUZ1I  NOTiE. 


nerc  miitualiis  ex  libro  primo  sancti  Ambrosii  de 
Virginibvs,  cap.  2 ,  nbi  loquens  de  sancta  Agnete, 
Novum  nmrtyrii  genuSf  inquit.  Nondim  idonea  poeme^ 
et  jam  matura  victoriat^  certare  difficitis,  facitis  coro^ 
imrt,  etc.  Elegaiiter,  nt  solet,  et  prudenter  llien)- 
nymns  in  Epistola  ad  Lastam  dc  Institntione  filise : 
Quidam  putant  majoris  csse  virtutis  prcesentem  cou" 
temntre  voluptatem,  Tamen  ego  arbitror  securiori» 
continenticB  esse  nescire  quod  quasrat. 

Promiscua,  Hxc  Icciio,  quam  omnes  cditiones 
))abenl,  quain  conflrm;int  libri  vcteres,  optima  est. 
Et  taineii  Rigaliius  ei  bonae  lectioni  prxtulit  erro- 
iieain  qiui*  exstat  in  codice  Tliuano ;  in  quo,  omissa 
iina  liiterula  a  librario,  scriptuin  est  promisca.  Er- 
ratnm  esi  igitur  in  editionc  Anglicana,  ubi  ad- 
noUituin  cst  in  codice  Tbuano  scriptuni  rsse  pro- 
wiscua,  cum  contra  Rigaliius  in  observaiionibus  suis 


tuni  veteri  libro  repertum  sil.  Reinliarluf;  non  at- 
texuit  epistolx,  sed  addidit  in  calcc,  admonens  Ri- 
galtium  edidisse  ex  codice  Remensi. 

Sumpticulis  projtriis.  Vel  de  quanlitale  propria^ 
ut  in  Episiola  xxxvi,  pag.  49 ,  loquiiur  ipsc  Cyprianus, 
id  est  ex  l)onis  quac  crant  Crecilii  Cypriani,  quorum 
mentio   eston   Epistola  lxix  ad  Florentium.   Non 

Sulo  eniro  istud  essc  intelligendum  dc  ea  parte  red- 
ituum  Ecclesixnux.ndepiscopum  pertinebai,  nondum 
inventa  divisione  boiiorum,  quia  Ecclesia  nondiim  habe- 
bat  divitias  atque  opes.  Ea  tiiro  sustentabaturoblationi- 
bus  fldelium,  qux  gratnitoe  erant  ac  voluntaria*,  non 
conctae.  Tertullianus  in  Apologetico  :  Modicam  unus^ 
quisque  stipem  menstrua  die^  vel  cum  vetis,  et  ri  modo 
possis^  apponit.  Nam  nemo  compeltitur^  ud  sponte 
confert.  Ucsc  quasi  deposita  pietatis  sunt.  Nam  inde 
non  epulis  nec   potaculis  nec  ingratis  verelrinis  dis- 


rationein   reddiderit  cur  banc  lcctioncm  rejcccrit:  ^  pma/ttr,  <«d  egenis  atendis  humandisque.  Habuisse 


Apud  A.  CcHiom  legitur  promisca^  impromisca^  im 
promisce  in  oditione  llenrici  Stcpbani.  Nicolaus  Pe- 
roltiis  pag.  752,  1185,  adnolat  vcleres  promiscam 
pro  promiscue  scripsisse.  Promisce  legi  apud  Ma- 
croliiiim  pro  promiscue  in  cditione  ll<>nrici  Slepbani. 

Lingua  quce  Christum.  Ideni  Cyprianiis  iii  libro 
de  Exbortationc  ii^artyrii  cap.  11 :  Producta  et  cxsecla 
prius  Ungna  qua:  coiifessa  Deum  fucrat.  Pliniiis,  lib. 
vii,  c:ip.  25  :  Anaxarchus  cum  torqueretur ,  prcccisam 
dentibus  linguam  unamque  opem  indicii  in  Itjranni  os 
expuit.  Eanidem  historiam  fusius  rclert  Valeriiis 
Maiiinus  lib.  iii,  cap.  5.  Yide  Cnjacinin,  lib.  xix 
Obsertat.  cap.  6. 

VI.  —  Et  quamquam  clero.  TamrneL^^i  Ri^altius,  qui 
primiis  lioc  segmentum  reperit  in  codice  sancii 
Remigii,  illiid  cum  i|»sa  cpistola  iion  ediderit,  sed 
rciulerit  inier  observationes ;  lamcnctsi  Angli  seciili 
sint  exempliiro  Rigaltii,  cgo  illnd  atiexui  epistolae, 
po|i  dubitans  quin  sit  Cypriani,  qoarovis  in  uiio  lau* 


Cyprianiim  bona  consiat :  de  hortis  ab  eo  Yendilis 
iiiier  inilia  fldei  sux  ct  Dei  indulgentia  restilutis 
tesiatur  ipse  Cyprianiis  Epist.  lxih,  et  Pontius  dia- 
coniisln  Vtmejus. 

Opto  vos.  Retinui  editioncm  vulgatam,  qu» 
Imiia  esl.  Admoneo  lamen  ediiionem  Spirensem, 
veterem  Venetam,eamqoxestRemliolti,  Erasmicam, 
ct  Morellianaro  prceferre  Opto  /e,  frater,  et  ita  etiam 
scripduro  esse  in  sedecim  codicibns  antiquis.  Et  bxc 
quoquc  lectio  optima  esi.  Tamenctsi  cniro  epistola 
scripta  sit  ad  plures,  pnincipue  laroen  et  nominatiin 
scripta  est  ad  Rogatianuin,  personam  illustrein.  Et 
ideo  Cyprianus  flnein  ei  iinponens,  clausularo  va- 
lcdictoriam,  ut  solet,  ad  euro  dirigere  poinit. 

''^  Epist.  vn. —  De  preeando  Deo.  Miror  Rigaltium, 
qui  sciebat  sanctum  Aiigustinum,  I.  ivdeBaptismocon- 
tra  DonatistaSf  c.  2,  ea  verba  refcrre  lamquam  Cypriani, 
sciebat  pncterea  ea  liaberi  in  quibusdam  antiquts 
editionibus;  miror,  inquaro ,  euro  ilkuQintsisse  in,sua. 


in-s 

Digitized  by  LjOOQIC 


fil  EPISTOLA  Vll.  m 

assiduis  oraltonibus  et  enixis  precibus  insianter  in-  Asi  modo  pulsent  ostium  preees,  gemitns  et  Incrymx* 
caiiibcre,  admoneo  tnmenet  ipsereligiosam  solliciiii* 
dinem  Testram  ut  «  ad  placandum  atque  exorandum 
Domiiiuin,nonvoce  sol:i,  sedeljojiiniis  ctiacrymisct 


onini  gcncre  deprecaiionis  iiigemiscaiiius.  Inteliigeii- 
dum  est  euim  et  confucndum  piessuroi  isiius  tam 
tnrbidam  vasiitaiem,  quae  gregein  nosiruin  maxiina 
ex  pnrtc  pnputata  est  et  ndhuc  usque  popuiaiur,  se- 
cundum  pcccata  nosira  vciiisse,  duin  viam  Domini 
non  tencmus,  ncc  data  nobis  ad  salutciii  coeiestia 
inandata  sepramus.  Fecit  Dominus  nosier  voluntatem 
Patris,  et  nos  non  facimus  Domini  voluniatcm,  patri- 
monio  et  lucro  studeiiies,  superbiam  seciantes,  xmu« 
lationi  et  dissensioni  vacanles,  siinplicitnlis  et  (idci 
iiegligentes,  sxculo  verbis  solis  ei  non  faciis  renun- 


nostrae,  ^^  quibus  insisierc  et  immorari  oporlci,  etsi 
sit  unanimis  oraiio. 

m.  Nam  quod  magis  suasil  ct  compiilil  ut  bas  ad 
vos  iifteras  scriberein,  scire  debciis,  sicut  Dominus 
ostendere  et  revclare  dignatus  est  s;  dictum  csse  in 
visione  :  PeiUe^  el  impetraUs  *» ;  lunc  deinde  prxcep- 
tum  plebi  assistenti  ut  pro  quibusdam  personis  desi- 
gnaiis  sibi  petcrent,  in  peiendo  auiem  fuisse  dissonas 
voces  et  disparcs  ^  voluntates,  et  veliemenier  lioc 
displicuisse  illi  qui  dixeral,  Petiie,  et  impetraiit, 
quod  plebis  inxqualilas  discreparet,  nec  esset  frainini 
consensio  una  et  simplex  et  juticla  concordia,  c  niii 
scriptum  sit,  Deus  qui  iniwbitare  facit  unammei  in 
domo  (PsaL  lxvii,  7),  et  iii  Aclis  Apostolorum  lega- 


tiantes,  unusquisqne  sibi  placentes  et  omnibus  displi-  B  mus,  Turba  autem  eorum  qui  credideranl  anima  ne 


centes.  Vapulamus  itaque  ui  meremur,  cum  scriptum 
sit  :  Servui  autem  ille  qui  cogno$cit  volunlalem  domini 
sau,  et  non  paruerii  ^  voluntaii  ejut,  vapulabit  mit/lfi 
(Luc.  xu,  47).  Ouas  autem  plagas,  qux  verbera  non 
mercmur,  quando  nec  confessores,  qui  exemplo  cx* 
teris  ad  bonos  morcs  essc  debuerant,  teneant  disci- 
|)|inain  ?  Itnqiic,  dum  qiiosdam  iiisolcnter  exiollit  con« 
fessionis  sux  tumida  ^  et  iiiverecunda  jactaiio,  tor- 
menia  vencrunt,  et  tormenia  ^  siiie  line  tortoris, 
siiie  exitu  dainnationis,  sine  solntio  moriis,  tormcnta 
quae  nd  coronnm  non  facile  dimitlant,  sed  taindiu  (or- 
quennt  qiiamdiu  dcjiciaiil ;  nisi  si  aliquis,  divina  dig- 
uatione  subiracius,  inier  ipsa  cruciainenta  profc- 
cerit  ^,  adeptus  gloriain  non  termino  supplicii,  sed 
vclocilate  moricndi. 

II.  Ifoec  paliinur  delicioet  merito  nosiro,  sicut  pnc- 
monuit  diviiia  censura  dicens  :  Si  dereliquerint  legem 
meam  et  in  judiciis  meis  ^  nou  ambulaverintf  sijusti- 
fieationes  meas  profanaverint  et  pracepta  mea  non  ob^ 
senaverint^  visitabo  in  virga  faeinora  eorum  et  in  /la» 
gellis  delicia  eorum  (P$aL  Lxxxvni,  51  -SS).  Vir- 
gas  igitur  et  flagella  seiuimns,  qui  Deo  nec  bouis  fa&- 
tis  placemus,  nec  pro  peccalis  saiisfacirous.  Rogeinus 
de  intinio  cordc  et  de  tota  inenie  misericordiam  Dei, 
quia  et  ipse  addidit  dicens  :  Misericordium  autem 
meam  non  dispergam  ob  eis  (Ibid.).  Pctamus,  et  acci- 
piemus;  el  si  accipicndi  niora  et  lardilas  fncrit,quo- 
ninm  gravitcr  ofleiidiiniis,  piilscmus ,  quia  et  pulsanli 
apcrietur  (Maith.  vu,  7,  8,  xvni,  19;  luc.  xi,9, 10), 

LCGTIONCS  VARIANTCS 
D 


mente  una  agebant  (Aet.  iv,  52);  et  Dominus  sua  voce 
mandaverit  dicens  :  Hoc  est  mandatum  meum,  ul 
diligatis  invicem  (Joa.  xv,  17).  Ct  ilerum  :  Dico  autem 
vobis  quoniamf  si  duobus  ex  vobis  convenerit  i  tit  terr*'^ 
deomm  re  quamcumque  petieritis  continget  vobis  a  Palre 
meo  qui  in  coelis  est  (Matlh.  xviii,  19).  Quod  si  duo 
unanimes  tantum  possunt,  quid  si  unanimilns  :M>nd 
omnes  esset?  Quod  si  secundum  paccm  quain  nobis 
Dominus  dedit  unlversis  fratribus  convcnirei,  jnin- 
pridem  de  divina  misericordia  iinpeirassemus  qnod 
petimus,  nec  tamdiu  in  boc  salutis  et  fldei  nostne 
periculo  fliictunremus.  Immo  vero,  nec  venisscnt 
fratribus  bsec  mala ,  si  in  unum  fralerniUis  fuissct 
animata. 

IV.  Nam  ct  illud  osicusum  est,  quod  sederet  patcr- 
familias,  sedente  sibi  ad  dexieram  juvene;  qiiijii- 
Tcnis,  anxios  et  cum  quadam  indignatione  subtrlsiis, 
masillnm  manu  tenens,  nioesto  vultu  sedebat.  Aliiis 
vero  in  sinistra  parte  consistens  rete  portabat,  quod 
se  mittere,  nt  circumsiantem  populum  caperet,  mi- 
nabatur.  Ct  cum  miraretnr  quid  boc  esset  ille  qui  vi- 
dit,  dicium  est  ei  juvenem  qui  ad  dexteram  sic  sedc- 
ret,  contristari  et  dolere  quod  prsecepta  sua  non  ob- 
servarentur;  ilium  vero  iii  sinistra  exuUare  quod  sib 
daretur  occasio  nt  a  patrefamilias  poieslatero  sumci  ct 
sxviendi.  Hoc  prius  longe  ostensuin  est,  qtinni 
tempesins  vastitatis  hiijus  orirelur  ^.  Ct  vidinms 
impleliim  quod  fuerat  ostensum,  nt,  dum  Domiiii  pi  .t- 
cepta  contemnimus,  duin  daU£  k*gis  mandata  saluta- 


«  Religionem  veslram,  ut  Ri^. 

b  Fecerit  M,  R. 

«  Tuinor  Corb, 

d  In  tormeota  venerunl,  tormenla  Corb. 

«  Defecerit  Oxon. 

f  Viis  meis  Voss.  I.  Pem. 


s  Dignatnr  Oxm. 

k  Impelr»bitis  Bod.  5.  Vet.  mwm.  ^ 
i  Dissonsntes  voces  et  dissipains  £m. 
i  Duo  ex  vobis  convenerint  Bod.  i,  3. 
oonveneritls  Rig. 

k  Operaretur  Un.  Et  videmus  Vet.  muom. 


Voss.  i,  2, 


STGPH.  BALUZII  NOTiE. 


Illaetiam  omiserunt  .\ngli.  Nos  reslituimii»  propter 
aiictortlateiii  Augusiini  ei  plurimorum  veterum  li- 
brorum. 

I.  -—  Religiosam  sotticitudinem.  Ha^c  est  lectio  om- 
nium  veteriim  libroruni  et  cditionum.  In  Rigaltiana 
tamen  scriptum  cst  reliijionein  vesiram.  Angli  repo- 
auerunt  veterem  leciioiii^m. 

Viam  Domini  non  icncmus.  Citat  hunc  qnoqne 


locum  sanctus Augustinus  in  libro  paulo  ante  landato, 

cap-  3«  ..... 

lV.-~  Oriretur.  In  uno  codice  regio  legitur,  vasuiatis 
hujus  accederet  et  impetus  malitim  noslrte  erga  nos  i/i- 
qrueret.Sed  alii codices  repugnant  et  omncs  cditioiios. 
tn  veluslissimo  codicc  Reinigiano  scriptum  cst,  lan' 
pesias  vastationis  hujus  oHretur.  In  Lainonianu» 
tentpestasvastishnjusopcrareturt  „  j 

Digitized  by  VjOOQIC 


Stl3  DIVIGTPRIANI  244 

ria  non  tenemni,  (iftCQUatom  nocMidi  inimictts  aoci*  A  ratio  pedoris  nostri.  BxcQli  not  Dens   voluit  et 


peret»  minus  armalos   et  ad  repognandum  minus 
cautos  jactu  relis  operiret. 

V«  Oremus  insunler  et  assiduis  precibus  ingemis- 
camus.  Nam  ethocnobis  non  olim  ftper  visionemr  fra-* 
tres  charissimi,  exprobratum  sciatis,  quod  dormitemus 
Sn  precibus,  nec  vigilanieroremus.  El  Deusuiique,  qui 
quemcorripitdiiigit  (Prov.  iii/.i^),  quandocorripil  ad 
boc  corripit  ut  emendet,  ad  boc  emendat  ut  serreu 
Excuiiamus  itaque  et  abrumpamus  somni  vincula,  et 
instantcr  ac  vigilanter  oremus,  sicut  Paulus  aposto« 
lus  praecipit  dicens  :  InsiaU  orationi  vi§HaMe$  in  ea 
{Colo$z,  IV,  2).  Nam  et  Apostoli  orare  diebus  ac  noc* 
tibus  non  destiterunt,  et  Dominus  quoque  ipse  disci' 
plinse  mogister  et  exempli  nostri  via  frequeuter  et  vi- 
gilanter  oravit,  sicut  in  Evangelio  legimus  :  Emt  in  B 
montem  orare,  et  fuit  pemoctmu  in  oraiione  D»  (Lue, 
Ti,  42).  Et  utique  quod  orabat  orabaiille  pro  nobis/ 
cum  peccator  ipse  non  esset,  sed  aliena  peccata  ^  por- 
tarci.  Adeo  autem  pro  nobis  ille  deprecabatur  ut  le* 
gamus  alio  loco  :  DixU  autem  Domintu  ad  Petrum  : 
EcceSatanaipo$tutavit  ut  voi  vexaret  quomodo  tritkum» 
Mg^  autem  rogam  pro  te  ne  de/icial  fidee  tua  (Luc.  xxii y 
51).  Quod  si  pro  nobis  ac  pro  delictis  nosuris  ille  et 
laborabat  et  vigilabat  et  precabalur,  quanto  nos  magis 
insistere  precibus  et  orare,  et  primo  ipsum  Dominum 
rogare,  tum  deinde  per  ipsum  Deo  Patri  satisfacere 
^'del>emus?  Habemus  advocatumet  deprecatorempro 
peccaiis  nostris  Jesum  Ghristum  Dominum  et  Deum 
jiostrum,  si  modo  nos  in  prxteritum  peccasse  pcBni- 


probari»  sicut  soos  leroper  probavit ;  nee  tamen  iii 
probatioiiibQS  e}as  aliquando  aoxilium  eredentibns  - 
defuit. 

VI.  Denique  ad  minimum  famulum  suum  et  in  de- 
lictislicct  plurimis  constitulum  et  dignatione  ejus 
indignum,  tamen  ille  prosua  circa  nos  bonitate  man- 
dnre  dignntus  est.  f  Dic  ilii,  inquit,  securus  sit,  quia 
pax  ventura  est;  scd  quod  interim  morula  est,  super- 
Sunt  adhuc  nliqui  qui  probenuir.  >  Sed  et  de  victu 
parco  et  sobrio  potu  divinisdignationibus  admonemur) 
scilicet  ne  vigore  coelesli  sublime  jam  pectus  illece- 
bra  ssccularis  enervet,  vel  ne  largioribus  epulis  mens 
gravata  minus  ad  preces  orationis  evigilet.- 

VII.  Dissimula^e  haec  singula  et  apud  conscienttain 
meam  solos  occultare  non  debui,  quibus  unusquisque 
ttostrum  et  Insunl  et  regi  possit.  Nec  Ipsi  denl- 
qae  ^  apud  vos  hanc  epislolam  teneatis  occultamy 
sed  legendam  fratribus  suggeratis.  Intercipere  enini 
quibus  nos  Dominus  admonere  et  instniere  dlgnatur, 
ejus  est  qui  admoneri  et  instrui  fralrem  suum  nolit. 
Probari  nos  a  Domino  nosiro  sciant,  nec  umquam 
a  flde  qiia  in  eum  semel  credidimus,  prxsentis  pres- 
surae  confliciatione  defleiant.  Delicta  sua  singuU  re- 
cognoscentes,  vel  modo  conversationem  veteris  ho- 
Hiinis  eiponant.  Nemo  enim  retro  attendens  et 
SQperpooens  manum  snam  super  arairum  aptus  est 
regno  Del.  Deiiiqoe  et  uxor  Lot,  quseliberata,  coutra 
prxceptum,  retro  respexit,  quod  evaserat  perdidit. 


teat,  el  confltentes  atque  intelligentes  delicta  nostra,  G  Attendamus  non  posteriora,  quo  diabolus   revocai. 


quibus  nunc  Dominum  oflendimus,  vel  de  cxtero  noa 
nmbulare  in  viis  ejus  et  praecepta  ejus  metuere  spon* 
deamus.  Pater  iios  corrigit  et  tuetur,  stantes  lamen 
in  nde  ct  pressuris  atque  angusliis,  scilicet  Ghiiito 
ejus  firmitcradhsrentes,  siculscriptuniest :  Quie  noe 
separabit  a  dllectione  Christi?  preUura,  an  anguslia^  an 
pereecutiOy  an  fames^  an  nuditas^  an  periculum^  an  gladiue 
(Rom.  Yiii,  55)?  Niliilhorum  potest  separare  creden- 
tcs,  nihil  potest  avcllere  corpori  ejus  et  sanguini  co- 
lixrcnies.  Persecutio  ista  examinatio  est  atque  explo* 


>  Jam  olim  Eratm^ 

^  Nostra  peccau  IM*  Vou»  i,  9.  Bod,  1.  Pem» 


sod  prlora,  quo  Christus  vocat.  Oculos  erigamus  nd 
ooBlum,  ne  oblecumentis  et  illecebris  nos  suis  lerra 
decipiat.  Unusquisque  oret  Deum,  non  pro  se  tnn- 
turo,  sed  pro  omnibus  frairibus,  sicut  Dominus  oraic 
nosdocuit;  iibi  non  «higulis  privatam  precein  mna- 
dat,  sed  oratloiie  eommuni  et  concordl  prece  orantes 
pro  omnibus  Jiisslt  orare.  Si  nos  Dominus  humilcs 
et  quietoi,  si  nobis  invicem  copulatos,  si  circa  iram 
suam  timldos,  si  prxscnti  tribulatione  correctos 
emcndatosque  eonspexerit,  lulos  ab  inlmici  infesta* 

LEGTIONES  VARIANTES. 

^  Ipsi  oUque  Oxon. 


STEPfl.BALUZnNOTiE. 


V.  —  Pectoris  nostri*  Duae  sunt  hujus  loci  lectiones 
in  aniiquis  codicibus.  Eam  quam  nos  retinemus  in« 
Tcnimus  in  ocio  codicibus.  Aliam,  quae  habet  pec- 
eati  fios/ri,  exhibent  omnes  editiones  quae  Pamelianam 
aniecesseniiit,  eam  vero  pr&Dferuni  eiinm  undccim 
libri  vcicres ;  eaquc  adjuvari  potest  ex  eo  qtiod  in 
inilio  libri  Job  reperitur !  iil  queeras  iniquitaletn  nteam 
et  peccatum  meum  scruteris,  Nostram  vero  conflrmaiii 
plurima  sacraeScriplurae  loca  in  quibus  Dcus  vocatur 
scrutator  cordis  et  renis,  ut  etiaiu  adnoiatnr  in  Ciifce 
Epistolae  octavx.  In  codice  Flori  scriptum  cral  pec- 
cati  nostri. 

VII. — Nec  ipsi  denique,  Quamquam  priorlcctio,  quae 
habet  uiique,  bona  sit,  eam  prxtuli  qn»  iiititur  auc- 
toritate  omnium  fere  veterura  exeiiiplarium. 

Interciperet  id  est  suppriinere,  modo  loquendi  mul- 
tum^remoto  a  vera  significatione  bujua  vocabuU.  £t 


D  lamen  Taclfus  in  Vita  Agricotw  videtur  eo  vocabulo 
usus  esse  in  eodem  sensu  quo  Gyprianus.  Ait  enlm: 
Nec  Agricola  unquam  ver  alios  gesta  avidut  iniercepit^ 
sed  centurio  seu  prwfectus  iucorruptum  facti  lesiem 
habebat.  Iiem  Sencca  ,  lib.  de  Beneficiis ,  p.  17  :  Vrit 
illum  el  angit  intercepti  beneficii  conscientia.  Q.  Giir- 
tiuslib.  XV :  Alienoenim  sanguine  partam  gtoriam  inler' 
tipi.  Amobias  lib.  iii :  Nam  inlercipere  scriptaftpublica' 
tam  vetlesubmergere  lectionem  non  est  deos  defenaere,  sed 
veriiatis  tesHfleationem  timere.  Gas^ianus,  I.  ii,  c.  ii  s 
Infercipiens  efpcaeiam  orationum,  et  Collat.  lib.  i ,  cap* 
II  :  Charilas  nullo  intercipialur  tempore. 

Perdidit.  lu  veieres  editiones  et  omnes  fere 
libri  veteres.  In  uno  taroen  meo  scripium  est  indieit. 
Quod  videtur  esse  meUus.  In  vetustissimo  BemigiaBO 
percidit. 


Digitized  by 


Google 


945 


EW8T0LA  Tni. 


246 


tkHiibdf  exbibe^it.  Vrateemli  disciplina,  sequetiir  et  A  praeseni;  qunnlo  in  passione  fortior,  tanto  elnrior  et 

m:tJor  in  honoreesl.  Creric  pngnn,  crevit  etj)ttgnan- 
tiam  glorta.  Nec  retardati  estis  ab  acie  tormentornm 
meta,  sed  ipsfs  lormentis  magis  ac  magis  estis  ad 
teiem  prorocati,  forteset  stabiles  ad  maximi  certa- 
minis  prapliam  '  prompta  devolione  rcdistis.  Ex 
quibos  qnosdam  jam  compcri  coronatos,  quosdam 
▼cro  ad  coronam  viciorifle  jam  jamque  proximos  % 
nnfversos  autem  qnos  agmine  glorioso  carccr  inclu- 
sit,  pari  ac  simili  calore  virlalis  ad  gerendum  ccria- 
men  anlmaios,  sicut  esse  oporlet  in  divinis  casiris 
mililes  Cbristi,  ut  incorruplain  fidei  firmitalem  non 
blandiiix  decipianc,  non  minae  terreant,  non  crueia* 
tus  ac  tormenla  dcvincant,  quia  major  est  qui  in  no- 
bis  est  quam  qui  esl in  bocmundo (I  Joan, iv,  4),  ncc 


▼ffiia, 

TDi.  Nof  ummm ,  t^  eesntione  poseemli  et  cmn 
flde  Mcipiendli  slmpilicet  et  miaitimes  Dominum  de^ 
frttetMft  csm  gemito  pariteret  fletu  deprecAntes, 
aicot  depreetri  oponeteos  qoi  sfnt  positi  inter  plan- 
gentiom  raimks  et  timentiam  reliqoias,  inier  nmnero- 
sam  Umguentlum  •  stragem  et  exigoam  stanttom 
lirmitatem.  Rogemus  paeem  ^  matorias  reddi,  cito 
laiebria  Boslris  el  perleulis  sabveaiil,  impleri  quae  « 
famialis  suls  Dominus  dlgnator  ostendere,  redint^gra- 
tionem  Eeelesi»,  securltaCem  salotls  nostrse,  post 
phiTlas  sef^nftatem,  post  lenebras  locem,  post  pro- 
cdlaset  t«i>lnes  ptoddam  leoitatem,  pia  patem» 
dilectioiiis  aoxina,  divinae  majestatis  solita  magnalia, 


quibos  et  peraequentiom  **  bhispbemla  retondatar,  et  B  plus  ad  dejicicndum  potest  terrena  poena  quam  ad 


lapsorum  poamtentia  reformetor,  et  fortis  et  stabilis 
perseverantiom  fldoeia  glorietnr.  Opto  vos,  fralres 
cbarissimi,  semper  bene  valere  et  nostri  meminisse. 
Fnttemitatem  meo  nomine  salotate»  et  ot  nostri  me- 
minerint  admonete.  Vaiete. 

EPISTOIA  YIIL 

(Era8.»a,6;  Pamel.»  n;  Rig.,Baluz.,  Paris.,  vu;  Oxon. 
Lips.,  X.) 

AB  SABTTRBS  ST  COlfPESSORES. 

ABOUiiEMTiniL  —  Martyres  Africa  CyprianuB  mrU  modis 
a  coMtanlia  eommendani,  invitai  ad  perseveran- 
tiam,  exempto  MappaUci  eorum  collega. 

Cyprianus  raartyribus  et  confessoribus  in  Cbri^o 
Domino  nostro  et  in  Deo  Patre  perpetuam  salotem. 
Exulto  Ixtus  ei  gratiilor,  (ortissimi  ac  beaiis^mi  fra- 
Ues,  cognita  fide  ae  viriute  vestra,  in  qiiibus  maier 
Ecclesia  gloriatur.  Gloriata  est  el  nuper  quldem 
com  confesslone  persiante  suscepta  poena  est  qitne 
confessores  Chrisil  fecit;  extorres.  Confessio  lamen 


erigendum  tutela  divina.  Probata  res  esl  certaroine 
fratrum  glorioso,  qui,  ad  tormenta  vincenda  cxterls 
duces  facli,  exemplum  viriutis  ac  fidei  pnebuerunt, 
congressi  in  acie  donec  acies  succomberet  victa.  Qni- 
busego  vos  laudibus  pnediccm,  fortissimi  fratres? 
Robur  pectoris  vestri  el  pcrseverantiam  fidei,  quo 
praiconio  vocis  exornem?  Tolerasiis  '  usque  ad 
consummationem  gloriae  durissimam  quaestioncm, 
nec  cessistis  suppliciis,  sed  vobis  poUus  supplicia 
cesserunt.  Finem  doloribus  s,  quem  tormenta  nou 
dabanl,  coronae  dederunt.  Quacstio  gravior  ^  ad 
boc  diu  perseveravit,  non  ui  stantem  lldem  dejicerct, 
sed  ot  homlnes  Dei  ad  Dominum  velocius  mitieret. 
Vidit  admirans  prasseniiiim  rouNitodo  cceieste  cert.n- 
C  men,  certamen  Dei,  ccrtamen  spiritale,  praelium 
Christi  ^  sietisse  scrvos  ejus  voce  libera,  menlc 
incomipta,  viriute  divina,  telis  quidcm  saicularibus 
nudos,  sed  armis  fldei  credentes  arraatos  i.  Ste- 
lerunttorti  torquendbus  forliores,  ei  pulsanles  ac 
lanianies  ungolas  pulsau  aclaniaU  membra  viceruni. 
Incxpugnabilem  fidcm  superare  non  potuit  saeviens 
diu  plaga  repeQU,  quamvi»,  rupU  compage  visceruin, 


LECTIONES  YABIANTES. 


"  Jaceoiium  J?od.  i.  Stantiam  paucitatem  Un.  Pem. 
Bod.  1,  5.  Vots.  f.  Thu.  Foss. 
b  pMem  Ecclesia  sa»  Vou,  1.  Boa.  3. 
«  In  plerlsqoe  Foas.  Corb. 
«t  CertaDilDispraiBiium  Pem.  Pretiom  Coro. 
^  Victori»  proximos  Oxon. 
t  Toleraiuea  Pem.  liUque  Bod.  1. 


s  PinemdoloromOawi.       _        r     ,    ^.  «^ 

h  Lanleoa  Oxon.  Laniitio  Pem.  Lanlandi  mora  Bon. 
Lanio  mavior  Ben.  Quastio  Thu.  «  .  ,.  , 

i  Smrilale  cerlamen ,  praeliuro  Oxon.  Spiritale  prx- 
lium  ChrisU.  Vo8.%  Bod.  i,  3. Pem. 

j  Fideiardentisarmalos  Pcm. 


STEPH.  BALUZII NOT  j: 


Epist.  vm.  —  Ecclesiaglorintur.  In  codicc  sancU 
Amulphi  MelcnslslegiturffWesm  gratulatur.Etmtper 
qvidem.  In  Carnoiensi  gratutatvrvelatortatur.  tt  rtvpn. 

Devotione  redistis.  lidem  codkes  habent  pro- 
disttS.  .  ,     .  * 

Quofstio.  Revocavl  hanc  lcclionem,  qunm  et 
libri  vetcres  et  ediUones  anUquae  praferunt.  In  edi- 
li(»ne  Manutiana  scriptum  esl  taniena.  Pamelius  ita 
qnofiue  posuit.  Sod  nostra  lectio,  quae  nilitur  aucto- 
ritaie,  recte  congruit  cum  his  quae  paulo  anie  dicia 
Sunt:  Toterastisdurissimam  qti(estionem,ei  inrra,  tn 
Quastione  victores.  Angri  protulerunl  quasdain  varias 
lectioncs  qux  probare  possuni  aliam  lectionem  posso 
esse  bonam.  ,  ._ 

Credentes.   Hanc    lecUonem     pneferunt    vetercs 


libri  et  ediUones,  im\  qtJod  interdum  vidi  scnptum 
credentis.  In  libro  tamen  Divionensi  et  iii  receniiore 
Remiciano  legiiur  coustanter.  Ouod  mihi  videtur 
esse  melius.  Sed  muiare  non  sum  ausus  propttr 
repugnaniiam  aliorum  exemplarium. 

w  yor(i...  fortiores.  SulpiUus  Severus  in  Epistola 
ad  Eu&ebium  :  Sed  his  toterandis  atque  vincendn  prm- 
cimam  semper  jvstorum  (uisse  virtutem ,  dum  per  om- 
nia  tentamenta  patientes,  setnper  invkti,  tanto  (orttus 
vincerent  quanto  gravius  per tultssent.  A^iud  Rullnum 
lib.  V,  cap.  i,  in  hisioria  martyrum  Lugdnnensium : 
Ex  ipsa  quippe  sanctorum  patientia  smvtor  as  cottten' 
tionis  raites  accendebatnr,  et  velut  pudore  qtwdam  f/i- 
tigabantur,  quia  maior  inesset  cruciatis  quam  cructantt- 
bus  virtus. 


Digitized  by 


Google 


247 


DIVI  CTPRIANI 


S48 


torquerentur  in  servis  Dei  jaro  non  membra,  sed  A  esl.  Hic  est  agon  qiiem  propheta  Esaias  ante  pr». 


vutnera.  Fluebat  sanguis  qui  incendium  persecntio- 
nis  extingueret,  qni  flammas  et  ignes  gchennx 
glorioso  cruore  sopirct.  0  quale  illud  fuit  spectaculum 
Domino ,  quain  sublime,  quam  magnum,  quam 
Dei  oculis  sncramenlo  ac  devotione  militis  ejus  ac- 
cepium,  sicut  scriptum  est  in  Psalmis,  Spiritu  sancto 
loquente  ad  nos  pariter  et  monente  :  Preiiosa  e$t  in 
compectu  Domini  mort  juitorum  ejus  (P$aL  cxv,  15). 
Pretiosa  mors  lixcestquaiemiiimmoriaHiatem  *^  pre- 
tiosui  sanguinis  <^  quae  accopit  coronam  de  ^  consum- 
maiione  virluiis.  Quam  Ixlus  illic  Ghrislus  fuit !  quam 
libens  in  tnlibus  servis  suis  et  pugnavit  ct  vicit  pro- 
teclor  fidei,  et  dans  credenlibus  tanlum  quantum  se' 
ereditcapcrc  qui  sumil!  Cerlamini  suo  adfuit,  prx- 


dixit  diccns  :  Non  putiUum  vobis  e^tamen  eum 
hominibus^  quoniam  Deus  prastat  agonm  {Isa.  vii,  15)? 
Et,  ut  oslenderetquis  hic  agon  rutums  esset,  addidit 
dicens  :  Ecce  virgo  in  ulerum  ^  aecipiel  et  pariet 
filium^  et  vocabilis  nomen  ejus  Emmanuel(lbid.H),  Hic 
estagonfidni  nostras  qua  congrcdiinur,  qua  vincimus, 
qua  coronamur.  Uicestagouqucmnobisostendit  bea- 
tusPauIiis  aposiolus,  in  quo  oportet  nos  currcrc  etad 
coronam  glorise  pervenire  :  Nescitis,  inquit »  quia 
qui  in  stadio  currunt^  omnes  quidem  currunt,  unus  ro- 
men  accipit  palmam  ?  Sie  currite  ut  occupetis.  Et  iUi  qui^ 
dem  ut  corruptibilem  coronam  aecipiant,  nos  autem  incor- 
ruptam ^  (i  Cor. ix, 24, 25).  Item  suum  certamen ostea- 
dens,  et  hostiam  se  Domini  cito  fuiurum  esse  prom  titens. 


liatores  atque  assertorcs  sui  nominis  ereiit,  corTO' J{Si\t  lEgojamlibor^  et  tempus  instat  assumptionis  nuw. 


Loravit,  animavit.  Et  ^ui  pro  nobis  mortem  semel 
vicit,  semper  vincit  in  nobis.  Cum  vos.  inquit,  iradi' 
derint^  noUte  cogitare  quid  loquamini :  dabitur  enim  vobis 
in  ilta  hora  quid  loquamini.  Non  enim  vos  eslis  qui  lo^ 
qmminif  sed  Spiritus  Patris  vestri  qui  loquitur  in  vobis 
{Matth.  X,  19,  20).  Documentum  rei  prxsens  prxlium 
prxbuit.  Vox  plena  Spiritu  sancio  de  mariyris  ore 
prorupii ,-  cum  Mappalicus  beaiissimus  inier  crucia- 
tus  suos  proconsuU  diceret :  cVidebis  cras  agonem.  > 
Et  quod  ille  cum  virtutis  ac  fidei  tesUmonio  dixil, 
Doiniiius  implevii.  Agon  coelestis  exhibitus  ^,  et 
Dci  scrvus  iu  agonis  promissi  certamine  coronatus 


Bonum  agonem  certavi^  cursum  perfeci^  fidem  urvavi. 
Jam  superest  mihi  coronajustitiai,  quam  mihi  rcddet  Do^ 
minus  in  iUa  die^  iUe  justus  judex^  non  solum  autem 
mihit  sed  et  omnibus  qui  diligunl  adventum  ejus  (U  7tfti. 
IV,  6-8).  Hunc  igitur  agonem  per  Prophelas  aiite  prae- 
dictum,  per  Domiiium  commissum,  per  Apostolos 
gestum,  Mappalicussuo  et  collegarum  suorum  noroine 
proconsuli  repromisit.  Nec  fefellit  in  proroisso  suo 
vox  fidelis  :  pugnam  quam  spopondit  exhibuit,  et 
paimam  quam  meruil  accepit.  Istum  nunc  beatissi<* 
mum  martyrem,  et  alios  participesejusdem  congres- 
sionis ,  miliies  et  comites  in  fide  stabUes,  in  dolore 


LECTIONES  VARIANTES. 


■  Pretiosa  vis  sanguinid  Corb. 
*»  CoroDam  Dei  Bod.  5.  Pem. 
*>  AKOuecoelestis  exhibiiionis  Voss.  2. 
Bod.U 


Exhibitus  est  ^ 


<t  Utero  Thu.  Foss.  Bod.  i,  2.  et  Adv.  Jud. 

^  Inoorraptibilcm  Voss.  2.  Bod.  1. 

'  Ego jam  Iromolor  Bod.  3.  Delibor  Foss.  Corb. 


STEPH.  BALUZll  NOTiE. 


Jam  non  membra.  Sic  supra,  in  epistola  ad 
Donatum,  p.  5  :  Jam  non  membra ,  sed  vutnera.  Am- 
mianus  Marcelllniis  lib.  xxix ,  enarrans  lanienam 
exercitam  in  Diogenero  querodam  ut  verba  phicemia 
principi  loqiieretur,  ait  illuro,  cumposnisnon  sufice- 
rent  niembra ,  vivum  combtisturo.  Idem  lib.  xiv,  lo- 
qiiens  de  fiiisebio  quodam  misere  cruciato  ait  illum 
iti  evlsccratiim  ut  crnciatibus  membra  deessent.  Sanc- 
lus  Ambrosiiis  in  libro  i  de  Virginibus ,  loquens  de 
marlyrio  sanctne  Agneiis  :  Fuitne  in  iUo  corpusculo 
vulneri  locus!  T.  Livius  lib.  iv,  quid  jam  integri  esse 
in  corpore  loci  ad  nova  vuinera  recipienda?  Justinus 
lib.  II  :  Velnt  a  singutis  membris  ptsnw  exigerentur. 
Eleganter  varia  illa  tormenloniro  et  cruciatuuro  ge- 
iiera  descrtbuntur  in  libro  i  Silii  Italici : 


Non  Ignes,  candensque  calybs,  nonverbera  passim 
Iclibus  innumeris  lacerum  scindenlia  corfms, 
Carnificesve  manus,  penitusque  inFusa  mediillis 
Pestis,  et  in  medio  luceutes  vulnere  flammse 
Cessavere. 

Spectaculum  Donuno.  Codices  sancti  Aruulphi  et 
Carnotensis  habent  Domini. 

Ouam  Itetus iUic.  lidero  codlces  pr:treriint  t/i  iUis. 

MappaUcus.  Kalendariuro  Cartliagiiiiense  cditum 
a  Mabillonio  :  xiii  kalend,  maias  martyris  Map- 
pnlici.  At  iii  Marlyrologio  monastcrii  Einsidlensis 
edito  ab  eodem  Mabillonio  esi  xv  kal.  maii ,  uti 
etiam    in   antiquis   martyrologioruro   scriploribus. 

gincturo   Cyprianuin    fuisse  sepuliiim  in  loco  qui 
appalia  vocaturscribit  Viclor  Vilensig  lib.  i,  cap.5, 


Prcedixit.  Veteres  editiones  Manutiana  anti- 
quiores  et  quaedam  vetera  exemplaria  praererunt 
pronuut. 

Acdpiet.  In  qiiibiisdam  codicibus  antiquis  scri- 
ptum  est  eoncipiet.  Sic  etiam  editiones  qu£  pracces- 
serunt  Erasmicaro. 

Coronam  glarice.  Ex  Epistola  i  beati  Petri,  Per- 
cipietis   immarcessibilem   gloriw  coronam,    Hic    Cy- 

Sriani  locus  varie  legitur  In  anliquis  codicibus. 
juidaro  enim  habentcoroRoiii^/orfVv^alii  ^loriainco' 
rowB.  Hanc  discrepantiam  invexit  audacia  librario« 
rum.  Bonain  leciionero  habebat  etiani  liber  Flori. 
Apud  Cassianum  lib.  w ,  cap.  5 ,  lego  coronm  gloriam 
J)  pro  quo  forlassis  reponendum  esset  coronam  glorice. 
Ut  occupetis.  Postea  sequebatur  in  quibusdam 
vetuslis  codicibus  et  editionibus  :  Omms  autem  qui 
agonixat  in  ommbus  continens  est.  Scd  cum  segincn- 
tuni  illud  noti  inveniaiur  in  muitis  codicibiis,  desit 
aulem  in  ediiionibus  Manutii  ctMorellii,  cum  videam 
liiinc  ipsuro  Pauli  locum  descriptum  in  libro  teriio 
Testimonioruro  cap.  26  absque  iilo  segroento ,  rur- 
suro  non  haberi  in  Epistola  ad  Fortunaturo  de  exhor- 
tatione  roartyrii  in  opiimis  et  vetustissiinis  exenipla- 
ribus ,  expunxi  ubique ,  quia  existimo  addiium  fuisse 
a  qiiodam  studioso  ex  Epislola  Pauli ,  ubi  exlat.  Sic 
in  pluribus  Cypriani  locis  addita  smit  segmenla  ex 
libris  sacrae  Scripturae  quoe  omissa  putabant  ii  qui 
illa  addiderunt.  Vide  annontationes  Erasmi  in  liunc 
Pauli  locum. 

Ejusdetn  eongressionis.  Codex  sancti  Arnulphi 
habet  eonsennonis,  Carnoteiisis  consensionis  vei  con* 
gressionist 


Digitized  by 


Google 


249  RPISTOU  IK.  ^  250 

paiientes,    in  quxsiionc  viclores  ui  coeteri  qnoque  A  pureas.  In  coelesiibus  castris  et  pax  et  acies  liabeitl 


seclemini  et  oplo  pariter  et  cxhorlor ;  ul  quos  viu- 
culiiin  conressionis  et  liospitium  carceris  simul  juuxit 
jungai  etiam  consummatio  virtutis  et  coroiia  coeles- 
tis,  ut  lacrymas  niatris  Ecclesix,  quas  plangit  ruinas 
ei  funera  plurimorum,  vos  vcslra  l^tiiia  tergeatis» 
et  ca!terorum  qiioque  stanliiim  (irmitatem  vestri 
exempli  proTOcatione  solideiis.  Si  vos  acies  vocave- 
rit  ',  si  certaminis  vestri  dies  venerit,  militate  for- 
tifer»  dimicate  constanter,  scientes  vos  sub  oculis 
praeseDtis  Domini  dimicare,  confessione  nominis  ejus 
ad  ipsios  gloriam  pervcnire ;  qui  non  sic  est  ut  scr- 
vos  suos  tantum  spectet,  sed  et  ipse  luctatur  in  nobis» 
ipse  congreditur,  ipse  in  certamine  agonis  nostri  et 
coronat  pariter  et  coronaiur.  Quod  si  antc  diem  cer- 
lamiois  vesiri,  de  indulgcntia  Domini,  pax  supervene-  B 
rit,  vobis  tamen  maneat  voluntas  integra  et  con- 
scientia  gloriosa.  Nec  contrisietur  aliquis  ex  vobis 
qoasi  illis  minor  sil  qui  ante  vos  torinenta  perpessi, 
vicio  et  calcato  sseculo,  ad  Dominum  glorioso  ilinere 
veDenint.  Doroinus  scrutator  est  renis  et  cordis,  ar- 
cana  |ierspicit  et  intuetur  occulta.  Ad  coronam  de 
eo  ^  promerendam  sufQcit  ipsius  lestimonium 
sotum  *^  qoi  judicaturus  est.  Ergo  utraque  res,  fra- 
tres  cbarissimi,  sublimis  pariter  et  illustris :  iila  secu- 
rior,  ad  Dominum  viclorije  consummailone  prope« 
rare ;  bxc  Ixiior,  accepto  post  gloriam  commealu 
in  Ecclesix  laude  florere.  0  beatam  Ecclesiam  nos- 
tram»  quam  sic  honor  divinae  dignalionis  illuminaty 
quam  temporibus  nostris  gloriosus  martyrum  sanguis 


flores  suos,  quibus  miles  Cliristi  ob  gloriam  corone- 
tur.  Oplo  vos»  forlissimi  ac  beatissimi  fratres,  sempcr 
in  Domino  bene  valere  et  nostri  meniinisse.  Yuleto, 

EPISTOLA  IX. 

(Erasm.,  ni,  14;  Pamel.,  x;  Aig.,  Baluz.,  Paris.,  ix; 
Oxon.,  Lips.,  XXI.) 

AD  CLERUtf,  DE  QUIBCSDiM  PRESBTTERIS  QUI  tEMERB  TA- 
CEM  LAPSIS  DEDERUNT,  MECDUM  SEDATA  PERSECUTIO- 
NE  ET  CITR^  CONSCIENTIAM  EPISCOPORUN. 

Argumentom  —  hujus  EpiHolce  habes  infra  in  hcec 
verba^  Epiitola  xiv  :  c  PresbyleriSf  inquit ,  et  diaco^ 
nibus  non  defmt  sacerdotii  mgor,  ul  quidam^  minus 
disciptince  memores  et  temeraria  festinatione  prasci* 
pites,  qui  cum  lapsis  communicare  jam  cceperant^ 
comprimerentur,  > 

I.  Cyprianus  presbyteris  el  diacpnibus  fratribus  sa« 
lutem.  Diu  paiientiam  meain  lenui,  fratres  cliarissi- 
mi,  quasl  verecundum  silentium  nostrum  pronceret  ad 
quietem :  sed,  cumquorumdam  immoderatael  abrupta 
pnesumptio  tetneritaie  sua  et  honorem  mnrtyrtini  et 
confessorum  pudorem  ei  plebis  universdc  tranquilliia- 
tem  turbare  conetur,  tacere  ultra  non  oporiet,  ne  ad 
periculum  et  plebis  pariter  et  nostrum  taciturnitas  ni- 
mia  procedat.  Quod  enim  non  periculum  metuere  de- 
bemusde  ofTensa  Domini  qiiando  aliqui  de  presbytcris, 
nec  Evangelii  nec  loci  sui  memores,  sed  neque  lu- 
lurum  Domini  judlcium  iieque  nunc  sibi  praeposituin 


illuslrai !  Erat  ante  in  operibus  fratrum  candida,  nunc  G  episcopum  cogitantes,  quod  numquam  omnino  sub  aii- 
facta  est  in  mariyrum  cruore  piirpurea  :  floribus  ejus     tecessoribus  faclum   est,    cum  contumelia  et  coa  * 
iicc  lilia  ncc  rosx  dcsunt.  Certent  nunc  singuli  ad     tempiu  pra'positi  totum  sibi  vindicent? 
utriusque  bonoris  ampli.ssimam  dignitatem.Accipiant         11.  Atque  ulinam  non  prostrala  fratruin  nostrorum 
ccrouas  vel  de  opere  candidas,  vel  de  passione  pur-     salule  sibi  omoia  vindicarent!  Contumeliam  episco- 

LECTIONES  VARIANTES. 
"  Provocaverit  Oxon,  ^  Dei  Oxon. 

STEPH.  BALUZU  NOTiE. 


Voluntas  integra.  Hicronymus,  lib.  ii  adversus  Jo« 
linianum  :  In  martyre  enim  voluntas,  ex  qua  ipsa 
wors  nascitur,  coronatur.  Vide  nOlas  ad  epistolam  Lii, 
in  verbo  passus  est. 

Adcoronam  de  eo.  liilcni  codices  babeiit  ad  coronam 
Dfi.  Sic  etiani  qnxdain  cditiones. 

Fratres  charissimi,  Codex  sanctl  Arnulphi,  fratres 
dilectissimi, 

Accepto  commeatu,  Id  est  indulgentia  perma- 
nriidi  in  bac  vita,  iiti  recte  explicat  Rigallius  in 
librnin  Tertiilliani  de  Fugn  in  persecutione. 

Pax  et  acies,  In  libro  de  Zelo  et  tivore  p.  960 : 
llabet  et  pax  coronas  suas.  ^*  Et  in  libro  de  Opere  et 
eleemosynis^  p.  246  :  In  pace  vincentibus  coronam  can^ 
didam  pro  operibus  dabil ,  in  persecutione  purpuream 
pro  patiione  geminabit,  Iii  libro  de  exhortatione  niar- 
tyrii  .nd  Furtunatuin  p.  274  : 1 n  persecutione  militia^ 
in  pnce  contcientia  coronabitur.  Hieronymus  in  Epi- 
stola  ad  Furiam  de  Viduitate  servanda  et  in  Epi- 
slola  ad  Heliodonini  de  laude  ViUc  solitari:i! :  Virgi- 
pum  liliA  el  martyrnm  rosas.  Idem  in  vita  Malclii  mo- 
naclii  :  llabet  et  servata  pndicilia  mailyrinm  suum» 
Saiictus  Aiiibrosius  in  Epistola  ad  binipliciaiium  : 
Sunt  nobis  quoedam  el  in  pnce  prcelia  et  in  betlo  pux. 

Opio  vos.,  U£c  desiint  in  libro  Oirnotciisi. 

Erist.  IX.  — Inscripiio  i?lius  ejjistola»,  ctijusmodl 


istic  ponitur,  descripiaest  cxcodicenostro  Fossatensi, 
cx  vetere  Viciorino,  ex  Michaelino,  et  ex  cditiono 
Spirensi,  tum  etiain  cx  veiere  Veiict;i.  Pessiinuui 
iilius  summarium  |>osuerunt  Angli  in  inarginc. 

I. — Patientiam  tenui,  Arcadius  et  Hoiiorius  Iniperalo- 
reslib.  xivCodf.  Theodos.^dn  desertoribus  :  Ut  iu  hls 
patientiam  tenemus. 
D     Aliqui  de  presbyteris,  Angli  putanl  bic  agi  de  quin- 
que  presbyleris  seditiosis ;  de  quibus  videiidx  iiotx  ' 
iioslrx  ad  Epistolam  xxxviii. 

Antecessoribus  noslris.  Iiifra ,  Epist  lxx  ,  nd  episco- 
pos  Numidas  :  Senienliam  nostram  non  novmn  promi- 
mus^  sed  jam  pridem  ab  antecessoribus  noslris  sla^ 
tulam,  Non  agitiir  islic  dc  episcopis  Carlbaginicii- 
sibus  anlecessoribus  Cypriani ,  sed  in  iinivcrstini  dc 
episcopis  qui  ecclesiam  Africanam  giibernnverunt 
anie  Cypriamim ,  de  sepluaginia  ninitniin  episcopis 
quos  interfuisse  concilio  habilo  sub  Aj^iippino  docet 
sanctus  Augustinus  iii  libro  de  unico  Bnptismo  con- 
tra  Petilianum  et  lib.  iii  de  Baptisnio  conira  Dona- 
tistns  cnp.  12. 

II.  — Pro»/rfl/a  salute.  Ita  omnia  fero  vetera  exein- 
plaria  ct  editiones  omncs  anle  Manuliaiiain,  iu  qua 
scriptum  est  conlra  frnlrum  nostrorumsalutem.  Sed 
haiic  lectionem  ego  non  rc|)eri  nWi  in  duobus  anti- 
quis.  Rcinbartus  maluit  veterem  lectionein.  Eain 
porro  adjuvant  lixc  verl>a  in  Epistola  xi,  p.  li„  Pef-      j 

Digitized  by  VjOOQIC 


ttl 


DIVI  CTPRIAm 


«5t 


pstas  noslrl  dfssimtiUire  cft  ferre  possem^,  sictrt  A  Jus  communfcaiionis  faccipiant,  nmie  cmdo  tempore. 


dissimnlaTi  semper  et  perluii.  Sed  dissimolandi  mmc 
locns  hon  est  quafido  decipitur  fraternitas  nosfra  a 
quibnsdam  testrom»  qui,  dum  slne  ratione  restituendx 
saliuis  plausibiles  cssc  cupiunt,  m»gis  Inpsis  obsunl. 
Summum  enim  deiictiim  esse  quod  persecuiio  com- 
mitti  coegtt,  schlni  ipsi  etiamqal  commi^runc»  cum 
dixcrit  Dominud  et  jadex  noster :  Qui  me  confei$u$ 
fuerii  cwmn  hominibM^  et  ego  illum  con^iebar  evram 
Putre  nm  ^t  iit  cmli$  mI.  Qui  autm  me  ne§a9erii,  et 
ego  iilum  negabo  (MaUh,  x ,  32,^3) ;  et  iienmi  dixeHt : 
Omnia  peccata  remittentur  fiiii$  hominum  et  bia$phe- 
micB^.  Qui  autem  bl(t$phemaverit  in  Spiritum  ^  ian- 
ctum,  non  habebil  ^  remi$$am^  $ed  reu$  e$t  mterni  pec- 
cati{Mare,  iii,28,29i);  item  beatus  ApOslolusdlxerit: 


persecuttone  adhuc  persererante,  nondum  restittita 
EccIesisD  ipsius  pace,  ad  communicafioncm  admittun* 
(nr  ct  offertur  nomen  eorum,et,  nondum  pcenifen- 
•tia  flcta ,  nondum  exomologesi  facla ,  nondam  manu 
eis  ab  cpiscopo  et  clero  imposiia,  Cucharistia  illtft 
datur,  cum  scriplum  sit:  Qui  ederit  panem  aui  Hbe" 
rit  callcem  Domini  indigne^  reu$  etH  eorpori$  ei  semgui^ 
nh  Domini  (I  Cor,  xi,  27). 

fU.  Sed  nunc  illi  rei  non  sumt  qoi  minus  ScripCnrag 
legem  tcncnt.  Cmntautemrd  qul  proifsnni '  et  hnpe 
fratribus  non  soggeruiit,  ur,  instructia  praBposilfs,  Ta- 
dant  omnla  cum  Dei  timore  et  cum  d;jla  ab  eo  et 
prxscripia  observaiione.  Cxponunt  deiiidc  Invidfac  ^ 
beatos  martyres,  ei  gldridsos  servos  Dci  cum  Del  sa- 


Non  pote$ti$  calicem  Domini  bibere   et  calicem  dosmo-  B  Cerdole  commlllunl,  ul,  CUm  itll  memorcs  loCl  no- 


niorum,  Non  pole$ti$  men$<B  Domim  commwiicare  et 
men$ce  dcemoniorum  (I  Cor,  x,  20,  21).  lldGC  qui 
subtrahii  fraiributf  nostris»  decipit  miseros;  ut 
qui  possunt,  agentes  peeniientiam  teram,  Deoque 
pairi  ^  et  miserieordi  precibns et  operibtfs.sffis  sa^ 
tisfacere,  seducaniur  ut  magis  pereant,  et  qui  erigere 
se  possent,  plus  cadant.  Nam,  cam  in  minofribus  peC' 
caiis  agant  peocaiores  pcenitentiam  {osto  tempore, 
et,  secundtim  dieeipHnge  *'  ordinem,  ad  exomologesim 
veniaot)  et  per  manus  impoeitioflem  episcopi  et  cleri 


trl  ^  ad  me  lliteras  tlirexerinr,  et  potierlnt  tnnc  desf- 
deria  srra  etamlnarl  et  paccm  qtiando  Ipsa  ante  matcr 
nosira  Ccclcsfa  paceni  Je  misericordia  Dominl  prior 
sumpscrlt,  et  nos  dlvina  protectio  reduces  ad  eccle- 
slam  snam  fecerit,  fti,  snbtato  honorequemnobls  beafi 
martyres  com  confessorlbus  scrvant,  contempia  Do- 
mitti  lege  ct  observatlone  quamildem  martyresel 
confessores  tenendam  mandant,  ante  extfnctum  per- 
secutionis  metum,  ante  rediltim  nostrum,  ante  ipsam 
pene  martyrum  excessum,  communlcenicum  lapsis 


LGCTIOSeS  VARIANTGS. 


*  Contumeliam.. 
k  Hominum.  Qtil 


;um  Oxon. 
item  Bod.  2. 


EbprBod.  l.NC.\, 

tu 


Legem  tenuerunt,  rci  aulem  qui  praesunt  Ar.  Bod. 
l.Lam.  NC.  1. 

Cs  ExponuQtde  invidia  Lam.  Ebor.  NC.  i. 
*  V*,-...  -o-.w  v^ -"> vn-^ ^  Memores  legis  nosirae  Uun.  Bbor.  NC.  1.  Bod.  t. 

OTGI^H.  B.^LUZH  NOTiE. 


^  Blasphemaveril  SpirHum  Oxm. 
^  Non  nabet  Ar.  Ebor.  Lam.  NC.  i. 


$ectttioni$  infe$tatione  pro$trati;  et  Gpistola  xxxvii , 
p.  50,  Per$ecutitini8  tempe$tate  pro«rrnn.  Oplalus  Mile- 
viianUs  lib.  i  t  Per$ecutio  nonnuUo$  fune$tam  proUfn* 
vit  in  mortem.  Lambinus  pulat  .nptid  Ciceronem  in 
Caiilinaria  secuiida  legi  dei)ere  :  Jacel  itle  nitnc  pto- 
$tratu$que  e$t,  Gt  mox  ail :  Plu$  enim  e»t  pfotttatnm 
es$e  quam  jacere,  Quae  scntentia  Lambiili  COnvenit 
cuin  his  verbis  Cypriani  ex  GpistOla  xl,  p.  54 :  Nemo 
jaceniei  pro$lernat  et  deprimat. 

Sed  reus  e$t.  Pro  bis  in  vetustiore  libro  Reml* 
ginno  scriptum  est,  Neque  hie  neque  in  tfenluto,  miod 
sutnpium  esl  ex  capite  xn  Gvatigelii  s^undtim  M.it- 
tlia^um.  Hicroiiymus  In  Gpfstola  ad  Mateellam  de 
bl:tspliemia  in  Spiritum  saiictum :  Probet  itaque  Notam 
tianu$  aliauem  de  hi$  qui  $acrificare  dothpulsi  $unt  ante 


pro  eo  quod  isiic  scriplum  est,  mi$€ricordi^  veterc^ 
edlliones  ante  Manutianam  pncferrc  ad  mi$ericor- 
diam.  Qoaia  lectionem  reperi  etiam  In  codice  Fossa* 
toiisi,  in  Conipendiensi  vetere,  et  in  recentiore  Re- 
niiglatio.  Vcius  Yiclorinus  habet  nirainntie  lectionem. 
Glenim  ctiin  in  illo  scriptum  prtmo  luisset  mi$eri' 
cordi  t  addltuin  est  supra  lineam  vet  ad  mi^ericor- 
diam. 

^*^  Offertur  nomen  eorim*  iianc  iectioffero,  qiMi  cM 
vtilgata,  habeiit  quiiiquc  libri  veleres.  iu  duobus  aliis 
legitur,  offeruntur  nomina  eorum ;  in  Fiixensi  pro  no* 
mme  eorum.  Alii  quatuor  et  editio  Manutii,  offertnr 
nomine  eorum.  lt\3ignisestlocus  Tcrtultiani  in  tibro 
de  Monogamia,  ubi  agens  de  muliere  juncta  viro, 
qoem  repudiare  iior  potest ,  ait :  Enfmdefo  el  pro 


tribnnal  fudicie  te$pondi$$e  omnh  qua  [n  Etangelio  f^  ^^in^^  gj,^,  ^^^f    ^^  ^^r^g^^'^  i^^^^  adpo$tulat  ei, 
..,;.,.  ^-,  ...  .  ip.n.  n^  ..A.  R../..W  ...«..„.      ^^  .^  ^.^  re$urrutione  can$ortmn,  et  offert  annui$ 

diebtt$  dormitionin  eju$.  Vide  scholia  Jacobi  Biliii  ad 
Orationem  Gregorii  Naxianzcni  in  Umdem  C4e$arii 
fratris  ei  dtMerlnlioitem  v  Cyprianicam  Henrict  Do- 
dvrelli«  Vide  eiiam  lom*  ii  Capt/niarfnm,  pag.  Iii9. 


if r»p(a  sttifl  non  a  Filio  Deiy  $ed  a  Beeltfbud  principe 
d(emoniorum  e$$e  profecta  ,  et  lune  poterit  approbare 
irremi$$ibitem  in  Spiritum  $anctum  e$$e  bla$phemiam. 

Mi$ero$.  Codex  Fuxciisis,  inridcente$.  Id  quod 
dicturus  sum  non  perilnet  ad  explicationem  loci 
istius  Cyprianici :  dicam  lamen  propier  hanc  vocetn , 
qua  signiiicaninr  eilam  miseri  npiid  Ainniianum  Mar* 
cellinum.  Scribit  ille  iii  llbro  xxvnt,  Valeminiantim, 
homincm  propalatn  ferocem,  Ititer  Iniperandi  etor- 
dium  duos  homities  niiiiimc  malos,  Dioclein  vldeticct 
cx  Comiio  largilionum  Illyrlci,  et  Dlodoruin  cx 
agcnle  in  rebus ,  jussisse  occidi.  QtiorWm  memoriam , 
intiuit  Marcellinus ,  apud  Mediolanum  colente$  nunc 
quoque  Chtisliam ,  locum  ttbi  $epulti  $untad  inilocenle$ 
anpellant.  Gt  inox  eos  ut  marlyrcs  ait  tiultos  fuisse  a 
cliristianis. 

Agente$  ptenitentiam.  Multum  variant  In  hoc  loco 
tetera  exemplaria.  Eco  amplexus  sum  leciionem 
qure  m\hi  visa  cst  melior.  lllud  interim  admOiieo , 


Hl.—  Memore$  bci.  Ita  codex  Fuxensis  ct  cditio. 
Mnnutlana.  Superiores  editionesJet  plures  libri  veiercs 
in  edilione  Anglicana  Inudati  fiabcnt  tegi$  no$trw. 
Alqtic  hanc  lecllonem  magis  probnl  Gronovius  in  ca- 
pile  U  observationum  suarum  in  Scripioribu$  ecclC' 
$ia$tici$.  et  ait  Cyprianum  hic  Intelligcre  evangdi- 
cam  legem,  a  qun  arcessit  dlsciplinam  ecclc>iasii- 
cani  ;  ct  ut  ostendnt  opinioiiein  suam  essc  boiiain, 
afferl  hnnc  tocum  ex  Cpistola  scquenli,  iii  qua  sic 
iegllur:///!  contra  evangelicam  legem^  ei  iwox  alia 
qii:i*dam  loca  simiiia  cx  quibusdaiu  :iliisGpistolis. 

Domini  iege.  Iii  libro'  Beccciisi  Scnptum  cst, 
Contempta  dominicas  legi$  ob$ervatione. 


Digitized  by 


Google 


ttS  EPISTOIA  X.  m 

ei  offerant  el  fiuebftristiam  tradanl ,  qoando,  eiiamai  A  mini  compellit,  fortisfiiml  ae  I>ealiss1mi  fralres,  ad- 


luartyres  per  eaU»rem  glorioe  Scriplaram  miniu  con» 
t^mplantes  %  pliis  aliquid  cuperent,  a  presbyieris 
eldiaeonift  sim^gereatibus  admoneri  deberenl,  sictfl 
semper  in  prasterituin  faetom  est. 

IV.  Casligare  nos  ilaqtie  divina  censura  nec  noeti- 
liosdesiDitnecdiebttS.  Prastcr  nocturnns  enim  visiones, 
per  dies  quoque  impleior  apud  oos  Spiritu  sanoio  pue- 
Torum  innoceus  «las»  quo:  in  ecstasi  Tidet  ocults  el 
aoditet  loquiinr  ea  quibus  nos  Dominus  nonere  el 
Insiruere  dignaiur.  Ei  audietis  omnia  quando  ad  vos 
reducem  me  Domirius  fecerit,  qui  ut  secederem  jussit. 
Interim  lemerarii  ^  et  incauti  et  tumidi  quidam  in- 
lef  iroSf  qui  hominem  non  cogiiant,  vel  Deum  limeant, 
scientes,  quoniam  si  ullra  in  iisdem  perseveraverint, 


roonere  vos  litieris  nostiis  ni  a  qnibus  (nm  dcvote  ct  for'' 
titer  servatur  fides  Domini  ^ ,  ab  iisdcfn  lex  quoque 
etdisciplinn  Domini  reservetur.  Nam,cam  omnes  ufi* 
liies  ^Gbristi  eustodire  oporieat  praecepia  impeniturfs 
>^  8ui,ium  vos  magis  prseceptis  ejus  obiemperare  pfiis 
convenit,  qui  exempittm  cscterb  faeii  eslis  ei  virdttis 
et  limoris  Dei.  Et  credlderam  quidem  presbyteros  et 
diaconos  qui  iiltc  praesentes  suni  fiionere  tos  et  fu- 
struere  plenissime  circa  Evangelii  legem,  sieut  \n  prse* 
lcritum  semper  sub  aniecessoribus  nostris  faetsm  est, 
ut  diaconi,  ad  caroerem  commeantes,  niartyrom  '  de- 
sideria  consiliissuis  et  Seriptorarom  prseceplis  gubet- 
narent.  Sed  nuiic  cum  maximo  animi  dolore  cognosco 
non  tauium  illic  vobis  non  suggeri  divina  pr»oepi8, 


uiar  ea    admonilione  ^  qua   me    uti  Dominus  ju-  g  sed  adhuc  potius  impediri  s,  et  ea  quae  a  vobls  ipsiS 


bet^  ul  inierim  prohibcanlurofferre*  actorieiapud 
iMei  apud  eonfessores  ipsos  et  apud  plebem  univer- 
saM  causam  suam ;  cum,  Domino  permiltente,  in  si- 
nuni  malris  EcclesiaB  recolligi  coBperimus.  De  hoc  ad 
martyres  eiconfcssores  etad  plebem  lilteras  feci,  quas 
utraque  vobis  lcgi  mandavi.  Opto  vos,  fratres  cbaris- 
simi  acdesiderantissimi,  in  Domino  semperbenevnlere 
el  nostri  roeminisse.  Yalete.  * 

EPISTOLA  X. 

(Erasm.)  ui,  18;  Pamel.,  vt;  Rig.,  Bahiz.,  Paris.,  x; 
Oxon.,  Lips.,  IV.) 

MJb  M ARTVRBS  BT  GOIVPBSSORBS  QU1  LAPSIS  PETieaUIfT 
PAC6M  DARl. 


et  circa  Deum  cauie  et  clrca  sacerdotem  Dei  hosoriflce 
Ount,  a  quibusdam  presbyteris  resolvanlur«  ^ui  nee 
timorem  Dei  nec  episeopi  Iionorom  cogitantei  ( com 
vos  ad  me  liiteras  direxerilis,  quibus  eianilnari  desi- 
deria  vesira  et  quibusdam  lapsis  pacem  darl  pcstulatis 
cum,  persecutione  finita,  conveuire  in  nnom  eum  elero 
et  recolligi  coBperimus),  illi,  contra  Evangelii  legem» 
coiitra  veslram  quoque  honorificam  petiilonem,  ante 
actam  poenitentiam,  ante  exomolngesim ,  gravisslml 
aique  exiremi  deiicli  faciam,  anie  manum  ab  eplscopo 
elciero  in  pcBnitentiam  impositam,  offerre  prolllis 
et  Euciiaristiam  dari,  id  est,  sanclum  Domini  cor- 
pus  profanare  audeant,  cum  scriptum  ait :  Qui  ederU 


panem  muI  biberit  calieem  Domini  indigne^  reu$  eril  eor' 
Argumentum    —  kujus  Epxitolce    habe$   infra  in  C  pm$  et  $auguim$Dotnini(lCorkXU%l), 


htee  verbat  Epistola  xvi  :  f  Cum  comperissem  eos  qui 
sacrilegis  conlactibus  manus  suas  atque  ora  maculas- 
$ent,  vel  nefandis  libellis  nihilominus  conscientiam  pol- 
luissent,  exambire  ad  martyres  passim,  confessores  (luo- 
que  imporluna  et  gratioea  deprecatione  corrumpcre,  ut 
$ine  discrimine  ei  esMmine  singutorum  darentur  iibello- 
rum  mHUa^  contra  Evangetii  tegem^  litteras  feei  quibus 
martyres  ei  confessores  consilio  meo  quantum  potsem 
ad  Dominica  prcecepta  revocarem,  > 

I.  Cyprianus  martyribuset  coiifessorihuscharidsimis 
fratribus  salotein.  Sollicitudo  loci  nusiri  cl  timor  Do* 


IL  Et  lapsis  qnidem  polest  in  hoc  venia  eoncedl. 
Quis  eiiim  non  mortuus  vivificarl  proporet  ^?  quls  non 
ad  salutem  soam  venire  feslinet?  Sed  praBposiiorum 
est  prxcepium  teuere ,  et  vel  properanles  vel  igno- 
ranies  insinicre,  ne  qui  ovium  pastores  esse  debertt 
lanii  flani.  Ea  enim  concerfero  qu»  in  pemiciem  vcr- 
tatit,  deciperc  est ;  nec  erigilur  sic  hipsus,  sed  f>er  Dei 
offensatn  mngis  impcllitur  ad  ruinain.  Vel  ex  vobis 
itnqtie  discanl  quod  doccre  debuerant.  Petiliones  ei 
desideria  vestra  episcopo  servent,  ct  ad  pacem  vobis 
potentibus  dandam  maturum  eipacntuin  tcmpus  ex* 


LECTIOiNES  VAUIANTES. 

«  Honestos  milites  Veron. 
f  Gonvenientes  martyres  Yer. 
s  Inveniri  Corb.  Impr. 
t»  Viviflcari  opiet  Corb. 


*  GoDiemplantes  cootra  legem  Bei  Oxon   LegemDo-  D 
inini  Ltpi. 
k  luterim  morari  Foss.  VicU  Micn. 
<:  PerseveTaveriill  vitare  adniouiUonein  Mss.R. 
d  Domino  o^ron. 

STEPH.  BALUZH  NOTiE. 

IV.  —  ^i/mdnf/f(m#.  W  e»t  suspensimiis  censiirn ,  ui     versionrm  dd  Epiphanium  in 
interpretatur  Baronius  liunc  Cypriaui  locum  refe- 
rens. 

Epist.  X*  —  Inscriptionem  hnjus  episfoto;  (alem 
posiiimus  qualem  reperimiis  in  pluHmis  auiiquis 
cxemplarihus  et  iii  vetustioribus  edilionibus. 

I.  —  Fralres,  Aniea  legebatur  mtirtyres  ,  qiiod  non 
solet  Cypriniius.  Ego  cinendavi  ex  vetcri  tibro  sanCti 
Michaelis  in  perictilo  niaris.  Nam  eliam  lii  hnc  ipsn 
Epislola  Cyprianus  ad  eos  scribiens  ait,  ftirtissimi  el 
eharisnmi  fratre$. 

Ab  episcopo  et  clero,  Sic  etiam  irt  Epistola  se* 
quenti.  Ei;o  non  sotos  eptscopus  imponebat  manuili 
lapei»  wi  fiteMam  fikleaiiabttt^  VkleKMavllaulfflad- 


hieresi  ux,,  qute  est 


Novntinnoruni. 

Offerre  \iro  itlis.  Ita  vcteren  libri  el  vciercs 
edltiones.  Quo  ctiam  inodo  scriptutn  esl  in  Epistola 
scquenli.  Mnnulius  posuit  offcrre  lapsispacem,  Mo- 
relllus,  en  mUtailon(^  insupcrhabita ,  fetinuit  vcie- 
rem  leftioneni.  Kigaltius  sequi  in^liiit  editionetn 
Msinutii*  Aiigli  reposuerunt  veterem.  Reinliarlus  se- 
cuius  est  editiones  Manutii  et  Rigaltii.  Sic  se  habent 
hOTninuin  ingenia. 

II.  —  Preperantet,  Slc  In  Epistola  sequenti  t  Prope- 
raudum  tamen  non  puio,  nee  incaute  nliquidet  festt^ 
nanter  agendum,  Epist.  xii,  Temeraria  festindtione  rfe- 

'Digitized  by  vZjOOQIC 


255 

speclenl  ».  Ante  est 


ut 


DIVI  CYPRIANI  25G 

a  Domino  pacein  ^  mn- A  petitio  invidinm  nobispQSlmodumcumulet.  LaiceDim 


palel  quando  dicilur,  c  ille  cum  suis,  >  etpossunt  nohis 
viceni  et  triceni  et  nmplius  oirerri  qui  propinqui  et 
affines  et  iiberti  ac  domesiici  esse  assc?erentur  ejus 
qui  accipit  e  libellum.  Et  idco  peio  ut  eos  quos  ipsi 
videiis,  quos  noslis,  quorum  poBnitentiam  salisfactio- 
ni  proximain  conspicitis,  designetis  iiominaiim  !i- 
bello,  ei  sic  ad  nos  fldei  ac  disciplinas  congruentes 
litlcras  dirigalis.  Opiovos,  fortissimi  ac  dilectissimi  >^ 
fratrcs ,  in  Doiniiio  sempcr  beiie  valere  et  nostri 
meininisse.  Valete. 

EPISTOLAXl. 

{Erasm.,  ni,  16 ;  Pamel.,  xu ;  Rlgalt.,  Baluz.,  Paris.,  xi ; 
Oxon.,Lips.,  xvu.)    . 

AD  PLEBEM. 

Argumbntum — hujutquoque  Ephtolm  habet  $mpedicta 
Efn$i.  XIV  :  f  Plebi  quoque,  inquit,  ipm^  qiumtuni 
potmmut ,  animum  compotuimut  et  ut  in  euletias- 
tica  ditciptina  tervarentur  inttruximut.  > 

L  Cyprianus  frairibus  in  plebe  consislentibus  salu- 
tem.  Ingemisccre  vos  et  dolere  ruinas  fratrum  nos* 
trorum  cx  mc  scio,  fralrcs  charissimi,  qui  el  ipse  vo- 
biscum  pro  singulis  ingcmisco  pnrilcr  ct  dolco,  ct 
pntior  ac  scntio  quod  beatus  Apostoliis  dixit:  Qtiis  in» 
prmatur,  Inqiiil,  el  ego  non  infirmor  ?  qnit  tcandatiza' 
tur,  et  ego  non  uror?  (II  Cor,  xi ,  29).  El  itcrum  posuit 
in  Epistola  sua  dicens  :  Si  patitur  membrum  unum , 
compatiuntur  et  cxtera  membra;  et  ti  lcetatur  membrum 
unum,  collmantur  et  cmtera  membra  (I  Cor.  xii,  26). 
ratis.  Audio  enim  quibusdam  sic  libellos  fieri  ut**  di-  ^  Compntior  crgo  ct  condoleo  de  fralribus  nostris  qui , 
catur :  t  Gonimunicet  ille...  cum  suis,  >  quod  numqiinin  Inpsi  el  perscciilionis  infcslalionc  prosirali ,  pnrtcm 
omnino  a  mariyribus  factum  esl,  ut  incerta  ei  caica      nosirorum  visccrum  secum  trahentcs,  parem  dolorcin 

LECTIONES  YARIANTES. 

«Servent,  ad  |)acem...  expecianies  Ar.  Lam.  Ebor,         d  Consenserinl ilr.Iam.  Bod.  2. 
■^  V  \^     .  ®  Sollicite  petenlium  desideria. 

J>  ADomino  pacem  Oxon.  ex  cod.  Lam.  Ebor.  NC.i.         t  lliaut  Kraiificent  Ar.  Kbor  Lam,  NC.  i, 
mt.  R.  Bod.  i.  Fott.  Corb.  AnteDomini  pacem  Imp,         «  Acceplt  Imn.  E6or.  NC,  l. 

«  fracUWlur  Ver.  ^  h  Fidelisslml  Ver. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

Ante  ett,  Ita  vetercs  ediliones  ante  Nnnuiiannm.  tatitfactioni  '**  proximam ,  qiKT  omissn  sunt  ctlam  in 
Angli  novam  lectioueni ,  qunin  non  alibi  rcperi,  Fuxensi.  En  vcro  defiiissc  in  Veroncnsi  annolatnni 
invexerunt.  Edidcrunt  enim ,  A  Domino  pacem  mater,  est  iii  innrgine  cxeinplaris  inci  editionis  Manuiianas 
omissn  voce  Aii/tf.  Ui  imlc  colligi  possii  Itignliium  ,  qui  usiis  est  exctii- 

Vettra  detideria.  Codex  Fuxcnsis,  vettram  pe- 1^  plnri  ejiisdcni  ediiionis  in  qiio  exstabnnt  cxdem  vn- 
titionem.  ^  r\x  lectioiies  qnx  liabenlur  in  meo,  illius  exeinpln- 

IIL  —  Impudeniia.  Idem  codex  et  Vcronensis,  ab 
impudentibut  quibutdam.  Sic  ciiain  scriptum  vidi  in 
libro  sancti  Oionysii  nemonsis. 

Inviotata,  Idem'  codex  Fiivcnsis,  immacutata. 

IV.  —  Communicet  ille.  Cnjiis  nomcn  hic  positum 
erat.  Olim,|ut  paiet  ex  libro  diurno  pontiilcuiii  ftonin- 
norum  ,  ex  Hieronymo ,  Cnssiodoro,  et  aliis  locis, 
sic  indicabaiit  nomina  eorum  quae  scribenda  erant. 
Sequens  aitas  posuit  lilteram  N,  omissa  vcieri  for- 
mula. 

Incerta  et  cieca.  Ea  lectio  certa  est.  Et  tamen 
quinquc  libri  veteres  et  veiustiores  editioncs  habent 
incerta  et  certa.  Sic  audacia  librarioriim  induxit  mul- 
tos  errores  in  lucnbrationes  meliorum  scriptoruin. 

Satitfnctioni  proximnm  contpicitit.  Ita  vetcres  libri 
et  veteres  editioncs.  Rigallius  scripsit,  quorum 
pienitentiam  tcitit.  Quod  cgo  puto  illum  accepisse  ex 
codice  Veronensi,  in  quo,  haud  diihic  ncr  incoi^itnn- 
tinm  scriploris ,  omissn  crant  hn^c  diio  voCabula, 


ler  prior  sumat,  tunc  secundum  vesira  desideria 
de  Clioruin  pace  tractetur  <^. 

III.  Et  quoniam  audio,  fortissimi  cl  charissimi  fra- 
tres,  inipudentia  vos  quorumdam  premi  el  vere- 
cundiam  veslram  vim  paii ,  oro  vos  quibus  possum 
precibus  ut,  Evangelii  memores  et  considerantes  qua; 
et  qualia  in  prxteritum  aiilecessores  vcstri  martyres 
concesserhit  ^,  quam  solliciti  in  omnibus  fuerint, 
vos  qu«que  solliciie  et  caute  peteniium  desideria  « 
ponderetis,  utpote  amici  Domini  ct  cum  illo  postmo- 
dum  judicaturif  inspiciaiis  et  actum  et  opera  et  meriia 
singulorum ,  ipsorum  quoque  delictorum  genera  ct 
qualitaies  cogiteiis,  ne,  si  quid  abrupte  et  indigne  vcl 
a  nobispromissum  vel  a  nobis  factum  fuerit,  apud  gen- 
liles  quoque  ipsosecclesia  nostra  erubescere  incipiat.  B 
Visitamur  enimei  castigamiir  frequenter,  etut  Domiiii 
mandata  incorrupta  ct  inviolata  permaneant  admone- 
mur.  Quodquidcm  nec  illic  apud  vos  cessarc  cognosco 
quominns  plurimos  quoque  ex  vobis  instruat  ad  Ecclc- 
&m  diclplinam  divina  censura.  lloc  autem  totuin  po- 
test  fieri,  si  ca  qux  a  vobis  petuntur  religiosa  contem-  * 
platione modereniini,  intelligentes  et  comprimentes  eos 
qui,  personas  accipientes,  in  beneficiisvestrisautgra- 
tificantur  ^  aut  illicitx  negotiaiionis  nundinas  aucu- 
pantur. 

IV.  De  hoc  et  nd  cleruni  et  ad  plebem  liiieras  fcci, 
quas  utrasque  vobis  legi  mandavi.  Sed  et  illiid  ad  di- 
ligcntiam  vestrain  redigere  ei  emendare  debetis,  ut 
nominatiin  dcsiguetis  eos  quibus  pacem  dnri  desidc- 


ris  auctoriinic  dclcvisse  has  voces  in  sua  editior.c. 
Anicli  reposuerunl. 

Epist.  XI.  —  Ex  hac  Epistola  collegit  Rlgnliius 
non  taiiiuin  clcricos,  scd  oliam  laicos,  tiim  judi- 
cnsse  cum  episcopo  et  Clericis  de  rebus  gra- 
vissiini  moincnii,  nempc  de  poBuiientia  lapsoruni,  dc 
rccipiendis  in  Ecclesiam  lapsis,  de  libeHis  quos  ipsi 
impclraverant  a  martyribiis,  dc  pace  lapsis  a  innr- 
tvribus  data.  Conciliuin  Carlhaginense  iv,  can.  25; 
Ut  epitcoput  nuttiut  cautam  audiat  abtque  prwsciitia 
clericornm  ptebiumqne.  Sic  eniin  legitur  in  veliislis- 
simo  codice  ins.  ecclesiae  Urgellensis.  Vide  Epist. 
xin,  XXVI,  xxviii  et  xxxi. 

L  —  Ruinat.  Rignliiiis  ct  editio  Anglicana  hnboiit 
rtfiuaiii.  Sed  hiiic  lectioni  rcpugnant  oniiiia  veieri 
cxemplnria  et  omnes  editiones.  Sic  etiam  vulgo  so- 
let  scribere  Cyprianus. 

Qui  et  ipte ingemiteo,   IIxc    desunt  in  sex 

antlquis  codiclbus  el  in  edilionibus  qoaa  atttecesso* 

Digitized  by  VjOOQIC 


S57  EnSTOLA  XII.  258 

nobis  &uis  viilneribus  inlulernnt ;  qiiibus  polens  est  A  rcfecenty  in  **  allumdenuo  comniittat.  Ncmotunlcam 


diviiia  misericordia  incdclam  darc.  Propcrandum  ta- 
mcn  non  piito  *,  nec  inrautc  aliqiiid  cl  restinimler 
gcrendum,  ne,  dum  lemerc  pax  nsnrpaiur  ^,  divinx 
indigtiaiiunisolTensagravius  provocelur.  Feccrunt  ad 
nos  quibusdam  beaii  martyres  liticras,  pctcnles  cxa- 
minari  desidcria  sua.  Gum,  pace  nobis  omnibus  a  Do- 
mino  prius  data,  ad  Gcclesiam  regredi  coeperimiis, 
tunc  ^  exaroinabuntur  singula  prieseiitibus  et  jiidi- 
canlibus  vobis. 

II.  Audio  tamenquosdam  de  prcftbyieris  nec,  Evan- 
gelii  memores,  ncc  qiiid  ad  nos  martyres  scripserint 
cogitanlcs,  nec  episcopo  bonorem  sacerdotii  stii  et 
cailiedrx  rcservanles,  jam  cum  lapsis  communicare 
coepisse  et  offerre  pro  illis  et  Eucharistiam  dare, 
qiiando  oporteat  ad  baec  per  ordinem  pcrveniri.  Nam,  B 
cum  in  minoribus  dclictisqiiae  nonin  Dcumcommil* 
tiiniurpoenitentia,  agnturjnsto  lempore,  et  exomo- 
]ogcsis  fiat  inspecta  vita  ejus  qni  agit  poenitentiam , 
ncc  ad  communicatlonem  venirc  quis  possit  nisi  prius 
liiiab  episcopo  et  clero  manus  fueril  imposita ,  quan- 
to  magis  in  bis  ^  gravissimis  et  cxircmis  delictis 
caute  omnia  et  modcrate,  secundum  disciplinam  Do- 
niini,  obscrvari  oportct?Quod  quidcm  nosiri  «  pres- 
liyteri  ct  diaconi  monere  debuerani,  tit  commendatas 
sibi  oves  foverent  et  divino  magislerio  ad  viam  de- 
precandx*  salutis  instriierent.  Ego  plcbis  nostne  et 
quietcm  novi  pariter  et  timorem,  qui  satisfaciione  ' 
Dei  ct  deprecaiione  vigilarent,  nisi  illos  quidam  de 
presbyteris  gratificanles  decepi^sent. 

m.  Vel  vos  itaqucsingulos  regite,  et  consilio  ac  Q 
moderalionevestra,  secundum  divina  praecepta,  lapso« 


scissam  acciperc  et  induerc  properct ,  ni/i  eam 
ab  artifice  perito  sariam  viderit  ei  a  fullone  curatam 
reccperit.  Aiidiant,  quxso,  paiienter  consilium  no- 
strum  8 ;  expectcntregressionem  nostram,  ut,  cum  ad 
vosper  Dei  misericordiam  venerimus,  convocati  coepi- 
scopi  plures,  secundum  Dominl  disciplinam  et  confes- 
sorum  praesentiam  et  vestram  quoque  sentcntiam  ^, 
beatorum  martyrum  litteras  et  desideria  exaroinare 
possimus.  De  boc  el  ad  clerum  et  ad  martyres  ct 
confessores  litteras  Teci,  quas  utrasque  legi  vobis 
mandavi.  Opto  vos ,  fratres  charissimi  ac  desideran- 
tissimi,  iii  Domino  semper  bene  valere  et  nostri  me- 
ininisse.  Vaiete. 

EPISTOLA  M. 

(Erasm.,  m ,  17  ;  Pamel.,  siu;  Rigalt.,  Baluz.,  Paris.  xii; 
OxoD.,  Lips.,  xxiu.) 

AD    CLRRUM,    DB   LAPSIS]  ET   GATECHUMENIS,   NE   TACII 
EXEANT. 

Argumentum.  —  Hujui  etiam  et  $e(juenti$  EphtoUe 
argumentum  habet  infra,  Epist.  x\y  :  f  Poitmcdum 
vero ,  inquit ,  cum  quidam  de  lap$is ,  $ive  $ua  $ponte, 
$ive  aliquoincilatore,  audaci  flagitatione  proruerent 
»/  pacem  $ibi  a  martyribu$  et  con(euoribu$  promi$$anif 
extorquereviolento  impetu  niterentur;  de  hoc  etiam 
bi$  ad  clerum  tiltera$  feci  et  legi  ei$  mandavi^  ut,  ad' 
illorum  violentiam  inlerim  quoquo  genere  mitigandam, 
$i  qui  libello  a  martyribui  accepto  de  $aiculo  excedC' 
rent ,  exomologe$i  facta  et  manu  m  in  poinileniiam 
impo$ita;  cum  pace  $ibi  a  martyribu$  promi$$a  ad  Do^ 
minum  remitterentur^  >  etc. 


rum  animos  temperatc.  Nemo  adbuc  imporluno  tcm- 
porc  accrba  poma  decerpat.  Nemo  navem  suam  qnas-         1.  Cyprianus  presbyteris  et  diaconibus  fratribus  sa- 
satam  ei  perforatam  fluctibus  ,  priusquam  diligenter     lutem.MirorvoSyfratrescharissimiyad  mulias  episto* 

LECTIONES  VARIANTES. 


•  Quod  quidem  noslros  Ar,  Lam  Bod.  NC.  1 .  Ebor. 
f  Tiroorem  in  satisfactione  Ar,  Lam.  Bod.  1. 1.  Ibor. 
N.C.\. 
8  Consiliiim  roeum  lam.  Ebor.  NC.  2. 


^Properamus,  dum  taroen  non  putem  Lmn.  Ebor. 
NC.  2. 

^  Ne  .si  lemere  pax  usurpelur  Ar.  Lam.  Ebor,  Bod.  2. 
N.C.i. 

«  Tonc  onifait  Oxon.  ex  M.  R.  2. 

(t  Uoc  majus  in  hfs  Lam.  Ebor  NC,  \ .  Bod.  1,2. 

STEPH.  BALU2II  NOTiE. 

rtini  Manuiianam.  Exstant  tamcn  In  multis  libris  ve-     scripta  ad  clerum  Capu».  Quae  leciio  forfassis'diret 
teribus.  ansam  existimandi  c;inoncm  48,  codicis  canorum 

III.  —  Properet.  Ita  Manutius  et  alii  post  eiim.  Sup-  t\  ecclesix   Africanx  ,    in  quo    agitur    de    plenaria 


criorcs  editiones  liabenl  po/e</. 

¥a  vestram  quoque  $ententiam.  Iloc  segmcntum,  quod 
c\siat  in  editionibus  Manutii  cl  Moreilii,  quod  nos 
etiain  r<*pcrimiis  in  qu.^ittior  libris  aiilitiuis,  retinnre 
placuit.  Pamelius  expunxii,  profossus  se  ita  rnccre 
quia  nuspiam  apiid  Cypriaiium  laiilum  aiicloritnlis 
p!cbi  iributum  reperiebnt  itt  scnlcnriam  illi  dicero 
pcrmiltnt.  Iii  qtio  falsum  essc  Pamdiuui  liqtiel  ct 
liis  qua;  dicta  sunt  pniilo  ante  et  ex  pluribtis  aliis  lo- 
cis  sancti  mnrtyris.  Miror  autcm  Rigaliitim  omisisse 
lioc  segmentuni  in  siia  cdiiioiie.  Miror  ctiam  Aiiglos, 
qui  illud  invencrnnt  iii  suis  codicibiis,  illud  niliilo- 
jiiinus  omisisse.  Pulo  autcm  illos  omisisse  qttin  in- 
commodabat  cciisura  qtiam  ipsi  protulerunt  ndvcr- 
sus  observationem  RignlUi  de  suflragio  plebis  in 
judiciis  ecclesiasticis.  Omissum  quoque  est  in  cdi- 
iionc  Reinharli. 

Lpist.  xii.  —  In  veteri  codice  ms.  monnslerii 
sanctl   Eligii    Airebatensis   hxc ,  Epistola   dicitur 


synodo  Capuensi ,  non  deberc  inteHigi  de  concilio 
apud  Cnpitam  Campanine  habito  in  causa  ccclesiac 
Aniioclien;e  cl  Bonosi  episcopi  Macedonis  neganlis 
virgiiiitntem  matris  Domini,  sed  de  quadam  plena- 
ria  synodo  Africana  liabita  apud  Capuam.  Hanc  con- 
jcciiirnm  jnvnre  polest  fmgmenium  vcteris  codicis 
ms.  biblioibccx  Bodleiann,  in  quo  scripium  cst  san- 
ctum  Cyprinnum  per  Epistolas  bortatiim  esse  Atigu* 
stiniim  ct  Felicitatem,  qui  pnssi  sunl  npiid  civitnlcm 
Capuenscm  metropolim  Campani».  Quo  loco  illu- 
sirissimiis  episcopus  Oxoniensis,  qui  fragmcnlnm 
illtid  edidit  cum  operibtis  sancti  Cypriani,  stispicatur 
hrrc  vcrba,  metropolimCampanice^Qssa  additamenturn 
librarii,  cui  notior  erat  Italia  quam  Africa.  Existi- 
ninbnt  igiiiir  doctissimus  episcopus  fuissein  Africa 
civiiatem  Capuensem.  Recie.  Nam  vix  opinari  licet 
synodum  plenariam  cujus  meminii  canon  Africanus 
alibi  habilam  (nisse  quam  in  Africa.  Dbi  autem  sila 
fuerit  lixc  Capua  Africo;,  si  tamen  ulla  fuit,difQciiQ 

Digitized  by  VjOOQIC 


th9  DIVl  CTPRUNI 

Untnm  qiiag  ad  m  lrt4M«ler>lti,  nHul  mifai  res-  A 
cripsisse,  cum  fratemilitit  nostrs  vel  uiilius  vef  iie- 
cessiUs  Bic  «iique  gubemHiir,  si  a  ToiMS  instriicU 
rerua  §ereiideruai  consiUum  limare  possinuis.  Quo« 
iiiam  lameo  video  facultalem  veniendi  ad  vos  nou- 
dum  esie  et  jam  «suiem  eoipisse,  quod  tempus  in^ 
firmiutibus  assid«is  et  gravilius  inresiniur  «,  occur- 
rendum  poto  fratribus  Bostris,  ut  qui  lilNilios  a  iBar^ 
lyrtbusaeceperuni,  et  prsrogativa  eorum  apudDeum 
adjuvari  possaat,  si  iDeommodo  ali^uo  ct  inliraN* 
latis  periculo  eocupati  fueriQi,  nou  expeetau  pne* 
ieutia  aoslra^  apud  presbytenun  quemeumque  pra'<p 
seotem,  vel,  si  preabyter  reperius  non  fuerit,  ct  urge* 
re  eiitus  Ciepent,  apud  diacofium  quoque  eiomo* 
logesin  facere  delicti  sui  pos^int,   ut  manu  eis  in 


MO 


EPUTOLA  Xm. 


(ErasQD.,  ui,  18 ;  Pamel.,  xiv ;  lUgalt.,  Baluz.,  Paris.,  xm( 
Oxon.,  Ltps.,  XIX.) 

AD  CLERUII,  DE  WS  OUI  AD  PACEM  rESTmAllT* 

AafiOMKNTUM.  —  Ad  pacenf  per  pmitemiam  vmdnr 
dum  :ilk  mem  aqiiur  ummdomandata.  iHfirmkaU 
prem^  u  mar^yrum  suffragu$  sn^imiiiiir,  ad  patm 
admitti  poisunt :  cwieri  usque  ad  pacem  EccMmfae^ 
tam  detinendi, 

I.  Gyprianus  presbyieris  et  diaconibus  fralribussa? 
lulcm.  Legi  iiiieras  veslras,  fraircs  cbarissiroi,  quibus 
scripsisiis  salubre  eonsilium  vestrum  non  deesse  fra-r 


poenitentiam  imposiu  veuiant  ad  Dominum  cura  pace  b  ^!*'^"*  '^^^^^  "V  ^^*^"*  toUiiaiione  deposiu,  re^ 


quftm  dari  martyres  liiteris  ad  nos  factis  desidera- 
veruot. 

Il.G»4era«  qooque  pariem  ^  flebis  quslapsaesi 
praesentiavestra  fovete,ei,  ui alide  ei  misericordia  Do- 
mini  nondeliciantvesirosoiaUofociliale.Neque  enim 
deserentur  ab  ope  et  auxUio  Domiui  hi  qui  inites  et 
bumiles  et  poeuiienUam  vere  agentes  in  bonis  operi- 
bus  perseveraverini « ,  quomiims  illis  quoque  divi- 
no  reiuedio  consulatur.  AudienUbus  etiam,  si  qui  fue- 
rint  periculo  prxvenU  et  inexltu  conslituU,  vigilantia 
vcstra  non  desK,  ImploranUbus  divinam  graUam  mi- 
sericordia  Domini  non  denegetur.  Opto  vos ,  fratres 
cbarissimi,  semper  bene  valere  ei  nosiri  meminisse. 
Fraterniutem  universam  meo  norolne  saluiaie,  et 
ot  nostri  memincrjt  admoiiete  ^  et  ro^ate 
ietc. 


ligiosau  paiieiiUam  Deo  pra*beaiii,  ui,  cum  in  unum 
per  cjus .  misericordiafn  veiierimus,  *' de  omnibus 
spcciebus  secundura  ecciesiasUcam  discipiinam  tra- 
clare  possimus,  maximecum  scripium  sit :  Mementa 
unde  cecideriSf  et  age  pwtutenliam  (Apacal.  ii,  5).  Poe- 
nitentiam  aulem  iiie  agit  qui,  divini  prxcepii  memor, 
mitis  « etpaUens  eisaccrdoiibusDei  obiemperafiSy  ob« 
sequiis  suis  ei  operibus  jusUs  Dominum  promereiur« 
II.  Quoiiiam  umen  signiflcatis  quosdam  immodera- 
tos  esse  et  communicatiooem  accipiendam  lesUnaiH 
ter  urgere,  ei  desiderasiis  in  bac  re  formam  a  me  vo« 
bis  dari,  saUs  plene  seripsisse  ma  ad  banc  rero 
proiimis  litteris  ad  vos  faciis  credo ,  ui  qui  UbeUum 
a  marlyribus  acceperuni,  ei  auxilio  eorum  ad- 
Ya-  Q  juvari  apud  Domiuum  iii  delidis  suis  possuni,  si 
pcemi  infirmiute  aliqua  ei  perieulo  emperini,  exowo* 


LECTIONES  VARIANTES. 

•  InfesUt  Bod.  1,  %.  Lm.  9kor.  NC.  d  Memiait  exorare  ilr.  JLom.  i^  NC.  1.  Bod.  2 

i>  Desidersverunt.  Pariem  Big.  ^  Divinis  pr^eceptis  mitis  Oxon,  Divini  miUs  lam.  Bbor, 

«  OperaUooibus  perseveraverant  Lam.  Ebor.  NC.  1.      N.C.l. 
Opioionibus  Neap. 

STEPH.  BALUZU  NOT^. 


cxpbraiu  est.  Gapsa  vero  erat  in  provincia  Byzacena. 
\ide  Joannem  Tristaaum  a  saucto  Amantio  iu  tomo 
scciindo  comineniarorium  suorum  pag.  ix, 

I.  —  Nihil  mihi.  Ilaec  est  lecUo  veterum  libronim 
vcterum  ediuonum.  Yeroiiensis  Umen  ei  Fuxensis 
liabent  nunquam  nuhi  rescripsisse»  Hiiic  ergo  pnifecia 
est  lecUo  quam  pra:fierua^  cdiUuues  Rigauii  et  An- 
gloium 


rtt:«pU,cap«2  et4. 

Exomologesin,  Vide  eamdem  diatribam  cap.  i 
et  2,  ei  aiiiinadversioues  ejiisdem  PeUvii  ad  Eptpha- 
nium  p.  71,  i33e(  250,  cdiiiouls  Parisiensts. 

Epist.  xiu. —  Inscripiiotiem  biijiis  Episiolx  ulem 
nosui;  dualcra  reperi  in  omnibus  anUquis  exeniplari- 
uus ,  duobus  exceptis ,  in  quibus  legitur  euc/iaristiam 
pro  pacem.  Qiio  eUain   iiiodo  lcgilur  in  vetere  cdi- 


Quoniam  tamen.   Vide  Ferdinandum  Mendozam  j^  lione  Yciieu  ,  in  ea  auam  Reinb<)ltus  emisit ,  et  in 
ad  canonem  .52  lliiberUanum.  ^  ediiionibus  Erasmi  et  MorelUi.  Sed  Spirensis,  Manu 


'**  Quod  tempus  iu&rmitatibus  aseiduis.  Sic  Ruri- 
cius,  Ub.  u,  Epist.  5z,  se  cxcusans  apud  Cxsarium 
Arelaiensem  quod  Agathensi  synodo  non  iuierfuisset, 
ait  noii  potuisse  &e  adesse  propter  xstus  isUus  rcgio- 
nis,  primae  niinirum  Nariioneusis ,  in  qua  sita  esi 
Agallia  :  oiita  wslivis  etiam  in  IwsyiHia  meo ,  inquii,  et 
lccis  (rigiais  ipsam  coniueludinanam  in/irnutatem  3U- 
steuUure  non  valeo. 

Et  ffrcerogaUvas vomnt.  ku,  qu:e  ccrte  ne- 

ccssaria  noii  sunt,  desuni  in  sex  Ubris  aniiquis. 
Esse  umen  Cypriani  puUt  Pamelius ,  uU  ego  noo 
difliteor  quia  possini  esse  Cypriaui.  ManuUus  addi* 
dit  ex  codice  Yeronensi ,  ui  opinor.  ExsUni  enim  in 
Fuxensi.  quein  puto  descriptuin  esse  ex  Yeronciisi 


Uana,  ca.*leia? ,  liabent  pacem.  AngU  aliter  posuerunt 
pro  caplu  iiigenii  sui. 

I.  — Divini  prcecepti  memor.  Locumbuncsuppievi- 
iniis  ex  fide  veiusti  codicis  Regiani*  Respicit  autem 
Cypriamis  ad  illud  Evangelii  secunduni  Maltbxum  : 
Discite  a  me  quia  milis  sum  et  humiUs  carde. 

Operibus.  lu  codex  sancU  Dionysii  Remensis  ei 
GraUanopolianus,  lum  etiam  vetus  ediiio  Veneia  ei 
MorcUiaiia.  Alix  veteres  ediiiones  ei  nuvem  Ubri  ve- 
tercs  babent  opinionibus.  Ego  pioiero  operibus^  voce 
sueu  sancto  Martyri. 

II.  -^  Vobis  a  me.  \n  libro  lieccensi  legiiur ,  vebii  a 
me  dari  lUteras ,  sciatis  plene  scripsiste  me. 

Qui  libeUum.   Yide   aniinadvcrsiones  PeUvii   ad 


»-u»«««aAa    «|u«iii   ^MM/    uvav»  ty»^M*t    «00«    %»A      ■  \/a  vrii«*.«K  K***     *fv»»»f»«(«.       •  «uc      uiiiiiiauvvloiVIICo      1  CMIVIl      llll 

aui  ex  alio  quodain  siiuili ,  el  ia  Bccceusi.  Exsiaiii  Epiphanium  p.  ^5,   250,   cdiiionis   Parisieosis  et 

eUaiu  iu  ediuone  Moreliii.  Dallteiim  ,  lib.  vu  de  Fosnis  et  sati^factionHfus  humanit 

Apud   diaconum.  Yide  PeUvii  diairibam    de  Pce-  cap.'lG,  p.  70U. 

et   reconcHiatione  veteri*  Ecclesice  tnoribut  Acceperunt.  Codex  firaiJanopWiUnus  babei ;  !•« 


•DigitizecfbyGOOgle 


m 


fiMSTOL.4  XIV. 


m 


lofMi  faclt    el  maiia  eis  a  vc*»  iii  fKEiilienliarn  A  Argumentum.  —  Secessus  sui  ei  eorum  qu(B  in  illo 

.     u .-  ,__.      *         getsit.ralionemreddity  missis  Homam  in$ui  purga- 

lionem,  quasad  suos  scripseral,  episiolarumexemplis^ 
imo  iisdem  quibus  illic  verbis  utitur.  Cf.  Ep.  xxii,  ad 
Cler.  Hom, 


iiHpo6itA«  cmn  pace  a  marlyribus  sibi  promissa  ad 
Itefniiiuiii  remiiuoiur.  GaBieri  ^uo  qui,  millo  libello 
a  ffiarlyrilNis  aeeeplo,  invidlam  factont,  qtionidm  non 
liaiieomm,  nec  ecciesiii  unius  aol  unius  provmciai , 
sad  loiius  orbis  baec  ciusa  est,  expecteni  de  Domint 
pfoleelione  Ecdesiae  ipsius  publicam  pacem.  Hoc 
eain  ei  verecundiae  ei  disciplinae  et  viiae  ipsi  omnium 
nosirum  conventt,  ut  prxposiii  cum  dero  conve- 
nientes,  prxsenle  etiam  slanlium  plcbe  »,  quibus 
et  ipsis  pro  fide  et  timorc  suo  honor  babendus  est , 
disponero  omnia  cousilii  communis  religione  possi- 
mus.  Caeterum,  qtiaro  irreligiosum  est  et  ipsis  quoque 
festinaiitibus  perniciosuui,  ut,  cum  cxlorrcs  el  pairia 
puki  ac  bonis  suis  omnibus  sportnli ,  iioiidum  ad  Ec- 


I.  Cyprianus  presbyleris  ei  diaeonibas  Romae  con- 
sisientibus  frairibus  salulem.  Qaoniaffl  comperi.fra- 
ires  cbarissimi,  fflinussimpHcUer  ei  minos  fldeliter  vo- 
bis  reouutiari  quae  hic  a  nobls  cl  gesia  sunt  et  gcrun- 
tur,  necessarium  duxi  bas  ad  vos  litteras  facere,  qui- 
bus  vobis  acuis  nostrl  et  disdplioae  ei  diligenti»  ra- 
tio  redderetur,  Nam,  sicol  Domini  «andata  in- 
siruunt,  orio  aiatiffl  iurbaiionia  iropeio  prlmo,  com 
meclainorevialeolo  frequeniar  popolas  flagilassei , 


clesiain  redierint,  quidam  de  lapsis  confcssores  ipsos  B  "^"  ^^m  »neam  saluien  quafnqoieiem  rrairom  publi 


pnevenire  einnie  eos  ad  Ecclesiam  ^  introire  fesiineni! 
Qui  si  nimium  properant,  babent  in  sua  potestaie 
quod  postulant,  lempore  ipso  sibi^plus  quam  posiu* 
Inni  largiente.  Actes  adbuc  geritur,  et  agoo  qao- 
ydie  celebmlur.  Si  coramisbi  vere  et  (irmiter  poeni- 
lei  et  fldci  calor  praevalet  ^,  qui  differri  non  potest« 
potest  coronari.  Opto  vos,  fratres  charissimi,  semper 
bene  valere  et  itosiri  meminisse.  Fralernitatem  uiti- 
versam  meo  nominc  salutate^  et  ut  nosiri  memores 
sint  admonete.  Yaiete. 

EPISTOLA  XIV. 


(Erasm.,  lu,  5.  Pamel.,  xv;  Rlgak.,  Baluz.,  Pariss.,  xnr; 
OxoQ.,  Lips.,  XX.) 


cam  cogiians,  iuierim  secmi,  ae  per  inverecondam  ^ 
prajseniiam  nosiram,  sedtlio  qum  eoeperai,  plus  pro- 
vocaretur.  Abseos  tameii  eorpore,  nee  splriiu  *  ncc 
aciu  nec  mouitis  meis  defui  qoominus  seeundum 
,Domini  pn^cepla,  firairibus  nosiris  in  quibus  possem 
mea  mediocriiate  '  consuierem. 

IL  Et  quid  egerim  loquuoiur  vobis  eplsiolae  pro  lcm- 
poribus  emissx  numero  tredeoim,  «*  quasad  ¥0S  irans- 
misi ;  in  quibus  nec  clero  eoiisiliQia,  nec  confessori« 
bus  exhoriatio,  nec  extofribus,  qoando  oportult , 
objurgatio,  nec  universae  fratemiiaii  ad  depreeaiidam 
Dei  misericordiam  aiioeuiio  ei  persoasio  nosira  de- 


fuit,  quantum,  secundum  legem  fldei  et  iimorem  Dei, 
Domino  suggereiue,  nosira  nedioerilas  potuii  eiiiti« 
Ad  PRESBTTfiROS  BT    DiACONOs  ROMJE  coNsiSTENTEs.  C  Posteaquaffl  vcro  ei  tormeoi^  veotfuai,  aive  jam  tor« 

LBCTIOrtflS  VARIAMES. 


« Et stantbunplebe  OoDon.  Adsuuite plebe  Benev. 

^  Ei  ante  ad  Ecclesiam  Oxon. 

^  Gaior  permanet  Ar.  H.C.i.  Lam.  Ebor.  Bod.  3. 

STEPH. 


dYerecondam  Lin. 
®  Nec  scriptis  Bod.  1  . 
f  Posset  mea  mediocritas  Lin. 
BALUZII  NOTiE. 


Aceeperint  et  anoAl\o  eorum  adjuvari  apud  Dominum  in 
delictis  suis  possunty  si  premi  infirmitate  aUqua  et  peri'» 
eulo  caperint ,  exomotogesi  facta ,  et  manu  eis  a  vopis 
in  pcmtentiam  posila ,  pace  a  martyribus  promissa  ad 
Dominum  remittantur.  Cceteri  vero  qui  nnllo  libellOy  etc. 
Exomolopesi.  Id  est  satisractione ,  si  vera  est 
interpreutio  Dallsei.  At  Tertullianus  in  libro  de  mo- 
uogamia  Exouiologesin  ait  esse  petiiionem  veni;e , 

3iiia  qui  petit  veniam,  deiictum  coiiliietur.  Vide  eum- 
em  in  libro  de  Pcenitentia. 


*••  EwsT.  XIV.— IIInsirissimusCardinalisBaronius 
ait  lianc  Episiolam  scriptam  a  Cypriaiu)  esse  ad  cierum 
Romanum ,  coi  Cypriaotis  iusiiiuti  sui,  ut  par  erat 
r.ilionem  reddil.  Sed  erravii  virdociissimus.  Scripla 
ej,l  ad  eos  e  jclero  Carthaginensi  qiii  Romae  tum 
eranl ,  ut  manifesle  patet  ex  ultiinis  verbis  Epistol» 
in  qua  Cyprianus  scribii  se  eos  expeaare  ut  com  eol 
ruin  consilio  disponere  singula  et  reformare  possii. 
Itaque  binc  colligi  noii  potesi  Cyprianam  pro  debito 


Cum  pace.  W  est  viatico.   Vide  Beveregium  in  |^  suo  scripsisse  ad  clerum  Roiua/ujin ,  quem  consiat 
canooem  15  Nicxnum.  ^  iili  aniea  dixi ,  non  babuisse  curam  universalis  Eccle- 


Eecksiee  ipsius.  Vetus  cod^  Remiglanus,  Eccle- 
ti<B  prius  publicam  pacem.  Supra,  Episl.  x  :  Aiite  est 
ui  a  Donnno  pacem  mater  prior  sumat. 

PrmpoM  cum  clero.  Duo  libri  veferes  praefe- 
nint,  Vtepiseopi  pluresin  unum  convenientes.  Recte. 
Quippe  Cyprianus  vulgo  per  praeposilos  inielligii 
episcopos. 

Stantium  piebe.  Hieronymus;  In  Epistola  ad  Sal- 
mnam  de  servanda  viduitate  :  Ex  quo  inteUiginms 
Hlum  non  stantibus  coronam^  sed  jacenlibus  manum 
porrigere. 

Qui  11  mmittm  properani.  Iloc  fragmcntum  re- 
fertur  infra,  in  Episiola  lu,  ad  Antonianum  p.  C7. 

Largiente.  Haiic  voccm  nuspiam  repcri  quam 
in  libro  Graiianopoliiano.  Sane  largienter  vel  largiter 
scripium  est  iii  aliis,  et  allerulrum  lioruin  vocabulo- 
rum  sic  illic  consiittiit  iitiituin  scquentis  periodi : 
IdirgHer  aeies  adliuc  geritur. 


siae  sedc  vacante.  Aiigli  lamen  crediderunt  scripiam 
esse  Episiolam  ad  cleruu)  Romanum ,  iiemque  Rein- 
bartus ,  qui  novam  iuscripiionein  posuit. 

I.  —  Sicut  Domini  mamata.  Duo  libri  veieres  ba- 
bent,  Sicut  Domini  mandatis  inslruimur. 

Orio.  Mirum  esi  banc  vocem,  absqoe  qua  con- 
stare  puiest  sensus,  sed  qm  tameti  illurn  clario- 
rem  reddit ,  deesse  in  decem  optimis  exemplaribus 
anliqnis  et  in  anliquis  edilionibus.  Primus  Nanuifus 
illam  addidit,  Morellius  rejecii.  Exstat  tamen  in  sex 
codicibus  aniiquis. 

n.  —  Extorribut.  Id  es|  iis  qui  spoiite  seo  coacti 
profecti  erani  in  exilium  pro  eausa  iidei.  in  quibus^ 
dam  vetu.stis  codicjbus  legitiir  exlorrentibus.  Vide 
Episl.  xxxix  ,  et  aunales  Cyprianicos  ad  annum  250. 
Vide  etiani  Carolum  Giiyelum  iib.  ii,  pog.  175, 
Heortologice. 

Timorem  Dei.  Codex  Foxensis,  el  Umorm  D^^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


865  WVI  CYPRIANI  264 

iis  fralribus  nosiris,  sivc  adhuc  ul  lorqucrcntur  inclu-  A  vi  cl  cum  vcslra  scnlcnlia,  neaclus  nosier ,  qui  adu  • 


sis ,  ad  corroborandos  ci  conforiandos  •  eos  nos- 
ter  sormo  penelravit.Ilcm,cuni  compcrissem  eosqui 
sacrilegis  contactibus  manus  suas  alqucora  maculas- 
sent,  vel  nefandis  libcllis  nihilominus  conscienlium 
polluissent,  exambire  ad  mariyres  passim,  confesso* 
rcs  quoque  importuna  el  gratiosa  dcprecatione  cor- 
rumpere,  ut  sine  ullo  discrimine  aique  cxamine  sin- 
gulorum  darenlur  quotidie  libellorum  miilia  contra 
Evangelii  legeni,  litteras  feci  quibus  martyres  et  con- 
fcssores  consilio  meo  quanlum  possem  ad  Dominica 
praecepta  revocarem.  Iiem  prcsbyteris  ei  diaconibus 
uon  defuit  sacerdolii  vigor,  ut  quidam,  minus  disci- 
plinsc  memores  et  lemeraria  festinatione  prxcipites , 
qui  cum  lapsis  communicare  jam  coeperant,  coinpri- 
merentur,  inlercedeniibus  nobis.  Plebi  ^m^^H'^'^B  A^GvuEsivuhuiu$Epiitolwliabesw[ra,Episiolaxxx^^ 


natus  csscct  conseniirc  circa  omnia  dcbci,  in  aliquo 
discrcparel.  Plane  cacterorum  causas,quamvis  libello 
a  martyri})us  accepto,  difierri  mandavi  et  in  iiostrani 
praiseniiam  reservari,  ut,  cum,  pace  a  Doniino  nobis 
data,  ]ilures  praeposili  coiiveuirc  in  unum  coepcrimus, 
commiinicato  etiam  vobiscum  cousilio,disponcresin- 
giila  et  rcformare  possimus.  Opto  vos,  fratres  charis- 
siini,  scmpcr  benc  valere/ 

EPISTOLA  XV. 

(Erasm.,  n.  4.  Pamel.,  xvi.  Rig.,Baluz.,  Paris.,  xv. 
Oxon.,  IJps.  xxxvu.) 

AD  MOYSEN  ET  MAXlliOli  ET  C.CTEROS  COMFESSORES. 


quantum  potuimus  animum  composuimus ,  ct  ut  ec 
clesiastica  disciplina  servareiur^  inslruximus. 

m.  Postmodum  vero,  cum  quidam  de  lapsis,  sive 
sua  sponle,  sive  aliquo  incilatore,  audaci  flagita- 
tione  proruerent  <^  ut  pacein  sibl  a  martyribus  ct 
confessoribus  promissam  extorquere  violcnlo  itnpeiu 
niterentur,  dahoc  etiam  bisad  cleriim  liitcras  fecict 
legi  eis  mandavi,  ut  ad  illorum  violenliam  inlerim 
quoquo  genere  mitigandam,  si  qui  libello  a  marlyri- 
bus  accepto  de  sxciilo  excederent,  exomotogesi  facia 
et  manu  eis  in  poenitentiam  imposiia,  cum  pace  sibi 
a  martyribus  promissa  ad  Dominum  remiilerenlur. 
Nec  iii  hoc  legem  dedi ,  aut  me  auctorcm  temere 
constitui.  Sed,  cum  vlderetur  et  honor  mariyribus  lia- 
benduset  eorum  qui  omnia  turbare  cupiebant  impe-  C 
tus  comprimendus,  et  prxterea  vestra  scripia  legis- 
sem  quac  buc  ad  clerum  nostrum  per  Crementitim  <t 
hypodiaconum  nuper  feceratis,  ut  iis  qui  post  lapsum 
infirmitatc  apprchensi  essent,  et  poeniientes  commu- 
nicationemdesiderarent,  subvenirelur,standum  puta- 


ubi  Clmis  Romanus  :  *  In  quo  loco ,  inquiunl^ 
maximas  tibi  atque  uberes  gratias  referre  debemus 
et  reddimus,  quod  Hlornm  carceris  tenebras  /tf/e- 
ris  illuminasii ;  quod  ad  itlos  venisiif  quomodo  in- 
troire  potuisli;  quod  illorum  animossua  fide  et  cou' 
fessione  robustos  ims  alloculionibus  liilerisque  re- 
creasli ;  quod,  felicilaies  eorum  condignis  laudibus  pro- 
seculus,  accendisti  ad  mullo  ardentiorem  coelesiis  gb* 
riw  cupiditaiem ;  quod  pronos  impulisti;  quod,  ul 
credimus  el  oplamus,  victores  futuros  viribus  tm  ser- 
monis  ammasti ;  uf,  quamquam  hoc  tolum  de  fidecm^ 
fitentium  et  divina  indutgentia  venire  videatur,  tamen 
in  martyrio  suo  tibi  ex  aliquo  debitores  facti  csse  vi- 
deantur,  • 

I.  Cyprianus  Moysi  et  Maximo  prcsbyteris  et  cocle- 
ris  confessoribus  fratribus  salutem.  Et  cunctos  vos 
pariier  et  singulos  reprxseuiavit  affectibus  nostris, 
fralres  charissimi ,  Celerinus  adveniens ,  et  Pidei  ac 
virtulis  vestrx  comes ,  et  gloriosis  congressionibus  ® 


LECTIONES  VARIANTES. 


*  Sic  lam.  Lin.  Bod.  \,^.NC.\.  Ebor. 

1>  Ecctesiasticam  disci|>Iinain  servarent  Bod.  1,  2. 

c  Proruperint  Lam,  Ebor.  NC.  \ .  Bod.  i,  2. 


d  Clementium  Oxoni 
<^  Congressibus  Oxon. 


STEPII.  BALUZII  NOTiE. 


prorumperent,  Hinc  ergo  orla  cst  muiatio  quam  Rigal- 
tius  invexit  in  hunc  locum. 
Epist.  XV. —  L  Celerinus.  Ciijiis  egregias  laudcs  com  - 


mini  suggerere  noslra  mediocritas  potuit,  Postea  vero 
quam ,  etc. 

Confortandos.  Rigaltius  posiiit  confirmandos,  con- 
tra  otiinium  veterum  codicum  et  editionum  tidcin.  D  niemoratsanctusCyprianusEpist.5i,adcIerumetplc 
Miror  auiemAnglos,  qui  lectionem  quam  nos  re-     bein(pag.4'/),etcujiisi)erlionori(icameniiohabeturin 
vocamus  invenicbaiit  eiiam  in  vciiistis  excinplari- 
bus  suis,  retinuisse  quod  erat  scriptum  in  editione 
Rigaltii.  Reinhartus  reposuit  confortandos. 

Diaconis  non  defuit.  Erant  illi  in  lcrtio  saccrdolio 
consiituti ,  ut  in  libro  primo  ait  Optatus ,  et  multa 
facere  poterant  in  absentia  epi^coporum  ei  presbv- 
teroruin.  Itaque  recie  ait  Cypnanus  non  deftiisse  iilis 
saccrdotii  vigorem.  Yide  epistoiain  Atigustini  presiiy- 
teri  ad  Valerium. 

Animum.  Hanc  vocem ,  quae  deerat  in  aliis  cditio- 
nibus ,  et  deest  in  multis  codicibus  aniiquis ,  Manu- 
tiana  editio  addidit.  Inveniautem  iilam  in  ociocodi- 
cibus  manuscriptis.  Ripltius  posuii  animos. 

Ilf. — Sive  aliquo incilatore.ln  LibroFuxensi  legilur, 
sine  aliquo  disputatore.  In  Divionensi  et  in  uno  Renii- 
giano ,  nescio  quo  disputatore  incitanlc. 

Proruerenl.  Ita  omnes  vetercs  iibri  et  editiones , 
etiam  ea  quse  est  Reinharti.  Codex  Yeroncnsis  habct 


..  ^      ,.        -     .  m 

epistola  Cornelii  Papa^  ad  Fabium  episcoptim  Antio- 
ciienum  apud  Eusebium,  lib.  vi,  cap.  43,  nistorix  ec- 
clesiasticsc,  scripta,  ut  opinor,  eo  tempore qiio  Celeri- 
nus  erat  apud  Cornelium.  Oinnino  enim  sentio  cum 
illustrissimo  Cardinale  Raronio  Celerinum  in  hac 
Corneliiepislola  laudaium,  eum  esse  qui  fuit  lector 
ecciesiai  Carihagineiisis.  Illud  auicm  obiter  admo- 
nebo,  Marianuin  Yiciorium  in  annolationibus  suis 
ad  opera  sancti  Ilieronymi  confudisse  hiinc  Fabium 
Cpiscopiim  Anliochenum  cum  Flaviano  episcopo  Con- 
stanliiiopolitano ,  cujus  multa  mentio  in  concilio 
Ephesino  et  in  Chalcedoncnsi.  lu  liunc  errorcm  in- 
ducius  ^^*  est  vir  dociissiinus  ex  falsa  lectionequan  an- 
tiquilus  irrepsit  in  librum  sancti  Hicronvmi  de  \^iris 
iltustribus ,  ubi  scriptum  est  Cornelium  Papam  scrip- 
sisse  quatuor  cpistolas  ad  Flavianum  episcopum  An- 
tiochenum  ;  pro  quo  vctera  illius  libri  exeinplaria  et 
postrema  Uieronymianorum  operum  cditio  reac  hat- 


Digitized  by 


Google 


^65 


EPISTOLA  XVI. 


m 


Deimile^.  UniversosvosillOTenienle^^conspeximus;  A  tini  pnritur  :  al  qni  manens  ^  semper  in  pcems  con« 


ei  cum  cliaritaiem  »  circa  me  veslram  dulciler  ac 
srpe  loqneretur,  in  ejus  sermonibus  vos  audiebamus. 
Satis  ac  plurimum  gaudeo  quando  a  vobis  per  tales 
talui  perfcrnnlur.  Yobiscnm  illic  in  carcere  quodam 
modoei  nus  sumiis  ,  divinae  dignationis  ornamenla 
Tobiscum  sentire  nos  credimus,  qni  sic  vestris  cordi- 
bus  adhacrtmus  ^.  Honori  nos  veslro  cbaritas  vestra « 
individua  conneciit,  separari  <^  dilectionem  spiritus 
non  sinit.  Yos  illic  confessio ,  me  ^  affeclio  in- 
dudit.  £l  nos  quidem  vestri  diebus  ac  noctibus  mc- 
mores,  et  quando  in  sacrificiis  precem  cum  pluribus 
facimus ,  ei  cum  in  secessu  privatis  precibus  ora- 
inus,  coronis  ac  laudibus  vestris  plenam  a  Domino  fa- 
ventiam  '  postulamus.  Sed  ad  reddendam  vobis  vi- 


grcditur  cum  dolore  nec  vincilur,  quotidie  corona- 
tur. 

«  II.  Eanl  nunc  magislratos  et  consules  sive  procon* 
sules,  annux  dignitatis  insignibus  el  duodecim  fasci^ 
bus  glorientur.  Ecce  dignitas  coelestis  in  v(»bis  hono- 
ris  annui  clarilale  signata  est ,  et  jam  revcrtenlis 
anni  volubilem  circulum  viclricis  gloriae  diuturnitato 
transgrcssa  cst.  ilhmiinahat  mundum  sol  orieiis  ct 
luna  decurrens :  sed  vobis  idem  qui  solem  fecit  et 
hinam,  majus  iii  carccrc  lumen  fuit ;  et  iii  corde  ac 
menlibus  vestris  Clirisii  clariludo  resplendcns,  horri- 
biles  cxteris  atque  Amesias  poenalis  loci  lenebras 
aetema  illa  et  candida  luce  radiavit.  Per  vicissiindi- 
nes  mensium  trausmeavit  hibernum  :  sed  cl  vos 


cem  minor  est  nostra  mediocritas.  PIus  vos  datis  B  inclusi  tempora  hiemis   persecuiionis  hieme  pen- 


quando  nostri  in  oralione  meministis,  qui  spirantes  s 
jam  sola  coelestia  et  tanium  divina  mediiantes,  ^d 
iisisiigia  celsiora  mora  ipsa  passionis  ascenditis ,  lon- 
goque  lemporiim  ductu  glorias  vestras  non  irahi- 
tis  ^,  sed  augeiis.  Beatuni  facit  prima  et  una  confes- 
sio.  Vos  toties  confitemini  qiioties ,  rogaii  ut  de  car* 
cere  recedatis,  carcerem  fide  et  virtule  praeelegitis. 
Tot  veslrx  laudes  quot  dies  ;  quot  mensium  curri- 
cula,  tot  increroenta  meriiorum.  Semel  vincitqul  sta- 


*  De  charilate  Corb. 
i>  Inhaeremus  Oxon. 
^  Noslra  E(for. 

^  Separari  enim  Lam. 

•  Me  hlc  N.  Fab. 


'  Domiai  favenliam  Lam.  Bod.  ^  NC.  1. 3.  Un. 

STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


sabalis  i .  Successit  hiemi  verna  temperies  rosis  ix^ta 
et  floribus  coronata  :  sed  vobis  rosae  ct  florcs  dc 
,paradisi  deliciis  aderant,  et  ca|uit  vestrum  serla  coe- 
leslia  coronabaiit.  iEsias  ecce  roessium  fertilitaie 
foecunda  est,  et  area  frugibus  plena  est  :  scil  vos,  qui 
gloriam  seminasiis ,  frugem  glori;e  metistis ,  atque, 
in  Domini  area  consiituti,  exuri  paleasinexiinguibili 
igne  conspicitis  ^ ;  ipsi,  ut  tritici  grana  purgaia  ct 
frumenia  pretlosa ,  jam  purgaii  et  conditi ,  hospi- 
LECTIONES  VAR1ANTES. 

K  Speranles  Bod.  i.  Yat.  Thu.  C^rb. 

h  Subtrahitls  Bod.  1.  Thu.  Fo$$.  Corb. 

i  Manens  in  praeliis  Lam. 

i  Pensalis  1^0(1. 1.  Thu. 
C      k  Perspicilis  Bod.  i.  Corb. 


bent' scriptum  nomen  Fabii.  Hujus  porro  Celerini 
epistola  ad  Lucianum  extat  infra  inter  epistolas  sancti 
Cypriani.  Vide  notasad  Epistolam  xxxiv. 

Alterius  Celerini,  qui  pater  erat  Ageruchise ,  me- 
minit  sanctus  Hieronymus  in  episiola  ad  A^^rtc- 
chiam ;  alierius  inscriptio  vetus  ,  ediia  a  Reinesio , 
pag.  461.  Celeriiii  prxtoris  nomen  extat  in  historia 
p^assionis  sanciorum  Chrysanthi  et  Dariae  apud  Su- 
rium.  tom.  v. 

Vos  in  illo.  Ruricius ,  lib.  n,  epist.  32  :  Frater  et 
compresbyler  noster  Capillulus  dupliciier  hac  vice  nobis 
gratus  apparuit^  dum  el  ip$e  nobis  jamdiu  desideratus 
ouunity  el  quamdam  vestri  prtesenliam  per  vestras  lit- 
teras  reprcesentat 


Mora  ipsa  passionis,  Codices  Fuxensis  et  Eligianus, 
hora  ipsa.  Corbeiensis  ,  ad  horam  ipsam, 

Non  trahitis,  Codex  Carnotensis,  subtrahitis. 

II. —  Bonoris  annui.  Velus  Remigianus,  annuo  cla" 
ritatis  honore. 

Signata  est.  Codex  sancii  Arnulphl ,  signatur.      '^ 

Horribiles  cteteris.  Codex  Carnotensis ,  carceris  vel 
cwteris. 

Mensium.  Vetcres  libri  habe.nt  mensuum.  Qiio 
etiam  modo  sacpe  scriptum  vidi  in  vetusiis  exempla- 
ribus  manuscriplis  aliorum  velerum  scripioruin. 
Ife/t^ttm  vero  pro  m^nsiiiim  frequenter  scripuim  cst 
in  Codice  Theodosiano.  Mensum  i|Uoque  lcgiiiir  apud 
A.  Gellium,  lib.  i,  cap.  25.  Vide  annoiationcs  Dioiiysii 


Omamenta.  Ita  Rigaltius  ,  propterea  reprehensus  r^  Lainbini  in  secundam  Verrinam  Ciceronis 


III  editione  Anglicana.  Et  tamen  auciorem  hujus 
lectionis  liabuit  editionein  Manulianam ,  in  qua  ita 
scripturo  est ,  eique  scrtpiurx  conscnliunt  novem 
vetera  exemplaria.  Saiie  vox  hortamento,  quam  prae- 
ferunt  veteres  ediiiones  et  dec<^m  iiem  vetera  exem- 
plaria  ,  bona  esse  potest.  lllam  ergo  praeiulit  Rein- 
harlus.  AdjuVarl  autem  potest  ex  hoc  loco  libri  de 
Lapsis  (  pag.  183 )  :  Episcopi  plurimi ,  quos  et  horta- 
mento  esse  oportel  cceteris  et  exemplo. 

In  secessu.  Diio  libri  veteres  habent  in  secreto  , 
qnod  videtur  melius.  Et  tamcn  mutare  noluimus  , 
quia  omnes  fere  libn  veteres  et  omnes  editiones  ha- 
Dent  in  secesm. 

A  Domno  (aventiam.  Codices  Carnolensis  ct  Rec- 
ccnsis  habenr  Domini  favenliam.  Feslus  :  Faventia 
bonam  orationem  significat.  Accius  Oenom. ,  apud 
Nonium  Marcellum  :  Omnibus  faustis  acceptam  ha* 
beani  faventiam.  Sic  enim  recte  hunc  locum  emenda- 
Tit  Hadrianus  Juiiius. 

Spirantes.  Codex  Carnotensis ,  sperantcs  :  Meiensis 
sancli  Arnulphi ,  spirantes  vel  spcranles. 

PATROt,   IV.   S.   GVPRUN. 


Hibernum.  Antea  edilum  erat  tempus  hibernum.  Ego 
sustuli  vocem  tempus ,  quia  plerique  codices  il- 
lam  non  habent,  ideoque  videtur  esse  ex  glossemaic 
et  quia  antiqui  di^ebant  hibernum  tantum.  Seneci 
Epist.  XV  :  Vna  Hannibalem  hibema  soherunt.  Tcr- 
tullianus  ,  lib.  i  adversus  Marcionem  :  Totus  annus 
hibernum  est.  Sunt  etiam  alia  exempla.  Sed  ista 
sufficiunt.  Vide  notas  ad  Capitularia,  pag.  ii85. 

Pensabitis.  Codex  saiicti  Arnulphi,  pensatis.  Quod 
videtur  melius. 

Aderant.  Ita  plerique  libri  veteres.  In  quinque  ta- 
men  et  in  antiquis  ediiionibus  scriptum  est  adhcne* 
bant.  Morelliiis  eddidit  adhcerent. 

Metistis.  Codices  Carnotensis  et  sancti  Arniilphi , 
melitis. 

Purgati.  Veteres  editiones,  etiam  Erasmica  etMa- 
nuliana  ,  praeferunt  probati.  Iia.  etiam  multi  vete- 
res  libri.  Pamelius  maluit  purgati,  nullum  tamen 
veterem  librum  lauda^s.  Nos  secuti  sumus  illius 
emendationem ,  quia  credidlmus  illam  esse  bonam , 
eamque  confirmataro  vidimus  auctoritate^liquoruoi 

Digiti9edbyGOOgle 


207      ,  [  DIVI  CYPRUNI  m 

tiumcaroeris  Iiorreom  compuialis.Nec  deest  auiumno  A  pnecepta  et  Ghristi  prtftmia  eogitantiir  1  Yolunlas  est 


ad  munera  fungenda  temporis  ^  gratia  spiritalis.  Yin- 
demia  foris  premilur,  et  profulura  poculis  intor- 
cularibus  uva  calcaiur.  Yos  dc  Domini  vinca  pingue^ 
racemi,  et  jam  maturis  fructibus  botri ,  pressurx  sse- 
cularis  infestatione  calcaii,  lorcular  veslrum  car- 
cere  torquente  sentitis,  et  vini  vice  sanguincm 
funditis;  ad  passionis  loleraniiam  forles,  roartyrii 
poculum  iibenier  hauriiis.  Sic  npud  servos  Dei 
annus  evolvilur ;  sic  spiritalil)us  merilis  ei  coelestibus 
prsemiis  temporum  vicissitudo  celebratur. 

III.  Beati  saiis  qni,  ex  vobis  per  hoec  gloriarum  ve- 
stigia  commeantes,  jam  de  saecuio  recesserunt ,  con- 
fectoque  itinere  virlutis  ac  fidei ,  ad  complexum  et 
osculum  Domini »  Domino  ipso  gaudenie ,  venerunt. 
Sed  el  vestra  non  minor  gloria,  qui  adhuc  in  ccrta* 
min^  coDStituti  et  oomitum  glorias  ^  secuturi,  pu- 
gnam  diu  geriiis,  immoiaque  et  inconcussa  flde 
stabiles  quotidie  spectaculum  Deo  vestris  virtuiibus 
cxhibelis.  Quo  longior  vestra  pugna  « ,  hoc  coroita 
**sublimior.  Agon  unus,  scd  multiplici  praeliorum  nu- 
merositate  congestul  Famem  vincitis  et  sitirn  sper- 
nitift,  et  squalorem  carceris  ac  receptaculi  poena- 
lis  horrorem  roboris  vigore  calcatis.  Poena  illic  sub- 
igitur  ,  cruclatus  obteritur,  nec  mors  metuiiur  ,  sed 
optatur;  qux  sciiicet  immortalitatis  pracmio  vincl- 
<ur,  ut  vitx  aeterniiate  qui  vieerit  eoronetur  ^.  Qui 
nunc  in  vobis  animus ,  quam  sublimc,  quam  capax 
pectus ,  ubi  talia  et  lanla  volvunlur,  ubi  noii  nisi  Dci 


illic  tantum  Dei ;  et  in  carne  adhuc  licet  vobis  poaitis, 
vila  jam  vivitur  non  prsesentis  sseculi ,  sed  futnri. 

lY.  Nuncest,  fratres  ehariSsimi,  ut  memores  mei 
sitis,  ut  inter  magnas  atque  divinas  cogitationcs  ve« 
stras  nos  quoque  animo  ac  menle  volvatis,  simque  in 
precibus  et  orationibus  vestris  cum  vox  llla,  puriflca- 
tione  confessionis  illustrts  et  jugi  honoris  siii  tenore 
laiidabilis,  ad  Dei  aures  penetrai,  et  aperto  sibi  ecelo, 
de  his  subacii  mundi  partibus  ad  superna  iransniissa, 
impetrat  de  Domini  bonitate  quod  postulat.  Quid 
enini  peliiis  de  indulgontia  Domini  quod  non  im- 
petrare  mereamini,  qui  aic  Domini  mandata  servattis 
qui  evangelicam  disciplinam  sibcero  fldei  vigore 
tenuistis,  qiii  incorrupto  lionerc  virtalls  cum  prsece- 
B  ptis  Domini  et  cum  Apostolis  ^ufl  foHiter  alantes^ 
nuUniem  multorum  ndem  nMrtyrii  vestri  veritate 
solidastis?  Yere  Evangclii  testes  et  vere  roartyret 
Chrlsii,  radicibus  ejus  innixi ,  super  petmm  robosia 
roole  ®  fundali,  disciplinam  eum  virtnte  jmixistis, 
ad  limorem  Dei  caelero»  provocastis,  martyria  vcstra 
cxcmpla  fecisiis.  Opto  vos,  fortissimi  ac  beaiissiml 
fratrcs,  semper  bene  valere  et  nosti^i  meminiase. 
EPISTOLA  XVI. 

(Pamel.,  xv«.  Rigalt.,  Bahn..  Paris.,  xn.  OiOli.i  Lips. 
xxin.) 

CONFESSOROIi  AD  CYPRIANUM. 

Argumentum.  — Libellus  marlyrum  nomine  a  Littiano 
scripius. 


Universi    confessores    Cypriano    Papae  salutem. 
LECTIONES  YARIANTES. 
;  '^l^^^JUn.  Etcr.  ,0. 1. 2.  G  .^Sareta,^^^^  m.  n.  THu.  Foss.  Cor,. 

^  Super  peU»  rohtisiaia  roolem  Bod.  5. 
STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


•  Gonfessio  Thu.  Bod.  1. 


veterum  librorum. 

Toreular  vesirum.  Ita  legi  in  octo  codicibns  an- 
liquis.  At  velercs  editiones  anie  Paineliauam  el 
novem  vetera  exemplaria  habeni  noslrum,  Noslra 
cdiiio  est  mclior. 

Torquenie  sentitii,  Hanc  leciioiiem  repori  in  omni- 
bus  libris  antiquis  el  in  omnibus  ediiionibus ,  nisi 
qiiod  codex  Turonensis  habei  fudisiis  prb  sentiiis. 
Nesck)  porro  unde  Bigaltiiis  8umf)sit  id  quod  est  in 
ejus  edilione,  ubi  legitur  torquenles  tantuin.  ^^*  Puio 
tamen  eum  in  hunc  erroiem  induciom  fuisse  cx 
codicc  Corbeiensi,  in  quo  omissa  est  per  inciiriam 


num,  lib.iv,  cap.  i3,  aii  Chrlstianos  animartl  JKmerc 
pro  Deo  suo  et  mortem  libenter  amplecil.  Yide  Lnci- 
fcrum  Calaritanum  in  Ifbro  ad  Censtantium  di  mo- 
riendo  pro  Dei  Filio. 

lY.—/>c Dommi «romtote.HiEfceslIeCfioomnlftm  edf- 
lionum  quse  prodierunt  anie  cain  quoe  fcji  Rlgallil, 
qni  istic  posuit  voluntaie,  Accepit  autem  hanc  lectlo- 
nem  ex  anttqiio  codice  mon;«sierU  saiiCti  HemlgK 
Remensis,  ex  Corbeiensi  et  ex  Fnxensl  :  tisus  e$i 
eniiii  Ijis  tribus  exemplaribus.  Badem  exstat  in  Tu- 
roncnsi.  Boiiam ,  qiiic  iiosira  est,   cxlilbent  onHtes 

— -.  --.     -.  -, -r--  .■.-"..«...      ferereliqui  vctcres  lilwi ,  eilam  ii  auos  edliid  Ahjfli- 

Iibrarii  vox  ien/i//s.  Nam  c^tera  sunl  p.ria.  Miror  j^  can:t  commemorai.  Et  iamen  Angli  retinu6fHftt^n 

.nutem   Anglos  praetulisse  ediiionem  Rigaltii,   qu;e      >-.-  ».     '^*     ^     \  '" 

ol>scuritatem  inducii  in  hoc  loco.  Yctiis ,  quu:  iiosira 
cst«  plana  est  et  minime  difficilis  intelleciu. 

III. —  Comitum.  In  quibusdam  velustls  eodicibus 
scriptum  est  militum,  quatn  leclionem  non  proi)o.  Illam 
ulTero  lantum  ui  interdum  proferam  aliqua  exempla 
llcentise  veterum  librariorura. 

Vestra  pugna.  Hxc  est ,  ut  opinor ,  vera  lectio 
htijus  loci,  quam  el  vctcres  editiones  ei  plures  opiimi 
iibri  conlirmani.  Alia ,  qitas  sequitur,  videLur  es»e  ex 
glosscmate.  In  qnibusdam  ttaqHe  codicibus  legiiur , 
vestra  confessio  vel  pngna,  Morcllli  cditio  babet  veslra 
confesno  tantnm.'  Eani  tectiODfem  adjuvant  ea  qune 
dicuntur  paulo  anlc  :  Bealum  facit  prima  cl  una 
confeaio, 

Sttbigitur,  Codrces  Cafnoiensis  et  saneti  Arnulphi 
Bttbiicitur, 

Nec  mors  metuitur,  Tcrlullianus  in  Kliro  de  Spe* 
ctncuiis  ail  Christianos  esse  expedituni  morli  gcnus, 
A«toninus  Pios  in  rescriplo  ad  Asianos,  »pu<l  Uuli« 


conicxtu  leciionem  quam  non  esse  bonam  osteiidHnt 
eiiam  scqueniia.  Duo  libri  veicrespraBferuni  p*eto/e. 

De  indulgentia  Domini,  In  eodicO  TuroAen^  et 
in  Corbeiensi  legitur,  de  indulgentia  et  Domini  $oM«- 
tale  qnod  non  impetrare,  Yide  mrtas  nostras  ad  caput 
56  Laciantii  de  Mortibus  PersecMorum, 

Evangeticam  disciplinam.  Anto  editioaem  IfftfitH 
tiaiiam  legebalur  evangdieam  Piam.  9ed  baiic  Kfe- 
lionem  in  nulio  oorum  veterum  codtcum  repcH  qui- 
bus  usus  sum.  Et  tamen  ea  ptacuit  Moreilio. 

Epist.  XVI.  —  Istiiis  cpistol«,  q«»  prfmifii 
prodiit  in  editione  Manuliana,  habui  due  tetefa 
exemplarla ,  unum  e  bibliotheca  inea ,  altud  ex  ufbe 
Graiianopolilana.  Angli  uuHuin  laud»(H  prater  Ye- 
roneiise,  id  esi,  ut  puto,  editionem  Manutianam ,  utl 
Rigaltius  quandoque  laudai  codicem  Yeronensem  pro 
ediiione  Manutiana.  Recte,  nt  opinor;  nam  mihi 
coiisiai  cos  qui  ediiioneni  ilkim  adorn«rouit  usos 
iriiBsc  codice  Yeroncnsi. 


Cypriano  papw.   Codex    mens^ 

Digitized'by 


Mtnu* 


2M  EPISV0L4  XVtL  ^^ 

Scias  nos  unlvcrsis  de  quibus  apud  le  °  raio  con-  A^^^ones  mos  {Isa,  livi,  2)?  HiKi  Cttm  debeanMis 


omnes  csse  ^,  uun  modo  ^  hujusmodl  iUi  esse  de- 
beiH  quibus  laboraiidum  est  ut,  poBt  gravem  laf^aum, 
vera  pcenilenlia  ei  LuniiJUate  tota  promereri  DottUMini 
possiut.  Legi  aulem  et  uoiversorum  coa&ssorum  lit- 
teras»  quas  voluerum  per  me  coUegis  omnibus*''  inaO' 
tescere  et  ad  eot  pacem  a  $e  da(aio  pervenice  de 
quibus  ipud  nos  ralio  constiierit  quid  post  commis- 
8uni  cgcrinl.  Quae  res  cum  omnium  nostrum  consi- 
lium  el  sententiam  etspectet  «^,  pfsejudicare  ego  ct 
soli  mibi  rem  communem  vindicare  uon  audco.  Ct 
ideo  instetur  inlerim  epistolis  quas  ad  vos  proxime 
feceram ,  quarum  exemplum  collegis  quoque  muliis 
j^m  niisi ;  qui  rescrlpscrunt  «  placere  sibi  quod  sta* 
tuimus,  nec  ab  eo  reoedeH4um  esse  doneci  piiee  nobis 
a  Domino  redditai  in  unum  conveiure  et  siugulorum 
Cyprianus  presbyteris  et  diaconibus  fratribus  sa-  causas  exarainare  possimus.  Sed  et  quid  mihi  Caldo- 
luiem.  Dominus  loquilur  et  diclt :  Super  quem  re-  i^>"s  collega  meus  scripserit  quidque  ego  ei  rescri- 
tpiciam,  nisi  super  humilem  et  quieium,  et  irementem     pserim  ut  sciretis,  ulriusque  episto!»  exemplum  lit- 


fttiierit  quid  post  commissum  egerinti  dedisse  p»- 
ccm ,  et  bnnc  formam  pcr  te  ct  aliis  episcopis  iuno- 
tcsccre  voluimuB.  Oplamus  te  cum  sanotis  mariyilbus 
paccm  babere^  Praesefilc  de  clero  et  exoreisia  ei  iec- 
tore,  Lucianus  scripsit. 

EPtSTOLA  XVII. 

(Erasm.,  m^  i9.Pain^.«  xxm.  RigaH.,  B«l^.,Paris.,  xvb, 
Oxon.y  Lips.,  XXVI.) 

hh  PR£$BYTEllOS   ET  DIACONOS ,     BE    PRIICEDENTI    ET 
nVABUS  SEQtJENTlBUS  EPISTOLIS. 

JtnGOMffNTCH.    —  Nnlla   rmUf  kabenda    HbeUarum 
martyrumf  anie  paeem  Eeclesite  redditam. 


LfiCTIONES  VARIANTEft. 


«  Ad  te  Yer. 

l>  Esse  hujusmodi  Lam.  Ebor.  NC.  3. 

^  Tum  magis  Bod.  i.  MamU.  tuac  maxime  Seap. 


d  Speetal  JV.  A.  Mmm.  Etpwm  0%m.  BdUz.  Jjtps. 
«  Perseripaeruai  MamU.  ■ 


StePH.  DALUZII  NOTiE. 


tiana,  Papatl.  Sic  eiiam  legebat  Laiinus  Latmius  i" 
libHs  snis  vetcribus.  Tidc  lom.  iv  Anatectorum  Mabil- 
iortii,  pag.  101.  Sic  Thomati  pro  Tbonue  in  collatione 
cum  Severianis,  et  Menati  pro  Menas  in  yetusiis 
codicibus  mss.  Liberaii.  Papre  nomen  olim  commune 
er;tt  omnibus  episcopis.  Posica  istnd  (tispHcuil  R(»- 
m.inis.  Qtrn  de  re  vide  qux  dicia  olim  a  nobis  suiit 
nd  Episiolam  8i  Lupl  rerrariensls,  el  Ludovicum 
Cxliutn  Rliodiginunr.  lib.  vi ,  cap.  43. 

Dedisse  pacem.  Vcl  hic  locus  ostenJit  errorcra 
Goiilarlii  scribenlis  mispiam  ncque  apud  Terluliia- 
nuin  neque  apud  Cyprianum  idvcniri  marlyres  pacem 
dcdisse  lapsis.  Prrctere:)  ex  episiola  Luciani  ad 
CcUninum  Ct  CX  epislola  istius  ad  Lucianwn  liquct 
Pntrium  el  cs^teros  in  carccre  constitiiios  dcdisse 
paceip  lapsis.  Ct  nota  est  lempesias  quie  orta  est  in 
Ccclcsla  Africana  qttia  Cyprianus  rccusabat  eis  dare 
paccm  quibus  concessa  erat  a  marlyribus.  TerluIIia- 
ntis  in  libro  de  PudicHia  :  Pacem  quidam  in  Ecclesla 
uon  habentes  a  martijribu^  in  carcere  exorare  consue- 
ternnt.yide  Henrlci  Valesii  notas  ad  tibruin  vi  tlistorim 
ecclesiasticce  Easebii,  cap.  42. 

Oplamus  te.  Angli  putarunt  verba  hxc  inlcrmi- 
lintiotletn  conlinerc ,  ita  nimirum  ul,  si.  haec  miiius 
pr:csiaret  Cynrianus ,  itinrtyres  cum  ipso  nou  com- 
niiinicarenl.  *•*  Quam  obscrvaiionem  ul  ccrlam  et 
minime  ambiguani  rcpclunt  in  observalionibus  ad 
Epistolam  txii,  quic  dala  est  ad  presbyieros  el 
diaconos  Roma:  consistentes.  At  ego  non  video  quo« 
n:tm  modo  excommunicalio  possit  his  vcrbis  iiuclligi. 
Videhant  Lticianus  ct  cxleri  quicuin  eo  eraiit  cou- 
fcssores  Cyprianum  se  prxbcre  admodum  difilcilem 
iii  rccipieiidis  lapsis  quibus  martyres  el  confessores, 
qiiorum  illi  magnam  in  boc  credebant  csse  auclo- 
riialcm ,  pacem  dederant,  quibus  Lucianus  et  caileri 
dcder?iuipaccm  iii  nomineniartyrum  elconfessorum, 
ti  x%re  ferehanl  duram  illam  aulistitis  sui  discipli- 
naiii ,  qu:Hu  praeter  aequuin  el  bonum  esse  pulabant. 
tlanc  ob  causam,  quia  S(5diiio  proptcrca  commota 
crat  in  quibu.tdam  oppidis  provincia;,  opiant  ei  scri- 
bcntcs  tii  pacem  habcai  cum  marlyribus,  ut  severi- 
tatem  misericordia  miiigcl,  sic  concordiam  et  paceia 


redintegrari  posse  iiiier  eum  et  marlyrcs  ac  plebem 
commoiam.  An  ideo  minantur  excoramunlcationera , 
si  eorum  desideriis  non  adquieseai  ?  Nou  ita  sane. 
C  Preces  sunt,  non  mandata,  necmmai.Aliud  esiopiarei 
allud  jubcre  ,  aliud  pcenara  uitentare.  Nenjo  sic  petit 
utminetur,  inquit  IiierOnymus  in  vita  Pauli  primi 
eremUiB.hm  Petrus  Veiierabills,  abhas  Cludiacensis, 
lib.  I ,  enist.  8  :  Piecibus  non  minis ,  obsequiis  non 
contumehiSy  sotet  quod  petitur  impelrcwi.  Sane  Cy- 

Erianusvehementer  admodum  conqueriiur  de  auidacia 
lUciani ,  non   lamen  propier  minas  excommuuica- 
lionis,  quarunl  ne  vcrbo  uiiidem  meminit,  s«d  quia, 

3uod  ei  miiiime  convcniebai  neque  liocbat,  pacera 
ederat  lapsis  in  noinine  martyrum  et  conressorum 
absque  ulla  intervcntione  auctorilalis  episcopi,  ct 
quia  se  vulgl  imperiii  auctorem  conslituerat,  quod 
eo  suasore  sediliones  niult;is  essc  facias  et  conflatas 
const.ibat.  Ilaec  est  Cypriani  conquestio  de  Luciauo. 
Qn«  quamvis  magna  et  jusla  foret,  ei  lamiyi  Cy- 
prianus  non  minatur  cxcominunicaiionem.  Yide  qu;e 
adnotamus  ad  Epistolam  xxx. 

Prmsente.  Haec  vox  decsl  in  libro  meo  vetere, 
^  nbl  locus  vacuus  relictus  est.  Iii  Graiianopoliiano 
^  scriplum  est  Prmterea.  Ediiio  Manutii  habel  presbyier, 
Ego  puto  ponendum  esse  prmsente  de  clero  et  exorci' 
sia  et  lectore,  ut  significare  voluerinl  coufessores 
cpistolam  script^i  esse  pr.-Kscniihiis  exorcisu  el  le- 
clore,  prwsente  pro  prceseniibus,  ui  apud  Plaulum  le- 

§isse  me  inemiiii  prassente  nobis.  Dicebant  aulem,  ut 
occt  Nonius  Marccllus,  absente  nobis  el  prwsente  no^ 
bis  pro  prmsentibus  et  absenlibus  nobis.  El  mox  alfert 
lociiin  Plauti  ex  Amphitryone.  Yide  etiam  in  verbo 
PrcBsente  et  Salmasium  ad  scriptores  kistori»  AtigU' 
stm,  pag.  91. 

Lucianus.  A  quo  scripiam  osse  banc  episiolam  do- 
cet  Cyprianus  Epist.  xxii. 

Epist.  xvii.  —  Pamelius ,  in  aunotationibns  td 
episiolam  xxi,  noiat  istam  esse  fietiiiam.  Non  possum 
auiem  divinare  quibus  rationibus  permotus  ila  6e<t- 
serit. 

Senienliam  exspeciet,  Melius  in  codice  Carnotensi 


spectet.  Atque  ita  posuiasem  nl  coaiceni4I«ni  ,  qjii 

Digitized  by  VjOOQIC 


471  DIYI  CYPRLVNl  «2 

leris  meis  junxi.  Quod  lotum  pelo  fraiiibus  nosiris  A     adeo  anlcquam  m  exsiiium  proficiicerenlur,  pacem 
legalis ,  ul  magis  ac  magis  ad  palientiam  conipo 


nantur,  nec  delicio  proprio  adjiciant  adlmc  aliud 
delictum ,  dum  nec  uobis  nec  Evangelio  Tolunt  ser- 
vire,  nec  secundum  universorum  confcssorum  lit« 
tcras  causas  suas  ezaminari  permittunt.  Opto  vos, 
fratres  charissimi,  semper  bene  valere  et  nostri  me- 
minisse.  Fralerniiatem  universam  salulatc.  Yaiete. 

,;>.;.:  EPISTOLA  XVIII. 

(Pamel.,  xix.  Rigalt.,  Baluz.,  Paris.,  xvm.  Oxon.,  Lips. 

XXIV.) 
CALDONIl  AD  CVPR1ANUM. 

Argumentuii.  —  Cum  lapsorum  quidam^     nova   «r- 


pelerent^  consuUt  Cyprianum  Caldonius  an  pax  iltit 

danda  foret, 

Cypriano  et  compresbyteris  Carlhagini  consis« 
lentibus  Caldonius  salutem.  Necessitas  temporuni 
facit  ut  non  temere  pacem  demus.  Sed  oporiebat 
vobisscribere,  quoniam  ii  qui,  posleaquam  sacrifica- 
verunt,  iierato  lenli,  extorres  sunl  facti.  Yidea- 
tur  ergo  mibi  abluissc  prius  delicium  dum  posses- 
siones  et  domos  dimiliunt,  et  poeniienliam  agentes 
Christum  sequuntur.  Ergo  Feiix ,  qui  presbylerium 
submiaistrabat  sub  Decimo,  proximus  mihi  vincu- 
lis  ( plenius  cognovi  eumdem  Felicem),  Yictoria  « 
conjunx  ejus  ^  ei  Lucius  fideles  extorres  facli  re-^ 
liquerunl  possessiones,  quas  nunc  fiscus  tcnet.  Sed 


genie  persecntionef  Christum  confessi  essent  atque  B  ei  miilier  nomine  Bona,  quae  tracta  cst  a  marito 

LECTIOiNES  YARI.\NTES. 


^  Proximus  mihi  vinclis  Bod,  i . 


^  Conjux  ejus  Oxon,  JAps. 
STEPH.  BALUZU  NOTiE. 


sero  venit  in  manus  meas,  habuissem  eo  tempore  quo 
epistola  ista  excudebatur. 

Patientiam.  Hanc  lectionem  non  inveni  nisi  in  duo- 
bus  iibris  veieribus.  Alii  et  veieres  ediliones  pr»- 
ferunt  pomitentiam.  Utraque  leclio  potest  essc  bonn. 
llaque  nihil  mutare  volui.  Nam  persypc  in  anliquis 
codicibus  manuscriplis  vidi  patienliam  posilam  pro 

}}omtentia  et  e  converso.  Pamelius  praetulit  ultimam 
eciionem.  Ea  placuit  etiam  Reinharto. 

Deiicto  proprio.  Codex  Carnotensis  babet  priori. 
Recte.  Et  ita  reponendum  est. 
Dum  nec  nolns.  Hanc  lectionem  improbat  Gro- 


novius,  cap.  14  observalionum  suarum  in  Scriptoribus  ^  tyris. 


eadtm  vespera  tentuma  Judcsis,  Recie.  Nam  in  Evan- 
gelio  Maithxi  scripium  esi  Jiidxos  mnnus  injecissc  in 
Jesum  et  tenuisse  eum.  Hinc  in  aciis  sancti  Savini 
episcopi  ct  martyris ,  in  libro  ii  misceilaneorum  no- 
trorum,  pag.  47,  Blaximianus  Aug.  ait  :  Tamen,  pa- 
tres  conscripti ,  concedam  facultatem  ut  ubicumque  in- 
venti  fuerinl  Clmstiain,  teneantur  a  prasfecto.  Apud 
Animianum  Marcellinum,  lib.  xvi,  sed  fastus  barbari- 
cus  ridens^  tenlis  legalis  adusque  perfectum  opus  ca- 
strorum.  Antoninits  Constantiniensis  in  cpisiola  con* 
solatoria  ad  Arcadium  :  Ecce  pro  hominetentus  es. 
Yide  acta  passionis  sancti  Siephani  papae  et  mar- 


tcctenastimy  aiens  hunc  fastum  numquam  fuisse  bea- 
tissiroi  Cypriani,  ut  nolle  sibi  quemquani,  non  solnm 
iilos,  servire  quereretur.  Ego  puto  banc  observaiio- 
nem  fulsam  esse  et  Pamelium  frustra  vapulare  a 
Gronovio  in  editionc  Iiujus  loci.  Pamelius  eiiim  non 
fuit  prirousqui  iia  scripserit,  cum  profiieatur  se  ex- 
pressisse  editioiies  Mnnutii  et  Morellii.  Ipse  Cypria- 
nus  ait  inEpistoIa  xxlViii,  nec  loci  mei  honore  motus. 
Sunt  etiam  alia  loca  in  quibus  commemorat  suam 
dignitaiem  et  auctoritatem  ut  episcopiis. 

*'^  Epist.  XVIII.  —  Prima  edilio  istius  epislolx 
prodiit  ex  typographia  Manutli.  In  iiullo  autem  eo- 
rum  veterum  exeinplarium  quibus  uior  illam  re- 
peri  nisi  in  uno  meo ,  in  Graiianopolitano  el  in  eo 
quod  habui  ex  monasierio  Remensi  saiicti  Dionysii. 
Angli  unum  habucruni  ex  biblioiheca  Bodleiana.  Pa- 
melius  nullum  habuisse  videlur,  nequc  Higallius. 

Caldonii  ad  Cyprianum.  Hanc  inscriptioncm,  quae 
certa  esl,  addidi  ex  libro  meo. 

Temporum.  Ita  codices  Rcmensis  ct  Bodleianus, 
quibus  consentiunt  cdiliones  iManulii  et  Rignllii.  At 
Morelliana  et  Anglicann  prxrerunt  t^mporis.  Qux  le- 
ctio  reperitur  etiam  in  libro  meo  et  in  Gratianopoii- 
tano. 

7/era(o  tenti.  Sic  emendavimus ,  repii^nnniibus 
licet  antiquis  codicibus  et  editionibus.  Etncndatio 
cerLi  est.  NametCcIerinus,  pag.  28,dicel  :  te  prono- 
mine  Domini  nostri  Jentum,  et  Liicianiis,  pag.  50: 
iterato  reclusi  sumus.  Sunt  eiiam  alia  loca  his  hiniilla 
in  lncubraiionibusCypriani.  Siilpitius  Scvenis,  Dial.  i, 
cnp.  14  :  tentus  in  vinculis.  Rufinas,  lib.  s  Uist.ec£L% 
cap.  16 :  Quis  eorum  pro  nomine  Domini  tcntns  non 
est  ?  Gesta  pontificalia  edita  ab  Kmmonuele  Schel- 
straio,  pag.  451,  tentus  a  Maximiano.  Hieronynuis  in 
epistola  ad  LitciafiiimBoeiicuui :  Adotescens  ilie  qui 
opertits  syndone  sequebatur  Jefunu  quia  tentus  fuerat 
a  ministru,  terrenum  abjiciens  operimentum  nuduseva- 
sit,  Rhabaniis  in  iibro  tie  Computo,  cap.  64 :  Dominum 


Presbyterium  subministrabat.  Quamvis  alii  aliter 
sentiant,  ego  pulo  lueliorem  esse  opinionem  Pamelii 
censeniis  illic  inlelligi  hunc  Felicem  vices  cxercuisse 
Dccimi  in  ecclesia  ciijus  cura  commissa  erat  Dccimo, 
qui,  atit  extorris  aul  lenlus  in  carcerc,  non  poterat 
exequi  minisierium  suum. 

Proximus  mihi  vincutis.  Hanc  lcclionem,  quam  pnfi- 
fert  cdilio  Morellii,  quam  prseferuni  ctiam  antiqui 
codices,  revocari  debere  visuin  est.  Esl  enim  optima. 
Aiia,  quae  habet  vicinus  pro  vinculis^  iion  potest  esse 
bona. 

Feiix  et  Victoria.  Yetiis  Kalendarium  ecclesiae  Car- 
thaginensis  editum  a  Mabillonio  :  V  idus  feb.  san- 
ctorum  Felicis,  Victoris  et  Januarii. 

Extorres.  Godex  Dionysianus  et  meus  hnbent  ex* 
torrentes.  In  eodem  codice  meo  scriptum  est  extor- 
rentes  in  episiola  20,  pag.  29,  et  de  extorrentibus  in 
epislola  59,  pag.  52.  Quo  etiam  modoposilum  estin 
j)  editione  Manutiana.  Ita  eliam  habuisse  codicem  Yc- 
ronensem  hinc  colligo  quod  in  variis  lcclionibus  cx 
codice  illodescriptis,  in  marginc  exemplarismei  edi- 
tionis  Manutiaiise  nuila  varia  lectio  apposiia  esi  ad 
haiic  epistolam.  Extorris  porro  esl  qui  exlra  patrium 
solum  ei  terram  pairiam  Cjectus  esi.  Cyprianus  in 
libro  de  LapsiSf  pag.  184  :  Reiinquenda  erat  patria  et 
patrimonii  facienda  jactura.  Yide  Baronium  ad  aii- 
num  25,  et  in  annotalionibus  ad  martyrologium  Ro- 
manum  die  secunda  januarii.  Yide  etiam  Glossarium 
latinum  Cangii. 

Sed  et  mulier.  Editio  Morelliana,  sed  et  seu  per  se 
aut  per  eosdem  niulier  nomine  i^ona.  Codex  Remensis, 
sedetsuperse  opera  eadem  muiier  nominelbono.  Bodleia- 
nu8,  sed  et  super  se  et  pro  codcm.  Gralianopoiklanus, 
sed  et  superest  aut  eodem,  Meus,  sed  et  super  se  opere 
eadem  mutier  nomine  Bono.  Alterius  Bon»  meutio  cst 
in  inartyrologio  Romano  die  24  aprilis.  Scd  ilia  ciat 
Remcnsis.  Aliera  vero  Bona,  cnjus  mentionem  Tacit 
PetrusdeNalalibuK,  lib.  vni,  cap.  71^ati£gyptiaca^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


275 


EPISTOLA  XX. 


m 


ad  sacrificandum ,  quae  conscleniia  non  commissi ,  A  virlule  deleverint ,  jaccre  ullra  sub  diabolo  quasi 


scd  qoia  lenenles  ^  manus  ejus  ipsi  saeriricave- 
runl,  coepit  ^»  dicere  conlra ,  Non  fcci ,  vos  fe- 
cistis;  sic  et  ipsa  cxlorris  facta  est.  Gum  ergo  ^ 
universi  pacem  petereni  dicenies :  Recuperavimus  fi- 
dem  quam  amiseramus,  pceniteniiam  agentes,  et 
Cliristum  publice  sumu:>  confessi ;  quamvis  mibi  vi- 
deantur  debere  pacem  accipere,  lamen  ad  consi- 
lium  vesirum  eos  dimisi ,  ne  videar  aiiquid  (emere 
prxsumere.  Si  quid  ergo  ex  communi  consilio  pia- 
cuerit,  scribite  mihi.  Salulate  noslros.  Vos  noslri. 
Opto  vos,  fratres  charissimi,  semper  bene  valere. 

"  LPISTOLA  XIX. 

(Erasm.,  ra,  20.  Pamel.,  xx.  Rigalt.,Baluz.,  Paris.,xix. 
OxoQ.,  Lips.,  XXV.) 

'       «  RB6P0NDET  CALDONIO. 

Argumentcm.  —  NihU  peculiare  agit  hac  epittola 
Cyprianus,  quam  quod  Caldonii  senlentiw  accedil,  iis 
nempe  lapsis  pacem  negandam  non  esse ,  qui  vera 
poenilentia  et  Christi  nominis  confessione  HUim  merue- 
Hnr,  atque  adeo  sibi  reddiderint. 

Cyprianus  Caldonio  fralri  salutem.  Accepimus  lit- 
f eras  tuas,  frnier  cbarissime ,  saiis  sobrias  ei  inie- 
gritatis  acfidei  picnas.Nec  miramur  si,  exerciiatus  et 
in  Scripluris  Dominicis  perilus,  caute  omnia  et  con- 
sullc  geras.  Recte  autem  sensisti  circa  imperiicn- 
dnm  fratribus  noslris  pncem ,  quam  sibi  ipsi  vcra 
poenitentia  et  Dominics  confessionis  gloria  reddid^ 


prostrati  non  debent  qui  exlorres  facti  et  bonis  suls 
omnibus  spoliati,  erexerunt  se  et  cum  Christo  stare 
coeperunt.  Atque  utinam  sic  et  caeteri  post  lapsum 
poeniientes  in  statum  prisiinum  ref(>rmentur !  quos 
nunc  urgentes  et  pacem  temere  atque  importune 
extorquentes  quomodo  disposuerimus  ut  scires,  li- 
brum  tibi  cum  epistolis  numero  quinque  misi,  quas 
ad  clerum  et  ad  plcbem  et  ad  mariyres  quoque 
et  confessores  feci ;  quae  epislolae  jam  plurimis  col- 
legis  noslrijs  missae  placuerunt,  ct  rescripserunt  se 
quoque  nobiscum  iu  eodem  consilio  secundum  catlA>- 
licam  fidem  stare.  Quod  ipsum  eliam  tu  ad  collegas 
nosiros  quos  potueris  transmitte  ^,  ut  apud  omnes 
unus  actus  et  una  consensio^  secundum  Domini  prae- 
B  cepta,  teneatur.  Opto  te,  frater  cbarissime,  semper 
bene  valere. 

EPISTOLA  XX. 

(Pamel.,  xxi.Rigalt,  Baloz.,  Paris.,  xx.Oxon.,Lips.,xxi.) 

CELERINI  AD  LDClANCni. 

Argomentdm.  —  Celerinus  pro  sororibus  suis  Romfe 
lapsis,  pacem  a  confessoribus  Carthaginiensibus  petit. 
I.  Celerinus  Luciano  salutem.  Ha^c  cum  tibi  scri- 
berem,  domine  fraier,  gaudens  el  tristis  eraw :  gaii- 
dens  eo  quod  audierim  te  pro  nomine  Domini  nosiri 
Jesu  Cliristi  salvaioris  nostri  tantum  et  illius  nomen 
penes  magisiralus  hnjus  mundi  confessum,  tristis 
auiem  in  eo  quod  ab  eo  ex  quo  le  deduxi ,  numquani 


runi,  sermonibus  snis  juslificaii,  quibus  se  ante  dam-  C  litteras  tuas  accipere  potui.  Et  nimc  modo  duplex 
iiaverant.  Cum  crgo  abluerint  omne  delictum,  et  mihl  tristiUa  incubuit,  quod,  cum  Montanum  fraireni 
maculam  prislinani,  assisienie  sibi  Domino  poliore      nostnim  communem  abs  le  de  carcere  ad  me  essc 

LECTIONES  VARIANTES. 


a  Sed  tenentes  Bod,  i . 
*>  Sic  ipsa  coepit  iJorf.  i. 


c  Cura  me  ergoBod.l.    •         „.,<,«>,. 
d  Transmiuere  Ar.  lam.  Eoar,  Boa»  1, 2.  NV.  i. 


STEPH,  BALUZn  NOTiE. 


mendosse,  monstrant  tamen  hanc  lectionem  esse  bo- 
nam.  Habent  enim  impertinentiam.  Remboltus,  imper' 


tilam. 


quse  alio  nomine  apud  suos  iEgyplios  Cordimunda 
vocabalur. 

Qu(B  conscientia.  Edilio  Manutii  et  codex  Remen- 
sis,  quce  conscientiam  non  ^*^  commint.  Morellius, 
quw  etiam  conscientia  non  commissi.  Sic  etiam  in  meo 
vetere.  Rigaltius ,  qum  conscienlia  non  commissi,  Co- 
dex  Gratianopolitanns ,  qum  conscienlia  non   com» 

^^^Sacrificaverunt.  Iia  editio  Morellii  et  codex  Re- n  AnVlVconlra,  rcjecta  Rigaliii  8«n|fnl>«' *"f^' 
niensis.  Sic  eiiam  legitur  iu  meo  el  iu  Graiianopoli-      tur  de  fascicujo  epjstolarum.  bea  ]>«;oiecio 


Maculam  pristinam.  Plerique  libri  veteres  el  edi- 
liones  habent  primflrw.  ... 

Potiore  viriute.  Nonnulli  codices  antiqui  praeferunt 


postertore. 
Ubrum. 


De  Lapsis, 


ut  interprelatur  Rigallius. 

interpretan- 

crrave- 


lano.  Alia;  ediliones  habenl  sacrificabant.  Et  postca 
additur  in  iisdem  codicibus  et  in  edilione  Morelliana, 
stc  ipse  ccepit  dicere. 

ConsHium.  Anlea  scriplum  crat  consultum.  Sed  hu- 
jus  vocis  nlia  cst  siKuiiicatio ,  videlicet  de  re  deli* 
berata.  Emcndalum  est  ex  manuscriptis. 

Videantur  debere.  h\  codice  Remensl ,  in  Gra- 
lianopolii4no  ct  in  meo  legllur  videantur  ac  debeant 
accipere.  Sic  eliam  cditio  Morelliuna. 
.  Salutate  noslros.  Angli  monent  legendum  esse 
vestros.  Qnne  conjeclura  videlur  esse  bona.  Verum 
ediiiones  et  scripti  libri  rcpugnani. 

Opto  vos.  Sic  reposuintus  ex  eodem  codice  Remen- 
si,  cum  antea  legcretur  :  Opto  vos  felicissimos  bene 
valere. 

Epist.  XIX.  —  Impertiendam.  Hanc  leclionem  re- 
peri  in  qiiatuordecim  cxemplaribus  anliquis.  Editio 
Spirensrs  et  vetus  Veneta ,  quamvis  sint  in  hoc  loco 


riint  Quippe  Cyprianus  npertissimedistinguit  Ijbruni 
ab  enisiolis,  librum  cum  epistolis  numero  quinque  misi. 

Epist  XX.  —  llanc  epistolam  primus  omniuni 
cdidii  Moreliius.  Posiea  Pamelius,  qui  faietur  sc 
nullum  vetus  illius  exemplar  habuisse ,  illam  recu- 
dit.  eamque  ex  ingenio  inlerdum  emendavit.  La- 
tinius  habuit  duo  vetera  illius  exemplaria,  et  iii 
eius  adnoiationibus  ad  Cyprianum,  pag  195,  aduota- 
lum  est  ilium  feliciter  emendasse  hanc  episiolam. 
Qnod  verum  non  est,  cum  difficile  admodum  sit  eaiii 
bene  emendare  ob  errores  qui  in  eam  irrepseruni  iii 
antiquis  exemplaribus.  Ego  dno  habui,  unum  ex  urbe 
Gratianopolilana,  aliud  ex  biblioiheca  mea.  Angli 
laudant  unum  Vaticanum  et  unum  Bodleianum.  Cerlc 
extat  hodiequein  Vaiicano(l99),  unoeonim,  ut  opi- 
nor,  qu»  Latinius  viderai. 

],2.Hujus  mundi.  Antea  legebatur  hufumodi,  nullo 
sensu.  AngU  prolulerunt  ^ramj^^t,^^^^^^ 


17^  M^  €¥i>ftlAia  27« 

TenUiruin  sciebtts  ,  de  sdlule  lut  vel  quid  peues  A     i<*  In  magna  tamen  (Nbula^iie  me  eonsiilulum 
le  agalur  mibi  non  signiicaYeris.  Se4  ^c  8o4el  *     seias  ^ » et,  ac  si  sis  mecum  pnesens,  sic  cbariiatis  pri- 


eoniiiigere  servls  ^i,  ma»me  eis  qul  in  con(essione 
Chrisii  suiil  consHluii.  Scio  emm  quomm  umisquis- 
que  jam  quae  suiH  sseciili  non  auendit,  quoniam  co- 
ronam  coeleslem  sper.at.  Ego  eniin  dixi  li>rlasse.ol>ii<- 
tum  le  esse  milH  scribere.  Nam,  ui  irbi  quoque 
de  inHmo  Uius  \ft\  fraler  d4car,  M  ^uero  ^  dignus 
Gderinus  andire ,  lamen  cuin  cssem  et  ego  in  tam 
florida  confes^one,  fraires  meos  Yeiustissimos  me- 
morabam,  et  oos  litlerk  meis  memoravi  ehariialem 
pristinam  eorum  penes  me  meosque  nunc  esse.  Peio 
lamen,  cbarissinie,  a  Domino  ut,  si  anie  criiore  ilto 
sancto  lavcris,  sl  prius  passus  fucris  pro  nomlne 
DoroiiH  iiostri  Jesu  Christi  quam  lUierae  meae  te  In 


siinae  remiuiscor  die  ac  nocte.^eus  soius  scit.  Ct 
ideo  peio  ut  annuas  desiderio  meo  et  mecum  doleas 
in  morte  sororis  meae ,  qua^  cecidlt  in  liac  vastailone 
a  Cliristo.  Sacrificavit  enim  et  exaceti>avit  Dofninum 
nostrum.  Quod  ih^s  manireslum  videtur.  Pro  cu- 
jus  factis  ego  in  hae  4ie  iaetitise  Pascbae  flens  die 
8C  nocte,  iii  cilicio  et  cinere  lacrymahundus  dtes  s 
cxegi  et  exigo  usque  in  bodiernum,  donec  auxf- 
iium  Domini  nostri  Jesu  Ctiris^  [subveniat]  et  pie- 
tas  per  te  vel  per  eos  domioos  meos  qui  coro- 
nati  fueriiU,  a  quiji)us  po^tuldtprus  es  ut  veniam 
habeant  nefanda  naufragia^^.  Memoratus  sum  enim  ^ 
eharitaits  Uue  pristime,  quod  am  omnibus  doleas 


hoc  mundo  apprehendant,  '^  vel  nunc  sl  appreliende-  s  pro  sororibus  nostris,  quas  et  tu   bene  nosti ,  id 


rini,  mihi  ad  lixc  rescribas.  Sic  coronet  le  «  cu« 
jus  nomen  confcssy^  ^s.Credp  enim  quooiam,  etsi  in 
hoc  mundo  nos  non  viderimus,  in  futuro  tamen  nos 
coram  Christo  i  eampledeinur.  P^  ut  sim  ^  dignus 
ct  cgo  coronari  f^  j^lH^^fo  f e§trf>. 


^  Et  hoc  solet  Q^' 

i>  Dicat  s\  fuero  impr,  AudirosP.  Salv. 

^  Sl  cqronetle.  ffit. 

*  Nos  coram  vel  cum  ChriMo  Bod,  Vqt. 

«  Per  te  sim /mpr. 


est  Numeria  et  Caodida ;  pro  i^ttinim  peccato,  quia 
pos  fratres  habent ,  d.ebemus  e^i^ubare^  Credo  enim 
Chri.sium  secundum  earum  pceniientiain  ci  opera, 
quae  penes  coilegas  nostros  fccerunt  exiorres,  qui  a 
vobis  veneruut ,  a  quibujs  ipsis  de  pperibus  eorum 
LECTIONES  VARIANTES. 

'  Magiia  constitutom  scias  Impr.- 
S  Lacrymahundos  dies  Val. 

h  A  q^uibiis  itosUii^nduQi  esi  ut  subveuerit  tam  ne&ndQ 
naiifrngio  Vat.  Subvcnial  tam  nefaudo  f.ips. 
i  Memor  sum  enim  Valic. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


au|efn  |4finius  jllani  ej^^jre  \f)  suis  (C^emplfiribu? 
ctiam  legitgr  in  yneo  ct  in  Gratianopoliiano. 

Sciebas.  Cum  hrcc  lectio  habeatur  hi  editioni- 
hus  Morellii,  Pamelii  ei  Bigaliij,  (qm  eMiim  ip  co- 
dice  V.ifjcano,  eoi)Ornici|^  autem  |)l.am  dpo  veiera 
cxci)ipiana  quibus  ulor,  tanier.clsi  in  nioo  scripium 
sit  per  crrorem  sciebam,  Augli  lamoii  malucrunt 
scribas.  At  si  .illcmlissentCelerinum  de  Ltjctmiq  (:qi\- 
queri  quod  ad  se  non  scripseril  pcr  Moiiiaiium,  quem 
scicbnt  ad  sc  esse  vcniuriim,  aliler  sensii>.scn|.  Iia- 
quc  f  eriiim  est  eam  lectioncm  quaiii  nos  reiinuimus 
esse  bonam. 

Sum  tit  tibi.  RepnTsenlavimiis  istic  lcciionein 
veieruin  lihroinm  et  cdiiionum*  AngU  cx  ingenip, 
nuliuin  eniiii  vctusexeinplsrpiiant,§cri|i$erflHt :  ^am 
vt  tum  quoque  de  iufiiuo  tuo  vel  [ratre  dicam^  si  [i^ero 
digms;  Ceierinus  audirethr.  Sano  LalinJMS,  cuip  iii 
codire  V.iiicino  scriniuiii  vidcrel  Mt  p^t  ip  meg  et  iii 
vulg:itis  cdjtioiiibus,  legeudMm  Pjsp^uer^t  fpfme  lUi 
ab  Aiigiis  cxcusum  est.  lu  Cratiaiiopolilqup  §criptl|m 
est  Qbrtlum  esse  te  mihi  scribere^  ut  m  qapqu^  (l^  W,P"io 


I^a  rum  Celerini  mentio  facta  fuerit  antea.  Vera  ilaque, 
p  ut  ego  quidem  arbitror,  ac  genuina  hiijus  loci  sen- 
^  teiitia  h.-ec  est.  Conquestus  erat  Ceierinus  de  negli- 
ffeiiti*  Lujciaiu  in  scribendo,  qui  lameneisi  sciret 
Jlonlanuq)  venigrmn  ad  sc  esse»  nihil  per  cuin  scri- 
pscrat  de  salule  sua  vcl  quid  apud  eum  ngenuur. 
Nuiic  vero  pelit  ul,  si  .'^nte  Lucianus  spi.^-iiuni  effudc- 
rit  auaiM  hx*  littcru^  pcrveaiant  ad  ca  lor^  in  quilius 
habftabat,  nibil  rescribat,  rescribat  lamen  si  adliuc 
supersles  fuetit  ciini  ilhe  hiic  parvcuerint. 

l\.—Jn  lcBtitia  Pascha.  CodCxGrallanopolilaiuis.  in 
hpc  (iie  Ifetiiice.  Cassiodonis,  lib.  i  v,  Epist.  42 :  Marciaui 
atque  Maximi  uos  querela  pulsavit  cum  paschaltbm 
fii^bif^  pat^ni  luetiff  psmi  vukere  mmti  el  in  ip$o 
laililiw  temporey  cic. 

Paschte.  \m  scrihehant  anih|ui.  Tertulli.inns  in  )i- 
hro  de  Corona  :  Kadem  immunitate  a  die  Pascha:  in 
Pentecosien  vsque  gaudemus.  Idem,  lib.  ii  ad  uxo- 
rcm  :  Quisdenique  solemnibus  Paschm  abnoctantem  se- 
curus  susiinebilf  Ilem,  lib.  iv  adversus  Marcionem  : 
Name  tot  [estis  Judworttm  Paschw  diem  etegit,  Conci- 


veijratre  dicam,  etc.                                                  j)  |,„jn  Cabarsussilanum,  inlra  diem  Paschm  [ituroi.  Ap 
'^^*  Cum  essepi.i,  intam*  Id  esi,  ciim  essppi  jocar-      «.^».i:.  »»»^».»»:i^.:t  ii»..^.u  a..»  i 1^  i?..i.i::fl 


cere  cong|iiutus  propter  iiomen  Domini. 

Ui  fi  aifte.  Uaec  est  loctio  editionis  Uorcllianx. 
Sic  etiam  in  vetcri  libro  mco  et  in  Rodloiano.  )iale 
in  Gratianopolitano,  uta  me  cruoreillq.  PamoliMS 
existimans  noii  licuisse  Luciano  resqribere  pf»st 
cruoris^pro  Chrisio  elfusionem,  credidjt  dpcsso  iu 
hoc  loco  negationem,  idcoquo  illam  intersercr^  pon 
est  veritus.  Non  placuit  ea  aiidacia  LatiuiPt  qui  c^n- 
suit  hanc  orationem  nulla  indigere  negaiioiie.  Angli 
in  eadem  senientia  fiiere  quoad  negaiipnemt  ^ed  alio 
transtuleruni  argumentum.  Iia  quippc  interprciauiiir 
hunc  locum,  alioqui  satis  obscnrum  ct  iuiplicitum, 
tnmquam  si  Celerinn<,  timens  ue  Liicianus  e]ice(|(  rct 
ante  datam  paoero  ei  indulgciitiam  sororibussuis,  qiia: 
lapss  erant,  petlissct  a  l)oiniiio  ut  earum  misoirere- 
tur,  eisque  post  excessumLucianidaretiYidulgenti:iip 
quam  Luclanus  morie  praivenius  nun  dedissel.  Ve- 
rum  ea  iuterpretatio  ferri  non  poteii,cum  nulla  soro- 


pendix  commonitorii  llonoril  Aug.  In  causa  Eulalii  et 
Bonifacii  contendentium  de  episcopatu  Roniano  apiid 
Baronium,  dies  qui  imminebant  sanctm  Paschce.  Ar.ir 
lor,  lib.  II  Actuutn  apostolicorum :  Gaudia  P(t$ehas  ele- 
cto  iatrone  coiis.  Sic  ciiani  Rufluus  in  libris  nisiorite 
ecciesiasticte  ct  lii  libris  Recognilionum  D.  Clcmenti$. 
Vide  iioias  Slrmondi  ad  Concilium  primum  Arela- 
tense. 

Subveniat.  Ego  addidi  hanc  vocem  ex  conjectii- 
ra ,  tantuin  ut  sensum  eo  modo  coiistituerein.  Si 
quis  maluerit  substituere  aliud  vocnbulum,  non  rc- 
pugiio. 

Postuiaturus,  Cpdei^  Gratianopolitanns ,  pQstuhn- 
dMm  est  subvenmi  tani  He[ando  nau[ragio, 

1^0  sororibus  nostris.  Ila  editio  Anglicana ,  quain 
conlirmat  codex  Gr^ianopoliianus.  Ita  auoqub  sc 
scripium  vjdisse  in  duobus  aniiquis  codicipus  testa- 
tur  LaMuius.  In  weo  legitur  per  sorares  Hostras.  [^ 


m  EPISTOLA  XX.  m 

aiidi6S,JamCliri&(umeis,  Yobiimtriyribus  suts  pe- Asacrificaret;  sed  taRlum  ascendisse  videUiP  Bsqua 

ad  Tria  Fata  <>,  et  inde  descendisse.  Hanc  ^  ergo  nen 


leBiibus,  indultufum. 

ni.  Aadivi  enim  te  fioridiorHm  ministerium  ^ 
pereepisse.  0  te  felleem  ,  suscipere  ^  ?ou  tua  quae 
semper  desiderasti  vel  in  terra  dormiens !  Optasti  pro 
nomine  iliius  in  carcerem  roitti ;  quod  nunc  tibi  con- 
tigit,  sicul  scriptum  est :  Dei  Ubi  Dominus  ticundum 
coT  tvum  (PsaL  xix,  5).  Et  nunc  super  ipsos  fa- 
etus  antistes  Dei  recognovit  idem  minister  «.  Rogo 
iiaque ,  domine ,  et  peio  per  Deminum  noslrum  Je- 
sum  Christum  nl  cacteris  collegis  tuis,  fratribus  tuis, 
meis  dominis  referas,  et  ab  eis  petas  ut  quicum- 
que  prior  Testrum  coronatus  fuerit,  isill  sororibus 
nostris  Nurom»  et  Candidac  tale  peccatum  remittant. 
Nafn  hane  ipsam  Eteeusam  semper  appeliavi ,  tc- 


sacriflcasso  ego  sdo.  Quarum  jam  causa  audita.,. 
prxceperunt  eas  praepositl  tantisper  sic  esse  do« 
nee  episcopus  coiistituatur.  Sed  quatenus  per  vestms 
sanclas  oraliones  '  et  pelitiobes,  in  quas  nos  s  (idi- 
mus,  quoniam  estis  amici  sed  et  testes  Cbristi,  quod  ^ 
oninia  induigeatis. 

IV.  Pelo  ergo,  domiiie  charissime  Luciane,  memor 
sis  mei,  et  pclitioni  mea:  aniiuas.  Sic  Cbrisius  coro- 
nam  iliaro  sanctam ,  quam  tibi  non  (antum  in  confcs- 
sionc  sed  ei  in  saiiclimonio  iradidit  in  qua  scm« 
per  cucurristi,  exempiuin  sanctorum  scmper  et  teslis 
fuisii,ut  omnibus  dominis  meis,  fratribus  tuisconfes- 
soribus,  referas  de  boc  facio,  ut  a  vobis  auxilium 


stis  est  nobis  Deus,  quia  pro  se  dona  numeratit  ne  B  recipiant.  Nam  hoc,  domine  frater,  scire  debes,  me 

LECTIONES    YARIANTES. 


*  Flortde  onnium  eonun  miiiisierinra  VM. 

^  Suscipe  Impr. 

^  fiaim  minister  Bod.  1. 

dTna&ctalfiipr. 


«HasFo/. 
'  operationes  Ferf. 
s  Nobis  Vat. 
J»  Qui  Vat. 


STEPH.  BALUZU  KOTiE. 


111. — Et  nunc  $uper  ipso$.  Codex  meus,  ei  nuncsu- 
per  iptos  faelus  antislites  Dei  recognovit  id  est  tiitni- 
sier,  Sie  eliam  in  Gratianopolitano,  nisi  quod  illic 
scriptuin.  est  antistes,  Sidonius  lib.  vu,  Epist.  17  : 
Quwso  ut  abbas  sii  (raler  Auxanius^  tu  vero  et  sUpra 
abbatem, 

Fratrikiu  Utis.  Ita  Yeteres  libri  et  editiones.  liale 
in  editione  Anglicana ,  fratribus  tuis  et  meis^  meis  do- 
miuis> 

Eiecusam.  Gisberius  Cnperus,  in  episioLi  ad  Pan- 
lutn  Voetium,  monet  episcopum  Cesiriensem  rescri- 
psisse  jEcusam.  iEcusam  dixil  Julius  Firmicus  iii 
qtiibusdam  editionibus,  in  aliis  ifDlliusani.  Vertim 
iBcusa  illa  muUuin  difTeri  ab  Etecusa.  ( Haud  con* 
icinnenda  prufecto  esset  conjeciura  Dodwelli  Diss, 
Cypr.  ad  ep.  32  (?),  legeudum  esse  aecUMam; 
fti«»v««f  enim  dicebanlur,  quae  contra  voluniatein  vi 
conlumeliisque  superatut  eesserant.  Mudo  inss.  favo- 
reni.  Goldast) 

Tria  Fata.  Iia  codex  Vaticanus  in  cditione  An- 
glicana  laudatus,  duo  veiera  exeinplaria  Lalinii , 
unuin  ex  mea  bibliotbeca.  Nequc  dnbiuni  csl  quin 
h£c  sit  vera  lectio.  Hic  auiein  locus,  qiii  nul- 
lam»  ut  ego  quidem  arbilror,  babet  difiiculiatcm, 
Viilde  vexiitts  est  ab  inierpretibus,  cxistimaniibuscam 
leciionem  non  esse  bonam.  Et  inmen  mibi  constat 
niiUam  aliam  posse  esse  bonain  prxler  islain.  Con- 
firinant  porro  eain  loca  ad  explicaiionem  htijus  loci 
ex  gesiis  pontilloalibus  allaia  a  viris  doctissiiuis.  No- 
gari  quippe  non  potcsl  quin  Honia'.,  undc  bxc  epi- 
slola  scripla  cst,  fueht  locus  appeliatus  Tria  Fata, 
lliijus  rei  locuples  nobis  tesMs  est  Procopius,  lih.  i, 
cau.  iS,  de  oello  Gothico;  ubi  scribii  Janiiin  a'dem 
liabuissc  in  foro  ex  adverso  curix  supcr  Tria  Fufa. 
CoDSiat  auleni  niiilierem  dc  qua  a^iiiu'  iii  liac  epi- 
stola  Celerini  asceudisse*  in  capitoliuin  videjicct,  ut 
sacrilicarci, **'  sed  subslltisse aaTna  Fata,  ei  inde  de- 
scoiidissc,  poeniludine  videiicet  ductaiti.  Cum  vero 
Piocopius  ^cribat  Tria  Fata  fuisse  prope  a)dein  Jani 
cx  ndvcrso  curise,  cum  P.  Victor  lcmplum  Jaui  ponat 
propc  forum,  cuni  Dlonysius  llalicarnasseus,  lib.  ii, 
doccat  foruiti  positum  fuissemedio  inter  Capitolium  ct 
palntiinn  spatio,  in  planitie  capitolio  subjecta ,  Oau- 
pbrius  autem  Panviiiius  in  descriptione  urbis  Uoiikc 
aniioiavent  montem  palatinum  habere  ad  occasuin 
forum  Homanum  et  Capitolium  et  ad  septentrionein 
viam  sacram,  et  auctor  (Jestorum  pontificaimm  tradat 


basilicaro  sanctorum  Cosms  et  Damiani,  quas  crat' 
sita  in  Tribus  Fatis  ,  ftiisse  sitain  in  via  Sacra,  quam 
Ovidius,  in  libroiii  7n's<tum,locat  prope  forum  el  pn- 
latium,  ubi  "Fabium  fornicem  fuisse  docet  Ciccro  in 
Oratione  pro  Cn,  P/oitcio,  bunc  autem  forniconi. 
fuisse  vicinum  rostris  doceat  Seneca  in  ca^ileii  iibri, 

Q  Qnod  in  sapientem  non  cadit  injuriaf  et  fornicejn  illiiin 
Asconius  Pa^dianus  iii  commentario  ad  actionem  pri- 
mam  in  Verrem  scripserit  silum  fiiisse  in  clivo  capi- 
toliiio  ct  tndc  rectain  viain  ad  foruin  fuisse  per  forum 
et  pcr  TriaFala,  Dio  vero  Casiius,  lib.  uv«  et  Hero- 
dianus,  lib.  iv,  adttum  fuisse  per  viamSacram  in  fo- 
ruin,  manireslutn  est  eam  lectionem  esse  veram  quain 
nos  reiinuimus.  Quare  nollem  viros  doctissimos 
fuissc  lain  facilcs  in  recipienda  conjeciura  Gronovii 
scribentis  in  capile  i4  Observationum  in  Scriptorir 
bus  ecclesiasiicis  dryfacta  reponendum  esse  in  bac 
epislola  Celerini  pro  Tria  Fata^  cum  certum  sit  eaiii 
emendaiioiiem  esse  tentatam  contra  omnium  vetc- 
rum  librorum  et  ediiionum  iidem  et  absque  ulla  nc- 
cessitate.  Itaquc  jure  merilO(]ue  rejecta  est  in  cdi- 
tione  Anglicana.  Porro  Celerinum,  quod  nobis  nuiic 
incumbit  probandum,  fuisse  tum  Roma;,  et  alii  jaiii 
monuer^nl,  ei  liquct  ex  loco  ipsius  epistolx,  pag.  !29, 
ubi  Celerinus  ait  supcrsessum  esse  causae  quarum- 
dain  mulierum  donec  episcopus  constituatur,  id  est, 

D  donec  locus  Petri,  qui  vacabat  [)ost  morlem  Fabiaiii, 
accepisset  episcopuUi,  prsecipuc  vero  ex  Epistola  22, 
pag.  32,  iii  qua  Cyprianus  Scriblt  ad  prcsbyteros  ct 
diaconos  Koiiia;  coiiSisientes  miiterp  se  ad  eos  episto- 
lam  (^clerini  ad  Lucianum,  ut  recognoscaut  ari  vcra 
sit.  Missam  auiem  fuisse  pcr  Crementium  bypodiaco- 
nuin  facile  colligilur  ex  Lpistolis  iv  ct  xiv. 

Prcepositi.  Id  est,  illi  e  cleroqui  ecclesiam  ^Q^iia- 
nam  giibernabant  post  moriem  Fabiapi. 

IV. —  Sanctimonio.  Iia  libri  veteres  et  bic  et  alibi. 
Possem  pliirima  exempla  proferre  ut  ostendercni 
velcros  ita  vulgo  scripsisse.  StMl  supersedeo,  quia 
puto  lectores  milii  facile  fidein  prxstiluros.  Eodeni 
modo  dicebant  blasphemiutn  pro  blasphemia  ,  ut  nota- 
vimusad  Marium  Mercaturein,  pag.  451.  Addo  tainen 
dociissimos  moiiaclios  quibus  debemus  i^ovam  edi- 
tionem  ojierum  sancti  Augiistini  posuisse  ip  epistola 
Lxi  sanctimomi  et  continentim.  Item  in  rescripio  Ho- 
iiorii  ei  Tlieodosii  AA.  ad  Aurelianum  conlra  Pela^ 
gianos. 


Digitized  by 


Google 


270 


DIVI  CYPRIANI 


280 


non  solam  hoc  pro  eis  petere,  sed  ct  Statium  et  Se-  A  post  tanlum  temporis  legere,  in  quibus  mei  digna- 


verianum  et  omnes  confessores  qui  inde  huc  a  vobis 
venerunt ,  ad  quos  ipsae  in  porlum  descenderunt ,  et 
in  urbem  levaverunt,  quod  sexaginta  quinque  minis- 
traverunt  et  usquc  in  hodiernum  in  omnibus  foverunt. 
Sunt  enim  pcncs  illas  omnes.  Plus  autem  gravare  cor 
illud  sanclum  luum  non  debui,  cum  sciam  te  prona 
voluutate  operari.  Salulant  le  Macharius  cnm  sorori- 
bus  suis  Cornclia  et  Emerita,  quoB  laetantur  de  con- 
fessione  tua  florida ,  sed  et  omnium  fratrum ,  et  Sa- 
turninus,  qui  cl  ipse  luctatus  est  cum  diaboio,  qui  et 
Christi  nonicn  esl  forliier  confessus  <>,  qui  et  ibi  in 
poena  ungularum  *^  fortiier  est  confessus,  qui  ei  hoc 
nimis  rogat  et  petit.  Salulant  te  fratres  tui  Calphur- 
nius  et  Maria  ei  omnes  snncii  fratres.  Nam  et  hoc  scire 


tus  es  memorare  ^,  beneficio  tantae  tuae  humilitaiis 
legere  ezultaverim ,  qui  scribens  mihi  diceres  ^.  Si 
dignus  fuero  frater  nominarii  tuus,  hominis  qui  apud 
pusilliores  nomen  Dei  cum  timore  confessus  sum. 
Nam  tu ,  Deo  volente ,  ipsum  anguem  majoreni  me- 
taiorem  ^  anticliristi ,  non  tantum  confessus  deter- 
ruisii  vocibus  illis  et  verbis  deificis  quibus  scio  quasi 
amatores  fidei  et  zelotypi  disciplinae  Christi  in  qua 
le  novi  vivaciute  versari  te  gaudeo ,  vicisli.  Nunc , 
charissime,  jam  inter  martyres  depulande  b,  vo- 
luisti  nos  litteris  tuis  gravare ,  in  quibus  signiticasii 
de  sororibas  nostris;  pro  quibus  ulinam  ilcri  pos- 
set  ut  sine  tanto  scelere  commisso  memoriam  face- 
remus !  Non  profecto  lantls  lacryniis  incumbercihus 


debes,  me  et  dominis  meis  frairibus  tuis  [lilleras]  B  ut  nunc. 

II.  Scire  debuisli  quid  circa  nos  actum  sit.  Cum 
benedictus  martyr  Paulus  adhuc  in  corpore  essei. 


scripsisse ,  quas  peto  illis  eas  legere  digneris. 

EPISTOLA  XXI. 

(Pamel.,  xxn.  Rig.,  Baltiz.,  Paris.,  xxi.  Oxon.,  Lips., 


xxu.) 

LUCIANCS  RESPONDET  CELERINO. 

Arguiientuii.  —  Lucianus  Celerini  petitiom  annuit. 

L  Lucianus  Celerino  domiiio,  si  diguus  fuero  vo- 
cari ,  collega  in  Christo  salutem.  Accepi  litteras  tuas, 
domine  frater  dilectissime  in  quibus  me  tantum  gra- 
vasti ,  ut  propter  tuam  gravationem  ^  tanto  gaudio 
pene  exciderim ,  ut  litieras  quas  ^  et  cgo  optabam 


^  Est  confessus  Oxm, 

J>  Perpetua  gravaiione  Impr. 

*5  Lilteras  tuas  quos  Oxon,  ex  Vat. 

d  Memorari  Oxon.  ex  Vat. 

•  Dicis  Impr. 


vocavit  ine,  et  dixit  milri:  Luciane,  coram  Christo 
tibi  dico  ut,  si  quis  post  arcessitioiiem  meam  abs  te 
pacem  petierit,  da  ^  in  nomine  meo;  sed  et  omncs 
quos  Dominus  in  tanta  tribulatione  arcessire  digna- 
tus  est,  universi  litteras  ex  conipacto  universis  pa- 
cem  dimisimus.  Vides  ei^o,  frater,  quoniam  pariim 
ejus  quod  mihi  Paulus  praecepit  quam  universis  quod 
censuimus,  ex  qiiibus  eramus  in  hac  tribnlatione , 
cum  jussi  sumus  ^  secundum  praecepium  imperatoris 
fame  et  siti  necari ,  ei  reclusi  sumus  in  duabos  cellis, 

LECTIONES  VARIANTES. 

C      *  Miflorem  et  alrociorem  vat. 
s  Depuundos  Vat. 
h  Des  Oxow. 
i  Cum  iussimus  Impr, 

STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


Sed  et  Statium,  Ita  codex  meus  et  Gratianopo- 
litaiius.  Iia  quoque  constai  habuisse  vetera  exempla- 
ria  Laiinii.  Sic  eti.ini  legendum  esse  censuerat  Pame- 
iius ,  ciim  anlea  scriplum  essel  siatim.  Vide  iiotas  ad 
epislclnii)  ijv. 

Machatio.  Satis  scio  scribcndiim  fuisse  Vacario  , 
si  con^laivt  Afros  scripsisse  uti  Gricci  scribobant.  At 
cum  invcnireiu  lioc  vorabulum  iii  vetuslis  exemplari- 
bus  Cypriaiii  scriptum  cum  aspiratione,  scirem  prac- 
terea  Afros  et  plerosque  Latiiios  quxdam  vocabula 
scripsisse  diverse,  ut  patet  in  verbo  catecuminus  et 
in  verbo  acolytus,  tuin  etiam  in  vocalHilo  ArriuSj  cen< 


prxstdem  vocat  cruentum  colufnrum,  Sic  Hunericus, 
rex  Vandalonim,  vocatur  veiernosus  angms  in  hisioria 
passioiiis  niartyrum  qui  vi  non.  julii  passi  suntapud 
Cartliaginem  sub  ejus  imperio.  Et  nuclor  vitse  Gre- 
gorii  Pap^elX,  apud  Odoricum  Rninaldum,  au.  1258, 
§  72,  Fridericum  II  iinperatorem  vocat  tortuosum  co» 
lubrum.  Nnbiichodouosor  vocatur  aquila  grandis  ab 
Hieronymo  et  Theodorelo,  ut  notat  Fronlo  Duca:u$ 
in  aunotationibus  ad  totnum  primiim  operum  sancti 
Joannis  Chrysostomi.  Ad  Decium  |)ertiiient  hrrc 
verba  Cypriani  de  Celeriuo  in  Epistola  xxxiv,  pag.i?: 
Hic  inter  persecutionis  initia   cum  ipso  infestatiouis 


sui  debere  nie  in  hoc  loco  sequi  scripturam  veterum  ])  wincipe  el  auctore  cowgressus;  el  foriassis  ea  quae  de 
1^-: .:  r-....-:....:  o:^  ^.: ^«:i>:.  ■?--.«        hominis  maligui,  vclut  serpcutis  asiutia  venenata ,  ait 

in  Epistola  xlvi,  pag.  60. 

Metatorem  anticliristi,  Lucifer  ^piscopus  Calarita- 
nus  Constanlium  imperatorem  Arrianum  vocatpnc- 
cursorcm  atiiichrisii,  quod  idein  est.  Conlra  Lac- 
lantius,  lib.  iv,  cap.  11,  Chrislum  vocal  lueLitorein 
tcmpli  Dei,  id  est  Ecclesix.  De  metaioribos  vide 
4)uae  dicuntur  infra  ad  Epistolam  lxxxi. 

Te  novi,  Quamvis  editio  Morellii,  ex  qua  alix  pro- 
pagatx  sunt,  habeat  tenoris,  curo  lamen  veteres 
libri,  eiiam  unus  quem  laudat  Latinius,  liabeant  te 
fiovi,  hanc  lectionem  arbitratus  sum  esse  retinendam, 
tum  quia  veieruin  librorum  auctoritate  uititur,  tum 
quia  videlur  esse  melior. 

II.  — Quoniam  partim.  lla  reposui  secutus  fidem  li- 
bri  mei  veteris  et  Gralianopolitani.  Vaticanus  in 
editione  Anglicana  laudalits  liabet  quonium  parlem, 
Editiones,  quod  tam  placuit. 


exemplarium  sancti  Cypriaiii.  Sic  etiam  scribit  Fran- 
ciscus  Maria  Floreutinius  in  editione  vetustissimi 
martyrologii,  vi  idus  decembris  :  In  Africa  sancto- 
rum  Primi,  Macharii^  Justi,  Et  in  epistola  xxix  saiicti 
Aiigustini,  in  nova  editione,  scriptum  est  Machario^ 
juxta  lidem  codicis  Cisierciensis  ex  quo  edila  est. 

Epist.  XXI.  —  Duo  tanium  hiijus  epislol»  ve- 
tera  exemplaria  babui,  unuin  cx  urbe  Gratiano- 
politaiia,  aliud  ex  bibliotheca  inea.  Angli  unum 
laudant  ex  Vaticana,  illud  nimirum,  ui  opinor,  quod 
noiatum  est  niimero  499  in  bibliotlieca  Vaiicana. 
Habuisse  se  eam  in  suis  ^^**  codicibus  testaiur  Laii- 
nius ,  sed  iia  corrupiam  ut  vix  intelligi  senientia  ejvs 
posset.  Pamelius  et  Rigaliius  fatentur  se  nulluin  vetus 
illius  exemplar  habuisse. 

L  — Anguem  majorem,  Id  est  Decium  imperatorem, 
quem  execrabile  animai  vbcat  Lactantius  in  libro  de 
Morlibm  Perucutorum,  Sic  Priideiilius  in  carmine  de 
sancto  FrHctuoso  episcopo  Tarraconensif  ifimilianum 


Digitized  by 


Google 


284  EPISTOLA  XXII.  582 

fla  ut  nos  afOcerenl  fame  et  sili.  Sed  et  ignis  ab  Asumclerum,  Vranium,  Alexium,  Quintianum|,  Colo- 


opere  prcssune  nostrae  tam  inlolcrabilis  erat  ^ 
quam  nemo  portare  posset.  Sed  nunc  ipsam  clariia- 
tem  sumus  consecuti.  Etideo,fralercbarissime,  salu- 
ta  Numeriam  et  Gandidam,  quse  secundum  Pauli 
praecepium  ei cxterorum martyrum,  quorumnomina 
subjicio ,  Bassi  in  pejerario ,  Mappalici  in  quaeslio- 
ne,  Fortunionis  in  carcere,  Pauli  a  quxstione, 
Fortunatae,  Viciorini ,  Vicioris ,  Herennii ,  Credulse, 
Herenx,  Donaii,  Firmi,  Venusii,  Fructi,  iiiWx,  Mar* 
tialis  et  Aristonis ,  qui  Deo  voiente  in  carcere  fame 
necati  sunt,  quorum  et  nos  socios  futuros  intra  dies 
audielisj  Jam  enim  ex  quo  ^  ilerato  reclusi  sumus 
sunt  dies  octo  iu  die  quo  libi  litieras  scripsi.  Nam  et 
ante  dies  oclo  per  dies  quinque  medios  modicum  pa- 
nis  accepimus  et  aquam  ad  mensuram.  Et  ideo ,  fra-  B 
ter,  peto  ut,  sicut  bic  cum  Dominus  cceperit  ipsi  Ec- 
clesiae  pacem  dare,  secundum  praeceptum  Pauli  et 
nbstrum  traclatum ,  ezposita  causa  apud  episcopum 
et  facta  exomologesi,  babeantpacem,  non  tantum  hx, 
sed  et  quas  scis  ad  animum  nostrum  pertinere. 

III.  Salutant  vos  coliegae  mei  universi ,  '^  Vos ,  sa< 
Ititaie  coiifessores  Domini  qui  ibi  vobiscum  sunl,  quo- 
rum  noniina  significasti ;  inter  quos  et  Saturninus 
cum  coniiiibus  suis ,  sed  et  collega  meus,  el  Maris , 
Collecta  et  Emerita ,  Calphurnius  et  Maria,  Sabi- 
na,  Spesina ,  et  sorores,  Januaria,  Daliva,  DonaU. 
Salutamus  cum  suis  Saturum,  Bassianum,  et  univer- 


nicam ,  et  universos  quorum  nomma  non  scripsi , 
quia  jam  lassus  eram.  Ideo  ignoscere  debent.  Oplo 
vos  bene  valere,  Alexium  et  Getulicum  et  argentarios 
et  sorores.  Salutant  vos' sorores  mex  Januaria  et 
Sophia ,  quas  vobis  commendo. 

EPISTOLA  XXII. 

(Parael.,  xxni.  Rigalt.,  Baluz.,  Paris.,  xxu.  Oxon.,  Lips., 
xxvu.) 

AD  CLERUM  ROtf  iE  CONSISTCNTEM,   DE   MULTIS  CONFESSO  • 
RIBUS  ET  DE  LUCIANI  INVERECUNDIA  ET  CELERINI  CON- 
FESSORIS  MODESTIA. 

Argumentom.  — J^i«/f«en<  Cyprianus  Cterum  Roma' 
mm  cerliorem  reddit  deseditioM  lapsorum  postula- 
tione ,  ut  ad  pacem  restiluerentur  et  de  inverecundia 
Luciani,  Qwe  quo  melius  inlelligantur,  litteras  tum 
suas^  tum  Celerini  et  Luciani  transmittendas  curat 
Cyprianus, 

I.  Cyprianus  presbyleris  et  diacouibus  Romx  coii- 
sisteniibus  fratribus  salutem.  Post  factas  ad  vos  iitte- 
ras,  fralres  charissimi,  quibus  actus  noster  expositus 
et  disciplin»  ae  diligentias  quaniulacumque  ratto  de- 
clarata  est,  aliud  accessit  quod  nec  ipsum  latere  vos 
debuit.  Nam  fraier  noster  Lucianus,  et  ipse  unus  de 
confessoribus,  lide  quidein  calidus  et  viriuierobusius, 
sed  ininus  ^  Dominica  iectione  fuiidatus,  quaxlam 
conalus  esi,  imperiti  jampridem  se  vulgi  auctorem  «* 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Ignis  vapore ;  et  pressura  nostra  intoler.  erat  Oxon.  C 
^  TameoimutOxon. 


®  Robustus  minus  Impr. 

d  Imperite  jam  se  auctorem  Ver. 


STEPH.  BALIJZn  NOTiE. 


Af^erent.  Ita  editio  Morelli  et  rcliquse.  Codex  La- 
linii  ct  ineus,  utnon  afficiebat.  Cratiaiiopolitanus, 
Ua  quod  non  efjiciebalur. 

Rassi  in  pejernrio,  Ita  Moreliius.  Rigaltius  conje- 
cit  lcgciKlum  esse  in  pelrario^  id  cst  iii  lapidicina. 
Codex  Vaticaniis  et  Laiinius,  m  perario  vel  impera- 
rio,  quod  adjuvare  polest  conjecturaiii  Rigaliii.  Unus 
Bodleiamis,  pegrario,  Meu**,  pignerario.  Cratianopo- 
litanus  imperario^  ut  in  codice  Latinii.  Aii^li  posue- 
runi  in  contexui  conjccturam  Rigaliii.  Maximus  epi- 
scopus  Taurinensis  in  honiilia  dc  non  timendis  lio- 
stibiis  carnalibus  :  Piraterium  laline  experimentum 
dici  potesl.  Hsec  hoinilia  olim  exslabat  in  edilionibus 
opcrum  snncti  Ambrosii.  Scd  inoAaciii  Benedictini 
recte  monuerunt  esse  Maximi. 

In  qucBstione.  Infra  Epist.  lxix,  pa^.  423,  tot  con* 
Imores  qumtionali  etlorli,  non  ut  veritas  qusereretur, 
scd  iit  pcr  torinciita  qu;Bsiionis  cogerentur  ad  re- 
linqucnilaiii  veril.itein.  Hinc  quwslionarii  in  actis 
saiictoruin  Luciani  et  Marciani  dicti  quorum  offi- 
ciiim  erat  reos  appiicare  ad  qut^estionem  et  tormen- 
tis  exngiinre.  iidcm  dicti  carnificeSj  ui  ostendit  in 
siio  glossario  latino  doctissimus  amicus  olini  iioster 
Carolus  Oiifrcsnius  Cangius.  Qn.-estionis  nulein  tor- 
liienlu  cogebant  interdum  innocenles  ad  cotiGten- 
(liiin  crimiiia  de  quibus  accusabatur,  uti  nolatnni  a 
nobis  cst  in  notis  ad  vilas  Paparum  Avenionensiumf 
png.  599. 

Animum,  Codex  Vaticanus  ei  meus ,  tum  eliam 
isqui  fuii  Laliniihnhent  nnimani, 

in.-~  Comitibus,\\^  ediiioMorelliana.  Angli  inaliie- 
rniii  omnibust  leslaii  sc  ita  scripium  vidissc  in  c«idicc 
Vaijcano.  Sic  etiant  codex  Latinii.  At  Craliaiiopoii- 


lanus  habet  comitibus,  Meus  motibus^  quod  propius 
accedit  ad  vocem  comitibus. 

Maris,  CoUecta,  JI:rc  lectio  reperitur  in  edilionc 
Morellii  ,  in  veleri  libro  mco,  et  in  Cralianopoli 
Inno.  Pamelius  niutavil  ex  ingenio,  nbsque  ullius 
veleris  exeinplaris  aucloritate.  et  posuit,  Macarius, 
Corncliu,  quia  videbnt  Mnrarii  et  alioruin  deccmmar- 
lyrum  fcstuin  celebrari  sexlo  idus  aprilis.  Et  taiiien 
Mnris  iiomen  non  esl  obscuruin  in  hisloria  eccle- 
siastica.  Maris  episcopus  Chalcedonensis  clnruit 
aevo  Juliani  imperatoris.  Aller  Maris  etiam  episco- 
pus  Chalccdonensis  inlerfuit  concilio  Chalcedonensi, 
Maris  Dolichcnsis  concilio  Consiantinopoliiano  pnino. 
^  Nota  est  controversia  de  cpistola  Ih;e  episcopi  Etles- 
^  seni  ad  Marim  Persaui  in  concilio  (juinto  ,  cujiis 
eliam  mentio  facia  est  in  Ephcsino.  Mnris  monachi 
meiuinit  Theodoretus  in  capite20  /Zi«/or/(8  religiosa?. 
*®«  Epist.  xxii.  —  Hanc  cpistolam  ,  quuj  prinium 
exciisa  esl  in  cdilione  Mauutinna ,  iii  niillo  eo- 
ruin  veterum  exemplarium  quibus  utor,  rcpcn  quain 
in  Fuxensi ,  in  Cratiaiiopolitano,  in  uno  ineo,  el  in  co 
nuod  servatur  in  inonaslerio  Remensi  saiicti  Dioiiysii. 
Anffli  unicum  babucrunl  ex  hibliotliecn  Bodleiaiin. 
Pamelius  eam  invenerat  in  codice  Anglicano  Joannis 

1  l^  Poit  factas.  Editio  Morellii,  codex  nieus.  Gra- 
tiaiiopolilanus  et  unus  Bodleianus  babeiil  ;  Faciis  ad 

vos  Ulteris.  .         . ,      j      .  .        j-  . 

Imperiijampridem.  \oxjampndem  decst  in  codico 
Remensi.  In  Fuxensi  scripium  esl  impcritia  sna  pri- 
dem  se.  Qua;  leclio  vidciur  convonirc  cuin  iis  qu;n 
paulo  aule  dixil  Cyprianus  de  Luciano,  illuiii  niuius 
Dominica  leclione  fundalum  fuissc.  Vocatur  auiein 


Digitized  by 


Google 


S8« 


DIVI  CYPRIANI 


m 


coii«aMi6iMi ,  m  mn%  ejiis  seHini  KbelK  gregaiim  A  AurelK  quoque  adoFescenlis  tormcnla  perpessl  no-^ 


ittultis  nomino  P«uK  dareatur,  cun  MappaUous  mar* 
lyr  eautus  et  vereoundus,  legis  ac  discipKnai  memor, 
nullas  cmiini  Evangelium  liiteras  feceril,  sed  tanium 
domestiea  pietate  commoius  matri  suao  ,  quds  lapsa 
fuerat  \  mandaverit  paoem  dari ;  daiumlnus  quo- 
que  post  lormenia  adiiuc  jn  carcere  consiiluius 
nullas  ejusmodi  Kueras  emiserit.  Lucianus  vero,  non 
tantum  Panlo  adhuc  In  carcere  posilo  nomlne  iilius 
Kbcllos  manu  sua  scripios  passim  dedii,  sed  el  post 
ejus  excessum  eadcm  facere  sub  ejus  nomine  perse- 


ne 


vcravil  dicens  hoc   sibi  ab  illo  mandaium  ^ 
sciens  domino  magisquam  conservooblemperandum 


*  Et  sorori  qaae  laps»  fuerunt  Oxon. 
^  Ab  Kle  esse  raandatum  Bod,  1. 


mine  iibelU  mulii  dati  sunt  qusdem  Luclani  nianu 
seripii ,  quod  Ktteras  itle  non  iiosset. 

U.  Gui  rei  ut  aKquatenus  posset  obsistl,  Ktteras  ad 
eos  feci,  quas  ad  vos  sub  epistola  prlorc  transmisl, 
quibus  petere  et  suadere  non  destlti  ui  dominicnc  le- 
gis  et  EvaugeKi  ratio  lenerelur.  Postquam  vero  ad  eos 
lilteras  ml8i,ui  quasimoderaliusaliquid  et  temperan- 
tius  fieret,  universoruni  confessorum  nomine  ♦*,  idcm 
Luclanus  episiolam  scripsil,  qua  pene  omne  vincuhim 
fidei  et  timor  Dci  et  mandalum  Domini  ct  Evan^elii 
sanctilas  ct  firmilas solveretur.  Scripsit  enim  omnium 
nomine  universis  eos  pacem  dedisse  el  hanc  ibrmnm 
LECTiONES  VARIANTES. 

B     •  Nomine  hsec  Vat, 


STEPIL  BALUZn  NOTiE. 


ilerum  imperitm  in  bac  ipsa  epistola.  Sanctus  (licro- 
nymus  in  epistola  ad  Ncpotianum  de  vtta  clerico- 
rnm  :  dtmme  tHeendi  apud  imperilum  vulgus  admi- 
radQnem  $ui  facere  indoctorum  honmum  $$t.  Et  infra  : 
iVi7i/7  tam  facile  quam  vilem  plebeculam  et  indoctam 
concionem  tinguce  volubilitate  decipere^  quoe  quicquid 
non  inteiligit  plus  ntiratur.  Arnulphus  Lexoviensis  , 
epist.  xiiii :  Sunt  enim  quidam  qui  eo  digicilia  majoris 
(estimant  quia  minrn  intellecla  miranlury  et  tanquam 
puerilia  repulant  quoejucunda  iucidi  sermonis  seremtas 
illustrat,  Notnm  estquod  tradit  QuintUianus,  lib.  viii, 
eap.  S ,  fuisse  pratceptorem  aliquem  qui  discipuUis 
obBCuraro  quaj  tlicerent  juberet. 

Scripti  libelli.  Codex  Fuxensis,  in  quo  bis  descripla 
est  haec  epislola,  habet  in  uno  loco  libelius  $0ripiu$ 
greaatim  muitis  nomine  Pauli  daretur. 

Siuttis,  \n  codice  sancii  Dionysii  Reroeosift  scrip- 
inm  est  ructis,  in  Fuxensi  rustis.  In  vlta  sanci.e 
Tygris  virginis  Maurianaj  in  Sabaudia  ediia  in  lonio 
quinlo  Junii  Bull.mdiani  logilur,  pag.  75  :  Concessit 
etiam  valtem  Cotliamm  in  gyrum  Mauriance  structam 
et  rustes  et  ftvum^  qum  muris  et  tectis  cccteniw  minisira- 
rent.  Ubi  Daiiicl  P.ipebrochius  conjicil  pcr  rusles  in- 
tclligi  deber^  rnslicos,  quos  alias  dicimns  servos 
glebx.  Ex  quo  forlassis  colligl  posset  reponcndiim 
esse  rusticis^  tamquain  Cyprianus  Iii  eo  perslilcrit 
quod  paulo  antc  dixit,  Liicianum  se  imperiti  vulgl 
auciorem  constiiuisse.  Sl  quis  hanc  conjecluram  ap- 
probat,  ea  uti  polest. 

Mairi  sua^.  Hxc  tanlum  ediiio  Manulii.  Morellius  et 
ranielius  adjeceiunt  et  sorori.  Nulla  porro  sororis 
nicnlio^est  in  codice  Remensi,  neqiic  in  Fnxcnsi,  in 
quibus  scriptum  esl  qu(e  lapsa  (uerat.  lu  vnriis  lcc- 
tionibus  quas  Iiabeo  cx  codice  VeroncnsJ  nnlla  qno- 
(\\}e  sororis  mcnlio.  Iixstai  uuncn  jn  meo  et  in  Gra- 
tianopoiilaiio. 

Sub  ejus  nomine.  Codcx  Rcnicnsis,  sub  ejusmodl 
occasione  perseveraverit. 

Litteras  non  nosset.  Hinc  ergo  colligi  polest  liunc 
Aurelium  e^se  diversum  ab  Aurclio  leclore  eccicsiaj 
CariliagincnsiSj  de  cujus  ordinnlione  agilur  in  epis- 
lol;i  xxxu.Sic  in  prinia  collallone  Carlbaginensi  inier 
Calholicoscl  Donaiisias,  cap.  133,  Trifolius  cpisco- 
pus  Aborcnsis  snbscribil  pio  Paulino  Zuinensi  pra:- 
senic  lilleias  ncscicnlc.  El  in  professione  Zciionis 
cliorepiscopi  sectai  miartod^cimanorum,  relata  iii  ac* 
tione  prima  concilii  CbaIcedoneiisis,FlaviusPalladius 
subscribii  pro  eo  ob  quod  proisens  diceret  tittcrasse 
ignorare.  Immo  in  concilio  Chalcedonensl,  post  re- 
lccla  acla  quaedam  E|)besinx  prima)  synodi,  subscn- 
bit  Elias  cpiscopus  Iladrianopolis  per  Roinanum  cpi- 
scopuin  Myroruin,  ob  quod  nesciebam  iitteras,  ct  Caju- 
nias  episcopus  PhoBnicensis  vel  Phauuae,  ul  cst  in 
vcicribus  Kbris,  per  coepiscopiim  .suum  Dionysium, 


propter  quod  litteras  ignorenu  Iiaquc  sequens  setns 
providlt  iiuic  incommodo>  el  statuit  ut  illitcrati  ad  ec- 
clesiasticum  seryilium  non  admittertntur,  quia  Kttcris 
carens  non  po|est  sacris  aplus  esse  pf(iciis,  ut  I^gUMi- 
in  episiola  Papx  Ceiasii  ad  cpiscopos  ner  Lucaniam 
et  Drulios  et  Sicilinm  constitutos.  Fulbertus  episco- 
pus  Carnotensis,  ad  Roberium  regem  Franeortmi  seri- 
l)ons  epist.  88  de  eleclione  Franconis  episcopi  Pari- 
sicnsis,  ail  se  illam  approbare  si  est  optime  titteratus. 
Anno  1097,  cum  vaearei  ecclesia  Pragensis,  clecius 
est  Normannus  diaconus  ul  illio  episcopus  esset,  vir, 
quiB  prima  est  in  cterieo  virtus^  inquil  Cosmas  decaoua 
Pragensis,  apprime  titleratus.  In  concilio  Reincn^i 
anni  991,  Arnulplius  episcopus  Anrelianensis ait  iii  cn- 
Q  pite  %%  nullum  ^***  psne  hoc  tcmporc  Romx  fuisse  qui 
lilteras  didicerit.  In  bacautem  epistola  et  in  pluribns 
aljjs  in  eamdem  sonteiiiiam  scripiis,  sjc  de  Kbellis 
ni:)rtyruiu  loquilur  Cyprianus,  ut- minime  neget  eo- 
rum  mcritis  lapsos  adjuvari  posse.  Naiu  iii  Kpi- 
slola  XIII  edicil,u(  qui  libellos  a  marturibus  acceperunt, 
et  prceroanitva  eorum  apud  Deum  adjucari  possuut^  si 
iucommodo  aliquo  et  injirmHatis  perieuto  occupali  fue- 
rint,  non  exspectata  ipsius  prcMduKa ,  apii<^  presbyterum 
quemcumque  prcesentem,  vel  si  presbyter  repertus  mn 
fuerit  et  nrgere  eaatus  co^perit,  apud  diaconum  quoque 
exomoloqesin  dclicli  sui  facere  possiut,  elc.  Credebal 
ergo  Cyprianns  inartyrum  prxrogaliva,  vel  ut  ail  iu 
Epistola  XIV,  auxilio  eorum  adjuvari  apud  Dominum  in 
deticlissuisposse,  Sic  etiam  in  Kbro  de  LapsiSf  pag.  187, 
fatetur  mariyruin  mandatis  allquid  ooucedi  possc,  si 
jusla,  si  ticiia,  si  non  contra  ipsum  Domiuum  a  Dei  i/i- 
cerdote  facienda^^  si  obtemperantis  facitis  el  prona  con* 
-.  sensiOf  si  peleniis  fnerit  religiosa  moderatio.  Quare  uon 
^  ipsam  consuetudinem,  quoi  diidum  in  Ecclesia  vigc- 
bat,  sed  abusuifii\iiuperat,  et  nimiaiu  nonuullorum 
confessorum,  inprimis  Luciani  Kcentiam,  qui  libolioa 
in  liaiic  sentenliam  seriplos  dabanl :  Communieet  ille 
eum  suis;  nec  observabani  quod  Cyprtanus  praiccpe- 
rat  in  Epislola  xi,  ui  diligeiiler  inspicercnl  et  acluui 
et  opera  et  lucrila  singnloruiu,  ipsornm  quoque  dc- 
liciorum  genera  el  quaiilaies,  et  quos  ipsi  noveiant 
quoruni  poeuiieniiain  saiisfaciioni  proximam  coiispi- 
ciebanl,  eos  nominatim  libellis  designarenl.  Duo  au- 
tem  adhuc  observanda  sunl ;  V  confessores  non  dc- 
dissc  pacein.  scd  petiisse  ut  darelnr ;  V  ne  illud  qui- 
dem  ausos  fiiisse  postulare,  ul  ante  rcdiium  Cypiiani 
pax  lapsis  dareiur,  sed  hac  in  re  morein  episcoposuo 
gossisse.  Quare  iion  eorum  auctoritaie  (|uinque  pres- 
bylcri,  sed  sua  improbitate  adducti  sunt  ul  nnte  ro- 
diluin  episcopi,  ac  eo  pror^us  inconsulto,  lapsos  ad 
coniinunionein  admillereni. 

11. — Evanqeliiratio.  Codex  Fuxeasis,  evangelicaf  tra- 
diiionis  disciplina. 
Lucianus  cpistolam  scripsit.  Id  esi  Epistolam  xvi. 


Digitized  by 


Google 


m  EpfSTOLixxn.  m 

per  rac  aliis  episciq^  miuMim  velle,  cujus  epi-  A  peccaui  dimilli  iq  Panli  rwimsif,  ti  lioc  sibi  dicit  ab 


sjLoIu!  exc^plmp  ai()  vos  iraosaiisi.  AdJiuim  est  pbi^, 
de  quibus  raiio  c^ittliiftrU  ijiud  ^iiost  commissum  ege- 
T\nL  Qjyu»  fm  ^jyw  iu>l>is  cooflai  iJividiam,  Mi  nos 
cum  singuloriim  causas  audire  ei  excutere  cocj[>en- 
mus,  videamur  multis  negare  quod  se  j)unc  omncs 
jKtai))  a  p^ariyribus  el  cgnfessoriiius  accepisse. 

UL  DeniQu^hujus  sediiionis  origo  jam  cocpit.  Nmi- 
guc  '^  iQ  provincia  nostra  per  aliquot  civitales  ia 
pnrpositos  impe^us  per  muliitiidincm  ^  **  factns  est, 
ei  paceip^  quam  semel  ^  cuncii  a  martyribus  et  con- 
fe^oribus  dalam  clamitabant,  confestim  sibi  reprae» 
seuiari  coegaruut,  territis  et  subaciis  pra^posiiis  suis, 
()iii  ad  resistendum  winus  viriuie  anlmi  ei  robore  fi- 
dei  pra^yalebaat.  Apud  nos  oiiam  quidam  iurbulenli , 
qui  vii^  a  Mobis  in  prxicriium  regeba^itur  et  io  no-  B 
straw  pro^scniiam  ^  dilferebanlur,  per  banc  episto- 
lam  veliit  quibusdam  fncibus  acccnsi,  plus  exardesccre 
ct  pacem  sibi  dalam  extorquere  coperunl.  Dequibus 
qoales  ad  clerum  nostrum  litieras  fccer'un,exemplum 
Tobis  misi.  Sed  et  quid  mibi  Caldonius  coilega  pro 
iul^rilate  et  fide  sua  scripserit,  quidque  cgo  ei 
rescripserim,  uirumque  ad  vos  legendum  transmisi. 
Exeippla  quoque  epistola:  Cclerini  boni  et  robusli 
confessoris,  quam  ad  Lucianum  eumdem  confessorcm 
scripserit,  item  quid  Lucianus  ei  rescripscril,  misi 
vobis  9  ut  scirctis  et  iaborem  circa  ^  omnia  el  dili- 
gentiaiD  noslram,  et  veriiatem  ipsam  ^  discerelis, 
Cel|di*ini)sconfessor  quam  sii  moderatus  ei  cauius,  et 
humtlijnic  ac  (imore  f^ccUc  nosirx  verecundus,  Lu« 


ilio  esse  mandalum,  sicut  in  liiieris  ejusdem  Liiciaui 
ad  Cdtriiuim  faciU  aiumadf  erictis  :  qiiibus  luiuimc  ^ 
consideravit  quod  non  mariyres  Evnngelium  facianl, 
sedperEvangellum  mariyrcs  fianl;quando  et  Paubis 
apostolus ,  quem  Dominus  vas  eleciionis  suae  dixit 
{Aci.  IX,  15),  posuerit  in  Epistola  sua  diccns  :  Miror 
quod  $ic  tam  cito  demutamim  ak  eo  qui  vos  vocanit  in 
graliam,  ad  aliud  ^vangelium;  quod  non  e$t  aliud  :  nisi 
$i  $unt  aliqui  qui  vo$  turbant  et  volnnt  coiwertere  Evan- 
gelium  Chri$ti,  Sed,  licet  no$  aut  Angelu$  de  ccelo  aliter 
adnuniifii  prtsterquam  quod  ^  #^iii(taiifiiiiii  «06/5, 
anathema  $it :  mut  pradiaumuif  M  hhhc  iterum  dico , 
$i  qui$  vobis  adnuntiaverit  prmterquam  quod  accepi$li$, 
anaihema  $it  (Gal'  i»  6,  8). 

lY.  Opportune  vero  superveoeruBt  liiiartt  vesir», 
quas  accepi,  ml  clerum  factas,  item  quas  beaii  con- 
fessores  Moyses  et  Maximus,  Nicostraius  et  caleri 
^aiuriiino  et  Aurelio  et  catieris  miseriMl ,  in  quibus 
Evangelii  pleous  vigor  et  dispiplina  robusia  legis  Do- 
minic£  coniineniur.  Laborantas  bie  nos  ei  contra  in- 
vidi»  impelum  totis  Odei  viribus  resisteaies  maltum 
serino  vester  adjuvii  ut  diviniius  compendium  Oeret, 
ei  priusquam  venirent  ad  vos  litterse  quas  vobis  pro- 
ximemisi,  ui  declararetis  nobisquod  secundum  Evan- 
gelii  legem  nobiscum  fortiier  aique  unanimiier  etiam 
vesira  senientia  i  coocurrat.  Opto  vos,  fratres  cba* 
rissipii  ac  desiderantissimi  ^y  semper  bene  valero. 

Quoniam  opera  $ancli  Cypriani  vulgo  cUari  $olent 


tianus  \ero  circa  inlelligeiUinm  Dominicaj  ledionis,  q  $€cundum  ordiuem  quem  obtin^nl  in  editione  Pameliiet 


uidixi ,  minus  peritus  s^  et  circa  invidinm  verccun- 
dix  .iioslric  relinquendam  facilitate  sua  moleslus. 
Nam,  cum  Dominus  dixcrit  in  nominc  Palris  ct  Filii 
ci  Spiritus  snncti  geiitcs  tingui  (Jf r/f//i.  xxviii,  iO)  et 
in  Baptismo  pneieriia  peccata  dimiiii  (ioan.  111,  5), 
hic,  prxcepli  et  legis  ignarus,  niandat  pacem  dari  ct 


t;i  Rigaltiana ,  no$que  hunc  ordinem  $equi  decrevimu$, 
lypographu$  autem,  ex  cuju$  officina  prodiit  editio  lli- 
guUianQf  numerum  xxiii  omi$it  per  $altum  in  edendi$ 
Epistoli$,  admdnere  vi$um  e$t  iw$  quoque  eundem  er- 
rorem  relinui$$ef  propter  rationem  quam  in  initio  i$tiu$ 
admonitioni$  adduximu$.  D.  Pr.  Maran. 


LECTIOISES  VARIANTES. 


■  Nam  OjMWi. 

b  MuUitudinumlutpr. 

^  Quarovis  seiiiel  Veron.  quam  via?  Lat» 

^  Sententiam  Jiod.  1 . 

^'  Laborare  circa  Bod.  i .  ^ 

'  Veritale  ipsa  Dod.  i. 


D 


8  Dixirous  imperilus  Bod.  i. 
h  Ouibusminus£o(/.  i. 
t  PrsBterquod    Bod.    i.    PriBlerquam 
Oxon. 
j  Praesentia  Bod.  i. 
ic  Desideratissimi  Oxoit.  Lip$. 


adnuntiavimus 


STEPIL  BALUZn  NOTiE. 


IIL — Pacm  quam  $emel.  Tertulliauus  in  libroad 
Marlyres :  Quam  pacem  quidam  in  Eccleiia  non  lmbente$ 
a  marlyribus  in  carcere  exorare  CDn$ueverunt.  Vide 
Dallxum,  lib.  vii  de  p€sni$  et  $ati$factionibu$  humaui$f 
cap.  i6. 

Caldonius.  Cujiis  epistola  ad  Cyprianum  est  xviu, 
inler  Episiolas  Cypriani.  Cypiianus  autom  ci  lespon- 
dei  Epist.  XIX. 

Lucianu$.  Idem  procul  dubio  ciijus  mentio  est  in 
Epislula  Lxxviii,  pag.  161,  in  qua  vocalur  Lucanu$  in 
quibusdam  vetuslis  codicibus  et  editionibiis. 

Secta:  no$tras.  Sic  olim  vocabaiur  E<'clesia  calbolica. 
Hudie  vocabulum  illud  invidiosum  est ,  iil  pridem 
nionuil  Erasmus  in  caput  xxiv  Actorum.  Vidc  Pame  • 
lii  iiotas  ad  haiic  cpislolani  ei  Xisti  Beiuleii  noias  ad 
Laciaiitiiun,  pag.  48i.  ISectas  nomine  10  bonain  par- 
iem  freqiientcr  utitur  Tcriuliianus,  pro  coiile»sione 


christiana ,  uli  videre  est  libds  de  Fuga  in  per$ecu' 
tionCy  de  Pullio  et  Apologetico  contra  genle$.  (jiieni 
pro  more  suo  iniilaliir  Cyprianus,  tum  liic  hiin  Epi- 
stola  xxxiv,  de  Celerino,  et  pnKfat.  lib.  1  Teuimonio- 
rum  ad  Quirinum.  Sic  eliani  Aclor.  xxvi,  aipt9it  in  bo- 
nam  partcm  accepi>se  Aposiolum,  teslis  est  Beda 
Itetractatione  $ua  in  Acta^  pro  quo  ibidem  «ec/aiu 
non  male  vertit  no&ter  inierpres.  Pamel.) 

Minu$  peritu$.  Codex  Keuiensis  et  Fuxensis,  impe- 
ritu$. 

Mole$tu$.  Codex  Remensls  et  Gratianopoliianus  ot 
editio  Manutii,  mode$tu$.  Quo  etiam  modo  scripium 
est  iii  iibro  meo  vetere.  Fuxensis  in  unoexemplari 
babet  mole$tuSy  in  alio  immode$tu$. 

IV. — Secundum  lilvangelii  legem.  Iii  codice  Remensi 
et  in  uuo  exempUri  Fuxeiisi  legitur,  iegem  mi$i  et 
VQbi$€um  (ortiier  et  uttanimiter  etiamno$tra  ^^^'^f^r\0]c> 

igi  ize     y  g 


287 


"  EPISTOLA  XXIV. 


DIVI  CYPRIANI 
A 


288 


EPISTOLA  XXY. 


(Erasm.,  iv,  22.  Pamel.,  Rigalt.,Baluz..  xxiv.  Paris.,  xxm. 
Oxon.,  Lips.,  xxvm.) 


AD  CLEROM,  DB    LITTERIS  ROHAM  MISSIS   ET    DE  SATDRO 
LECTORE  ET  OPTATO  nYPODIACONO  FACTIS. 

Argumentom.  —  Cleru$  hac  epis(ola  certior  fil  ar- 
dinalionis  Saluri  el  Opiati,  el  de  iis  quw  Romam 
Seripsii  Cyprianut, 

Cyprianus  presbyteris  et  diaconihus  fratribus  salu- 
tem.  Ne  quid  conscientiani  veslram  laterel,  fratres  clia- 
rissimi,  qnid  mihi  scripium  sil,  quidque  ego  rcscrip- 
serim ,  ulriusque  epistolse  vobis  exeinplum  misi ; 


(Erasm.,  iv,  3.  Pamel.,Rigalt.,  Baluz.,  xxv.  Paris.,  xxiv^ 
OxoD.,  Ltps.,  xxvm.) 

AD  MOYSEN  ET  MAXIMUM  ET  CiETEROS  C0NFESS0RE8. 

Argumentum.  —  Epittola  hoec  est  gratulatoria  ad  con^ 

fessores  Romanos, 

I.  Cyprianus  Moysi  et  Maxirob  presbyteris  et  cste- 
ris  confessoribus,  dilectissimis  frairibus,  salutem. 
Gloriam  fidei  el  virtutis  vestrae ,  foriissimi  ^  ac  bea- 
lissimi  fratres,  jampridem  de  opinione  cognoveram, 
l;€latussatis  ei  plurimum  gratulatus  quod  vos  confes- 
sione  sui  nominis  paraveril  ^  ad  coronam  Domlni 
nosiri  Jesu  Christi  praecipua  dignatio.  Vos  enim  prU 
mores  et  duccs  ad  nostri  temporis  proelium  facti,  c<b- 
lestis   mililiac  signa  movislis.  Vos  spiritale  certfimen 


et  credo  vobis  id  quod  rescripsi  non  displicere.   Sed  g  quod  nunc  geri  Deus  voluit  vestris  viriuiibus  imbuis- 


et  illud  ad  vos  perferre  litleris  meis  debui,  urgente 
causa  clero  in  Urbe  consisienti  litteras  me  misis- 
se.  Et  quonlam  oportuit  meper  clericos  scribere,  scio 
antem  ^  nostros  plurimos  absenies  esse,  paucos  ve- 
ro  qdi  illic  sunt  vix  ad  ministerium.  qiiotidiani  ope- 
ris  sufficere ,  necesse  fuit  novos  aliquos  consiiiue- 
re  qui  mitterentur  ^.  Fecisse  me  auiem  sciatls  lecto- 
rem  Saturum  et  bypodiaconum  Oplalum  confesso- 
rem,  quos  jam  pridem  communi  consilio  clero  pro- 
ximos  feceramus,  quando  aut  Sataro  die  Paschnc  se- 
mel  atque  iieru.m  lectionein  dedimus,autquandocum 
presbyieris  doclorihus  leclores  diligentcr  probarei- 
mus  ,  Optatuni  inier  lectores  doctorem  audicnlium 
constituimus  ,  cxaminantes  an  congruerent  illis  om- 


lis.  Vos  surgenlis  billi  impetus  primos  immobili  ro- 
borc  atque  inconcussa  slabilitate  ^  fregistis.  Inde  iiii- 
tia  felicia  pugnandi  orta  sunt;  inde  vincendi  auspicla 
coeperunl.  Conligit  ^  hic  per  tormenta  consummari  « 
martyria.  Sed  qui  in  congressioiic  ^  pracccdens 
exemplum  virtuiis  fratribus  facliis  est,  cummartyri- 
bus  in  honore  communis  est.  Coroiias  vestra  ^  ma  -- 
nu  scrl.is  inde  huc  tradidistis,  et  de  poculo  salutari 
fralribus  propinasiis. 

li.  Acoes^it  ad  confessionisexorJia  gloriosa  et  mi- 
liii.nc  i  victricis  aiispicia  disciplinx  tcnor  quem  de  epi- 
stola;  vesirse  vigore  pcrspeximus,  quain  modo  ad  colle- 
g9S  vestros  in  confessione  vobiscum  Domino  ^  '^  co- 
pulatos  sollicila  admoiiilione    misisti$  ^   ut  Evan- 


nia  qu»  esse  debont  in  iis  qui  ad  clcrum  paraban-  q  gelii  sancia  pnrcepta  ct  iradita  nobis  semel  mandain 


tur.  Nihil  crgo  a  me  abseniibus  vobis  novum  faciuni 
est,  scd  quod  jampridem  communi  consilio  omnium 
iiostrum  ca*|)crat,  necessiiatc  nrgenle  promotum  esi. 
Opio  vos,  fratres  cliarissimi,  semper  bcne  valerc  el 
nostri  meminisse.  Fratcrnitaiem  salulate.  Valete. 


vilnlia  forti  el  stabili  observatione  teneaniur.  Eccc 
alius  glori»  vestrse  sublimis  gradus,  ecce  itenim  cuiu 
confessione  geminatus  promerendi  Dei  titulus,  slarc 
firmo  n*  gradu«  el  in  bac  acie  qui  Evangelium  conaii* 
tur  irrumpere  et,  pr^ceptis  Domini  subruendis  inanus 

LECTIONES  VARIANTES. 


■  Scio  enim  lam.  EtH)r.  NC  \.  M  A. 

J»  Qui  ininislrenliir.  EfH)r.  Latn.  NC.  i.  HfR. 
'  |.<^  Carissimi  Lam.  Ebor. 
^  «1  llluslraverit  Ver. 

*^  Inconcussa  fiJel  slabililate  Lam. 

f  Coniingit  Oxon. 

8  CoosuQiiuare  rer. 


D 


h  Confessione  Lam.  Ebw.  NC.  i . 

i  Vestras  MR. 

i  Ad  glorios»  miliiiae  Pem.  ross. 

^  Domini  Bod.i. 

i  Fecislis  Ver. 

•"  Firmas  Bod.  1 . 


STEPII.  BALUZIl  NOTyE. 


Epist.  XXIV.  —  Qnidqne  ego  rescripserim»  Ista 
dcsuni  in  editionibus  qiin^  Maniitiannm  aiilccesseruiit. 
Desunt  etiain  in  oclo  codicibus  aiiliqiiis  a  inc  visis  et 
iii  quibusdam  Anglicanis. 

Clero.  Id  esi  iis  ex  clero  Carihagiiiensi  qui  tum 
Romoi  crant,  ad  qiios  scripla  cst  Epislola  xxii. 

Ministerinm  quotidiani  opcris.  In  libro  meo  veterc 
l^s^huT ministerii  cotidiani opus.  In  Fuxeusi^ministerium 
cotidianum  non  sufficere.  In  Beccensi  et  in  Carnolensi, 
ministerium  colidianum  operis  sufficere. 

Cum  presbyteris.  Ilic  lociis  valde  perturbatus  est  in 
anliquis  exeinplaribus.  Pamelius  lectionem  quam  nos 
rctinuimus  ait  se  consarcinasse. 

Omnia.  lia  oiniies  libri  veteres  ei  ediiiones.  Ve- 
rum  quia  in  ciilione  Rigaltii  mendo8e^**cxcusum  cst 
nioniaproommVi.  Angliahsqucull  I  veiiislicodicisaucio- 
1  iiale.  c.\ihlim:inlcs  haud  dubic  syllabas  tcsti  excidisse 
typographis  Rigallii,  posuerunt  ttsiimonia.  Et  lanien 


R'gnhius  monuerat  in  erratis  legendum  esse  omivd' 
Epi^t.  XXV.  —  Iii  velusio  codice  Rcmigiuio 
episloja  ista  diciiur  scripta  iMosi,  Maximo,  Nicoslra- 
to  ct  C(cteris.  In  vcieri  ratalogo  episcoponim  Ec- 
clcsine  Romnnae,  qiiem  Rigaltiiis  laiidal  cx  codioc 
Nicolai  Fabri  Peirescii  ,  legilur  :  Post  patsioncm 
Fabii  Moyses  et  Maximus  pretbyteri  et  Nicostra- 
tus  diaconus  comprehensi  sunt  et  in  carcerem  •  sunt 
missi.  Ita  eliain  iii  alio  caialogo  -«luem  ex  Cuspi- 
niano  cdiditiEgidius  Bucherius  ;cx  qiio  colligitur  pro 
Fabii,  quod  est  in  libro  Peirescii,  reponendum  cssc 
Fabiani.  Maximiini  fuisse  presbyicrum  Ecclcsix  Ro- 
mansc  lcsiai.ur  Papa  Curiielius  apud  Eusebiuin,  lii». 
VI,  cap.  5,  Historiw  ecclesiasticce.  Vide  Baronii  auno- 
tationes  ad  martyrologium  Romaniim  die  19  no- 
vembris. 
II.  —pominocopnlatos.  In  codice  Beccensi  scriplnm 

Digitized  by  VjOOQLC 


m  EPISTOLA  XXVL 

impias  inrerentes  ^,  fidei  robore  submovere,  prae-  A 
buissc  ante  iniiia  virlutum,  nunc  et  morum  mngisle- 
riapraeberc.  Dominus  post  resurrectionem  mittens 
apostolos  mandal  et  dicil :  Daia  esl  miln  omnis  potes- 
Uu  in  coeb  el  in  terra,  Ite  ergo  et  docete  gentes  omnes  , 
mgentes  ^  eos  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spintus  sancti^ 
docentes  eos  observare  omnia  qucecumque  prffcepi  vobis, 
(Matth.  xxvin,  19).  Ct  Joannes  apostolus  mandati  me- 
mor  inEpistola  sua  postmodum  ponil  <^:  in  Aoc,  inquit, 
inleUigimiis  quia  cognovimus  eum,  si  prcecepta  ejus  euslo^ 
tffaifiitf .  Qui  dicit  quoniam  cognovit  eum,  et  mandala 
ejus  non  servat^  mendax  est  et  veritas  in  iUo  non  est. 
(Uofl.,  n,  5, 4).  Haec  praccepla  custodicnda  ^  suggeritis, 
diYina  et  coelestia  mandaia  servatis.  Iloc  est  con- 
lessorem  Doinini,  boc  esi  esse  martyrem  Christi,  ser- 


m 


EPISTOLA  XXVI. 


(Pamel.,  Rigall.,  Batuz.,  xx\i.  Paris.,  xxv.  Oxon.,  Lips., 

XXXI.) 

MOTSES,  MAXIMUS,   NICOSTRATUS,   ET  ALIl  CONFESSORES 
RESPONDENT  PR£CEDENT1  EPISTOLiE. 

Argcmentum.  —  Soiatia  quos  ex  Cypriams  litteris  per- 
.  ceperant  Romani  confessores^  graii  agnoscunt,  — 
]    Martyrium  non  pcena  sed  felicitas.  —  Voces  evange' 

licos  faces  ad  inflammandam  /idem,  —  In  lapsorum 

causa  Cypriani  sententice  acceditur. 


L  G;ccilio  Cyprinno,  episcopo  ecclesiasCartbaginen- 
siuin,  Moyses  et  Maximus  presbyleri  et  Nicostra- 
tus  et  Rufinus  diaconi  ei  c;eieri  confessores  in  iide 
veriutis  perseverantes  in   Deo  Paire  et  iti  Filio  ejus 


Tare  vocis  suae  inviolalam  circa  omnia,  et  solidamfir-  B  ^^u  Cbrislo  Domiiio  nostro  et  in  Spiritu  saiicio  salu- 


miiatem.  Nam  velle  pr«ter  Dominum  «  marlyrera 
fieri  et  praecepia  Domini  desiruere  conari,  uti  adver- 
sus  illum  dignaiione  quam  tibi  dederit,  arrois  ab  illo 
accepiis  rebellem  quodammodo  fieri,  boc  est  Chri- 
sium  confiteri  velle  ^  et  Evangelium  Chrisii  negare. 
Lxlor  igitur  ex  vobis  ,  foriissimi  ^  ac  fidertssimi 
fratres;  et  qunntum  gratulor  marlyribus  islic  *»  bo- 
noratis  ob  virium  gloriam ,  lantum  gralulor  pari- 
tcT  el  vobis  ob  Dominicsc  eiiam  disciplin.-e  coronam. 
Dignaiionem  suam  Dominus  muUipIici  gcnere  largiin- 
tis  infudit,  bonorum  militum  latides  etglorias  spii^Ita- 
lescopiosa  varietate  distributt.  Honoris  vestri  parti- 
cipes  et  nos  sumus,  gloriam  vestram  nostram  gloriam 
compuiamus,  quorum  teinpora  illustravit  lania  felici- 


tem.  Inter  varios  el  multiplices,  fraier,  dolores  iiobis 
constitutis  propier  pnesenies  muitorum  fratrum  J 
per  totum  pene  orbem  niinas,  boc  praecipuum  nobis 
solatium  supervenit,  quod  acceptis  littcris  tuis  erecii 
sumus  ^ ,  et  doientis  animi  moeroribus  fomenta  ^ 
suscepimus.  Unde  inlelligere  jam  possunitis  gra- 
liam.divinx  providentiae  forsitan  non  ob  aliam  cau- 
sam  nos  taro  diu  clausos  vinculis  carccris  reservare 
voluisse,  nisi  ut,  instructi  ^  et  robuslius  animali  lil- 
teris  tuis,  voto  proniore  ad  coronain  dcsiinalam  pos« 
semus  pervenire.  Illuxerunt  etiini  nobis  lilterx  luan 
ui  in  tempestate  "quadam  sereniias,  et  in  turbido  mari 
exoptata  ^  tranquillitas,  ei  in  laboribus  requies,  ut 
in  periculis  ct  doloribus  sanitas,   ul  in  densissitnis 


lAS,  ut  a^tatem  nostram  videre  coniingeret  probatos  C  tencbris  candida  lux  et  refulgens  ^.  lia  illas  animo 
servos  Dci  et  Cbristi  milites  coronatos.  Opio  vos  %  sitiente  perbibirous  et  voio  cstirienie  suscepimus,  ut 
roriissinTii  ac  beatissimi  fratres,  scmpcr  bene  valere  ad  certnmen  inimici  p  ex  illis  nos  saiis  pastos  ct  sa- 
ei  nosiri  meminisse.  ginatos  gaudeatnus.  Reddet  Ubi   Dominus  pro  isia 

LECTIONES  VARIANTES. 


*  El  hanc  aciem  quae  Kvan(;elium  —  ini}iias  inferre  Lam. 
Ebor.  NC.\.  Quae  io  Evangelio  coronatur  Vcr,  Vat.  innom. 
Spir.  Rrmb. 

^  Baptizantes  Ebor.  NC.  \ . 

«  Ponit  et  dicit  Pem.  Lvi.  Voss.  2. 

<t  Cum  custodienda  Oxon. 

«ProDouuaoiVC.2. 

t  Nolle  Pem. 

8  DUeclissimi  fratres  liiim.  Lji.  Ebor.  NC.  \. 

^  Dlis  Pem. 


i  Desunt  reliqua  in  Corb. 

i  Fratrum  omiuit  Oxon. 

^  Kt  rectissimus  Bod.  2.  Lam,  Ebor.  NC.  1 .  Et  recreaii 
Ben. 

t  Dolenli  animae  roboris  fomeula  Lam.  Un.  NC.  1. 
Bod.2. 

■°  Iiislructius  Mmmt. 

»  Kxoru  Bod,  2.  Ben,  Lam,  Ebor.  NC,  1. 

0  Lux  refulgens  iren.  Bod.  2. 
D     P  Certamen  animi  Lam,  Bod.  2.  Ebor. 


STEPII.  BALUZII  NOTiE. 


Prceier  Donnnum,  In  pieris(|ue  veieribus  libris 
i^criptom  cst  per  Dominum.  li\  uiio  ineo  ,  nam  proster 
Dominum  martyrem  /?«ri.  In  Becceiisi,  necpropter  Do- 
minum  martyria  fieri,  Ita  etiain  fcrc  Carnolensis. 

Uonoratis.  Codex  Cratianopolilanus,  honeratis,  Qm" 
dam  libri  veteres  et  quaedam  editioncs  babenlco- 
roiwtis. 

A^talem  nostram.  Ita  nos  reposuimus  sccuti  aii- 
ctoritaiem  veterum  editionuin  ei  octo  veterura 
exeinplarium.  Fatendiiin  tamen  est  lectionein  quge 
liabet  wiate  nostra  exslarc  eliani  in  octo  codicibus 
anliquis. 

In  calce  bujus  EpistoK-e  el  in  calce  Epistolsc  xxxiv, 
^riplum  est  anliquilus  in  codice  Piihoei :  Emendavit 
hstinus  Romas. 

Epist.  xxvi.  —  In  vetusiissimo  codice  sancli 
I^cmigii  Remcnsis  fcriptum  cst  antiauitus  in  lilulo 
isiius  Epistol;e  :  Incipit  rescriptum  Mysei  et  Blaxinu 
ad  Cyprianum,  quam  diclavit  Novatianus.  Iii  Cra- 


tianopolilano  Nyseus  sxpe  dicitur  quem  vulgo  vo- 
camus  Moysem.  In  martyrologio  edito  a  Floreu- 
linio  XV  februarii,  civitate  Asta  Moysei,  Iii  fragmen- 
lis  Paciani,  in  codice  Fiori,  lcgilitr  in  parxnesi  ad 
poeniientiam,  anud  Moseum  et  vetcres,  et  paulo  post, 
Moyseum  pro  blasphematore.  In  initio  coiiflicius  Ar- 
nobii  cum  Serapione  ie^itur  Moseo,  Vidc  pndalio* 
nein  viri  clarissimi  domni  Bernardi  de  Monieialcono 
ad  Athanasium,  pag.  54.  De  Novaiiani  cloquciiiia,  a 
quo  epistola  ista  dicilur  dictata,  vide  qiisc  nolantur  • 
infra  ad  Epistolam  xxx. 

l.—Caeilio  Cypriano,  Hanc  iuscripiioncm  accepimus 
ex  eodem  codice  sancti  Remigii.  Eani  vero  ob  eaiu 
in  primis  causam  posuimus,  quod  ex  ea  discainus 
forinam  scriiiendi  illorum  temporuin.  Nam  haud  dii- 
bie  inscripta  fuit  epistola  eo  iiiodo  quo  Irgilur  In  illo 
vctcri  libro. 

Pastos  el  saginatos.  Supra  in  Cpisldla  ad  Donatum^ 
p.ig.  3  (col.  192) :  Impletur  in  succum  dbis  fortiodb^'  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


tua  cliarilalc  mercedcmf  ct  bQjtt^  (am  boni  operis  re-  A  Demii ,  qntm  itrter  9ttvi«ttlki  •  s«Mltri6  'poteftMis 


pnrsentabii  debitam  frugem.  Nonmimis  enim  corono^ 
mcrccde  condignus  est  qm  hortatus  est  quain  (|ui  ct 
pasfitts  esl  <  noD  minus  laude  condignns  qui  docult 
quam  qui  el  feeit.  Non  roinus  lionorandus  cst  qui 
raonuit  qoam  quidiraicavit,  nisi  quoniam  nonnum- 
quam  magis  gloria)  cumulus  rcdundat  ad  eum  qui  in- 
stitnit  quam  ad  eum  qui  se  docibilcm  discipulum  sub- 
ministravit.  Hic  enim  forlissi&  hoc  quod  cxcrcuit  non 
hnbuissel,  nisi  ille  docuisset. 
![Ii.  Perccpimusigitur,  iterumdicimus,fralcrCypriane, 
magml  gao^i^^  magrtn  Mlatkr^  ro«gna  fementa,  maxi- 
meqiiodet  glorlosas  martynfm,  non  dtcam  morles,  sef^ 
itnmortalitates  gloriosis  et  condigfiis  lawtifcus  p^dc- 
mm  es.  Tales  eiflm  excessoA  tMm  fvctlnis  prose- 
qoendi  ftierunt,  aC  ^w  r«fepelMiit<tr  ste  dieeren- 


varta  et  eifpiiaita  tomenta  »  etiam  extorto  et  excm- 
ctftio  '  et  exeanHfieaio  eor.pere,  Gbristiim  Dei  Fili«iiB« 
etst  reeedcBte  sed  tamefi  rtbere  spiritti ,  confiterl» 
qiuHn  retide  mundo  ccelfnM  peiiase,  qiam  deseriis 
liemtnibtts  inler  Angetos  stare^  qnain  inpedifneiMia 
omitibus  sseciilaribiie  ruf&ig  i»  cempectii  Dei  ymk  »e 
liberum  sistere,  ifiHHii  eoeicele  regnum  sine  alla  eunt- 
tatioiw  tenere,  qnam  coBegMi  pusieais  eum  Cbrielo 
JB  Cbrisli  BOiittoe  fteton  fbisse^  qoM)  jndicia  Mii  di- 
vtml  dignvtidiie  jiidiee»  iieUiR»  fuitse,  (jfoam  iw- 
roaeulMeiir  eonScieniiMii  de  cenfeseiene  nemHue  re- 
pertMief  qnftm  IranftmB  et  aaerUe^  l^biie  cMlr« 
fidem  iKm  ebedJMe,  qaam  tertiatera  Toce  puMtea 
eonlestnlBai  fvisoe,  quem  ipsam  quaK  ab  emnibiie  me- 
tualur  meriendo  mertem  eubegtsee,  ^uftm  per  ipeasi 


Itir  qnaliter  fact*  soeu  Ex  Mdft  ergo  Ncierift  f idinMft  B  roortem  immori«liiftie«  cenfteeutiim  (uiseei  qua«  om- 


g'orio9es  illes  mift^rrum  iriampkoft^  et  etulif  nofttris 
quodam  niodo  emlom  llleft  pelenteft  prooeeBti  ftBmoft^ 
ot  inier  Angelos  ae  Potestatei  Ik)minaCtoneoqBe  eoft- 
lcstes  eoRStitmos  contempiftii  '^  mmm,  Sed  ei  Do- 
inlnuro  apudPailrem  testimontiim  SBam  illis  proniis- 
sum  perblbenlera  ^  aoribBS  nosifis  ifModam  modo 
sensiTOBS  <".  Hoe  est  erge  qued  el  nebis  aoiBBm  ia 
dies  erigit,  et  ad  coBseqBendoft  gradas  tantae  dtgnft- 
tionls  incendit  ^. 

in.  Qaid  emm  gloriosias,  qnidfe  feliciBS  olli  homi* 
num  poieritexdiTinadigfiftlioneeentingere^qBftm  inter 
ipsos  carniflees  in  ipso  InteritB  confiteri  Dominam 

LECTIONES  VARIANTES. 
1.  Ebor.  Ben.  Bod,  i,jC 


mbBS8a;viiix'inelrumeniise«cftrntlieaiBffietesloH<iftis 
ipiis  tormends  lermenta  saperftftse^  qaam  omKibttB 
dthmiftti  corporis  dolertbBS  robore  tfnimi  rehiett- 
tum  fmsse  i  qe^m  sangnineei  soam  proiaentem  non 
horrBtsse,  quam  sappiieift  sua  post  fidem  mnftre  cce- 
ptsse,  qoam  detriflwntBm .  tita>  sb«  palare  nen 
exisse  *»  ? 

lY. .  Ad  hoeenim  prsliBm  qBSSi  ^aftdam  Ufbft  CvaiH 
gelii  SBi  noft  excitat  Domtmis  dieens :  Quiplu$  tUligk  ;hi- 
trem  mU  matrem  quam  me,  mn  ea  medigtMt;el  tfm  plus 
di^t  ammam  ^  iuamquam  ms,  aoti  eat  meSgtm^qm 
non  tallit  erueem  $uam  et  eetfuiktr  me,H9n  eHmediftme 


KC. 


^  Quasi  conleinplatl  Lam 
2.  Vat.  ret.  innom. 
b  ReddeBtem  Lam.  Ebor.  NC.  1.  Beu. 
<^  Siiniliier  sensimus  Bod.  2.  Lam.  Ebor,  NC.  1.  Ben, 
A  Acceodit  Ben.  inieadU  Isipr. 

STEPH. 

corpuSt  ut  $aginalus  in  posnam  carius  pereat.  Mos  olim 

crai,  ut  annolal  Holslenius  ad  Acta  sanctamm  Per- 

petuee  et  FeUcitatii^  eos  qui  vcl  pOBnac  causa  ad  gla- 

diaiorium  vcl  venntorium  luduin    daii  esscnl,  aul 

sponle  se  itsdem  addicerent,  saginari  prius  a  -magis- 

iris  ludi,  ut  habiliorcs  ac  valenliores  producereniur. 

Apud  T.  Livium,  lib.  v,  scriplum  osl  saginare  piebctn 

populares  suos  ul  jugulenittr.  Titctttis  tn  libro  n  His- 

tcriarum  :  ibi  miiitibus  Vitelllus  puratoseiboi  et  gla- 

diatoriam  saginam  dividebat.  Hieronyinus  in  libro  ir  ad- 

vcrsus  Joviniai.um  :  Al/t/€«(M,  quorum  vitaet  ^rs  mim  ^^^  ..„....,«.,  .. 

'l[i:^J^^,^^:J:!^^!:^^  D  Divioncn.i%t  iu  Sorhonico 


c  Ssevlenles  Lam.  Ebor.  NC.  1. 

'  Excruciato  corpore  Lam.  Bbor.  NC.  i.  Bod.  1.  2. 

K  Excoriatum Lmn.  Bod.%  Ebor. 

h  Vixisse  Vat.  nod.  2.  Vicisse  Ver.  Ben. 

iSic  Ben.omiUitOxon. 

BALUZIi  NOTiE. 

rilaie  ciiam  Cypri.uii ,  qui  scril)it  in  cpistola  liv» 
png.  71,  subiclu  mortts,  in  Eptsiola  Lxv,  p.  Ii3,  $nb 
ictu  passionis,  ui  apud  Pontiuin  quoque  diaoonum  in 
Yiia  cjus,  in  episiola  lxxxi,  pag.  iO.'),  sub  iclu  agonis, 
ct  in  calce  libri  adversus  Demtrianwn,  pag.  ^ii,  tub 
ipso  exitu  vitaa.  Ycruin,  inventft  semel  verft  Jcctiono, 
non  optis  csi  uii  conjcciuris.  Lcclionem  sutem  a  mc 
resiiluiain  repcri  in  eodcn  libio  Remigiano.  Eani- 
dem  liabiiisse  Anglos  in  suts  codicibus,  saiis  constat. 
Quam  judicis.,..  fuisse.  Scgmciitum  istud  dccsl  in 
tribus  antiquis  codicibus,  in  Rcniigiano  nimiruin,  in 


Atheniensist  pugil  noWttf,  et  ah  eximiam  mrtutem  virium 
a  rege  promotu$  et  gratui.  Imridi  malignique  increpa- 
btint  pet  seria  et  ludum  saginati  corporis  sequi  inutitem 
betiuam.  Yide  Casslanum  lib.  ti,  cap.  7,  de  inetitutie 
renuntiantium. 

II._-^i«  Pro$equendi.  Ila  nos  restiluimos,  seeuti  suc- 
lorilaiemveiusticodicis  Benrtgianiicamantea  legere- 
tiir  personandi*  Et  certe  aostra  ieclio  &emper  mcitor 
npparebit. 

Perhibentem.  Code»  FoxenslSt  PerMbentem  atque 
reddentem. 

m.—In  ipso  intetitu.  In  edHione  Manetii,  cni  prima 
editio  istius  epistol»  debeliir ^  et  hi  ediitunibos  quas 
posiea  secotao  sont  lcgitur  interrHum.  Quod  cuin 
vir  doctisslmus  Dionysius  Peiavlits  exisiiroarel  esse 
mendosbm,  censuit  in  notis  ad  Themistium  reponi 
dcbere  tn/er  fdtts.  Qu»  conjecuna  vidcbalor  Oi  loco 
admodum  convenire;  eamquc  ego  vclUc  probabam, 
prvsmimcttfieaeonfirmariposse  videreiiir  aucto- 


Nou  exisse.  Id  cst,  noii  cxccssisse  a  vila.  Ipse  Cy- 
prianus  in  libro  de  Mortalitate,  pag.  231,  Pati  timC' 
tis,  exire  ncn  vultis.  Ilinc  exitus  pro  inorte  sa^pc  apud 
eumdeiu  Cypriinum. 

\yf,~^Et  qm  plu$  diligit  ammam.  Hsc « qiiae  exslant 
in  editione  Manutii,  cl  desunt  in  Morelliana  ,  Pa- 
melius  consilio  potius  qnam  Suctoritaie  pr;ctermi- 
sil,  quia  non  repcriuntur,  ut  iileaiti  neque  in  graecis 
neqtie  in  hitinis  codicibus.  Sed  ego  in  etnendaHdis 
Cyprktni  operibua.non  quxro  quid  reperialur  iii  gra;- 
cis  ct  latinis  exeniplaribus  sacroruni  BiblioruiD,  sed 
quid  Cyprianus  scripserit.  Exiat  auleni  bosc  seuten- 
lia  tn  dfuobiis  anliqiiis  codioiitus  sancti  Hcmigii  Re- 
mensis,  in  Sorbonico  ci  ia  Fuxensi,  id  est  in  oinai- 
dus  rere  codicibus  aniiquis.  Eienim  scx  lantum  epi- 
stolae  islius  aniiqua  cxeniplaria  babui.  Exstal  etiam 
in  quatunr  antiqttis  codicibus  Uiudalis  iu  oditione 
Anglicana.  ^^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


m 


EPlSTOLA  XXVl. 


m 


(Hatth.  X,  37).  Eiitertim :  Beatiquiperzecntwncmpassi  A  ira  T^riiatcm  legcs  ^  siibegfmus.  Et  si  nondum  nos- 


/kmitl^  propter  jutlUiam;  ipsorum  enim  est  re§num 
ctelmtm.  Beati  eritis  ^  cum  ves  persecuii  fuerint  et 
odie  habuerint  ^.  Gaudete  et  exHltate.  Sic  enim  et 
prepheias  peruculi  itinl,  qui  ante  vos  fuerunt,  palres  eo- 
rum  {Matth.  v,  10, 12).  Et  ilerum  :  Quoniam  **  ante 
rsges  et  poteetales  ^  stabitis ,  et  tradei  frater  fralrem  ad 
mortem ,  et  pater  filtum ;  et  qui  perseveraverit  usque  ad 
linem,  hicsalvui  erit  (Matth.  x ,  i8,  21, 22).  El:  Yin- 
centi  dabo  sedere  euper  thronum  meum,  sicuCet  ego  vici 
et  sedi  euper  thronum  patris  mei  (Apocal.y  nt,  21).  Sed 
f;t  Aposiolus  ®  :  Quis  nos  separabii  a  charitate  Christi  ? 
Presiuray  anangusila  ,  an  persecutio^an  fames,  an  im- 
diloi^  an  periculum ,  an  giadnis?  sicui  scriptum  est:  qui 
propier  te  interficimur  tola  d\e,  (estimatl  sumus  velnl  oves 


iniin  snngitinem  fudimus,  sed  fundere  *  panH  su- 
mus,  nemo  li«inc  dllatlonis  uosir»  tuontm  elemeniiam 
judicei,  quae  nobis  ofBcit,  quac  impedimentum  glo- 
riae  facit,  quse  coelura  differt,  qnxgloriosum  Dei 
conspeclum  inhibel.  In  hojusmodi  enim  certamine  , 
et  in  hujusmodi,  ubi  decerlat  fides  i  ,  pnelio,  mora 
marlyres  ^  non  disiulisse,  Ycra  clementia  est.  Pete 
ergo,  Cyprlane  charissime,  ul  nos  gratia  saa  Dominus 
magis  ac  magis  in  dies  singnlos  quosque  ubeHus  ^ 
aique  propensius  et  arm^t  et  ifloslret  et  Tiribus  po- 
tentiae  suse  firmet  ae  roboret  ">  ^  et  quasl  ^  opll- 
mtis  imperator,  milites  siios,  qoos  usque  adhuc  ih 
castris  carceris  exercoti  et  probavii,  producat  Jam 
ad  propositi  cerlamints  campum.     Porrlgat    nobis 


wctimafj  sed  in  iis  omnibus  supervincimus  pro  eo  qui  nos  B  ^^tn^  diviiia,  ilhi  tela  qu:e  nesciunt  Tinci,   loricam 


dtlesit  (Rom.  Tiit,  35,  37). 

Y.  Hsec  et  hujusmodi  eum  in  ETangelio  collata  per- 
legamus  ^  ,  et  quasi  faccs  quasdam  ad  inflnmman- 
dam  fidem  Doininicts  vocibus  supposiias  nobis  scntia- 
iniis,  hosies  Teritaiis  jam  non  tantnm  non  perhorres- 
ctmus ,  sed  et  proTocamus ,  et  inimicos  Dei  jam  hoc 
ipso  qnod  oon  cesslmos  Ticimus  s,  el  nefarias  con- 


*  Patranlur  Lm.  Bbor.  NC.  1. 

i>Beaii  eslis  Bod.i. 

«  Sic  Lam.  Ebor.  NC.  i  Oderint  Oxm. 

d  Praesides  Bod.  i.  2.  Lam.  Ebor.  NC.  i. 

^  Pauliis  Lam.  Ebor.  NC.  1.  Ben. 

'  Perlegimus  Oxon. 

^  Vlnciimis  Lam.  Ebor.NC.  1.  Bod.  2. 

*»  Civitatem  leges  Ver. 

i  Fudisse  Oxon. 


Odio  habuerint.  Ita  TCtus  codex  Remigianus,  Sor- 
lionicos,  Diyionensis,  Gratianopolitanus  et  Fuxensis. 
Itactiam  ediiio  Mannliana. 

Patres  eorum,  Hsec  desunt  in  codice  Remiginno  et 
in  Fuxensi. 

Potesiates.  Idem  libri  veleres  habent  prasides. 

'Yictinm.  Itn  eliam  in  epistola  ad  Fortunatum  de 
Exhortatione  Marlyrii,  cap.  6,  et  lib.  iii  Testinioniorum^ 
cnp.  i8.  At  tres  codices  hoslri  et  quinmie  in  edilione 
Anglicann  laudall  pr.-cferuni  occisionis,  Fuxensisjr/^u- 
Intionii,  Vulgata  editio  Epistol.c  Pauli  ad  Romanos 
occisioytii.  Sic  etiam  citat  sanclus  Augustinus,  lib.  i 
Retractat,,  cap.  7,  et  lib.  iv  de  Doctrina  christiana, 
cap.  20.  Item  Primasius.  Vide  annotaiioncs  Erasml  in 
bunclocum  PauU 


Lam.   Ebor.  NC.  t. 
NC.  i.  Ben. 


jnstitise  quae  nunquam  solct  rompi,  clypeum  fidei 
qiii  non  potest  perforari,  galcam  salutis  quse  non 
potesl  frangi  ^  ,  ct  gladiiihi  spirllus,  qul  non  con- 
sucvit  Tuliierari.  Gui  enim  magis  hacc  ut  pro  i^obis 
petai  mandare  debemus,  quam  tam  glorioso  episcopo, 
ut  hostise  destinati  p  petant  auxilium  de  sacerdote  ? 
VI.  Ecce  aliud  gaudium  nostrum,  qood  In  ofOcio 

LECTIONES  VARIANTES. 

]  Certamine  ubi  decertat  fides 
Ben. 
k  Martyres  praelio  lion   Lam.   Ebor. 
t  Liberius  Lam.  Ebor.  NC.i. 
™  Probet  ac  formei  Lam.  Ebor.  NC.  1.  ieis. 
°  Qua  opUmus  Ver.  Quia  Vat. 
^  Galea  —  frangl  omUtU  Oxon. 
P  Deslinatx  Ver.  Ben. 
L« 

STEPH.  HALUZn  NOT^. 

dicom  Veroncnsem  hnbcre   supeirvinelmui  iu  iibro 
ad  Fortunatum^  noo  vero  iperamus. 

y .— Provocamus^  id  esl,  ultro  nos  offerimus  per- 
secuioribus,  mori  optantes,iit  focerant  olira  marlyres 
Lugdonenses  et  Viennenses  apiid  Eusebiura.  Tcrinl- 
linnus  in  libro  ad  Scapulam  :  Denique,  cum  omni  sw- 
viiia  vestra  concerlamus^  etiam  %ltro  erumpentei.  Vide 
Acta  passionis  sancli  Stevhani  Papce  et  martyris  iii 
ipso  initio.  Et  lamcn  piiblica  teinporis  iiliiis  disci- 
plina  prohibobat  ne  «juis  uliro  se  offcrret,  cum  hoc 
bcriplura  divina  proiiibent,  ut  legiior  iii  Actibos  pro- 
consuiaribus  de  mnrtyrio  Gypriani ;  qoia  non  temeriias 
sed  (ides  et  modestia  coronalur,  **•  ut  iegitur  in  e|H- 
stola  ccclesixSmyrn;corumapudEuscbium,  ex  Ter- 
sione  Rufiiii.  Deiiide  Mcosnriiis  cpiscopiis  Carthagi- 


Supervi)icfmtis.  Cnm  Tiderem  pro  hac  T(>ce,  quse  f\  nensisistuditasevcre  probibuituteiiam  honoraripro- 


lalina  nou  est,  scriplum  es^e  spermnus  in  rodice  Re- 
inigiano  veleri,  in  Gratianopoliiaiio  et  in  Divionensi, 
tum  etiam  in  quinqiiequoniin  varia;  lecliones  exslant 
in  editione  Anglicnna,  hitc  valde  incliirabat  aiiimus 
nt  Tocem  minime  ialinam  exptingcrcm,  eam  quoc. 
laitna  est  substituerem,  prsesertim  cum  oa  exstet  In 
Vulffata  editioiie  Epistolae  sancii  Pauii  ad  Rom.inos, 
ct  iFla  qiiomie  ufatur  sanctus  martyr  in  libro  de  Ex» 
hortatione  IfarfyniadForlunatnm.  Verum,  cumTide- 
fem  illum  posuisse  supervincimus  in  Iibroiii7es/miom'o- 
Ttti»,  cap.  48,  eamque  Tocem  reteniam  esse  a  Tertul- 
liano  in  Scorpiace  et  a  sancto  Aiigustino ,  lib.  it  de 
Doctrina  ehristiana^  cap.  20,  et  lib.  11  de  Civitate  Dei^ 
cap.  2.5,  lumetiam  In  epistola  Evodii  ad  Auqusiinumy 
cxtstimavi  nihil  esse  niiitandnm.  Sic  in  Prafmis  sxpe 
l^iiur  supersperavi ;  anud  Tertullianntn,  in  libro  de 
Paenitentiat  sttperscendmr;  apud  S}  mmachnm,  lib.  i , 
Epist.  50,  auperpingo;  apud  Sidotiitini,  lib.  ix,  Episl. 
9|  9uperinsviciSf  Hcic  tntcriin  admoncndum  est  co- 


hibuerit  Cbrislianos  qui  se  olTerrcnt  perseculionibus 
non  compreliensi,  uti  pluribtis  diclnma  nobis  esl  ad 
oaput  nndecimum  Laciantii  de  Morlibus  Persecuto-' 
rum.  Videctiam  sanctum  Ambrosium,  sive  quis  alius 
aucior  est  (cap.  37)  Officiorum,  et  conclliiim  Eliberita- 
num,c.inonebO,etRigaltiuraadEpislol;itniTCypriani. 

Fundere.  Haec  est  leclio  Tctcris  iibri  Rcmtgiani , 
cerie  opiima.  Sicetiam  habeni  tres  iibri  TCteres  iau- 
dati  in  ediiione  Anglicana. 

Nemo  hanc:  Idein  codex  Reraigianus  :  Nemo  hanc 
dilectioncm  nostram  more  dementim  judicet. 

Qnce  impedimenlum  glorim  faeiu  Istnd  deest  iii 
eodcm  codicc  Remigiano. 

Exercuit  et  probavit.  Codex  DiTioaensis  et  reccn- 
tior  Remigianus ,  et  probavit  et  probal,  In  iilis  autem 
omillilur  vox  exercuit. 

Galeam  salutis.  Isttid  addidimtts  ex  vetosto  Remi- 
giano ,  nuclorilatcm  qiioquc  sccuti  quim|ue  TCterom 
Cxemplariiim  Anglicanorum,  ^  f^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


m  mS\  CYI RIAM  296 

episcopaius  lui,  licet  iiilerim  a  fratribus  pro  leinpo-  A  maiiiriialis  siio!  lcmpas  nutriendi,  el  dc  Scripturis 


ris  condiiione  disiraclus  es,  tamen  non  defuisti,  quod 
liitcris  coDfessores  ftequenter  corroborasii,  quod 
eiiam  sumplus  necessarios  de  tuis  laboribus  justi!; 
pr;ebuisii,  quod  in  omnibus  te  prxsenlem  quodam- 
modo  semper  exhibuisli,  quod  in  nnlia  oflicii  tui 
parle  qunsi  aliquis  desertor  claudicasii.  Scd  quod 
nos  ad  majorem  Ia:tiii:im  robuslius  provoc^vit  ^ 
tnccre  non  possumus,  quin  oinni  vocis  noslrac  tesii- 
monio  proscquainur.  Aiiimailvertimiis  cnim  le  coii- 
gniente  censura  et  eos  digne  objurgassc  qiii,  tmine- 
mores  delictoruin  suorum,  pacem  a  presbyteris  per 
absenliam  luam  restinata  et  prxcipiii  cupidiiate  ex- 
lorsissent  ^,  et  illos  qui  sine  respectu  Cvangelii 
sanctum  Domini  canibus  et  margaritas  pnrcis  pro- 


sanciis  quam  iiigens  et  supra  oninia  peccatum  com- 
miserint  insiruendi.  Nec  hoc  aniineniur  quia  mulii 
siint ;  sed  hoc  ipso  magis  reprimaniiir  quia  non  pauci 
sunt,  Niliil  ad  extenuationcm  delicti  numerus  impu- 
deiis  vnlcre  consuevit  ^ ,  scd  pudor,  sed  inodestia, 
scd  palienlia, '^  sed  disciplina,  scd  humilitas  ntque 
sul)joclio  ^,  sed  nlienum  de  se  espcciassc  judicium, 
scd  nlienani  dc  suo  ^  suslinuisse  sentenliam.  Hoc 
esl  quud  pconilcntiani  probal;  hoc  csi  quod  im- 
prcsso,  »  vulncri  inducit  cicalricom;  hoc  cslquod 
dejectsc  meniis  ruinas  erigit  cl  niiollU,  q(»i)d  ardcntem 
dclictorom  xstuantium  vaporein  rcstinguit  et  finit. 
Non  enim  quae  sanorum  sunt  corporum  mcJicns 
at^gris    dabit  i  ,  ne  imporiunus  cibus   tempeslalem 


fana  «  facilitaie  donassent,  cum  grande  dclictum.^B  valciudinis  sxvientis  ^^  non  reprimat,  sed  accendat; 


et  per  toium  pene  orhem  incredibili  vastatione  gras- 
satum,  non  oporteat  nisi,  ut  ipse  scribis,  cante  mode- 
raleque  traciari,  coiisuUis  omnibus  episcopis,  presby- 
teris,  diaconibus,  confessoribus,  et  ipsis  siantibus 
laicis,  ut  in  luis  litteris  et  ipse  lesiaris ;  ne,  dum  vo- 
lumus  importune  ruinis  subvenire,  nlias  majorcs 
ruinas  videamur  parare  :  ubi  eniin  divinus  ^  sermo 
relinquitur,  si  tam  iacile  peccantibus  venia  pracstc- 
lur?   Fovendi    sunt  sane   ipsorum  ^  animi  et  ad 


sciiicel  nc  quod  potuissct  mnturins  jejunio  exte- 
nunri  \  per  impaiieniiam  longius  pasta  crudilale 
producal  •». 

\il.  EiiiendaB  sunt  igiiur  impio  sacrilicio  mnnus 
inquinatsc  operibus  bonis  ^ ,  ct  nerario  cibo  ora 
misera  ^  polluta  poenitentise  sunt  p  vcr.e  scrmo- 
nibus  expiauda,  et  in  secretis  cordis  hdelis  novel- 
landus  et  consecrandus  est  animns  i.  Grcbri  poc- 
nitenlium  gemitus  audiantur  :  non  semel  tantum,  sed 

LECTIoiSES  VARIANTES. 


*  Provocasti  Lam.  Ebor^  NC,  1.  Bod.  2. 

^  Exlorsisse  dicuntur  Lam.  Ebor.  Bod.  2.  NC.  i. 

^  Prona  Ver. 

^  Divini  metus  Lam.  Ebor.  Bod.  1.  NC-  1 . 

^  Lapsorum  Vai. 

'  Im|iudens  coalulit  vat. 

s  Subjectio :  Hoc  est  Lam.  Ebor. 

^  Sed  de  suo  aclu  Bod.  1 . 

»  Hoc  impresso  Ver. 

i  Sanis  corporibus,  sed  xgris  medicus  dabilur  Lam. 

STEPH.  BALUZH  NOTiE. 


Ebor.^i.NC.X. 

k  S«>viemi5  omttf.  Lmn.  NC.  \.Ebor. 

1  AitenuantesanariLant.Bod.  1,2.  NC.i.  Altcnuari  Ver. 

"  VMeatur  produci  Lam.  Ebor.  Bod.  t,  2.  Ben.  MamU. 

"  Malis  Ben,  Lam.  Ebor.  NC.  i. 

**  Misera  omittit.  Umi.  NC.  2.  Ben. 

P  Patienlcr  addit.  NC,  1.  Veris  sermoDibus  Lam.  Ebor» 
NC.  1.  Ben. 

<t  Novellandus  estaDimusIom.  Bod.  it±Ebor,NCA,Ben 


VI. — Licet  interim.  In  eodem  vetusto  codicc  Remi- 
giano  legitnr,  licet  inter  initia  fratribus  pro  lemporis 
conditione  desiriclis,  haud  diibie  pro  distractii,  Ita 
etiam  quinque  codices  Anglicani. 

Te  congruente  ccnsura.  Idem  codex  Remigianus, 
tua  congruente  cemura  eo$  digne.  Ita  eiiam  recenlior 
Remigianus  et  Compendiensis. 

Eo$  objurgasse.  Respicit  hic  locus  ad  Epistolam 
xxu,  in  qua  agitur  de  pace  quam  quidam  turbulcnii 
sibl  datam  aiebant  a  confessoriuus  ei  martyribus. 
Quac  res  magiiam  invidiain  conflaverat  Cypriano,  quia 
id  aiebai  faciam  esse  contra  disciplinam  ecclesiasticam. 
Yide  etiam  Epist.  xiv. 

Per  absenttam  tuam,  Edilio  Manutiana  et  qualuor 


dialogo  adversut  Pelagianos  :  MultUudo  sociornnt 
numquam  te  catholicum^  sed  hareticum  esse  demonstra- 
bit.  Nam,  ut  idem  alibi  ait,  peccantium  muttitudo  non 
quwrit  errori  patrocinjum,  Sencca  in  libro  de  Vita 
beaia  cap.  2  :  Non  tam  bene  cum  rebus  humanis  agi- 
tur  ut  meliora  plunbus  plaeeant.  Argumentum  pcssimi 
turba  est.  Idem  lib.  i  de  Ctementia ,  rap.  21  :  Fecit 
enim  consuetudinem  peccandi  multitudo  peccantium. 
Quintilianiis,  lib.  i,  cap.  6  :  Unde  enim  tantum  boni 
ut  pturibtu  quoe  vera  sunt  placeant  ?  Ovidius,  lib.  i  de 
Arte  amandi : 

Pleraque  sunt  semper  deteriora  bonis. 

Mntlhflius  Bossus  iri.dispiitatione,  qux  esldeGaudio: 


libri  veteres,  per  impatientiam.  (Jlraque  leclio  potest  j)  Levitatis  et  pessimi  erroris  .auctor  semper  est  turba. 


esse  bona 

Canibus.  Ilaec  vox  ilcmque  vox  porcis  desunt  in 
oinnibus  libris  veteribus. 

Stantibus  laicis.  Id  est  laicis  qui  consianles  fuerant 
in  confessiOne  nominis,  qui  nnii  cesserant  lormentis, 
qui  uon  sacrificaveruut  idolis.  Inde  in  Episiola  se- 
qucnti  scripUim  csiEcclesiam  essc  consiilutam  ctiani 
in  siantibus.  Vide  eiiam  Epistolam  xxx. 

f/6t  emm.  Vctus  Remif^ianus  :  Ibienim  divinusmetus 
relinquitur  cum  lam  factle  peccantibus  venia  prasslaiur. 
Vocem  metus  habent  eiiam  aliquol  nlii  libri  veteres. 

Et  de  Scripturis  instruendi.  Hacc  dcsunl  in  tribus 
antiquis  codicibus. 

Quia  Mutti  $unt.  TertuHianus  in  initio  libri  de  Pu- 
dicitia  :  Qua$i  non  faciliu$  $it  errare  cum  pluribuSy 
quando  veritas  cum  pauci$  ametur,  Ilicronynius  in 


Et  Cicero  in  initio  libri  Tusculanarum  qu(B$tionum : 
Ad  vitia  con$entien$  muttitudo.  Annoiat  Nonius  Alar- 
cellus  antiquos  paucorum  numerum  posuisse  pro  bo- 
nis,  sicut  et  multoruni  pro  malis.  T.  Livius  lib.  xxi : 
Pauci  ac  optinm  quisque  Hannoni  assentiebantur. 

Valere.llxc  vox  nonhabeiur  inedilioneMoielliana, 
et  deest  etiam  iii  qiiinqne  codicihus  antiquis.  Pro  ea 
aulem  vetus  Bemigianns  prxfert  proficere. 

Patientia,  Quidam  codiccs  habent  poenitentia,  facili 
et  mulium  obvio  errore,  uii  monuimus  ad  Epihtolam 
XVII,  pag.  405.  Codex  Gratianopolitanus  ct  cditio  Mo- 
rellii  habenl  $apientia. 

Dejectce  menti$  ruina$,  Vetus  Remigianus,  declivet 
et  tremente$  ruina$  erigit  et  extolUt. 

Vaporem  restinguit.  Trcs  Hbri  veteres  hal^ent  extin^ 
guit :  Congruat  escasnj^Uuimr^rSiUT^^onenimfeic. 


297  EPISTOLA  XXVn.  5W8 

ilerum  fideles  ex  oculis  lacrymsD  profuiidanlur ,  ut  A  potuii  et  a  Cbrislo  in  communicaiione  relineri.  Opia- 


illi  ipsi  oculi  qui  male  simulachra  conspexerunt,  qute 
illicita  commiserant,  saiisfacicntibus  ^  Deo  fleiibus 
delcant.  Non  est  nisi  paiientia  niorbis  necessaria. 
Lucianlur  cum  suo  dolore  qui  languent,  ei  ita  de- 
mum  speranl  sanilaiem,  si  loleraniia  superarint  dolo- 
rem;  infidelis  enim  cicatrix  quam  ciio  festinans 
medicus  induxit,  et  ad  quemlibet  casum  medela 
rescindiiur  J>,  si  non  «  ildeliler  de  ipsa  lardi- 
laie  remcdla  prxstentur  :  cilo  rursus  in  incendium 
flamma  ^  revocatur,  nisi  totius  ignis,  eiiam  usque 
ad  extremam  scintilbm,  materia  restinguatur;  ut  me- 
rito  hujusmodi  homines  sciant  sibi  eliam  de  ipsa 
mora  mngis  consuli  et  fideliora  necessariis  dilaiioni- 
bus  remedia  praesuri.  Gseterum,  ubi  erit  quod  custo- 
dia  squalidi  carceris  includuntur  ^  qui  Chrisinm  B 
confitenlur,  si  sine  pericolo  fidei  sunt  qui  negave- 

runt?  ubi  quod  in  nomine   Dei  caienarum  ambitu 

Tinciuntur,  si  sine  communicatione  non  sunt  qui 

confessionem   Dei    non    retinuerunt  '?  ubi  qnod 

detcnti    marlyres.  gloriosas  »   animas   ponunt,  si 

qui  dereliquerunt  fidem   periculorum    et  delicto- 

rum  suorum  non  sentiunt  magnitudinem  ?  Quod  si 

nimiam    impatienliam    prafeninl  ^  et  intolerabili 

festinatione   communicationem  exposcuut»   frustra 

querula  ista  et  invidiosa  ac  nihil  adversus  Yeriiaiem 

Talentia  JHCiant  petulanti  et  infreno  ore  convicia» 

quandoquidem  licuerit  iilis  stiojure  retinere  quod 

nunc  sua   sponte  qu^ita    necessitate  *  coguntur     ^ 

postulare.Fidesenimqu»potuitChri8tumconfiteri,Cdatum  sit,  miror  quosdam  audaci  tcmerilale  sic 

LECTIONES  YARIAHTES. 


mus   te,  beatissime    ac  gloriosissime  papa  i,    in 
Domino  semper  bene  valere  et  nostri  meminisse. 

EPISTOLA  XXVIL 

(Pamel. ,  Rigalt.,  Baluz.,  xxvii.  Paris.,  xxvi,   Oxon., 
Lips.,  xxxm.) 

CYPRIANUS  LAPSIS. 

ARGtJifENTUM.  —  Argumentum  hujus  epUtolas  infra  ha» 
bes  Epislola  xxix.  t  Lilterai^  inquit,  ad  me  fecerunt^ 
pacem  non  dandam  sibi  poitulanles,  $ed  quasi  jam 
datam  sibi  vindicanteSt  quod  dicant  Paulum  omnibus 
pacem  dedisse,  sicut  in  litteris  eorum  quarum  exeni- 
plum  ad  vos  transmisi^  legetis,  simul  quid  et  ego  eis 
breviter  rescripserim,  >  Desideratur  autm  lapsorum 
epi$tola  ad  quos  rescribit, 

\.  Dominus  noster,  cujus  praecepta  et  monila  ob- 
servare  debemus,  episcopi  honorem  et  Ecclesiae  su® 
rationcm  disponens ,  in  Evangelio  loquitur  ^  el  di- 
cit  Petro :  Ego  tibi  dico  quia  tu  es  Petms,  et  super 
istam  petram  tedificabo  Ecclesiam  meam^et  portm  infe- 
rarum  non  vincent  eam  :  et  tibi  dabo  claves  regni  coeiO' 
rum;  et  qwB  ligaveris  super  terram  erunt  Ugata  et  in 
coeliSf  et  quaseumque  solveris  super  terram  erunt  soluta 
et  in  OBlis  {Matth.  xvi,  18, 19).  Indeper  lemporum  et 
successionum  vices  efriscoporum  ordinatioet  Ecclesio) 
ratio  decurril,ut  Ecclesia  super  episcopos  ••  consti- 
tuatur  et  omnis  actus  Ecclesiae  per  eosdem  pracpositos 
gubemetur.  Cum    hoc  luque    divina  lege  ^  fun- 


a  Salisfacientes  lom.  EborA.  NC.  1.  Ben. 

i>  Extinguitur  Vrtf . 

c  Cui  non  Lam.  Ebor.  NC.  1.  Ben. 

d  Prabsteniur.  Incendium  flamnue  Utm.  Eoor,  Nv.  i. 
Lamina  revocalur.  Ver.         ,    .  ,.  .        ,.    ,  ^^ 

«  Caeterum  ubi  erit  quod    judicia   patiuntur ,   quod 
carcere  iocludunlur  Lam.  Ebor.  NC  1.  Bod.  2.  Ben. 

t  Dei  renuerunt  Lam.  Ebor.  NC.  1.  Manut. 


ft  I3bi  qui  detenti  gloriosas,  Lam.  Ebor.  NC  1.  Manut* 
h.  PrsBferunt  minlmam  patientiam  Ben.  Vat.  Lam.  Ebor^ 
Bod.  1, 2.  NC.  2.  Impatienliam  pra  se  ferunt  Oxon. 
i  Nunc  necessiUte  Lam.  Ebor.  NC.  i. 
)  Optamus  te,  frater  liigalt.  Oxon, 
k  Loquitur  Ecdesi»  Bod,  i, 
1  Hoc  iU  divina  lege  Bod.  1. 


STEPH.  BALUZII  NOTifi. 


Vetus  Remigianus,  morbum  restinguit  et  fimt.  lU 
eiiam  Gratianopolitanus.  j     «     .  .      . 

\H.  — ^i»  Sisi  patieniia.  Idem  codex  Remigianus, 

non  est  impatientia.  Ita  eiiam  Sorbonicus,  Fuxensis  el 

Gralianopoliunus.  In  recentiore  Remigiano  et  in  Di- 

vionensi :  Non  est  nisi  patientiainmorbis.  Lucanusix : 

Gaudet  patienlia  duris. 

Intolerabili  festinatione.  Yetera  exemplaria.,  intole- 
Tobilemfestinationem  communicationis.  Sed  hanc  leciio- 
nem  Pamelius  ait  esse  pessimam. 

Queruta.  Quidam  libri  veleres,  querelosa. 

Optamus  te.  Revocavimus  hanc  clausulam  veterum 
editionum,  qiiamreperimuseiiam  in  quatuor  anti- 
quis  codicibus.  Nescio  autem  qua  auctoriute  Uigai- 
tius  aliam  induxit,  quam  ego  nuspiam  reperi.  Angli 
umen  eam  reUnuerunt.         ...        .    .    i.w 

Epist.  xxvn.  —  Haec  epistola  in  veteri  libro 
sancii  Dionysii  Remensis  et  in  uno  meo  esi  anepi- 
crapha.  In  cditione  Morelliana  dicitur  esse  Celerini 
adlapsos.  In  editione  Manutiana,  quie  prima  om- 
aiuin  est,  et  in  libro  Fuxensi,  Cyprianus  lapsis.  «uae 
est  vera  lectio.  ...      ,        ,     -4™«^ 

L— Ctfjtt»  prwcepta.  Sequi  in  hoc  locoplacuitscrip' 
turam  iibriFuxensis,  quampuio  esse  meUorem  ea 
Patrol.  IV.  S.  Cyprun. 


quam  pr»ferunt  editiones  Manutii  et  Morellii  et  vetug 
liber  imus,  ubi  scriptum  esi,  cujus  prcecepta  debemus 
metuere  et  observare.  Codex  sancti  Dionysii  Remen- 
sis,  prcBCepta  servhre  et  observare. 

Non  vincent  eam.  Ita  etiam  in  libro  de  Unitate  Ec^ 

Ticlesia,  pag.  49*.  Codex  Fuxensis,  non  prmatebunt 

adversus  eam.  Apud  Pacianum  in  epistola  ad  Sym- 

phronianum  contra  tractatus    Novalianorum ,   noit 

convaleseent  adversus  eam. 

Tibi  dabo  claves.  Quamvis  islic  claves  non  dentur 
Pelro  sed  promituntur,  veleres  tamen  existimarunt 
et  recte,  daus  esse,  easque  solum  Petrum  accepisse 
ait  OpUtus,  sed  communicandas  cum  cxteris.  Ge- 
rebat  enim,  ul  ait  sanctus  Augustinus,  totiusEcclesiae 
fiffurata  generalitate  personam ;  et  eraiit  uiiqiie  caj- 
leri  Apostoli  quod  fuit  Petrus,  pari  consoriio  praediti 
et  honoris  et  potesutis,  ut  ail  Cyprlanus  in  libro 
de  Unitate  Ecclesice.  \ide  epistolam  Stephani  episcopi 
Larissaeae  ad  Bonifacium  papam  II,  editam  iii  col- 
lectione  Romana  Holstenii,  epistolam  Mapinii  epi- 
scopi  Remensis  apud  Freherum  et  Duchesnium ,  et 
Franciscum  Masonum  lib.  iv,  cap.  5,  4,  de  Ministe* 
rio  Anglicano.^ 


/  " 


.  10 

Digitized  by 


Google 


299  DIVI  CYPRIAN1  30a 

mihi  scribere  Toloisse,  utEcclesite  nomine  lilteras  fa-  A  dum  Domini  disciplinam  qniele  et  tranqville  agere. 
cerent  ,  c  quando  **■  ecclesia  in  episcopo  et  clero  et     Yalete. 


in  omnihus  stantifous  sit  constiluta.  >  Absit  enim  nee 
Domini  ^  mlsericordia  et  poleslas  ejus  invicla 
patiatur  ut  Ecclesia  esse  dicatur  lapsorum  numerus» 
cams  criptum  sit :  Deus  non  e$l  mortuoram,  sed  vivorum 
(MaUh.  XXII,  52).  Omnes  quidem  vlvificari  optamus, 
et  ut  in  statum  pristinum  resliluaniur  precibus  no- 
stris  et  gemitibus  oramus.  Si  autem  quidam  iapsi  Ec- 
clesinm  se  voluni  esse,  et  si  apud  illos  alque  in  illis 
est  Ecclesia,  quid  superest  quam  ut  ipsi  rogentur  a 
nobis  ut  nos  ad  Ecdesiam  dignentur  admittere?  Sum- 
missos  crgo  et  quietos  et  verecundos  esse  oporict  eos 
qui  delicti  sui  memores  satisfkcere  Deo  debent,  nec 
Ecclesiae  nomine  litieras  facere,  cum  se  magis  sciant 
Ecclesi»  scribere. 

II.  Scripsemnt  aotem  mihi  nuper  qnidam  de  lapsis 
bumiles  et  mites  et  trementes  et  metuenies  Deum,  et 
qui  in  Eccltsia  semper  gloriose  et  granditer  operati 
sunt,  et  opus  snum  nnmqoam  Domino  imputoveninl» 
selentes  illum  diiisse  :  Et  eum  hac  omnia  fecerith^ 
dicite  :  Sertfi  mpervaeui  iumui^  tfuod  debmmus  facere 
fecimm  {Lue.  xni,  10).  Qoae  illi  cogitantes,  et  quam- 
▼is  llbello  a  martyribus  accepto,  ul  lamen  i  Domino 
Mtisfactio  sua  admilti  possit,  otantes  scripserunt 
mihi  se  delictum  soum  cognoscere  et  pcenitentiam 
Teram  agere,  nee  ad  pacem  temere  aut  Importone 
pTopefare,  sed  expectare  priesentiaro  nostram,  di- 
eentes  pacem  quoqoe  ipsam,  si  eam  nobis  ptrtteenti- 
bos   acceperint,    dulciorem  sibi  fdtoram.  Quibtts 


EPISTOLA  XXYIII. 

(Pamel,  Rig.,  Baluz.,  xxvra.  Paris. ,  xxvi.  Oxon., 
Lips.,  xxxiv.) 

AD  PRESBITEROS  ET  DIACONOS. 

Argumentom.  —  Argumenlum  hujus  epislotae  satis 
convenit  cum  prwcedenti ,  ac  puto  eam  esse 
de  qua  in  sequenti  epistola  (oquilur ;  laudat  enim 
clerum  suum,  quod  Gaimi  Diddensem  presbyterumt 
etdiaconum  ejuSy  quHapsis  temere  communicabant^ 
communione  movissent ,  et  ut  de  aliis  quibusdam 
idipsum  fiat  horlatur. 

I.  Cyprianus  presbyleris  et  ditconibus  fratribus 
^  salutem.  Integre  et  eum  disciplint  leeistis,  fraires 
charissimi,  quod,  coDSilio  coUegarum  meorum  qui 
pnEsenlcs  eraut,  Gaio  Diddensi  presbyteroet  diacono 
ejus  censuisiis  non  communicandum,  qui,  eommuni* 
oando  cum  lapsis  et  offerendo  oblatienes  eorum,  in 
prnvis  erroribus  suis  frequenter  deprebensi,  et  semei 
atque  iterom,  secundum  quod  mlhi  seripsistis,  a  cd- 
legis  mcis  moniti  ne  hoc  facerent,  in  praeaamptione 
et  audacia  soa  pertinaciter  perstiterunt»  decipientes 
quosdam  fratres  ex  plebe  nostra ;  quibus  nos  omnl 
humilitate  ^  consultum  cupimus,  et  qoorum  sftluti 
non  adttlaiionc  composita,  sed  siiieera  flde  prdspiei^ 
mus  ut  vera  pceniienlia  et  gemitu  et  dolore  pleno 
Dominiim  ^  deprecentur,  **  quia  scriptum  esi :  if e* 
mento  unde  cecideris^  et  a§e  pmnitentiam  (Apoe*  ii^ 


quantumgratulatussimDominuslesiisesl,  quidigna-(]  5);et  iterum  loquitur  Scriplura  divina  :  Sic  dicit 


tus  est  ostendere  quid  ejusmodi  et  tales  servi  de 
(^us  benignitate  mereantnr.  Qoas  litteras  com  noper 
acceperim,  et  nunc  aliud  scripsisse  vos  legerim,  pct« 
discematis  desideria  vestra,  et  quicumque  estis  qui 
has  litteras  nunc  misistis,  nomina  vestra  lil)eIIo  sub- 
jiciatis  et  libellum  cum  singulorum  noniintbus  ad 
ine  transmiltatis.  Ante  est  enim  scire  quibus  rcscri- 
bere  habeam.  Tunc  ad  singula  quae  scripsistis  pre 
loci  et  actus  nostri  mediocritate  rescribam.  Opto  vos, 
fratres  charissimiy  scmper  bene  valere  el  secun- 


Dominus  :  Cum  eonversus  gemueriSf  tune  salvaberis^  et 
uies  ubi  fueris  {isa*  xxx,  15). 

II.  Ingemiscere  autem  et  agere  pceniteniiatn  ^ito- 
modo  possont  quorom  gemiiibus  et  lacrymis  inter* 
cedunt  quidam  de  presbyieris,  ut  communicandum 
cum  illis  temere  existimem?  neeeienies  quln  seri- 
plum  est :  Qm  vot  fetites  ^dfcnnt,  m  errorem  vos  mit- 
ItsntfetsemHampedumvestrorumturbant  (Isa,  iii,  12). 
Merilo  salubria  iiostra  et  vera  consilia  nihil  promo- 
vcnt,dumblandi(its  ^-et  palpationibus  pemiciosis  salo- 


^  Yoloisse,  qoando  Impr, 

l>NeDomioiO:roft. 

«"UtiUtateJBod.l. 


LECTIONES    VARIANTES. 

d  Domini  Bod.  1. 

*  Nescientes  scriplum  esse  :  Qoi  vos  ct  beatos  florf. 
P     f  Blandienils  Confic,  iHgatt. 

STEPH.  BALUZU  NOTiE. 


Ut  Ecelesia,..  facerent.lM  addita sonl ex libro meo 
vetere  et  ex  editione  Morellti.  Quae  miror  praeter- 
niissa  fuisse  a  Painelio  ei  Rigaltio ,  cuiii  absque  iis 
seiisus  non  sit  integer.  Becte  ergo  feceruni  Angli 
isia  reponentes.  Reinhartus  omisit,  quia  ea  non  in* 
veniebatin  editione  Rigaltii. 

Quando  Ecclem.  Vcrba  sunt  lapsorum  ad  Cy- 
prianum. 

Invicta,  Non  admonerem  hanc  vocem,  qunm  prrc- 
ferunt  editionesManulii,  Morellii,  et  Painelii,  qii:e 
exstat  etium  in  libro  ineo  vctcri  et  in  Grntinnopoli- 
taiio,  posiiam  a  me  esse  in  hoc  loco ,  nisi  Ri^altius 
ct  edilio  Anglicana  pro  ea  baberent,  invidiam^  nullo 
sensit  aui  certe  pessirno.  Puio  aulem  Rigaltium  eatn 
pruvam  lectionem  acccpisse  cx  libro  Fuxensi ,  quo 
usum  esse  illum  consiat. 


II.  —  Benignitate.  Liber  meos  et  editie  Morelilamii 
bonitatem. 

Epist.  xxviii.  —  Hsec  epislola  prhnom  ediia 
est  a  Manutio.  Pamelios  nollum  illios  velHs  exemplar 
habtiil.  Atygli  unum  liabuerunt  ex  bibliotliecii  Bod- 
leiann.  Ego  unum  habui  ex  Golbertina,  qood  (utt 
olini  collegti  Foxensis.  Haboi  eiiam  unum  ex  mea^ 
aliud  ex  urbe  Gratinnopoliiana.  Porro  epistola  ista 
bis  descripta  est  in  libro  Fuxensi. 

f . — Composiia.  Ita  codex  Fni6itsi&  et  editiones  Ma« 
ntiiii  et  Morellii.  Atcodex  meuset  Gratlanopolitanus 
pr.-efenint  corrupta.  Sic  etiam  in  ono  Bodleiano  legi 
monucrunl  Angli. 

W.^Blanditiis.  Tacituslib.  iHistoriarom  :Btoitifilrar 
pe$simum  veri  affectus  venenum.  **•  El  bi  Yita  Agri- 
colo} :  Pe$$imwn  inimic$mm  genuB  laiuiantes,  Gteem 


Digitized  by 


Google 


60t  EPISTOLA  XXIX.  MS 

taris  teritiH  iinpcdiiur^  et  pnliiur  lapsorQm  saocin  et  A  scro  repctendtim  pttlav^rnnt ,  et  hrc  ^ngftlorum 


o^grn  mcns  ft"od  corporalilcr  quoqiic  argri  et  infirtni 
srpc  pniiuniur,  ut,  dum  salulirei)  cibns  et  uiiles  pn* 
tus  qitayi  amaros  cl  abliorrenlcs  rcsptiUMt,  ct  illa 
qux  nl)le(tnrc  ct  nd  pr.Tsciis  siiavia  videntiir  esse 
flppclunt,  pcniicirrn  sibi  et  ni(n*icm  per  innndlen- 
tinni  et  itilcmperanliam  provoccnt ,  tice  proflciat  ad 
salulem  artificis  mcdela  vera,  duin  blandinientis  de- 
«ipit  duleis  iHecebra. 

in.  Yos  iiaque^  secundom  litierns  meas  fideliier  ct 
sahibriter  consulentesi  aconsilils  tnelioribiis  ne  rece- 
daiis.  Legite  vero  has  easdem  lUteras  ct  collcgis 
ineis,  si  qol  aut  prsesentes  fuerint  aut  supervencrint, 
«t  «nanimes  et  concordes  ad  fovenda  6t  sananda  la- 
^^nim  vulnera  consiliom  salubre  teneamuSi  tra- 
ctaturi  plentssime  de  omnlbns  eum  eonvenire  in  B 
tinum  per  Domini  misericordiam  coBperiinus.  Inierea, 
si  quts  itnmoderatiis  et  pracceps ,  sive  de  noi^ris 
presbyteris  vcl  diaconibusi  sive  de  percgrinis,  ausus 
Aierit  ante  sententiam  nestram  communicare  cum 
4apsis,  a  communicatione  nostra  arceatur,  npud  omnes 
nos  cnusam  dtcturiis  temcHtatissusquando  in  unum» 
pcrmltienie  Domino,  conTcnertmns^  Desidertstis  quo- 
que  tit  de  Pbilumeiio  et  FortUnato  hypodiaconis  et 
Favorino  acolytho,  qui  medio  icmpore  recesserunt 
et  nunc  venerunt^  quid  milii  videaiur  rescfibam. 
Cui  rei  non  polui  me  solum  judicem  dnre,  eiim  multi 
adhue  de  clero  absetttes  sint ,  nec  locum  suum  vel 

LClCTlONES 

'^  Cognitio  haec  dineratur  Bod.  1.' 

t  Qoorumdam  proipecta  tcmcfltas  Oi^.  ve  quorom- 


imctanda  sit  ct  limanda  plenius  ratio,  non  tantum 
cum  collcgis  meis  ^  sed  et  cnm  plcbe  ipsa  universa. 
Expcnsn  enini  mifderaiicmc  libraiida  cl  pronuntianda 
res  esi,qiiaDinpostcrum  circa  minlstros  Eccleslxcon- 
siiiunt  cxcmpliim.  Intcrim  sc  a  divisione  mensurna 
lantum  coniliicnnt,  non  qunsi  a  minisierio  eeclesia- 
Blico  privnii  csse  videantur,  sod  ut  iiitegris  omnibus 
ad  itiistram  pnrseuiiam  dilTcranlur  >.  Uplo  vos, 
fraires  Gliarissimi,setnper  bene  valcre.  Fratcrnitatcm 
universam  salutatc,  et  valete. 

EriSTOlA  XXlX. 

(Pamel.,  Rjgalt.,  ftaluz.,  xxix.  faris.,  xxxm.  Oxon., 
Li|is.,  XXXV.) 

AD  PRESBVTEROS    tt    blACOIfOS    t(0)lA   COJrllS  TENTES 

ARGiJ«efiTCM.  -—  Cletui  Rmatlus  tariM  tBdditnr  de 
lemeritate  lapmnm  ifUi  patim  deposcebanL 

Cyprianns  prcsbyleri*  cl  diaconlbtts  Rom«  consl- 
fitcitiibus  rmiribus  saliiiem.  fit  dilcctlo  coromunls  et 
mtio  exposctt,  ir^trcs  charistiml »  nihtl  conschsntiae 
vestrae  subtnihere  de  bis  qtto;  apod  nos  genmtur»  iit 
sit  nobls  circa  niiliiflteih  ccelesiastie »  admiinlstralio- 
fiis  commnne  consilimn^  Nam,  pnsteaqulim  ad  vos 
litteras  feci ,  quas  nttsl  per  8ftinruii^  leciorcm  et 
Optatum  hypodineonanii  qiiorumdam  Inpsorum  con- 
spirau  temeritas  ^,  qui  poBnitentiam  ^^  agercet  De« 
satiifracere  dcirectaiit»  liitoras  ad  ine  fecerunt,  pa« 

VAHIAIITES. 

Q  dara  iemoritatc  tlanttt. 


STEPH.  BALC*n  NOtiE. 


jn  libro  de  Ameitia  ait  nuUam  peslero  esse  majorem 

2iiam  adulationem ,  blanditiam  ,  assentaiionem.  Dio 
brysostomus  Orat,  iii,  scribit  omnitim  viiiorum 
turpissimum  esse  adulaiionem.  Hieronymus  ih  epi- 
8tolaa(/  Eustochium  de  virgiuilaie  SCfvanda  :  Amt- 
lator  quisaue  blandiens  immitns  est.  idcm  10  DiMo^o 
comrn  Pelnginnos  :  Semper  insidiosa ,  catlida^  btanda 
est  adulatio,  Sanctus  Ambrosius ,  seu  quis  alius,  lib. 
;ii  Oficior.  cap.  16:  Nonest  enifH  vera  andcitia  ubi 
est  faltax  adulatio,  Seneca  dixi^Epist*  xlv,  aduld- 
tionem  esee  similem  avariiiie. Apud  Pluiarchum  cxsiat 
liber  quomodo  possit  adulator  ab  amico  internoscit 
^ymmachus  lib.  i ,  Episl.  3 1 :  Quassa  fide  sunt  qui 
jugiter  blandiuntur,  Ovidius  lib.  iii  Amorwut  eteg.  8 : 
liDpiastfbthdci  meUe  venena  bteot. 


Sero»  Ilirc  est  leciio  cdiiionis  Manuiianai  et  codicis 
Cralinnopolilaiii.  Edilio  Slonllii  ci  iintls  6odIeianiis, 
$0rte.  In  meo,  sorore,  pro  sorte^  ut  opinor. 

Minlstros,  Quamvis  iion  dubilciu  nuiti  h.TC  lectio 
sit  bona,  ndmonere  lamon  dclx^o  in  codtd6  Fitiensi , 
in  quo,  ul  atnea  dixi,  Bphiofn  Istn  bis  dcscnpia  est, 
consianler  scripium  csse  omnes  mos,  Quo  ctiam 
IftDdo  scriplum  fuissc  iii  Vcronensi  mihi  consiat. 
Sed  alii  libri  vetcres  el  cditioiies  praufemnl  mininroi. 

A  aivisione.  Sic  cdidil  Morcllitts  pro  eo  quod  editio 
Manuiii  linbei,  dictione,  Scd  iii  codicc  Lniinii  et  iti 
YeronensL  ttim  cliain  in  Fuxeusi,  scripium  est,  a 
dictione.  .wiis  conrirmat  cdiiioncin  Murcllii. 

iicusurna.  Iiifr.^  Epi>t.  x\xiv,  p:ig.  28,  divisionei 
qnantilalibus  parlianlur. 


nwisurnns  aqnatia  quanlitatibus  parliautur,   Rurinua 
lib.  IV,  c;»p.  28,  ceniumquinqHaginta  denariis  menstrux 
PIncen'inos  vocnladublorcs  YClus  nuclor  gTo<;s;c  :\&l^  privsiaiiouh.   Cndox   Fu\nisis  ct  Gratrauopolitanu^ 
t^pitol.ire  Karoli  M.  de  ^.^usij  Iialioc,  ui  inoiniimus      el  c^liiio  .Mt^rcilii  mcnsurunnunuwxcmmensuratuntum* 


lom.  II  CapitulariUm  png.  10  5  S.  ^ 

Inaudienliam.  Coacx  Fiixcnsis,  inobedicutinm.  El 
tameii  idcm  codex  in  Episioln  xi-ii,  pap.  56,  h:ibci , 
tptrt?  diseordiosis  et  inaudientibus  scanaatum,  Tfrliil 
lianns  in  libfo  de  Exhortatione  Castiiatis  dixit  obaU' 
dicntim, 

lll.  — Non  pottii  ine  sotum.  Itn.  Mauulius  c(  Rig;»!* 
lius.  At  In  Hbro  mco  vcicri,  iii  GialiauoiioIiiniK»  ci 
in  uno  BndleianO  legilur,  non  puio  me  aohim  debere 
sentemiam  ddre,  Sic  cii:»ni  in  cdiiioiic  .MofcIIii,  fiisi 
quod  posuil  potni  pro  puto. 

Locum  stium,  Ila  Pnincliu^  ct  c;vfcfi.  iffn-.iuliits 
edidit,  hOC  solttm.  Quo  ^ri.liiY  inod  >  U%\U\t  hi  codicc 
Fuxehsl.  Slc  ciiam  r-^fiSM  stripluni  fuis^^c  in  uno 
t^odiceVaticano. 


EnsT.  xxix  —  Tria  islitis  Epislolap,  qunm  debc- 
miiscditioiii  M.iiiniinn;r,  cxcinplarin  babui,  unain  ex 
bililiollicca  ()<:llicrlinn,((iio(l  rnii  olim  collcgii  Fuxdi- 
sis,  nliud  cx  inca,  loninm  cx  urbe  GiatiaiiopdliUma. 
Andi  nnnm  h^tbneruni  cx  Bodlciana. 

llqjodiaconum.  Po>lca  iii  oniiiilfiis  cdilionibus  qiiae 
pnxfiti-itia  post  Mai!i:li:inaiii  adiliuir  (ratres  tiosiros„ 
Qn;i!  \crlin,  nd<lii:t  vidclicct  a  .Morcllio,  .nos  sustuli- 
Inns  ni  snpcrnnn,  qnin  iio.i  cxsiani  in  libris  nosiris 
vctci  ilnts.  El  l;imcii  iii  Graiiauo))olitaiiO  post  h^po» 
diaccnnm  nddilur  frntrem  nostrum, 

Qttoruwdnm  ronspirata.  Nescio  ((ua  aiictoritate  Mo- 
rcliiits  adJidil  quommdam  prospecta  temcritate,  Nam, 
prxlentnatii  qiiod  vox  prospecta  istic  ncc6ssaria  non 
esi|  ca  uou  cxstai  iii  cdidune  Manutii,  iiequo  in  ^^ 


Digitlzed  by 


Google 


303  DIVI  CYPRIANI  S0| 

cem  non  dandam  sibi  poslulanles,  sed  quasi  jam  da-  A  isia  (luoc  diximus  graviicr  affligerenl,  tamen  rooero- 


tam  sibi  vindicantes,  quod  dicant  Paulum  omnibus 
pacem  dedisse,  sicut  in  litteris  eorum  ,  quarum 
exemplom  ad  vos  transmisi»  legelis,  simulque  quid 
ego  eis  breviter  interim  rescripserim ;  sedetqualcs 
postea  ad  clerum  liiteras  Tecerim  ut  scire  possetis, 
liujus  quoque  rei  exemplum  vobis  misi.  Quod  si 
ulira  temeritas  eorum  nec  meis  nec  vestris  litieris 
compressa  fuerit,  nec  consiliis  salubribus  obtempe- 
raverit,  agemus  ea  quae  secundum  Evangelium  Do- 
minus  agere  prxcepit.  Opto  vos,  fratres  cbarissimi, 
semper  bene  valere.  Valete. 

EPISTOLA  XXX. 

(Pamel.,  Rigalt.,  Baloz.,  XXX.  Paris.,  xxix.  Oxon.,Lips., 
XXXVI.  Noval.  opp.  ed.  Jackson.  p.  309.) 

PRESBTTERI    ET    DIACONI    ROMiE    CONSISTENTES 
AD    CTPRUNCll 

Argumentum.  —  Ecclesia  Romana  $entenUam  $uam 

de  lap$i$  cum  Carlhaginen$i$  deereli$  con$entientem 

proponit.  '-'Lap$i$  adhibita  indttlgentia  ad  Evangelii 

normam  eadgitur,  —  Pacem  confe$$oribu$  conce$$am 

gratia  iantum  et  favoribu$  inmti  inde  con$lat  quod 

lap$i  ad  Epi$copo$  remittantur.  —  Seditio$a  paci$ 

po$tulatio  Feliei$$ind  factioni  iinputanda. 

L  Gypriano  papa^  presbyteri  et  diacones  RomaD 

consistentes  salutem.  Gum  perlegissemus,  frater  cha- 

rissime,  litteras  tuas,  quas  per  Fortunaium  bypodia- 

conum  miseras,  gemino  sumus  dolore  perculsi  et  du- 

plici  moerore  confusi ,  quod  neque  tibi  requies  ulla 


ris  nostri  tam  gravem  sarcinam  vigor  tuus  et  secun« 
dum  evangelicam  disciplinam  adbibiia  sevcritas  tem- 
perat  ^ ,  dum  et  quorumdam  improbitaiem  jusle 
coerces,  et  cohorlando  ^  ad  poenilentiam ,  viam  le- 
gilimam  salutis  osiendis  <^.  Quos  -quidem  satis 
mirati  sumus  ad  hoc  usque  prosilire  voluisse,  ut  tam 
urgenier  et  tam  immaturo  atque  acerbo  tempore,  in 
tam  ingenii  et  immenso  crimine  atque  delicto,  pa- 
cem  sibi  iion  tam  peterent  quam  vindicarent,  immo 
jam  el  in  cceiis  habere  se  diccrent.  Qui  si  babent, 
quid  petunt  quod  tenenl  ?  Si  aulem  non  babere  illos 
probatur  hoc  ipso  quod  petunt,  cur  iion  judiclum 
corum  susiinent  a  quibus  petendam  pacem,  quam 
uiique  non  hal>ent ,  putaverunt  ?  Quod  si  aliunde 
B  prxrogativam  communicationis  habere  se  credunt^ 
cum  Evangclio  illam  conferre  conentur;  ut  ita  de- 
mum  flrmiter  valeat,  si  ab  evangelica  lege  non  dis- 
sonat.  Gaeterum,  quo  pacto  evangelicam  poterii  pnc- 
stare  communicationem  quod  contra  cvangelicam 
decretum  videtur  veritaiem  ?  nam,  cum  omnis  prae-^ 
rogativa  ita  demum  ad  indulgentiae  privilegium  spe« 
ctet,si  ab  eo  cui  sociari  quaerit  nondiscrcpet,quia  ab 
eocuisociari  quxrit  discrepal,  necesseest  indulgen- 
tiam  et  privilegium  societatis  amittat. 

II.  \ideant  igiiur  qnid  in  hoc  negoiio  agere  conen-» 
tur  ^.  Nani,  si  aliudquidem  Evangelium,  aliud  autem 
martyres  dicunt  posuisse  decreinm  ,  coUidentes  con- 
tra  Evangelium  martyres  utrobique  periclilabuntur. 
Nam  et  Evangeiii  fracta  jam  et  jacens  videbitur  esse 


in  taniis  persecutionis  necessiuiibus  traderetur,  el  C  majestas,  si  potuit  alterius  decreii  novilale  superari. 


lapsorum  fratrum  iiAmoderata  peiulantia  usque  ad 
periculosam  verborum  temeritaiem  producta  deno- 
taretnr.  Sed,  quamquam  nos  atque  animum  nosirum 


et  de  mariyrum  capite  gloriosa  confessionis  corona 
detracta,  si  non  illam  de  Evangelii  conservatione  in- 
veniantur  consecuti  unde  martyres  fiunt ;  ut  merilo 


LEGTIOiNES  VARIANTES. 


•  Temperata  Bod.  1. 

^  Juste  coercet  et  hortando  Oxon, 


^  Ostendit  Oxon, 

d  Agere  cogentur  Bo(/.  1. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Elus  habemus  tractalum  de  Trinitale  editum  cum  opo* 
ribus  Terlulliani.    • 

Papw,  In  libro  meo  veieri,  in  codice  499  biblio- 
theoe  Yaiicanx  et  in  Gratianopolilano  scriptum  est 
papati,  Sic  apud  Liberatum  cap*  23,  q[uatunr  vetusti 
codices  habent  Menate  pro  eo  quod  in  editionibus 
lejiiiur  Menna,  ut  monuimus  ad  Epistolam  xvi.  Vide 
etiam  notas  ad  Epistolam  secundam,  pag.  587. 

^r-.^ ^ — ™  Verborum  temeritatem.  Hic  locus  adjuvare  potest 

plarla.  Ego  duo  liabui,  uiium  ex  bibliotheca  mea,  l)  opinionem  illustrissimi  episconi   Oioniensis  cxisti- 


teribiis  codicibus  nostris,  neque  in  Anglicanis.  Quare 
mirum  est  illam  fuisse  retentam  in  editione  An- 
glicana. 

Satubribue.  Nos  secuii  in  hoc  loco  sumus  auciori- 
latem  veterum  exemplarium  ct  cdilionem  Mofellii. 
Rigallius  et  Angli  praetulerunt  lcciionem  qiix  habet 
$alutaribu$. 

^**  Epist.  XXX.  —  L  Primus  Manutius  edidit  lianc 
Epistolam.  Rarissimaajuiem  sunivetera  illius  exem- 


aliud  ex  urbc  Gralianopblitana.  Angli  usi  sunt  in  ea 
emendanda  uno  Bodleiano. 

Loinberius  el  Guillelmus  Gave  aiiini  iUam  scriplam 
fuisse  a  Novaliano  nomine  Gleri  Romani  antequam 
is  facerei  schisma ;  sed  non  probani.  Foriassis  iia 
conjecerunt  ex  his  verbis  Epislokc  lii,  p.  67 :  Nova- 
iiano  tunc  $cribente,  In  veteri  codice  Remigiano  an- 
noiatum  esi  Epistolam  xxvi  diclaiam  essc  a  Novntiano, 
ut  illic  monuimus.  Hieronymus  in  Epislola  de  quinque 
QueB$tionibu$  ad  papam  Damasum,  Novatianum  vocat 
eloqueulissimum  virum,  et  in  Epistola  ad  Paulum 
Concordien$em  facii  menlioneni  epistolarnm  Nova- 
tiani.  Et  Gyprianus  ipse  Epist.  lii,  pag.  75,  ad  Anto- 
nianum,  loquens  de  Novaliano :  Jactet  $e  licetet  philO' 
$ophiam  vekloquentiam  $uam  $uperbi$  vocibu$prcsdicet. 


maniis  verba  quaedaiii  minus  decocta  quse  cx.«tant  in 
Episiola  xYin  coiifessorum  ad  Cyprianum,  coniinere 
minas  excommunicatlonis.  Veriim  cum  hujusinodi 
minarum  nullam  mcntionem  faciat  satictus  martyr 
in  Epistola  xiii,  in  qua  conquerilur  de  temeritate 
Luciani,  manifestum  vidctur  verborum  lemerita- 
tem  quae  istic  reprehendiiur  respicere  tantum  ad  te- 
meritatem  notatam  in  Episiola  prnecedenii. 

Quia  ab  eo,  Aniea  legcbalur  a  Deo.  Emendavlmus 
ex  auctoritale  codicum  Yaticanorum  citalorum  in  ora 
editlonis,  Manutiana:  In  exemplari  exciiso  quod  pcnes 
me  est,  lum  etiam  ex  Gratianopolitano,  et  cx  uno 
meo  optimo.  Sic  vero  scribi  debere  posii^lat  eiinm 
sensus. 

11.  *-  Vnde  martyree  fiunt.  Supra,  Epist.  :v):it| 


Digitized  by 


Google 


S05 


EPISTOLA  XXX. 


506 


nulii  magis  sit  compeiens  nihil  contra  Evangelium  A  cens  est  lapsorum  nuper  hoc  vulnus  et  adhuc  in 


decernere  quam  qui  marlyris  nomen  ex  Evangclio 
labor.it  A  accipere.  Illud  ^*  prxterea  vellemus  addi* 
scere  :  si  mariyres  non  propter  aliud  mariyrcs  fiunt 
nisi  ut  non  sacrificanies  tencant  Ecclesiac  usque  ad 
dTusionem  sanguinis  sui  pacem,  ne  cruciaius,  dolore 
superaii,  perdendo  pacem,  perdant  salutem,  quopa- 
cio  salulem  quam,  si  sacrificassent ,  se  habiiuros 
non  pulavoruni,  illis  existimanl  donandam  qui  sacri- 
ficasse  dicanlur,  cum  legem  hanc  debeant  in  aliis 
tenere  quam  ipsi  videbaniur  sibi  anie  posuisse  ?  In 
quo  negotio  hoc  ipsum  quod  pro  se  ipsis  facere  pu- 
taverunl  nnimadverlimus  conlra  se  ipsos  protulisse. 
Nam,  si  dandam  illis  pacem  martyres  putaverunt, 
cur  ipsi  non  dederunt?  cur  illos  ad  episcopum,  ut 


lumorem  plaga  consurgens  :  et  idcirco  certi  sumus 
quud,  spatio  produclioris  temporis  impetu  isto  con- 
senescenie,  amabunt  hoc  ipsum,  ad  fidelem  se  dila  • 
tos  esse  medicinam ,  si  tamen  desint  qui  iilos  ar- 
ment  ad  periculum  proprium ,  et,  in  perversum  in- 
struentcs,  pro  salutaribus  dilationum  ^  remediis 
exitiosa  deposcant  illis  properalse  communicationis 
venena.  Neque  enim  credimiis  sine  insiinctu  quorum- 
dam  ausuros  fuisse  omnes  tam  petulanter  sibi  pa- 
cem  vindicare.  Novimus  Garihaginensis  ecclesia) 
fidem,  uovimus  instiiuiionem,  novinius  humilitaiem  : 
unde  eliam  mirali  sumus  quod  quasdam  in  te  per  epi- 
stolam  injecta  durius  notaremus,  cum  amorem  ve- 
sirum  mutuum  et  charitatem  exemplis  multis  reci- 


ipsi  dlcunt,  remiltcndos  censuerunt  ?  Is  enim  qiii  B  proc^eafleclionisinvosinvicem  saepecomperissemus. 


jubet  fieri  polest  utique  facere  quod  fieri  jubet.  Sed, 
ut  inlelligimus,  immo,  ut  res  ipsa  loquitur  ei  clamat, 
sanclissimi  mariyres  utrobiqne  adhibeiiduin  putave- 
runt  lemperamenlum  et  pudoris  et  veritaiis.  Nam, 
quia  a  multis  urgcbaniur,  dum  ad  episcopum  ^  illos 
remiitunty  verecundiae  propriae,  ne  uiierius  inquiela- 
rentur,  consulendum  putaverunt ;  et.dum  illis  non 
ipsi  communicant ,  evangelicai  legis  illibatam  sin- 
ccrilaiem  cusiodiendam  judicaverunt. 

111.  Tu  tamen,  frater,  niimquam  pro  tua  cliaritaie 
desistas  lapsorum  aniinos  temperare  et  errantibus 
veritatis  praesiare  niedicinam,  licet  animus  a?gro- 
rum  ^  medenlium  respuere  soleat   indusiriam.  Re- 


Tempus  est  igitur  ut  agant  delicti  pcenitenliam,  ut 
probent  lapsus  sui  dolorem,  ut  ostendant  verecun- 
diam,  ut  monstrent  humiliiatein,  ut  exhibeant  mo- 
destiam,  ut  de  submissione  provocent  in  se  Dei  cle- 
mentian) ,  et  de  honore  debito  in  Dei  sacerdotem  « 
eliciant  in  se  divinam  misericordiam.  Quanio  meliO' 
res  ipsorum  litierae  fuisseut  si  pro  ipsis  preces  sian- 
tium  humilitate  ipsorum  adjutae  fuisseiit !  quoniam  ct 
facilius  impetratur  quod  pctitur  quando  is  pro  quo 
petitur  condignusest  ut  quod  petitur  Impetretur. 

IV.  Quod  aulem  pertiiiet  ad  Privatum  Lambesila- 
num,  pro  tuo  more  fecisti ,  qui  rem  nobis  tam- 
quam  ^   sollicitam  nuntiare  voluisti;  omnes  enirn 


LECTIONES  VARLiNTES. 


'^  Laborabat  Oxon. 
^  Qui  ad  ep.  Bod,  1. 
^  MgvolaDs  Bod,  i. 


d  Dilationis  Bod.  1. 
®  Sacerdote  Oxon. 
'  Tanquam  delet  Oxon. 


STEPH.  BALUZII  NOT^. 


pag.  52  :  Minime  eonsideravil  quod  non  tnartyre$ 
Evangelium  fadunt.ud  per  Evangelium  martyrei  fiunU 
Infra,  Ep.  xxxiii,  pag.  46  ■  Evangelium  Chri$U  legere 
unde  marlyres  fiunU  Et  in  Ilbro  de  Lapm  pag.  188  : 
Qui  de  Evangelio  martyres  fiunt. 

T(m  petulanter,  id  est.  commola  seditione  adversus 
pracpositos  ut  pacem  ab  illis  extorquerent,  ut  videre 
est  in  Epistola  xxii,  pag.  52. 

III.  —  Novimus  institntionem.  Pulo  Romanos  istic 
loquide  insiilutioue  sive  iiiiliis  ecclesiae  Carlliaginen- 
sis,  quamsnnctus  Augustinus  in  Iibro(/e  Unitate  Eccle- 
stVp,  cap.  15,  ex  eo  collegit  accepisse  fideiii  Christi  in 
iniliis  fundatnc  Ecclesiae  quia  manire>tissimis  testimo- 
niis  consiat  Ecclesiam  tum  Tuisse  tolo  orbe  diffusam. 
Quod  etiain  sensisse  Tertullianum  jiquet,  ex  libro 
ejus  adversum  JudcBos  el  ex  libro  de  Prcescriptionibus; 
ex  quo  colligere  licet  illuin  exisiimasse  ecclesiam 
Africanam  inilia  fidei  stixdebereEpiscopis  Romanis. 
Ait  enim :  Si  autem  Italieeadjaces,  habes  Romam,  unde 
nobis  quoque  auctorhas  proesto  est,  Et  Augustinus  in 
epistola  ad  Severinum  ait  christianae  fidei  auciorita- 
tcm  in  Africam  nianavisse  abEccIcsia  transmarina, 
id  esl  Rumana.  Quac  opinio  confirmari  poiest  aucto- 
ritate  cpistolae  quam  lunoccnlius  papa  scipsit  ad  De- 
centiuin  episcopum  Eugubinum,  in  qua  ait  manifesium 
esse  nulliim  insiituissc  ccclcsias  in  Italia,  Gulliis, 
Hispaniis,  Africa  atque  Sicilia,  nisieos  quos  venera- 
bilis  Pcirus  aiit  ejiis  sitccessores  consiituerunt  sacer- 
dotes ;  ct  hinc  concludit  ecclesias  illas  oporlcre  hoc 
seqvi  quod  Ecclesia  Romana  cusloditi  a  qua  eas 
principlum  accepisse  non  duhium  est,  ne  dum  pere- 


grinis  assertionibus  studenl,  Caput  institutionum  vt- 
deantur  omittere.  Ila  eiiam  sanctus  Gr^orius  lib.  vii, 
indict.  1,  Epist.  52,  scribens  ad  Dominlcum  episco- 
pum  Cnrthagincnscm  :  Scientes  prteterea  unde  inAfri- 
eanis  partibus  sumpserit  ordinalio  sacerdotalis  exordium, 
laudabiliter  agitis  quod  Sedem  apostolicam  diligendo 
ad  officii  vestri  originem  prudenti  recordatione  recur" 
ritis,  E;idem  menle  sanctus  Leo  papa  ita  scripsit  nd 
episcoposper  Siciliam  constitulos  :  Qtiam  culpam  nutio 
modo  ^"  potmssetis  tndcfere,  $i  unde  consecrationem 
honoris  accepistis^  inde  legem  totius  observantice  sumC' 
retis^  et  beati  Petri  apostott  «edes,  quce  vobi$  $acerdota- 
Ji$  mater  est  digmtalis^  etset'  eecletiasticas  magistra 
rationis,  Suppar  Innocentio  eiLeoni  Snlvianus  non 
|x  dubitabat  quin  ecclesia  Carthaginensis  inslituta  fuis* 
set  ab  Apostolis.  iEvo  qiioque  Gregorii  M.  Numidas 
credebant  ecclesiam  Africanam  fundatam  fuisse  ab 
Apostolis.  Porro  illustrissimus  episcomis  Oxoniensis 
in  notis  ad  librum  Ponlii  diaconi  de  Viu  sancti  Cy- 
priani  putavit  Simonem  zelotem  fuisse  Arrornm 
Apostolum,  Eysingrenius  vero  sancium  Cresceniem. 

Quod  qucedam.  Difficile  est  cerioconstituere  leciiO' 
nem  hujns  loci.  Sed,  tit  lector  scire  possit  in  quo  coii- 
sistai  difficultas,  afferam  lecliones  veterum  libroriun. 
In  meo  vetere  optimo  sic  scripium  est,  auod  quasdam 
interpretare  Epi$tolam  injectaduriit$.  Iii  Gratianopoii- 
tano  vero  sic ,  quod  qucedam  interprete  per  eptsVolam 
injectam  durius. 

iV. — Privatum  Lambe$itanum.  Wde  Annale$Cypria' 
nieo$,  anno  Gcm  f  §  8,  et  Pameliu|D  ad^£pistolam  is 
CyprianL  Digitized  by  LrrOOgle 


S07  um  CTPiuANi  aoa 

noB  dec4  *  pro  mpare  toiii»s  Mf^t^f  cujus  per  A  subnixus,  et  verus  Bibi  in  decratis  <"  eoslestibus  le* 


varias  fln^squ^  proviiicias  fueuilir^  diges^a  sun(» 
eKubare.  Se4  npg  eiiam  snte  liuerds  (uas  Ir^us  cal« 
lidi  ItoniiDls  lat^r^  ]m  poiuft ;  n»m»  eu|n  aiil^liac 
quidao)  c^  ipsiM#  neqyiM;»  colior^e  veiiisset  vexilla» 
rius  PfivaM  FMluru^,  c^  (F^iidMieiit^r  liueras  a  nobis 
elicerc  purarch  U^  qui$  essci  laiuii,  peciiueras 
qua$  yuleliui  Accepii.  Opia^us  tc  ia  Ooiuinu  lieno 
vali^re. 

^>  CPISTGLi  XXXI. 

(Erasm.,  ii,  7.  Pamel.,  Rigalt.,  Baluz  ,  xxxi.  Paris.,  xxx, 
Oxqu  ,  Ups.,  xwjNovaUan.  opp.  edit.  iapluipu.  p.  277. 
Galland.,  BiJilioUi.  VeU.  PP.  ni;  p.  291.) 

C^E)  api^ANl  ip  Cyffi|Al(U^. 

AsiGVU^muu^-^Quufi  pauei§  $pi$lQla  prmcnUnti ,  ittfin» 


stis  eOeclus,  soleatsoloOeo  judice  osse  conienins» 
necalterius  aut  laudes  pc^re  aiit  accusationes  perti-* 
ipescere,  tamen  geminau  sunt  laude  condigni  qui, 
oum  conscien^iani  sciant  Deo  soli  debere  se  judicl» 
aciiis  lamen  suos  desiiderant  etiam  ab  ipsis  suis  fra- 
iribus  qomprobaFi.  Quod  te,  frat^r  CypriaBe»  facera 
noii  mirum  est,  qui,  pro  lua  verecundia  et  ingeniia  4 
iridustria  coiisiliorum  tuorumt  nos  non  um  judices 
voliiisti  quam  partieipes  inveniri ,  ut  in  luis  rabus 
gesiis  laudem  tecum,  dum  illas  prob^mus,  iiiveni* 
remus,  et  tuorum  coniiliowim  bonorum  eobaeredes  ^, 
quia  Pt  affirmatores,  esse  possimus.  Idenn  oinues 
credimur  operati  '  ,  in  quo  deprebendimur  ea« 
dem  omnes  pensur»  et  disciplin»  consenslorio  so-» 


latiui  e{  $plide  tfuciai  Qarui  Ronmu9,  mpottden$  B  ciati. 


alieri  quoque  efnHQlm  Gyprtanl»  e  quq  verka  aHquol 

aVa/,  qu(e  e^^Mie  npu  puiatur^  obiter  eliapi  gratia$ 

agii  Vyimqno  prp  mi$$i$  U^eri$  qd  mf{ftyre$  et  «pn- 

fe$&Qre$  fiQmmmr  ^f ripff?  e$l  au/e/u,  uti  et  prmedea- 

te$  Cleri  Ropmit  mau^Se^^  pQ$t  tupr||i)i  falfiQni, 

I.  Cypriano  papa  presbyteri  et  diaeoiii  Romaa 

coiisistenies  salutem,  Quamquam  bene  sibt  oon- 

acius  animus,  et  evangelics  disdplin»    vigore   ^ 


11.  Quid  enlro  magis  tut  in  paee  lam  aptum  aut  In 
bello  persecutionis  tam  necessarium  quam  debi* 
lam  i  severiiatem  divini  vigoris  lenere?  quam  qui 
reiniserit,  inslabili  rerum  cursu  errel  ^  semper  ne* 
cesse  est,  et  buo  atque  illuc  variis  et  incertis  nego- 
tiorum  tempestaiibus  disslpetur,  el,  quasi  extono  de 
uiaiiibus  consiliorum  gubernaculo,  navim  eecle* 
siasticae  salutis  iUidat  in  seopulos ;  ul  appareat  non 

LECJIONES   VARJANTES. 

«  ConsUiorum  h»redes  Sm.  ItUt 
f  Operari  Lin. 
SQuamutdebeatlm. 
^  RMa^  lin. 

STPPfl.  B^LUZn  NPT^. 

yexHlariu$^  Id  cst  signifer  seditienis,  |i|  vpcatiir  in  Q  lcgitur  in  liiulo  :  Incipit  ad  Rornano$.  Quamqnfini  $ibi 


«  Caslris  yat, 
«ilDtingeoiUqf?!!/.  ^'if. 


Epistola  Lv,  pag.  85,  ad  Cornetium,  PQ  moUo  qiio 
Puschasius  vocatur  siffnifer  furoris  iii  epistol:)  conci- 
Jii  Aqiiileiensis  Ad  Gratinnuin  imperalorc)i| ,  c(  oo 
cliain  inodo  <|U0  Latinus  Pacatus  Drepnnius  dncem 
cqpiariim  V%%m  tyr«l)ni  vopavit  ve^^Hlarim  ^('cri' 
ie0(c  ffiqjpifu,  ip  panCHFipo  quem  dixit  Tiieodosi^ 
Ai!giiH« I  «HniclQf  paMegyrjti  dicii  Mixipiiano  Au-r 
giisio  cjiis  adveisariiiin  vnc:i^  $igmferuni  uefmw  fa-^ 
cuom.  ^ip  (iohcrtiis  Ger>MSJi  ppiscopii^  Senecefisi^ 
in  iriciniiid^  j»ci)iiuin/^,  p.iriliulpm^um  arctiiepisco- 
piiiii  Buren  em  vopa^  ve^Unr\u\n  $cki*nimici:^  pravi* 
tnii$,  iii  u^tis  Md  yitai  Paparum  it,'^uiai<eniiuni,  pag, 
1270. 

t'uturH$.  |ia  podex  Vcronensis.  Iliror  Anglos,  qui 
Rigaliiaiiam  Qditi(meip  seiiui  solenf,  etcudisse  fuiu- 
ru$.  Pes«iiMe  Rcinliartus.  qui ,  repudiaja  cdiiione  Ri- 
galiii,  qii^  bona  est,  veterem  revqcavit  et  scripsit: 
I^rivmi  et  furiQ  ac  fraudulenter,  \n  libro  nicQ  vctcri 


bene  eon$ciu$.  Et  in  Hne  addilum  est :  Expiiclt  ad 
Romano$.  Sed  istiid  fnlsuni  csse  constat  es  teiiore 
ipsiqsEpjstolo^,  qiiaB  ccrlo  scripta  cst  a  Ctcro  Roinano 
ad  Cyprtnnum ,  uti  etiam  adnotatum  est  in  codico 
CFmlanppoliiuno  in  fronie  Kpi«|olx ;  Cleri  Romm  ufl 
Cyprianum-  Et  tainen  Hiiicinarus  in  libro  rf#  Rrf^ile- 
$tinaiiQue  fidversus  Coilicscalciim  p^g.  7^,  cii:it  rv 
|i:pisioli|  ad  Rom^nos.  Ex  qno  liqupt  errprem  pssp  vc- 
tustutn. 

Decreti$  c<Ble$t'tbu$.  Ilanc  lectionem  reperi  in  fxto 
codicibus  nntii|uis.  Angli  nionent  in  cpdice  Vatlcnno 
legi  cahtri$  ccele$iibu$.  Qiiam  lcclioneHi  merilo  ait  Iti- 
galiiiis  silii  iion  placere.  De  casiris  coBlcsiihus  viilc 
qux  notaiitur  ad  Epislolum  xuv. 

Dum  illas  probanm.  Infra,  Epist.  lxxi,  pag.  127  : 
Qu0  $alubriter  $uggerunturt  $i  $int  vera  et  legitima^ 
ip$a  potiu$  no$tra  ducamu$.  Quod  enim  probaniiis 
nosirum  faciinus,  ui  ait  imperator  Jusiiniauus  iu 


legiiur  rutfiroi  uc  fruudolenter.  Pamelius  cjistimavU  ^"«»1^""".''^^"""?.»  "^   !'*  7?«  .  .       ,,   . 

Futuruiii  et  Felicissimum  esse  eumdem  bon.ineni.      I>  consl.tutione  deConcept.ONC  D.gesiorum.  iicm  Coeie. 


Epist*  xxxi.  —  Hxc  Epistola  valde  mutila  ei  nihi- 
lomiiius  inierpolaU  est  in  codice  sancii  Arnulphi 
Miiensis;  cui  paulo  post  initium  inserium  cst  pro- 
lixum  fragmentum  e»  libro  de  Lmde  ^iurtgriit  nimi- 
rum  ab  l>is  verbis  pag.  243,  ut  quautum  in  exprinmdf^^ 
usque  ad  $ecum  ip$e  convolven^,  Sed  pos|  is^u  rcdiiur 
ad  epistolam  in  his  verbis  pag.  44,  liabMum  nuptiq^ 
rum  non  babeutem  usque  ad  finem.  Prxterea  magna 
pars  isiius  Epistolas  disjuncu  cxsial  supra  in  codice 
ItlQ  post  Episiplam  xvii,  qm  dau  e^t  ;id  Coriielium 
ci  incijpit :  flt  $gi$$e  no^* 

1. — Quamquam,,.  $ibi.  InvariisexccrptisqunaexsU^iU 
in  ealce  Operum  saRcti  Cypri^ui  iU  veieri  podice,  qui 
fuit  Qiim  monasteriiFoss^iensis,  npnp  vero  me^s  e^t» 
cum  iiUa  descriptum  sit  iniiiumistius Epislol^,  sic 


stinus  papa ,  slve  quis  aiius  auctor  ^it  collectionis 
ciijnsdam  quac  uiier  decrciaejuscircumferiur,  lo(|neii8 
de  sentenliis  sancii  Augustini  dc  graiia  Chrisli ,  :^it 
eas  suas  fecisse  aniistiies  aposiolicos  cum  probarunt. 
Cassianiis,  lib.  vi  de  Incatnatione  Domimf  cap.  9  : 
Repetamu$  confe$$iottem  $ymboti  et  tuam.  Tua  enim 
qua:  Hliu$,  quia  confe$$ionem  iHiu$  tuam  confitcndo  /c« 


'ci$ti.  Joannes  Saresberiensis  iii  prolopo  Policratici : 
Quicquidubiquebenedictum  e$t,  ^'"  factomeum.  Idem, 
EpisU  ccxxx  :  Nonne  et  omnia  noetra  facimu$  quibue 


no$tram  mperttmur  auctorttalem. 

II.  — :  Navim  Codex  sancti  Remigii  Remensis,  nqp^m 
eute$ia$ticcp  di$ciplintB  ilUdat.  Divioneiisis  ei  repen- 
tior  Victorinus ,  navemt  Eccle$iii^  falto^  illida^  m  ^C9' 

^'  -        DigitizedbyGOOgle 


m 


EPISTOLA  XXXI. 


510 


a^liter  saHnii  ecclesiasiic^  consuli  possc  uisi  sl  qui  ei  A  sus  cos  qui  se  ipsos  iiiQdeles  illicitii  nefariorum  li^ 


conlra  ipsam  faciunt ,  quasi  quidam  adversi  flucius 
i«pellantur,  ei  disciplinae  ipsius  semper  custodiia 
ratio  quasi  salutare  aliquod  gubernaculum  in  tem- 
pesiate  servetur.  Nec  lioc  nobis  nunc  nuper  consi- 
lium  cogitatum  est,  nec  hxc  apud  nos  adversus  im- 
probos  modo  supervenerunt  repeniina  subsidia ;  sed 
antiqua  hiec  apud  nos  severitas  »  antiqua  fides, 
disciplina  legitur  antiqua  :  quoniam  nec  tanias  de 
uobis  laudes  Apostolus  protulisset  '^  dicendo,  Quia 
fkde$  vestra  prtJBdicalur  tn  tolo  mundo  {Rom,  i,  8), 
nisi  jam  eilnde  vigor  iste  radices  fidei  de  tempori- 
bus  illis  mutuatus  fuissei;  quarum  iaudnm  et  glorix 
degen^em  ^  fuisse  maximum  crimen  est.  Minus 
est  enim  dedecoris  numquam  ad  praeconium  laudis 


bellorum  professione  prodiderant,  quasl  evasuri 
irretienies  iilos  diaboli  laqueos  viderentur,  quo  ^ 
non  minus  quam,  si  ad  nefarias  aras  accessis- 
senl,  hoc  ipso  quod  ipsum  coniesiati  fuerant  teuo- 
rentur,  sed  eliam  adversus  i!los  qui  acta  '  fecis- 
sent,  licet  praesentes  cum  fierent  non  affuisscnt, 
cum  praesentiam  suam  utique  ut  sic  scribereniur 
mandando  fecissent.  Non  est  eniin  immunis  a 
scelere  qui  ul  fieret  imperavit ,  nec  est  alienus  a 
crimine  ^^  cujus  consensu ,  licet  non  a  se  adinissum 
erimen  ,  tamen  publice  legitur;  et  cum  lotum  fidei 
sacramentum  in  confessione  Cbrisii  nominis  iniclii- 
galur  esse  digestum  ,  qui  fallaccs  in  excusalione 
prxstigias  quserit  negavil,  et  qui  vull  videri  propo- 


accessisse,  quam  de  fastiglo  laudis  ruisse  :  minus  «  B  ^i^^s  adversus  Evangelium  vel  edictis  vel  legibus  sa« 


esi  criminis  honoratum  bono  lestimonio  non  fuisse, 
quam  honorem  bonoram  testimoniorum  perdidisse  : 
Mlnus  est  sine  praedicatione  virtutum  ignobilem  sine 
laude  jacuisse  <^,  quam  eih»redem  fidei  factum 
laudes  proprias  perdidisse.  Ea  enim  quae  in  alicujus 
gloriam  proferuntur,  niai  anxio  et  sollicilo  labore 
serventory  in  inYidiam  maximi  criminis  Intume- 
scunt. 

ili.  Hoc  nos  non  falso  dicere  superiores  nostrae 
litierae  probaverunt,  in  quibus  vobis  sententiam 
nostram  dilucida  expositione  protulimus  et  adver- 

LECTIONES 

.2. 


a  Protulit  £m.  Bod. 
*  Degeneres  Un. 
«  Minoris  Bod.  1. 
d  Tacuisse  Un, 


lisfecisse,  hoc  ipso  jam  paruit  quod  videri  paruissc 
se  voluit;  necnon  etiam  contra  illos  quoquequi  illi- 
citis  sacrificiis  manus  suas  atque  ora  polluerani,  pol- 
lulis  anie  mentibus  propriis,  unde  eliam  sunt  ipsa; 
ntanus  atque  ora  poUuta,  fidem  nostram  consensuni- 
que  monsiravimus.  Absit  enim  ab  Ecclesia  Roniana 
vigorem  suum  tam  profana  faciliiate  dimiltere  et 
nervos  severitatis  eversa  fidei  majestate  dissolvcre ; 
ut,  cum  adbuc  non  tantum  jaceant ,  sed  et  cadant 
evcrsorum  frairum  ruina^,  properaia  nimis  remedia 
communicationem  utique  non  profulura  praesteniur, 

YARIANTES. 

^  Hoc  evasuri  in  retinendis  illos  diaboii  laqueos  viUe- 
renlur,  quod  Lin. 
,      f  Accepta  Idn.  Bod.  1.  Bene».  MamU.  Oxon.  Ups. 


STEPH.  BALUZIl  NOTiE. 


Anttqua...  teveritat,  Ista,  quac  addiia  sunt  in  edi- 
tione  Manutiana«  desunt  in  antiquis  ediiionibus  ei  in 
duobus  anliquis  codicibqs.  Habenlnr  aulem  in  aliis. 

Litterce  probaverunt.  Poslea  sequilur  in  codice  san- 
cli  Arnulphi  fragmenlum  ex  libro  de  Laude  Marlyrii. 

ni.  —  Irreiienies.  In  uiio  libro  meo  veicrl  logilur 
relinente$;  iii  Remensi  sancti  Dionisii ,  in  relinendis 
illii  diakoti  taqueis, 

Mandando.  Sic  in  aoiis  Collalionis  Cartlinginensis 
inter  Calholicos  ctDonatislas  videmus  plures  episco- 
pos  mandasse  coliegis  suis  iit  siiam  praesentiani  sua 
proipsissiibscriplione  exhibercnt.  Sic,neelonginr|uo 
lantuin  exempla  repetnntur,  Natalis  ab  Oea  senien- 
tiam  dixii  in  Concilio  Carlhagineiisi  sub  Cypriano  pro 
se  et  pro  Pompeio  Sabraiensi  ei  Dioga  Leptimagnensi, 
qui  mihi  mandaverunt 


Bellovacensi,  quibus  impetrare  divino  judicio,  pro  ini- 
perare.  Facilis.  error,  oui  admissus  est  etiam  in  alio 
veteri  codice  ejusdem  ecclesiae,  in  breviario  nitnirinn 
Liberati  cap.  18,  ubipro,  nihit  impetrantes  dimisit , 
uii  habent  editiones  et  ires  Ijbri  veieres,  codex  ec- 
clesi$  Bellovacensis  habei  imperantes.  Sic  apud  Ful- 
geniiiim  Placiadem  lib.  ii  Mythot.^ubi  agit  de  Vulcano 
et  Minerva,  legendum  est  lupiter  imperavit ,  pro  co 
quod  ibi  legiiur  impetravit.  Confirmat  leclionem  a  ma 
retentam  in  hoc  loco  Cypriani  L.ac(anlius  in  epitotno 
Divinarum  In$litulionum  cap.  64 :  Vetus  prceceptum  e$t 
non  occidere.Quod  sic  accipi  debet,  nontamquamjubea- 
mur  ab  homicidio  tantum^  quod  olini  tegibus  publteiiju" 
betur,  manu»  ab$tinere,  $ed  nec  ju$$ione  interpo$ita  nec 
verbo  licebit  periculum  infen-e.  IUum  enim  tormentis 
subdi  oporiere  cujus  consilio  atque  instinctu  alius  ai| 


^on  e$i  immitni$.  Cicero  apud  Amminnuni  Marcel-  D  accusationcm  accesserit  pronunliavii  imperator  Con- 


litium  lib.  xxvii :  Quid  emm  intere$t  inter  sua$orem 

tucti  et  probatorem?  quod  sumptum  est  ex  sccuiid^ 
Miilippica.  Seneca,  Troade  :  Qui  non  vetuit  'peccare 
cum  po$$it,  jubet.  Et  iiifra  :  Ad  auctorem  redit  $celeri$ 
coacti  ftf/pn.  Aiicior  EpistoLe  ad  Ce/dnnam,  inler  Opcra 
Hieroiiymi :  Quanlum  enim  ad  peccati  rationen^  perli' 
net,  nocuit  qui  et  nocere  di$po$uit.  Yalerius  Maxiiiius 
lil>  IX,  caput  %:lniquo  animo  $celu$  intueri  $celu$ 
admittere  fuit.  Aralor,  lib.  u  Aciuum  Apostoloruni  : 
Nec  pcena  sequestrat  quos  par  cutpa  iigal. 

Imperavit.  Hsc  lectio  videtur  oplinia.  Et  tamen 
illani  non  inveni  nisi  in  uno  veleri  iibro.  Caeleri  ct 
cditioncs  Pameliaiiae  vclusliores  habent  impelravit, 
Pamclius  auiein  inutavii,secutus  coiijecluram  Costc- 
rii ,  qunmvis  fatealur  se  ubique  legisse  impetravii.  Sic 
inEpisioiaxLivCodicisEncyciii  scripiumest  in  codice 


staiitiiius  in  titulo  Codicis  Tlieodosiani  ad  legem  Ju- 
liam  3taje$tati$,  £t  apud  Julium  Paulum  lib.  v,  tit. 
25  :  Mandatore$  casdi$  perinde  ut  homicidce  puniantur. 
Salvianus  lib.  vii,  cap,  19 :  Potestas  quippe  magnael 
potenti$sima ,  qu(B  inmbere  scelus  nmximum  pote$t , 
quasi  probat  debere  fieri^  si  $ciens  patitur  perpetrari,  Jn 
cuju$  enim  manu  est  ut  prohibeatj  jubet  agi  $i  non  pro^ 
Inbet  admitti,  Ennodius  lilt.  i  Epist.  v  :  Peci$$e  $cetus 
creditur  qui  poiui$$e  facere  perhibatur,  Pacianus  in 
Parme$i  ad  Poenilentiam :  Addo  etiam  non  $ota$  manu$ 
%n  homicidio  piecti ,  $ed  et  omne  consiUufm  quod  atterius 
animam  impegit  in  morlem.  Epislola  episcoporum  M  • 
gypli  ad  L.eoiicm  iinperaiorem  in  capite  vii  Codicis 
Encyclii :  Postea  etiam  homicida  pene  manibus  propriis 
hoc  nefa$  efficien$,  et  propterea  condemnandus ,  quando 
agenti  qui  jubet  malum  fieri  in  suppticio  prommus  e$t,i 

Digitized  by  V^OOQlC 


81{  DIVI CYPRIANI  Slf 

et  nova  per  njisericordiam  falsam  vulnera  <^  vele-  A  condignis  laudibus  prosecotus  \  acoendisii  ad  muUo 

ardentiorcm  coeleslis  gloriae  cupiditatem,  qnod  pro" 


ribus  transgressionis  vulncribus  imprimantur,  ut  mi 
seris  ad  eversionem  majorem  eripiatur  ei  pceniien- 
tia !  Ubi  enim  poterit  indulgentix  medicina  proG- 
cere  ,  si  etiam  ipse  medicus  iniercepu  poenitentia 
indulget  periculis,  si  tantummodo  operit  vuliius,  nec 
sinit  necessaria  temporis  remedia  obducere  cicatri- 
eem  7  Hoc  non  est  curare,  sed,  si  dicere  verum  vo- 
lumus,  occidere. 

lY.  Quamquam  confessorum  quoque  quos  bic 
adbuc  in  carcerem  dignkas  suae  confessionis  inclu- 
sit,  et  ad  certamen  evangelicum  sua  ildes  in  confes- 
sione  jam  gloriosa  semel  coronavit,  littcras  iiabeas 
conspirantes  cum  liiteris  nosiris,  quibus  severitatem 
evangelicae  disciplinae  proiulerunt  et  illicius  peiitio 


nos  impulisii,  quod,  ut  credimus  et  optamus,  victo- 
res  futuros  viribus  tui  sermonis  animasti  ^  ;  ut, 
quamquam  lioc  totum  de  fide  confitcntium  i  et  de 
divina  iuduigeniia  venire  vidcaiur,  lamen  in  marty* 
rio  suo  tibi  ex  aliquo  debitores  facti  esse  videantur. 
Sed,  ut  ad  id  unde  digrcs&us  sermo  videbatur  esse 
rursus  revertalur,  quales  litteras  in  Siciliam  qttoque 
miserimus  subjectas  liabcbis  :  quaniquam  nobis  dif- 
ferendae  hujus  rei  necessitas  majorincumbat,  quibus, 
post  excessiun  nobilissimae  memorix  viri  Fabiani, 
nondum  est  episcopus  propier  rerum  et  temporiim 
difficultales  constitutus,  qui  omnia  ista  roodere- 
tur  ^  et  eorum  qui  lapsi  sunt  possit  cum  aucioritate 


nes  ab  Ecclesia^  pudore  revocarunt.  Nisi  hoc  fecis-  B  ^^  consilio  babere  rationem  :  quamquam  nobis  in 


sent ,  disciplinx  cvaiigelicae  ruinse  non  facilc  sarci- 
rentur  ^  ,  pnescrtim  cum  nulli  magis  tam  congruens 
esset  tenorem  evangelici  vigoris  illibalum  dignita- 
temque  servare  «,  quani  qui  se  excruciandos  et  ex- 
carnificandos  pro  Evangelio  fureotibus  iradidissent, 
ne  martyrii  ^  lionorem  meriio  perderent ,  si  in 
occasione  <*,  martyrii  praevaricatores  Evangelii  esse 
voluissent.  Nam  qui  id  quod  liabet  non  custodit  in 
eo  ex  quo  illud  possidet,  dum  id  ex  quo  possidet  vio- 
lat,  amittit  iilud  '  quod  possidebat. 

V.  In  quo  loco  maximas  tibi  atque  uberes  gratias 
referre  debemus  et  reddimus  quud  iliorum  carceris 
tcnebras  litteris  tuis  illuminasti  k  ,  quod  ad  illos 
venisti,  quomodo  iniroire  potuisti,  quod  illorum  ani- 


tam  ingenti  negoiio  placeat  quod  et  tu  ipse  tractasti, 
prius  Ecclesia^  pacem  ^  sustinendam,  deinde ,  sic 
collatione  consiliorum  cum  episcopis,  presbyteris, 
diaconis ,  confessoribus  pariter  ac  stantibus  laicis 
facta,  lapsorum  tracure  rationem.  Perquam  cnim  no« 
bis  et  ^^  invidiosumetonerosum  videtur  non  per  mui- 
tos  examinare  quod  per  multos  commissum  videatur 
fuisse,  et  unum  senteiitiam  dicerc,  cum  tam  grande 
crimen  per  multos  diffusum  notetur  exisse ;  quoniani 
nec  firmum  decretum  potest  esse  quod  non  pluri- 
morum  videbitur  babuisse  consensum.  Aspice  tolum 
orbem  pene  vastatum  et  ubiqoe  jacere  dejectorum 
reliquias  et  ruinas  ,  et  idcirco  tam  grande  expeti 
consilium  quam  late  propagatum  videtur  esse  dc- 


*  Facta  vuloera  Zm. 
^Sarcireot  Bo<<.  1. 

*  IUibala  digoitate  servare  rai. 
<t  Tradidisseot  martyris  Bod.  1. 

*  Occisiooe  Un. 

t  Violat,  violal  illud  Oxm. 


mos  sua  fide  et  confessione  robostos  tuis  alIocutio«  Q  lictum.  Non  sit  minor  medicina  quam  vulnus,  nnn 
nibus  liuerisque  recreastii  quod,  feliciutes  eorum     sint  minora  remedia  quam  funera  ,  ut,   quomodo 

LEGTIONES  YAniANTES. 

s  Animasti  Fab. 

^  Persccutus  Oxon, 

i  ArmastiBod.  i. 

)  Haoc  totam  coofldentiam  Bod.  1. 

i^  Mederetur  Lin. 

1  Prius;  Ecclesiaedtsttng.  Oxon. 

STEPH.  BALUZli  NOTiE. 

Staiius  iniiio  Thebaidos ,  tumult$que  careniia  regum 
funera.  Siiius  Italicus  lib.  vni : 

Fratrisque  petebat 
Manclni  stratnm  sparsa  inter  fnoera  corpus. 
Tacitus  lib.  i  Annalium,  ut  porta  triumplmti  duceretur 

(unus.  Ubi  vtde  notas  Freinsliemii.  Eyjttome  Anrelii 
^ictoris  in  Diocletiano  :  Funui  ejus  Gulieni  sepulcltro 
j\  infertur.  Apnleius  lib.  vni  Melaniorphoseon  :  Funu$ 


Proficere.  Ita  cmendandnm  esse  cxislimavi,  sccutus 
aiicloritaicm  veterum  exemplariuin  ei  editionum  pro 
eoquod  posteriores  ediliones  \)T.vhruniprocedere,  Sed 
iinnc  tainen  uliimani  lectionem  ego  me  reperisse  fateor 
in  duobtis  lihris  meis  veteribus,  in  Gratianopoliiano' 
et  in  uno  Victorino,  tum  eiiam  in  editione  Manuiiana. 
Codex  iieinensis  sancii  Dionysii  et  Lamonianus  babent 
prodesse,  eodem  sensii. 

IV.  —  Blartyrii  honorem.  Hoc  fragmentum  isiitis 
Episiohc  exstat ,  ut  diximus ,  in  loco  non  siio  in  co- 
.dicn  sancii  Arnulplii. 

y.  —  Eiruinas.  Edilio  Spirensis  et  Ircs  Iibri  velercs 
non  habent  ha!C  duo  vocahula.  Veiieta  vclus  hahet. 
Dtio  alii  lihri  velercs  pru^rernnl  laqneos  pro  ruinu. 

/•"u/iera.  Codcx  sancii  Ariiulphi  haijct  ru/nera.  Qtiai 
lcciio  inihi  videiur  esse  tneltor ;  ^*' caiiiqtic  posuissein 
in  conlexlu,  si  tum  cum  hic  locus  cudebalur  hahuis- 
sein  codiccm  illum.  At  si  quis  relincndam  pntat  vo- 
ceni  funera^  inteliigere  oportel  morles«  seu  potius  ca- 
davera  mortuoruin.  Supra  in  Epistola  ad  Donalum, 

fu  5 :  Viventes  in  ultroneum  funus  ornantur.  Funtis  enim 
requenter  sumitnr  pro  corpore  niortuo  sive  cadavere. 
Apud  Virgiiium;lib.  ix^neidos,  funus  lacerum,  id  est 
cadaver  dlamatum ,  ut  Servius  inteprctatur.  Juvena- 
lis  iii  priina  Satyra  : 

Oucitur  iratis  pUngondum  funas  amicis. 


vero  toto  feratem  pompam  prosequente  populo  deducitur 
ad  sepulturam.  Ainmianus  Marcellinus  lib.  xvi :  Rt^x 
Clionodomarius  tapsus  per  funerum  strues.  Idem  lih. 
XXIX  :  Funns  ejut  per  Vespillones  illatum  pullati  prm- 
cedere  lionorati  quamplures,  Iteiii  liher  xxxi :  Impera' 
tor  diris  pavoribus  circumseptus,  puulatimque  insilicns 
funerum  moles,  ad  tancearios  confugil.  Julius  Capito- 
iiiius  in  Antonino  philosopho  :  Denique  prius  quam 
funus  conderetur.  Optatus  Mtlevitanus  lib.  ii :  Unicui' 
que  sepulchro  suffidt  unum  funus  et  clauditur.  lliero- 
iiymus  in  Epistola  ad  Paulinum  de  Inslituiione  Mo- 
nachi  :  Quanti  hodicsie  vivendo  portant  sua  funera,  et 
quasi  sepulchra  dealbata^  pteni  sunt  ossibus  mortuorum. 
Idem  in  Epitaphio  Nepotiani :  Quem  hwredem  putavi- 
mus  funus  tenemus.  Idein  in  VHa  Malchi  inonacbi : 
ProseculHs  ergo  me  de  monasterio  quasi  funus  efferret. 
Rufiniis  lih.  I,  c.  8,  llist.  eccles.  :  Funera  liberorum. 
Libellus  precum  oblatus  VuIciitiBtaTia^t  Marciano 
Digitized  by  VjO 


315 


EPISTOLA  XXXI.  514 

qai  ruenint  ob  hoc  roerunt  qnod  crcca  temerila.e  A  Multum  illis  proflclel  peliiio  modesta,  poslulalio  vc- 

recunda,  httmiliias  iiecessaria,  palientia  non  oliosa. 


nimis  incauli  fuerunt,  ita  qui  boc  disponere  nitun- 
tur,  omni  consiliorum  moderamine  utantur  ne  quid 
non  ut  oporlet  factum  tamquam  irriium  ab  omnibus 
judicetur. 

Yl.  Uno  Igitur  eodemque  consilio,  iisdem  precibus 
et  fleiibus  (am  nos,  qui  usque  adhuc  videmur  tem- 
poris  isiius  ruinas  subterfugisse,  quam  illi  qui  in 
hns  temporis  videniur  clades  incidisse,  divinam 
majestatem  deprecanies  pacem  ecclesiastico  uo- 
mini  postulemus.  Muluis  votis  nos  iiivicem  fovea- 
inus,  custodiamus,  armemus.  Oremus  pro  lapsis  ut 
eriganlur,  oremus  pro  stantibus  ut  non  ad  ruinas 
nsque  lententur,  oremus  ut  qui  cecidisse  referun- 
tur,  delicii  sui  magnitudinem  agnoscentes  ,  inlcl- 
ligant  non  momenianeam 
desiderare  medicinam.  Oremus  ut  effectus  indul 
gentiae  lapnorum  subsequatur  et  poenitentia ,  ut, 
intelleclo  suo  crimine,  velint  nobis  inlerim  pnestare 
patientiam,  nec  adhuc  fluctuantem  turbent  Ecclesiae 
staium,  ne  interiorem  nobis  persecutionero  ipsi  in- 
cendisse  videantur,  et  accedat  ad  criminum  cnmu- 
Inm  quod  etiam  inquieti  fuerunt.  Maxime  enim  illis 
congruit  verecundia  quorum  iii  delictis  damnatur 
mens  iiiverecunda.  Pulsent  sane  fores,  sed  non  uii- 
queconfringant;  adeant  ad  limen  Ecclesiae,  sed  non 
utique  iransiliant  »  :  casirorum  coelestium  excubent 
porlis,  sed  armati  modestia  ,  qua  inielligant  se  de- 
sertores  Tuisse.  Resumaiit  precum  suarum  tubam, 
sed  qua  non  bcllicum  clangant :  arment  se  quidem 


Miitant  legatos  pro  suis  doloribus  lacrymas,  advo- 
catione  fungantur  ex  intimo  pectore  prolaii  gemiius, 
dolorem  probantes  commissi  criminis  et  pudorem. 

VII.  Immo,  si  dedecoris  admissi  magnitudinem 
perhorrescunl ,  si  pectoris  el  conscieniiae  siiae  le- 
tbalein  plagam  et  sinuosi  vulneris  alios  recessus  vere 
medica  manu  tractant,  erubescanteipeiere;nisl  quia 
majoris  est  rursum  et  periculi  et  pudoris  auxilium 
pacis  non  petisse  :  sed  hoc  totum  in  sacramento,  sed 
in  ipsius  postulationis  lege,  lemporis  facio  tempera- 
menlo,  sed  postulatione  demissa,  sed  prece  subdita  , 
quoniam  et  qui  peUiur  flecti  debet,  non  incitari  ^  ; 
et  sicut  respici  debet  divina  clementia,  slc  respici 

neque  praeproperam  B  debel  et  divina  censura  ;  et  sicui  scripium  est, 
Donavi  tibi  omne  debilumyquia  me  rogatti  {Matlh,  xviii, 
32),  sic  scripium  cst :  Qui  me  negaverit  coram  homi- 
mbu$,negabo  et  ego  eum  coram  patre  meo  et  coram  aii- 
geli$  ejui  {Matth,  x,  53).  Deus  enim  ut  est  indulgens, 
iia  est  prxceptorum  suorum  exactor,  et  quidem  dili- 
gens;  et  sicut  ad  convivium  vocai,  sichabitum  nuplia- 
rum  non  habentem  ^  ligatis  manibus  etpedibuscx- 
tra  sanctorum  coelum  foras  jactat.  Paravit  coelum, 
sed  paravit  et  tarlarum  :paravit  refrigeria,  sedpa- 
ravit  etiam  aeterna  supplicia  :  ^'paraviti  naccessibilem 
lucem,  sed  paravit  eUam  perpetuae  noctis  vastam 
aeternamque  ^  caliginem. 

VIII.  Gujus  temperamenti  moderamen  nos  hic  tenere 


modestiae  telis,  et  quem  negando  mortis  metu  fldei  q  qtinerentes  diu,  et  quidem  multi ,  et  quidem  cum  qui- 
dimiserant  clypeuin  resumant,  sed  ut  contra  hostem 
diabolumvel  nunc  armaii,  non  contra  Ecclesiam, 
quoi  illorum  dolet  casus,  armatos  esse  se  credant. 

LEGTIONES 

*  Ut  iransiliant  vetui  innm,  5ptr. 
^  Cltari  Lin, 


STEPH 
AA,  aBasso  episcopo  Ephesino  in  conctlio  Glialcc- 
donensi  :  Super  hcec  etiam  multos  homines  meorum 
diver$is  plagis  morti  tradiderunt,  ita  ut  funera  ante 
januas  Sanctw  Dei  Ecclesiw  quidani  exponerent,  Ubi 
pro  funera  auctorcs  ediiionis  Komanae  posiierunt  in 
margine  cadavera  per  speciem  inicrpretiiionis.  Sul- 
pitins  Severus,  lib.  ii  Sacroi  Historio!  Ioi|ueiis  de  iii- 
vetiiione  sancuc  Grucis  Domini  nosiri  Jesu  Ghrisfi : 
Cnpiuitt  deinde  consilinm  at  aliquem  recens  mortuum 
crncibus  admoverent,  Nec  mora,  quasi  Dei  nutu  funeris 


exiincd  sotemnibus  exequiis  deferebatur ,  concursuque  j)  bere  medicinam 


busdam  episcopis  vicinis  nobis  et  appropinquanli- 
bus,  et  quos  ex  aliis  provinciis  longe  posiiis  perse* 
cutionis  istius  ardor  ejecerat,  ante  constiiuiioncm 

VARIANTES. 

^  Non  babeotium  maaus  Bod.  I . 
<t  £t  tetram  Vat, 

BALUZIl  NOT^. 

tionem  Anglicanam  et  aucioritaiem  quorumdam  vete* 
rum  librorum  secnti.  Si  quis  tamcn  legere  malit 
nomine,  non  repugno. 

Non  momentaneam,  Non  entm  lenta  remedia  nec 
segnes  medicos  expctunt  quxdain  lempoia,  ut  apiid 
Q.  Curtium  lib.  iii  de  se  :»iebat  inagnus  Alexaiider.  Sic 
in  Cpistola  concilii  Ghalcedonensis  ad  Impcraioresiii 
edilione  Rusiici  dinconi  legitur  :  Magnoe  passioncs  ct 
medicamenta  fortin  et  medicos  indigent  sapientes. 

Desiderare,  Duo  libri  veleres  habent  desiderare  de- 


oimxmm  ferelro  corpus  eruitur,  —  funus  excussum ,  et 
iuter  speetalorcs  suos  aditiiit,  Goinoedia  Qucroli  :  Et 
nos  ipsi  funus  Hiud  nescio  quo  ferebamus,  Sidoiiius  lib. 
\ii,  Epist.  17  :  Sibi  maximus  honorandi  funeris  partes 
ipse  prceripit.  Idein  carmine  xvi  extremo  :  Seu  mage 
funeribus  mentem  distractns  humandis,  Gissiodorus 
iib.  III,  Epist.  19  :  Arece  ad  recondenda  funera.  Acta 
Goiicilii  Bagaiensis,  pereuntium  funeribus  plena  sunt 
liuora,  Libcraius  cap.  1 1  loquens  de  morle  Proierii 
episco]ti  Alexandrini  :  Occiditur^  taniatur,  ejicitur,  et 
funus  ejus  incendUur;  spargunlur  et  cineres  ejus  in 
venios,  Assenlior  Livineio  et  Acidnlio  ,  qui  pro  eo 
<{Uod  apud  Drepaniiim  iii  piiicgyrico  Theodosii  A. 
legitur,  damnatorum  frtena  tractassent ,  puiaiit  repo- 
iiendum  i  sse  funcra, 

S\*^Ecclesiastico  nomini.  Iianos  reposuimus  edi- 


Poeniteutia,  Antea  legebalur  pmitentiam,  camquc 
leclioiiein  coitlirmant  veteres  editiones  cl  seplcin  vc* 
tera  exemplaria.  Nosiram,  qii:c  videtur  esse  nielior, 
counrmaiit  ircs  anlii|iii  codices. 

Miitantlegatos,  Terlulliaiiiis  in  libro  de  Panilcntia  : 
Presbyteris  advotvi  et  caris  Dei  adgeniculari,  fratribus 
tegationes  deprecationis  suee  injungere, 

VII. — Convivium,  Iia  scriplum  est  inedilione  MorcU 
liana  6t  in  tribus  antiquis  codicibus.  Vetcres  cdiliones 
et  ftiiinque  libri  veleres  praeferunt  convivio, 

VIII.  —  Episcopis  vicinis,  Qui  cum  videront  diversns 
esse  iii  Ecclesia  Ghribti  opiniones  circa  lapsos,  exisii- 
roareiit  aulein  orieiui  innlo  occurrenduin  esse,  Ho- 
innm  comme.irunt  ut  de  eorum  cnusn  tracuireni. 
Gniisa  communis  erai,  qux  conimovebat  universani 
Ecclesiam.  Sciebant  autem  ilii  singulis  cpiscopis  iii- 


Digitized  by 


Google 


&I»  DIVI  CYPRI^NI  3!« 

cpiscnpi  nibil  innovandum  puiiivioDUS ,  scd  lapsnruin  A     lUieroi  Cleri  Roaiani  el  Cupriani  re»p(mm  commitf* 
curam  mediocrilcr  lcmperandam  csse  credimus ;  ut         uicauda  cureL 


inierim,  dum  episcopus  dari  a  Deo  nobis  sustinelur, 
iu  suspepso  eorum  qui  moras  possunl  dilaiio- 
nis  susiinere  causa  tenealur»  eorum  auiem  quorum 
viiaB  suae  flnem  urgens  exilus  dilationem  non  potest 
ferre,  acta  ponitentia  et  profcssa  frequenter  suorum 
deiestatione  factorum ,  si  lacrymis ,  $i  gemitibus ,  si 
fleiibus  dolentis  ac  vere  pceniieniis  animi  signa  pro* 
diderinl,  cum  spes  vivendi  secundum  bominem  nulla 
subsiiterit ,  iia  demum  caute  et  sollicite  subveniri , 
Deo  ipso  scienle  quid  de  (alibus  faciat  et  qualiier  ju- 
dicii  sui  examinet  pondera  ^  nobis  tamen  auiie 
curaniibus  ut  nec  «  pronam  noslram  improbi  homi- 
nes  laudent  facilitalem,  nec  vere  poeniientes  accusent 


Cyprianus  prosbyteris  et  diaconibus  fralribus  salu- 
tcm.  Quales  liileras  ad  Clerum  Romae  ageniem  feco- 
rim ,  quid(iue  illi  mibi  rcscripserint ,  quid  etiani 
Moyses  .el  Maximus  prcsbyleri  ct  Nicostraius  et  Ru- 
finus  ^  diaconi  et  cxieri  cum  eis  confessores  in 
custodia  consiiluii ,  xque  ad  litlcras  meas  rcscripse* 
rint,  ut  scire  possetis,  frairescbarissimi,e3(empia  vobis 
legenda  iransmisi.  Vo$  curaie  qnanium  polcstis  pro 
diligeniia  veslra  utscripta  nostraei  illorum  rescripia 
fralribus  nostris  innolescant.  Sed  et  si  qui  de  pcrc- 
grinis  episcopi  ^  coUegae  mei ,  vel  presbyieri ,  vcl 
diacones  ^    pnesentes   fuerint  vcl    supcrvenerinl , 


nostram  quasi  duram   crudeliiatem.  OpUmus  le  .  g  I>3dc  omnia  de  vobis  audiani ;  et  si  excmpla  epiiiola- 


beatissime  ac  gloriosissime  papa,  in  Domino  semper 
bene  valere  et  nosiri  meminisse. 

EPISTOLA  XXXII. 
(Erasm.,  m,  4.  Pamel.yHigaIt.,Baluz.,Osoa.,Lips.,xxxu.) 

AD  CI^EBUII  CARTBAGINEIfSEll,   DE  IIISSIS  ROMAM  ET 
ACCEPTIS  INDE^  UTTERIS. 

Argumentum.  *-  Monelur  clerus   Carthaginemis   ut 


rum  (ranscribere  ^  et  ad  5uos  perfurre  voluerint, 
facultaieni  transcripiionis  accipiani :  quamvis  et  Sa- 
turo  lectori  fratri  nostro  '  mandaverim  ut  singulis 
dcaiderantibus  dcscribcndi  faciat  potestatem ,  ut  in 
ecclesiarum  sialu  quoquo  modo  interim  componendo 
serveiur  ab  omnibus  una  et  fida  s  consensio.  De 
c^eteris  vero  qu»  agenda  erunt,  sicut  et  coUegis  mcis 


LECTIONES   YARIANTES. 


«Utia  eoMod.U 
i>RufasXaoi. 
®  EpiscopisAOd.l. 
^DlacoDiif.  lam.S^,  HC. 


•'TransfeTrey<»(ip. 

f  Lectorl  nostro  Lam.  Sod.  2. 

s Unt  fida  lin.  Bod. i.  Fidea I^C.  I.Unaflda. 


STEPH.  BALUZU  NOTiE. 


cambere  ut  provideant  ne  quid  ea  capiat  detrimenti. 
Itaqae  ex  compacto  Romam  profeeii,  non  vcro  con- 
vocati  a  clero  Boinano,  ut  putavit  Baronius,  Sjfnodum 
cum  presbyteris  et  diaconis  urbicis  celebraveruni, 
ut  firmalo  consilio,  qucmadniodum  scribit  in  epis- 
tola  xLCyprlnnus,  quid  clrca  personam  eorum  ob- 
servari  deberet  consensu  omnium  slaiuerelur.  tiinc 
collegit  Baronins  Concilium  eo  lemporc  babitun)  a 
clero  Romano.  Ego  non  contradico  quin  eo  tenipore 
linbitum  sit  Romx  Goncilium.  Certum  quippe  est 
Coticilium  esse  cum  episcopi  congregati  in  causa  rcli« 
gionis  consuiunt  in  conimnne.  Et  tamen  ii.  P.  Har- 
duinus  aliter  seiisit.  Concilii  enim  islius  MuIIam  mcn- 
tionem  facit  in  sua  Conciliorum  ediUonef  quamvis  Di- 
nitts  et  Uibbeus  illud  posuissent  in  suis.  Sed  quod  nit 
SimoH  Starovolscius  Concilium  illud  a  clero  Komano 
congrcgatum  fuisse  ad  requisiiionem  D.  Cypriani,  ine* 
runl  commentum  est. 

Jn  $u$penso.  Sic  cmendavit  Morellius  pro  eo  quod 
nniea  legebatur  m  $u$pendio,  Unus  liber  meus  babct 
voto  $u$pen$o, 

Mora$  possunt,  Codex  Gratianopolitanus,  gui  fork 
po$$unl  dileciionem  $u$tinere,  Vetustiores  cdilioiies, 
foris  po$$unt  diiations  $H$tineri, 

Nobi$  lamen.  Codcx  sancti  Dionysii  Remensis :  No$ 
autem  anxie  curavimu$, 

Optamu$,  Unus  codex  meus  vetus  habet :  Onto  le^ 
frater  cari$$ime  ac  $anctis$ime,  $emper  bene  valere  ei 
no$tri  m«mt?2iss£.GratianopaIitanu8  :  Oplo  te^  glorio$i$^ 
$ime  ac  beati$$imePapa,  $emper  in  Donuno  bene  valere, 

Epist.  XXXII.  —  Hxc  Episiola  in  edilione  Spi- 
rensi,  in  codice  Fossatensi,  in  velere  Compendicnsi, 
in  Pilboeano,  in  Becccnsi,  in  uno  Viciorino,  ci  in  Mi- 
cliaelino  inscribitur  Epistola  prima  ad  Rowano$^  iu 
vetere  Victorino,  in  LaDiiensi,  in  Metensi  sancii  Ar- 
nulpbi,  et  in  fra^mentis  Bigoliauis  :  £|»}s/o/a  C2^/)rta/ii 
ad  Romano$,  Molius  in  receiitiore  Remigiano  et  in  Di- 
viooensi ;  Epislokt  beats  Cypriani  prabu^is  et  diaco- 


C  fdbus  Carlhaginis,  Unas  meus  vetus  :  Ad  clerum  Car- 
tbaginen$em  do  hi$  qum  ad  confes$ore»  et  cUrum  Ro- 
manum  $crip$erat  et  deeorum  re$cripti$.  At  iu  alio  nico 
velere  ita  scriptum  est  :  Ad  pre$bytero$  et  diacouos 
Romrn  con$r$tente$,  In  veteri  editione  Vencta  :  Ad 
pre$bytiro$  Roma  conti$lente$.  Codex  Remensis  sancli 
Dionysii  :  Presbyteris  et  diaconibus  fratribus  Rowce 
consistentibtts.  Ex  qiiodam  cigo  simili  codice  emcrsil 
•  lectio  Rembolii,  Erasmi,  et  Morellii,  quse  babci  : 
Presbyteris  et  diaconibu$  Romas  consisteulibus.  Paiiic- 
lius  voccs  Ront(e  consistentibus  ex)uinxit,  quia  ipsi  cx 
ijiso  coniextu  consiabat  non  ad  Romauum  sed  ad 
Cartbaginensem  clcrum  bas  liticras  dirigi. 

inuoiescant,  Hxc  lectio  est  optiina,  eamque  pra;fi'- 
mni  aliquot  libri  veieres  et  ediiiones.  At  aliain,  id  est 
innote$cati$^  liabenl  ctiain  aliquot  libri  veteres  et  edi- 
tio  Spirensis,  tum  etiam  vetus  Veneia.  Est  autem  ea 
quoqiieoptiina.  Videnotasad  iibrum  Agobardii/e  in- 
$olentia  Judceorum, 
p  De  per,  epi$copi$,  Codex  sancU  Arnulpbi  :  Sed  et 
it  qui  peregrini  epi$copi. 

Et  ad$uo$.  Rciiqua  isiitis  Epistolae  desunt  in  oodem 
codice  sancti  Arnulpbi.  et  in  eorum  loco  positum  cst 
prolixum  fragmenlum  Epistolsc  xxxi,  pag.  42,  ab  bis 
verbis,  vobi$  $entenliam  no$tram  dilucida,  usque  ad  , 
martyrii  honorem, 

Saturo  lectori,  In  editione  Manutii  legitur  Saturo 
$emper  lectori,  in  codice  sancii  Dionydii  Reinensi  et 
iii  Lamoniano,  Sa/yro  collega:  lectori*  Veruni  hx  Icc- 
tioncs  non  sunt  bonoe. 

Una  ei  fida.  Ita  fertue  vetera  exemplaria.  Quxdam 
tamcn  babcnt  una  /ide.  Ex  nuo  fortassis  colligi  pos.sct 
veram  esse  leclioiieni  Rembolti,  qui  edidit  una  fidei 
consensio,  llanc  vcro  leclionein  relinueruni  Erasinus, 
Moreliiu<,  ct  PamcIiMS.  Rigalliusniutavit.  Mutalioneni 
Hi^altii  approbavit  cdiliu  Anglicana.  £^o  vero  eo* 
rum  opinioni  lubenlor  accedo.  Uuipnejstic  uon  ugitur 

Digitized  by  VjOOQIC 


511 


KPismA  xxxm. 


518. 


plurifnis  scripsi ,  pleoius  consilio  cornmuni  iraetabi- 

ip^s  qiiando  coovcnire  in  unum,  permiitenic  Domiuo, 

cusperimus.  Oplo  vos»  fralrescbarissimiac  desideran« 

tissimi ,  semper  bene  valere.  Fralerniia&em  saluuie. 

Yaleie, 

*•  EPISTOLA  XXXIII. 

^(£r9im.,  V,  51.  Pamel ,  RigaU.,  Baluz.,  xxxm,  Paris., 
xxxn.  Oxon.,  Lips.,  ixxvm.) 

ID  C^ERUM  £T  PtEBEM,  DE  AURELIO  LECTORE  ORDINATO. 

Abgumentum.  —  Clero  et  plebi  renuntiat  Cyprianus 
Aurelium  eonfeasorem  a  $e  leclorem  ordinaium ,  ob- 
iter  virlutis  illius  et  animi  con$lantiam  commendan$^ 
quibu$  etiam  uUeriorem  gradum  in  eccle$ia  merebalur, 

).  Cyprianus  presbyleris  et  diaconibus  e l  plebi  uni- 

vers»  salulero.  In  ordinatiouibus  clericis  ^^  fratres 

LECTIONES    VARIANTES. 

*De  ordinationibus  Bod.  1.  Ordinandis  Pem.  Cor6.  B     ^  Virtute  Im.  £6or.  Ltit.  Bod.  1. 
Ordinalioqibus  clericorum  Bod^  3.  ffC.  2.  Lin.  «t  Vicii  excursu  Corb. 

^  Probatus  est  Vo$$.  2.  £t  iu  Deo  Oxon.  «  Repugoayit  Lam.  Un. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 
de  doctrina  fidei,  sed  de  bono  disciplinx.  Reinharto     ttc  diciiur  in  annis  novellua  «I  adolescens,  faetum 
tamen  magis  piacuit  editlo  Rembolti.  lllam  coniir-     fuisse  lectorem  in  ecclesia  Carthaginensj ,  cum  videa- 
mant  codices  Carnotensis  el  sancii  Arnulphi.  nius  apud  Yiclorem  Vilensem  lib.  V  cap.  9,  plurimos 


Xebarissimi,  soiemus  vos  ante  eonsulere»^JttorQ6  aq 
meriia  singulorum  communi  consilio  pondcrarQ.  Sod 
expectanda  noii  sunt  lesiimonia  humana  cum  prseccn 
dunt  divina  suffragia.  Aurelius  frater  noster,  illustris 
adolescens,  a  Domino  jam  probatus  et  Deo  ^  eharus» 
in  annis  adlmc  novellus ,  sed  in  virtutis  ^  ac  (idci 
laude  proyectus,  minor  inaetatissuaeindole»  sed  majof 
in  honore,  gcmino  hic  agone  certavit ;  bis  confessus, 
et  bis  confessionis  susd  vicloria  gloriosus,  et  quauda 
vicit  in  cursu  ^  factus  extorris ,  et  cum  denuo  cer* 
tamine  fortiore  pugnnvit  ^,  triumphator  et  viclor 
in  praelio  passionis.  Quoties  adversarius  prevocare 
servos  Dei  voluit,  loties  promptissimus  ac  forlissimus 
miles  e^  pugnavit  et  vicit.  Parum  fuerat  sub  oculis 
ante  paucorum ,  qqando  exiorris  fiebat ,  congressun) 


Quando  convenire,  In  codice  Fuxensi  scriptiim  est, 
quando  in  ttitunt,  permitlente  Domino^  venerimu$. 

Epist.  xxxiii.  — 1.  Pre$byteri$  ....  univer$a.  ^ic 
etiam  in  Epislola  sequenti.  )n  margine  libri  impressi 
Nicolai  Faori  ita  scnpium  est :  A4  pre$bytero$  et  dia^ 
cono$  et  plebem  univer$am  Hipponen$em,  £x  quocolligi 
posset  hanc  Epistolam  fuisse  encyclicam  et  missam 
luisse  ad  pinnes  ccciesias  Africanas,  eas  saltem  quas 
coiistituiu!  erant  lii  provincia  proconsulari. 

OrdimitiQnibu$  clerici$,  llaec  estvera  lectio.  Quidam 


in  ea  ecclesia  leciores  infanlulos  fuisse  sub  cpiscopo 
Eugenio. 

itt  ^ur$u,  Ila  editiones  Morellii  et  Rigallii.  Angli 
posueruiit  incur$Uf  unica  dictione,  uti  scriptum  est  in 
codice  sancii  Arnulphi  et  in  Carnotensi,  Vetus  co- 
dex  ecclesiic  sancti  Nartini  Turonensis  liabet  excur$tt^ 
Corbeientis  ex  cur$u.  RigaUius  reiinuit  lectioncm 
quae  duo  vocabula  consiituit.  Ei  lamen  in  observaiio* 
nibus  suis  aiiam  prxiulit,  excursum  aiens  significarc 
prolusionem  ad  fortius  cerumen,  quod  probat  auciO'* 


tamen  aiiliqui  codices  habent  clericorum,  sed  per  G  rijate  Vegeiii.  Cyprianus  in  libro  de  Lapm^  pag.  182, 


S[)eciem  emendalionis.  Eieniin  inillis  scripium  primo 
fuit  clcrici$,  ct  einendatio  posilu  est  supra  iiiieam.  lu 
Gralinnopolitano  ei  in  veierieditioneVenela  legiiur  y 
Jn  ordinandi$  cierici$,  Cudqi  sa^cli  Arnulphi :  De  or- 
dinandi$  clerici$, 

Solemu$vo$ ante con$ulere,  |sia disciplina  lunmbitiue 
rccepta  erai  ut  episcopi  neminem  in  cleruin  .ndscisce- 
rcnt  nisi  cum  consensu  cleri  et  plebis;  idque  semper 
servabalur,  nisi  magna  aliqua  causa  subesset  fesii- 
naqdi.  Quare  miruni  non  est  episcopum  Romanuni 
qiii  Novaiianum  ordinnvit  presbylerum,  cuni  id  /icri 
c|cru$  universus  muliique  ex  populo  justam  ob  hoc 
c^iusam  repugnareni,  ab  omnibus.  ut  lib.  vi.  cnp.  51, 
lli$i,  eccle$,  scribit  Runniis,  speclalem  gratiani  popo$» 
ci$$e  ut  $ibi  hoc de  isio  uno  concedeietur.  Fuil  igilur 
specialis  gratia  conccssa  episcopo  a  clero  el  a  plche 
ui  Novaiianum  ordinaret  presbylerum.  Ei  laineii  Da 
ronius  mirum  in  modum  laudans  islic  modesiianiad 


ait  perfectioni$  incur$u ;  pro  (]U0  codex  Fuxensis  habet 
impetu,  Incursus  alibi  quidvisaliud  signincat,  si  vera 
est  leciio  veterum  codicqm  et  veterum  ediiionumepi- 
tomes  Victoris  de  Cm$aribu$t  in  quibus  le|;itur  Augiis- 
tiim,  dolore  permotum  ob  exercitum  amissum  trans 
Rheuum,  ccrebri  vario  incursu  parietem  pulsasse.Sci) 
hicc  leclio  non  placuii  Andrcae  Schultpy  qui,insnpcr- 
liabita  ea  aucioritate,  reposuit  incu$$u,  Ccrtum  auicm 
esi  Augusium  ea  clade  adeo  consternalum  fuissc  ui 
pcr  conlinuos  iiienses  barbacapillO(|ue  submisso,  ca*T 
put  interdum  loribus  illideret. 

Passtomi.  Ilaomnes  libri  veteresetomnesedilioncs 
anle  Rigaliianam.Nesdoauiem  unde  illc  accepcritvo- 
cem  confessioni$,  quain  isiic  posuil. 

Quoties.  In  veieribus  libris  saipissime  scriptum  vi- 
demus  quotien$  et  totiens,  eliam  in  iis  qui  contincnt 
Opera  sancli  Cypriani.  Ciim  autem  viderom  tantum 
consensum  veierum  in  retinenda  scriplura  illa,  facile 


mirandam  Summi  Poniiflcis,  ciijus  cuin  auctoritas  in  D  adduccbar  ui  ego  quoquc  ila  scribcrein.  Abstinui  in- 


Ecclesia  summa  esset,  lamen  non  pro  animi  arbilrio 
sed  fratrum  cqnsensu  soliius  cuncia  facere,  quos  sibi 
renilenies  videret,  non  vi  uUa  aut  poicstaie  cogeret, 
sed  submisso  animo  exorarel.  Rhetoricatur  isiic  Ba- 
ronius,  et  mores  illonim  temporum  accommodans,ut 
solet,  ad  nostros,  ad  facilitatem  boni  isiius  Papu!  re- 
fert  specialem  graiiam  ei  faciam  a  ciero  et  plebe  ,  ut 
manitcsle  palci  ex  ea  historia.  lu  rebus  histoiicisnon 
S|)eciem  expositionis  quierimus,  sed  fidem  ,  ut  uiar 
verbis  QHinliliant. 

Aurelius,,,,  adole$cen$,  Hinc  consiathuncAurelium 
esse  divcrsum  ab  eo  cujus  meniio  facia  cst  in  Epis- 
tolaxxii,  png.  31.  * 

Deo  carus.  Ita  omnia  fere  vetera  exemplaria.  In 
duobus  tamen  legitur  Deo  $uo  caru$,  Quoa  Rigaliio 
melius|arrisit.  Ego  pulo  aliam  lcciionem  esse  mc- 
liorem. 

iii  aiuit|iiotie//ifi.  Uirum  noaest  Aurelium»  qui  is- 


men,  raiusveramesse  observationem  Dlonysii  Lam- 
bini,  viri  doclissimi ,  qiii  in  annotalionibus  suis  ad 
orationem  (iceronis  pro  P.  Quintio  inonuit  debere 
scmper  scribi  qHoiie$  et  toties  ,  errorem  vero  corum 
qui  posuerunt  ^uo/iVits  £f  totien$  orium  esseex  consue- 
tudine  qua  ut^bantur  anli(iuissiini  Romani,  qui  iuter- 
dum  notahant  vocalein  e,  si  longa  esset,  linea  tenui 
el  iion  iia  longa,  hoc  modo,  quoii^s,  totids,  hincquc 
factum  essel  ut  indocli  scriplores  librarii,  cum  cxis- 
limarent  lineolnm  illam  vicem  obiinere  liilerre  n, 
scripserint  (jTuottm  et  totien$,  Addil  autemLambiiius 
hanc  scripluram  jampridem  lacitoomnium  consensu 
ejectam  et  explosam  esse.  Vide  ciiam  qux  de  hoc  nr- 

Sumenio  scripsit  Anlonius  Augusiinus,  lib.  n  Emen- 
ationum,  cnp.  6. 

Prompt.  ac  (ortis.  Ilanc  leclioncm  reperi  in  unde- 
clin  codicibus  anliquis.  AUa  babe(  [orti$$imu$  ac 
prompti$$imu$.  ^  j 

Digitized  by  VjOOQIC 


»49  DIVICYPRIANI  S20 

fuisse,  ineruit  et  in  forocongredi  clariore  virtute,  ut  A  tres  dilectissimi  ^  a  me  et  a  collegis  qui  prapsentes 


post  magistratus  etiam  proconsulem  vinceret,  et  post 
exilium  (ormenta  superaret.  Nec  invcnio  quid  in  eo 
praedicare  plus  debeam ,  gloriam  vulncrum ,  an  vere- 
cundiam  morum  ,  quod  honore  virtulis  insignis  est , 
in  quod  pudoris  admiratione  laudabilis.  Ita  ci  digui- 
iate  excelsus  est  et  humilitatc  submissus,  ut  appareat 
illum  divinilus  reservaluuf  qui  ad  ccclesiasticam 
disciplinam  caeteris  esset  exemplo,  quomodo  servi 
Dei  in  confessione  virtutibus  vinccreni,  post  confes- 
sionem  moribus  eminereiit. 

II.  Merebatur  talis  clericae  ordinationis  ulleriores 
gradus  et  Incrementa  majora,  non  de  annis  suis  sed 
de  meritis  aeslimandus.  Sed  interim  placuit  ul  ab  of- 
ficio  leciionis  incipiat,  quia  et  nihil  magis  congruit 
voci  qusc  Dominum  gloriosa  prauiicaiione  confessaest,  B 
quam  celebrandis  ^  divinis  lcciionibus  personare; 
post  verba  sublimia  qua^  Glirisli  mnrlyrium  prolocuta 
sunt,  Evangelium  Christi  Iegere,unde  mnrtyres  fiunt; 
ad  pulpitum  post  cataKam  veuire,  illic  fuisse  conspi* 
cuum  geniilium  multitudini,  hica  frairibiis  conspici, 
lllic  audilum  esse  cum  miraculo  circumstanils  populi, 
hic  cum  gaudio  rraternilatis  audiri.  Huncigiiur,  fra* 

LECTIONES 

^  Quam  celebrantibus  Lam.  NC.  1,  2.  Lin, 

^  flodie  Ebor, 

^  Auspicalus  est,  dum  Ebor, 

STEPH.  BALUZII  NOTiE 


aderant  ordinatum  sciaiis.  Quod  vos  scio  et  libenter 

amplecti  et  optare  (ales  in  ecclesia  nostra  quampiu- 

rimos  ordinari.  Et  quoniam  semper  gaudium  prope^ 

rat ,  nec  potcst  moras  ferre  laetitia,  dominico  legit 

inierim  nobis ,  id  est  ^ ,    auspicatus    est    pacem 

dum  c  dedicat  lectionero.  Vos  orationibus  frequen(er 

insistite,  et  preces  nostras  vesiris  precibus  adjuvate, 

ut  Domini  misericordia  favens  nobis,  cito  plebi  suae  et 

sacerdoiem  reddat  incolumem  et  martyrem  cum  sa- 

ccrdo(e  lectorem.  Opto  vos ,  fratres  charissimi  ^,  in 

Deo  Patre  el  Christo  Jesu  semper  bene  valere. 

*^  EPISTOLA  XXXIV. 

(Erasm.,  iv,  5.  Pamel.,  Rigall.,  Biiuz.,  xxxiv.  Paris., 
xxxm.  0x00.,  Lips.,  xxxix.) 


AD  CLERUN  ET  PLEBEM,  DE  CELERINO  LECTORE  ORDI« 
NATO. 

Argumenti  pene  ejusdem  esi  cum  pnecedenti , 
prcBterqwim  quod  muUi$  commendei  Celerini  in 
confezmne  fidei  constaniiam,  Viramque  autem  in 
ieceisu  icriptam,  ipiw  contextui  circumitantice  iaiii 
indicanl, 

I.  Cyprianus  presbyteris  et  diaconibus  et  plebi  uni- 

VARIANTES. 

A  Semper  add,  Pem.  Vosi.  2.  Lam.  Lin,  NC.  1,  2.  Et 
noslri  memiDisse  Lam,  NC.  1. 


Ih  —  Nondeannii  suii.  Virgilius  lib.  ix  iCneidos  :  C  Tertullianus  in  librode  Pudicila,  magii  triitiora  cunc- 


Anle  aonos  aniniumque  gerens  curamqne  virilem. 
NazariusinpanegyricoConstantini  ait :  Ostendisti  cur- 
ium  analii  non  expectandum  in  feninatione  viriutii.  Et 
mox  de  Crispo.m  quo  vebx  virtus  cetatis  mora  non  reiar- 
data  puerites  annoi  gladiii  triumphalibui  occtipovf /.  Apnd 
Viclorem  Vitensem  lib.  v,  cap.  10,  menlio  est  duode- 
cim  clericorum  infantnlornm  ecclesix  Carihaginien- 
sis,  quos  Ariani  suis  blanditiis  avocare  nonpoiuerunt 
a  professione  recix  fidei,  et  tupisriorei  iuii  inventi  swH 
annii.  Gravissimisenim  tormenlis  arflictisunt,  et  (a- 
men  setas  minor  non  defecit  in  dolore.  Istud  ipsum 
versibus  clegantissimis  expressit  vir  cum  antiquis 
comparandus  Peirus  Cornelius  in  tragoedia  Cidi.  Ejns 
vcrba  merentur  hic  describi  : 

Je  suis  jeune  il  est  vrai,  mais  aux  ibnes  bien  n6es 

La  valeur  o'attend  pas  le  nombre  des  aon^es. 

Adputpilum,  id  est  tribunaIeccIesiie,utinfra,Epist. 
XXXIV,  pag.  ASy  dicet  Cyprianus.  Ambonem  posieriur 
.Ttas  vocnvit.  Concilinm  Laodicenum  can.  15  ex  in- 
lerprelaiione  Dionysii  Exigui  :  De  his  qui  debent  in 
ambone^  id  est  inpulpiio^  psatlere.  Vidc  Ciampinum 
in  libro  de  sacrii  yEdificiii,  p.  15,  52,  et  in  CoIIeciio- 
ne  velerum  monumcnlorum  pag.  18.  Vide  eliam  no- 
tas  nostrasn(/  Capilularia  oax.  1147. 

Cataitam,  Yide  Vicloreni  Gisclinum  in  nulis  ad  Hy- 
mnnni  Prudontii  d»^  martyribus  Calagurritnnis. 

Caudium  prop«r/i/.iIieronymusinEpis(olnad  Deme- 
triadem  de  virginitalc  servanda  ailomnesperlialiam 
et  Africam,  in^nlas  audi(o  sancUe  virginis  proposito, 
repletas  fuisse  hoc  runiore,  et  inoffenso  pede  gaudia 
longiuscucurrisso.  Symmachns  lib.  i,  Episi  32,scribit 
dinicilemessepatientiam  gaudiorum.Marlialis  lib.viii, 
epig.  21 !  Phoipliore^  redde  dimi :  quid  gaudia  noslra 
moraris !  Sanctus  Leo  papa,  Epist.  52,  ad  episcopos 
Galliae  :  Nam  fratrem  Ingenuum  nolumus  hac  expecta" 
tiove  tardari,  cum  ob  lioc  ipium  properantim  remeare 
debuerit,  ne  diutiui  vobis  etset  incognita  omnium  male- 
ria  gaudiorum.  (bssiodorus,  lib.  iv,  Epi>l.  4 :  Gaudia 
semper  animot  inquietant,  Modut  enim  raro  rebus  iwtit 
imponitur,  qui  magis  in  IristibHS  inveuitur.  Nam,  ul  ait 


tantur  quamtcela,  Symmachus,  lib.  vii,  Epist.l :  Lon* 
^fora  enim  fiunt  quce  di/feruntur,  Petronius  de  As- 
cyho ,  Tardum  ett  differre  quod  placet,  Gicero,  libro 
qKm\o  quasstionum  Tutcuianarum,  ponit  discrimen  in- 
ler  gaudium  et  laetiliam.  Lac(anUus,  lib.  vi,  cap.  11  : 
Lwlitia  nihiiett  quam  jnrofutumgaadium,  Hieronymus 
incaputquartum  Epistolxad  Galatas :  Gavdium  qnippe 
esse  aiunt  elationem  animi  tuper  hit  quce  digna  sunt 
exnUandty  iwtitiam  vero  effrcenati  animi  elationemquoe 
medium  netciat  et  in  hit  quoque  qua:  vitio  tunt  mixta 
ketatur,  Vide  Ludovicum  Cxlium  Rliodiginum,  lib.  v, 
cap.  33. 

Nec  morat.  Omnis  enim  nimia  longa  properanli  mo- 
ra  cs( :  ut  aii  Seneca  in  Agamemnone.  Epistola  Hero- 
nis  ad  Leandrum  apudOvidium  i  Longa  mora  ett  no- 
bit  omnit  quas  gaudia  differt.Senecti,  Hercule  furenie: 
Odit  ventt  amor  nec  paiitur  moras.  Idem,  Thebaide  : 
Omitlo  pmnat  lauguidat  longa  morce.  Apnleius,  lib.  iv 
Metamorphoseon  d\x\i  tmpatientiam  animae.  Jnvena- 
Iissa(.  6  ;  Impaliensquemoras  titel.  Lucanus,  lib.  vii. 
Mger  qnippe  morce  ftagramque  cupidine  regni. 

Dominico.  In  libro  de  Opcre  et  eleemosynis ,  pag. 
212  :  Dominicum  ceiebrare  te  credis,  E^ist.  LXiii,  p. 
109.  Numquid  ergo  dominicum  post  ccenam  ceiebrare 
dcbemus.  Vide  Acia  mnrlyrum  Donatiaarum  in  libro 
secuiido  Miscellaneorum  nosirorum,  png.  61 ,  63 , 
6i.  66. 

Id  esL  I(a  libri  oc(o  vctcrcs.  Quidam  alii  habcnt 
idem ,  alii  id  enim  :  errorc  nimirum  librariornm.  In 
Carnotensi  liacdie,  In  recenliori  Remigiano  scriplnm 
est  :  Dominico  legil  interim  nobit,  Interim  nobit  hac 
die  auspicaiut  est  pacem. 

Dedicat,  Id  est  incipil,  incohat ,  ut  palam  est.  An 
vero  hinc/olligi  possit  Aurelium,  cnin  ei  recilnndi 
Evangelii  potesias  csset  facta,  alloculuni  csse  et  sa- 
lut.isse  populiun  et  pacein  ct  benedictionem  Ciirisii 
Domini  ndelibus  condonnssc,  aliis  exculiendum  re- 
linquo.  Vide  iiotas  Albaspinei  ad  concilium  tertium 
Carthaginense. 

Ehst.  XXXIV.  --  ^  <\^<lic|C  137  bibliotbec»  Coi- 


5«  EPISTOLA  XIXIV.  «22 

Tcrss.  fralribus  m  Domino,  salulem.  Agnosccnda  ei  A  adhaerenlibus  diu  ei  permanenlibus  ^  peenis  longae 
'  ......    i^      -  .^.       coUucUtioius  miraculo  triumphalor.  Pcr  decem  cl 


ampleclenda  sunr,  Traires  dileciissimi,  beneflcia  di 
vina,  quibus  Ecclesiam  suam  Domiuus  ilius^rare  (cm- 
poribus  nostris  et  honestare  dignatus  cst,  cuinnieatum 
dando  bonis  confessoribus  suis  et  mariyribus  glorio- 
sis,  ut,qui  sublimiterChristumcoDfcsii  essenl,  clerum 
poslmodum  Christi  minisleriis  eccle<%iaslicis  adorna- 
rent.  Exullaie  itaque  et  gaudete  nobiscum  litteris  <^ 
nostris,  quibus  ego  el  collegaB  mci  qui  prsesenles 
aderanl,  referimusad  vosCelerinumfratremnostrum, 
Yirtutibus  pariier  et  moribus  gloriosum.cleronostro, 
Don  humana  suffragatione  sed  divina  dignatione  con- 
jonctum.  Qui  cum  cousenlire  dubitaret  ecclesia^,  ipsius 
admonitu  et  hortatu  in  visionc  per  noctem  compulsus 
est  ne  negaret  ^  nobis  suadentibus.  Cui  plus  licuit  et 


noveni  dies  custodia  carceris  septus  in  nervo  ac  ferro 
fuit;  sed,  posito  in  vinculis  corpore,  solutus  ac  liber 
spiritus  mansit.  Caro  famis  ac  sitis  diuturnitate  con- 
tabuit,  sed  animam  (ide  et  virlute  viveniem  nutrimenlis 
spiriialibus  Dcus  pavit.  Jacuit  inier  poenas  poenis  suis 
fortior,  inclusus  includeutibus  major  ,  jacens  slanti- 
bus  cdsior,  vincicniibus  firmior  vinctus  ^,  sublimior 
judicaniibus  judicatus ;  et  quamvis  ligati  nervo  pedes 
essent,  calcaius  serpeus  et  obtritus  et  victus  esl.  Lu- 
cenl  in  corpore  glorioso  clara  vulnerum  signa,  emi- 
nent  et  apparent  '  in  nervis  hominis  ac  membris 
longa  tabe  consumptis  expressa  vesligia.  Sunt  magna, 
sunt  mira  quae  de  virlutibus  ejus  ac  laudibus  frater- 


cocgit  quia  nec  fas  fuerat  nec  decebat  siue  honore  j  nitas  audiat.  El  si  aliquis  Tbomae  simiiis  exsiiierii  qui 

^^^I^^:<«.«i:aa  ^f«A  M.«Arvk  ei/k  nrvminiie  l-krknAiMktfil  itmloclia  ^l^.»^     n..»:k.«c*      /»iiA/l<il        ttOi*    Atf»ll1nrillTI    HllAfi    df^Afil  llt 


ecciesiastico  esse  quem  sic  Domuius  honoravil  ccelestis 
glorix  digniiaie. 

11.  Hic  ad  tcmporis  nostri  prsclium  primus  « ,  hic 
inter  Christi  milites  antesignanus,  hic  inter  persecu- 
tionis  inilia  ferventia  cum  ipso  infestalionis  principe 
et  auctore  congressus,  dum  inexpugnabili  firniitate 
certaminis  sui  adversarium  vincit,  vincenJi  c;cteris 
viam  fecit,  non  brevi  compendio  vulneruin  viclor,  sed 

LECTIONES 

^  Lectis  litteris  Oxon.  ex  nrnUis edd.  el  codd, 
^  Esl  negaret  RtgaU» 

^  Primus  incressus  lam.  Ebor,  Ben.  NC.  f. 
d  Admanentibus  Corb. 

STEPH.  BAL13ZII  NOTiE. 


minus  auribus  credat,  nec  oculorum  fides  deest  ut 
quisquod  audit  et  videat.In  servo  Dei  victorlam  gloria 
vulnerum  fccit,  gloriamcicatricum  memoria  Rcustodit. 

IH.  Necrudis  isteautnovus  est  in  Celerino  charis- 
simo  nostro  titulus  gloriarum  ;  per  vesiigia  cognaiio- 
nis  suffl  graditur ,  parentibus  ac  propinquis  suis  ho- 
nore  consimili  divina  dignationis  aequatur.  Avia  ejus 
Celerina  jam  pridem  martyrio  coronata  est.  Item  pa* 
\AR1ANTES. 

«  Vincentibus...  victos  Ebor .  NC.  4. 

f  EmineDt  apfwenter  Lam.  Bod.  ^,  5. 


s  Gloria  cicatricum  memoriam  lam.  Ebor.  NC.  1 . 


bertinae  sic  scriptum  est  in  tilulo  istius  Epislolae :  C     L  —  Commftitom.  Id  est  commeatum  permanendi 
M^^i^is  tp^.t^i^  L^.ii  t\,^n*»i  a^Urn^  fip  nAprina     adhuc  aliGuaniiSDer  in  sapculo,  ut  cxnlicat,  et  recte. 


Jncipit  Epistola  sancti  Cypriani  episcopi  de  Celerino 

iectore  ad  plebem,  cujus  natalit  celebratur  tertio  A'p- 

nas  Februarii.  Aecte.Ejus  enim  hac  die  mentioest  in 

martyrologiis.  At  in  ecclesia  ejus  nomini  dicata,  de 

qua.inox  dicani»  fe^lum  ejus  celebratur  die  septima 

Maii.ln  vetuslissiuiomartyrologio  monasterii  Gello- 

nensis,  cum  quo  concord:it  veius  codex  monasierii 

sancii  Galli  in  Helveiia,  nominatur  eo  die  (ielerinus, 

sed  absque  titulo,qui  tamen  in  additionibus  ad  novam 

editioneni  Usuardi  vocalur  episcopus  et  confessor. 

In  diocesi  Cenomanensi  exsiat  parochialis.ecclesia 

sub  nomine  sancti  Celerini  ad  Sartam  fluvium,  me- 

dia,  ut  aiunt,  via  inter  Bellum  monlem  et  Alenco- 

nium.  Ibi   esl  prioralus  ordiuis    sancti  Benedicti. 

In  chartulario  Cenomanensi  Majoris  monasterii  Tu- 

ronensis,  a  quo  dependet  hic  prioratus,  exsiant  plu- 

res  chariae  veteres  mentionem  facienies  hujus  paro- 

chiae  sancti  Celerini ,  et  in  earum  una  vocaiur  Sere- 

nicus,  pererrorem,  ulopinor.Nam  constat  ecclesiam  -^ 

illam  et  castruin  in  eodem  loco  situm  habuisse  sem-  *^ 

per  antiquitus  nomen  sancti  Celerini ,  uti  eiiamnuni 

habent.  Ex  quo  colligi  facile  potest  castrum  sancli 

Serenici    commeinoraium   in    Uistoria  ecclesiastica 

Orderici  Vitalis  esse  diversum  ab  isto,  adeoque  falli 

eos  qui  sumpta  aucloriute  ex  Orderico  erroris  ar- 

guunt  scriptores  historiarum  qui  mentionem  faciunt 

belli  quod  fuit  anno  4432  inier  Francos  ei  Anglos 

propter  castrum  sancii  Celerini.  In  chartulario  supra 

nominato,  ul  ad  id  redeam  unde  digressus  sum»  re- 

perio  donum  quod  tempore  Bartholomaei  abbatis  fe* 

cit  Hugo  dominus  de  Brajetello.  Dedit  autem,  aii- 

nuente  iixore  sua,  consentientibus  quoque  Gauffredo 

genero  ejus  et  filia  ejus  Uervisa ,  quamdam  ecclesjam 

quam  cceperat  cedificare  in  honorem  sancUs  Trinitatisin 

parochia  sancii  Ce/eritit,  ipsam  ecclesiam  sancii  Celerini 

cum  omnibus  retUitibus  ad  eam  pertineniibus* 


adbuc  aliquaniisper  in  sapculo,  ut  cxplicat,  et  recte» 
Ricaltius.  Hicronymus  in  Epistola  ad  Paulam  super 
obitu  Blaesillae  filiae  :  Itaque  dum  spiritus  hos  artus 
regit,  dum  vitm  hujus  fruintur  commeatu. 

Cui  plus  licuit.  Sic  distinguendum.  Ut  autcm  ita 
facerem  sensus  ipse  monebat,  et  auctorem  habtii  ut 
ita  distinguerem  codicem  801  biblioihecae  Colber- 
tinae  et  ISicoIaum  Fabruni ,  qui  sic  manu  sua  emen* 
davit  in  libro  suo  impresso.  Vide  observationes  La- 
tini  Latinii  adhunc  locum. 

H.— inr/iisus  inc/.  mo/or.  Sic  Hieronymus  in  Epistola 
ad  Paulinum  de  divinae  hisloriae  libris,  loquens  de 
Platone  venundato,  ait  :  mahr  emente  se  fuit.  Vide, 
lector,  scholion  Erasmi  ad  nunc  Hieronymi  locum  : 
ridebis. 

Calcatus.  Haec  lectio  certa  est.  Et  tamen  quidam 
libri  veteres  Iiabent  gateatus. 

Nec  ocutor.  Plautus  : 
PIos  valet  oculatus  teslis  unus  quam  auriti  decem : 
Qul  audtuni  audita  sciuut  qui  vident  plane  sciunt. 
Moyses  eremita  apud  Ruflnum  lib.  xi,  cap.  6 :  JVum- 
quid  potest  verior  esse  fides  qute  auribus  capitur^  quam 
quw  oculi»  pervidetur?  Conira  Apuleius  in  initio  lihri 
priini  Flortdorum  tradit  Socratem  iii  ista  re  non  con- 
gruissc  cum  Plauto  et  ita  coiiveriisse  liunc  versum  : 
Sed  ista  referebat  ad  oculos  meniis,  ad  aniiui  judicia* 
Vide  Lambinum  in  illud  Horatii  ex  Arte  poetica  : 
Segnius  irritant  animos  demissa  pcr  aurem 
Quam  qo»  sunt  oculis  subjecta  udelibus. 

III.  —  Per  vestigia  cogn,  Simile  quld  apud  Cas- 
siodorutn  lib.  ni,  Epist.  vi. 

Celerina.  Istius  Gelerinae,  ut  opinor,  meniio  exslat 
in  libro  primo  Victoris  Vilensis  de  persecutione 
Africana,  flem  alterius  in  libro  inscriptionum  sancti 
Paulide  Urbe  pag.  26.  Apud  sanctum  Augustinum 
in  tiova  editione  sermones  48  et  174  nouutur  habiti 
in  basilica  Gelerinae« 


Digitized  by 


Google 


52S 


WVI  CVPRIANI 


m 


truus  ejus  et  avunculaS  Lanreniicis  ^  el  Egnatitts,  in  A  gloria  sablimes;  in  tantam  Terecundia  hnmiles,  quan- 


castris  et  ipsi  qdondam  sdecularibiis  militanlcs,  sed 
veri  et  spirilales  Dei  milites,  dum  diabolum  Clirisli 
(:onfessione  ^  prosternunl ,  palmas  a  Doinino  «  et 
coronas  illustri  passione  meruerunt.  SacriRcia  pro  eis 
semper,  ut  meministis,  offerimus  qnoiies  martyrum 
passioned  et  dies  anniversarial  '^  commcmoratione 
celebramus.  Nec  degener  ergo  esse  nec  minor  po* 
tcrat  qaem  sic  domesiicfs  ciempfis  vinuti^  ac  ndei 
provocabat  familioe  dignitas  et  gencrosa  ^"  nohilitas* 
Quod  si  in  familla  sxcalari  prxdicationis  ^  ei  laudis 
cst  esse  patrictum,  quanto  majoris  laudis  et  lionoris 
csi  (leri  intotestl  praedicatione  generosum  !  Non  in- 
vcnio  quem  beatiorem  magis  dicam,  utrunme  iltos  de 
posteritate  tam  clara,  an  hunc  de  origine  gloriosa. 


tum  divina  digaatione  promotl,  tantum  stia  quiele  et 
tranqniiliiate  sammissi,  et  virtulum  pariter  et  mo- 
rum  singulis  exempla  prsebentes,  et  congressioni  et 
pnci  congrucntes,  iiiic  robore,  hic  pudore  laudabiles. 
T.  In  tatibus  scrvis  Ixtatur  Dominus;  in  ejusmodi  con- 
fessoribus  gloriatur,  qiiorum  secta  et  contersatio  sie 
proficit  ad  praeconium  gloriae,  ut  magisterium  cacteris 
prxbeat  discipiinae.  Ad  hoc  eos  Chri^us  esse  hic  \n 
Ecclesia  diu  voluit,  ad  h6c  de  media  morte  sab^ 
tractos,  qitadam  ,  ut  iia  diterlm,  resurrectionc 
circa  eos  facta,  incolumes  reservavit,  ut,  dum  nihil  in 
honore  ^  sublimius,  nihil  in  humilitate  summissitis 
5  fratribus  cernilur,  hos  eosdem  fraternilatls  secla  ^ 
comitetuf*.  Uos  tamen  lectores  inicrim  constitutos 


Ila  xqualitcr  apud  eos  recarrit  et  commeat  divina  di-  B  sciatis,  quia  oporlebat  lucernam  super  candelabrum 


gnatio,  ut  et  iilorum  coronam  dignitas  sobolis  ^  lllus- 
tret,  el  hujus  gloriam  subtimitas  generis  illuminet. 

IV.  Hunc  ad  nod,  fratres  dilectissimi,  cum  lanta 
Domini  dlgnatione  venientem,  testlmonlo  et  miraculo 
cjus  ipsiiis  qui  se  persecutus  fuerat  illiistrem,  quid 
nliud  quam  super  pulpilum,  id  est  super  tribunal  ec- 
clesise,  oportebat  imponi,  ut,  loci  attiotis  celsiiate  e 
subnixus,  et  plebi  universae  pro  honoris  ^ui  ctaritaie 
conspicuus,  legat  prxcepta  etEvangelium  t)omini, 
qux  forliter  ac  ftdeliter  sequitur  ?  Tox  Dominum  con- 
fcssa  in  his  qootidie  quoe  Donrinus  locatos  est  audi  i^ 
tur.  Viderit  an  sit  ulterior  gradus  ad  quem  profici  ^ 
in  ecctesia  possit.  Nihii  est  in  quo  magis  confessor 
fratribus  prosit  "»  quam  ut,  dum  etangelrca  lectio  de 
ore  ejus  auditur,  lectoris  fidem  quisquis  audierii  imi-  G 
letur.  Juiigendus  in  leclione  Aurelio  fuerat,  ciim  qoo 
ct  divini  honoris  socictate  conjunctus  est,  cum  quo 
omnibus  virtutis  et  latidis  i  insignibus  copulatus 
esi.  Pares  ambo,  et  uterque  consimiles^  in  qtiantum 

LECTfONES 


f 


^  LaureDtiDUs  EgDatlus  Oxm. 

^  CoDgressioneO^. 

^  PaUnas  DomiDi  Oxon* 

A  Auoiversarios  Pem. 

«^  Majoris  et  laudb  lam, 

f  DigQiiaiis  soboles  Lafn.  Ebor.SC.  l. 


CeU 


iebriuie  Pem, 


poni,  unde  omnibus  luceat,  et  gloriosos  valtus  in  loco 
aliiorc  constitui,  ubi,  ab  omni  fratcrnftate  circum- 
slnnte  conspccti,  incitamentumgtoriaevidentibus  prx- 
bcanl.  Caelerum  prcsbyterii  lionorcm  designasse  nos 
illis  jnm  scialis,  utel  sportutls  lisdem  com  presbyteris 
lioiiorenlur,  ct  divisiones  mensurnas  ^  acquaiis  ^ 
quanlitalibus  partiantur,  sessuri  nobiscum  provcctis 
et  corroboratis  annis  suis ;  quamvis  in  nullo  minor 
possit  videri  aetatis  indole  qui  consummavit  xtatem 
gloriae  digniiate.  Optovos,fratred  Charissiffli  etdeside- 
rantissimi,  semper  bene  valere. 

EPISTOLA  XXXV. 
(Krasm.,  ix,  10.  Pamel.,  Rigatt.,  Baluz.,  xxxv.  Paris.y ' 

XXXIV.  OXOD.»  LipS.,  XL.) 
ADEOSDEM,  DE  IVUIimfCO  ORDINATO  HiESBVfEIIO.        ^ 

Argumentuh.  —  Nuntiat  tlero  et  ptebl  I9umidkum  A 
se  ordinatum  presbyterum^  paucis  digmtatem  ilUui 
eomfnendan$» 

Cyprianus  presbyieris  et  diaconibus  et  plebl  uni- 

YARIANTES. 

^  Proflcisci  Bod.  3.' 

i  Possit  Pem.  Voss.  J. 

j  Ki  fiaei  lam.  NC,  1.  Mbor. 

^  InbuiDilitate  Bod.  i. 

1  Sectata  Oxon.  Sortito  Bod.  5.'        J 

">  Menstruas  Pem.  Lam.  i 

» iEquales  Bod.  1.  Bbor.  NC.  1.1    § 


STEPH.  BALUZIl  NOTifi. 


Palmas  a  Domino.  Sic  veleres  ediiioncs  et  quidam  D     IV.— Pfo/Id.  Retiniii  hanc  leefionem,  quamvisan- 


lihri  veleres.  Atque  ego  lectionem  illam  puto  esse 
ineliorem  ea  quae  prjefert  patmas  Domini,  quamvis 
ista  plurium  veierum  codicum  auctoriiate  niiatur. 
Codex  Turonensis  babet  palmns  a  Deo. 

Egnadus.  Ita  codex  Thnamis  ei  aliqirot  alii.  At  fii 
ntiis  vocatur  Ignatins.  Utraqoc  lectio  bona  esl.  Pa- 
nielius  scribcrc  maluit  Ignatius.  Sed  alia  meiis  fuit 
Latiiiio,  qui  ait  eos  qui  nicHorum  codicum  fidem  se- 
cuii  sunt,  et  posuerunt  Egnatius,  recte  fecisse.  Vide 
Colelerium  iii  Epistolam  Ignatii  martyris  ad  Ephe- 
sios. 

Et  dies,  Hxc  desunt  in  codice  80{  bibriothecse  Gol- 
i)ertinae.  Et  puto  posse  omitti  absque  uUo  incom- 
modo. 

Generosum.  Ego  non  dubito  quin  hsec  leeiio  sic 
opiima.  Moneo  tamen  gloriosum  legi  in  quaiuor  anti- 
i)uis  codieibu^ 
^  Celsitate.  Idem  codex  Colberiiinis^  cet^tttdine* 


tiquiores  editionesetsex  antiqua  exemptaria  prxferant 
proficisci,  qnia  tsia  nititur  auctoritate  plurram  vete- 
rum  librorum  et  editionuro.  Inveni  enim  illam  in 
septem  codicibus  antiquis.  Neutra  autem  bona  est. 
Conjici  posset  legendum  esse  preefid.  Sed  h»c  con- 
structio  non  esset  latina.  Melius  scriberetur  promo- 
veri.  Yermn  omnes  Hbri  veteres  et  omnes  editiones 
repugnant. 

^  Aurelio.  De  cujus  ordinatione  actum  est  in  Epistola 
superiore. 

y.-^Fraternitatis  seeia.  Ita  cOdex  Pitboeanas.  Edi- 
tiones  vulgats,  quibus  consentiunt  alii  tibri  veteres, 
habent  fraterrdtas  seetata.  Verum  nostram  lectio- 
ncm  esse  meliorem  satis  constat,  praesertim  cum 
sumpu  sit  ex  codice  veteri  anilquitus  eroendato  io 
urbe  Roma  a  quodam  Justino,  ut  adnotatinn  esl  in 
calce  Epistolae  in  codrce  Pithoeano. 

Divisiones  mensufnai.  Multrnn  variant  libri  veierea 
in  hoc  loco.  Quidam  enim  prseferunt  dtvinoncM  nrn* 


Digitized  by 


Google 


33S  EPISTOLA  XXXVI.  §26 

▼ersa!»  charissimis  ac  desiderantissimis  fratribus,  sa-  A  modi  ornamenla  complura,  ut,  redintegrato  Ecclesise 


lulem.  Nuntiandum  «  vobis  fuit,  fratres  charissimi » 
quod  pertineat  et  ad  communem  Ixtitiam  et  ad  ec  • 
clesise  nostrae  maiimam  gloriam.  Nam  admonitos  nos 
et  instractos  sciatis  dignatione  di? ina  ^*  ut  Numidicus 
presbyter  adscribatur  presbyterorum  Garthaginensium 
Bumero  et  nobiscnm  sedeat  in  clero,  loce  clarissima 
confessionis  illusiris  ^ ,  et  virtutif  ac  fidei  honore 
Boblimis;  qui  hortatu  suo  copiosum  martyrum  c  nu- 
nemm,  lapidibus  et  flammis  necalum,  anle  se  misit^'; 
qoique  axorem  adhaerentein  laten  suo  concrema- 
tam  «  simul  cum  cseteris,  consenrntam  magis  dixe- 
riin,  Istas  aspcxit.  Ipse  semiusiulatus  et  lapidibus 
obrutos  et  pro  mortuo  dcrelictus  ,  dum  '  postrtio- 
dum  Mia  soHicito  pielatis  obsequio  cadaver  pairis  in- 


Bwx  robore,  tam  mites  et  humilcs  faciat  in  consessus 
nosiri  honorcflorcrc.Optovos,  fratrcs  charissimi  ac 
desiderantis<imi,  semper  bene  vatere. 

EPISTOLA  XXXYI. 

(Ertsm.,  mt  24.  Pamel.,  Riff.,  Btluz.,  xxivi.  Parls. 
XXXV.  Oxon.,  Lips.,  vu.) 

ABCLERUII,  PE  CURA  PAUFERCM  ET  PBREGRmORUM. 

Arcumbntuh. —  Monet  neghmeraiim  martyres  viiitent^ 
ne  viduasy  in/irmos^  pauperesve  aut  peregrincs 
negiigant, 

Cyprianus  presbyteris  et  diaconihus»  fratribosefaa- 
rissimb,  salutem.  8aluto  vos,  fhitres  charissimi,  per 
Dci  gratiam  incoiumis,  optans  cito  ad  yoa  venire^ 


qiitrit,  semianimis  inventus  et  extraclus  et  s  refo-  R  ut  desiderio  tam  meo  quam  vestro  et  omnium  fra- 


eilhtus  ,  a  comitibos  quos  ipse  praemiserat  reman^ 
sit  invictus  ^.  Scd  remanendi,  ut  videmus,  haec  Tuit 
cnnsa  ut  eum  clero  nostro  Dominus  adjungerct  et  de- 
sol;«Um  per  lapsum  quorumdam  presbyieroriim  nos- 
trorum  copiam  >  gloriosis  sacerdotibus  adomaret. 
£4  promovebitur  qnidem,  cum  Deus  permiserit,  ad 
ampUorem  locom  regionis  sase,quando  in  prssentlam 
|>rotegente  Domino  Tenerimus.  Inierim  quod  osten- 
ditor  fiat,  ut  eum  gratiarnm  actione  snscipiamos  hoc 
Det  roanus,  sperantes  de  misericordra  Domini  ejus- 

LECTIONES 

*  Mandandum  Lam.  Ebor.  Bod.  2. 

b  Confessionis  muneri  NC.  2.  Coafeflsloiiis  et  virtn- 
tis  ac  fidei  honore  Ebor,  Im, 

«  Gloriosom  marlyrcm  Ben.  Ver.  lam.  Ebor.  lin. 
Bod.  U  2. 

d  Ante  prxmisit  Ben. 

^  Igne  crematam  NC.  2. 

STEPH.  BALUZn  NOTiE. 

sumasy  arri  divimnes  menstruaSf  dkisiones  mensiiras^ 
divisiones  men$uri(B,  divisiones  mensurce,  Hadrianus 
Saravia  maluit  menstruas, 

£p!8T.  XXXV.  —  Numidicus  presbuter.  Retinoi 
lcctionem  vulgatam.  Yox  presbuter  cfeest  in  duo- 
bus  anliquis  codicibos.  Adseribit  IHum  Cypria- 
nus  nuroero  presbyierorum  Carihaglnensiam.  Quod 
snne  effieere  nemo  posse  videtor  nisi  episcopus. 
Quare  mirum  videri  potest  qnod  alt  Cassionus  collat. 
IV,  cap.i.  Danielem,  diaconan  Paphnutii  presbyteri, 
promoium  ab  eo  foisse  ad  honorem  presbyierii,  nuila 
episcopi  meniione.  Verum  saiis  commede  ad  hnnc 
locoro  coromentator  Alardns  Gazaeus,  non  fuisse  Da- 


trum  saiisfiat  i .  Oportet  nos  tamen  paci  communi  con- 

sulere  et  interdum,  quamvfs  cum  incdio  animi  noslri, 

deesse  vobis,  ne  praBseniia  noslM  invidiam  et  violen- 

ttaro  gentilium  provocet,  et  simus  auctores  rumpen- 

dx  pacis,  qui  mngis  quieti  omninnfi  consulere  dcbemus. 

Qoando  ergo  vos  scripseritis,  rebus  compositis^  me 

vcnire  debere,  aut  si  ante  dignatus  fucrit  Dominus 

ostendere,  tunc  ad  vos  veniam.  Ubi  enini  mihi  aut 

mclius  possit  esse  aut  hetius  quam  illic  ubi  me  Deus 

et  credere  Tohiit  ei  crescere?  Viduarum  et  infir- 

VARIANTES. 

'  Prope  modum  relictus.  Denique  dum  Ben. 
s  Et  retractus  et  vix  Ver.  Manut. 
^  Refocillatus  remansit  invltos  Bod.  1. 
i  Presbylerii  nostri  copiam  Oxon,  presbyterorum  no- 
stramcopiam  Lam.  Ebor.  Lin.  Bod.  1. 
]      j  De  fratribus  salisfiat  5.  Mich. 


tamus  ad  libram  de  Onttione  dominka* 

Presbyter.  nostr.  Hanc  lecilonem  reperi  frt  Oclo  to- 
dicibus  antiquis  et  in  editionibus  qu»  antecesserunt 
Pamelianam.Pamelius  maluit  pr^s^j^jmtno^/rt.  Presby  - 
terium  lapsum  non  est,  sed  presbytcri  quidani. 
Lectio  itaque  nostra  melior  est. 

Cum  Deus  permiserit.  In  quibnsdam  veiustis  exem- 
plaribus  et  editioiiibus  legilur  cum  tempus  per- 
misertt, 

Regionis.  Anlea  legebatnr  religionis.  Hanc  emen- 
dationem,  qu3C  est  optima,  Inveni  in  duobus  libris 
antiquis.  Notum  est  aulera  urbes  fuisse  divisas  in 
regiones.  Ainpiior  autem  locus  rcgionls  recte  dicitur, 


nielero  promotnm  a  Paphnutio,  sed  missum  ad  et^i-  D  non  vero  religionis.  Apud  Lacfantiiim,  lib.  u,  c.  18 


scopum  iit  ab  eo  promoveretur.  Exemph  sequen 
tium  temporum  aUaia  a  Gazaeo  rueruni. 

Presbyteror.  Aliae  editioqes  et  iria  exemplaria 
vclera  habent  presbyterii  Cartkaginensis.  Quae 
leciio  bona  quoque  est.  Sed  ea  quam  ego  posui, 
nuam  inveni  in  pluribus  antiquis  codicibns,  mihi  vi- 
(letur  esse  melior. 

Martyr.  numerum.  In  cndice  Thuano  et  In  Fuxensl 
scriptam  est  mtartwrem  verum.  Sed  bxc  leetio  non  est 
bona.  Gratianopofitanus  habet  *.  Bonos  martyres  etve- 
roB  lapidibus  et  fiamvm  neeatos  ante  st  n^iik. 

Concrematam.  Codex  Lamonti ,  ornnino  ereinatam. 

A  comitibus.  Tria  exemplarta  vetera  |Mra&fenmt  e» 
eomitibttSf  quod  idem  est.  Att  cntm  Cypnanus  Numi- 
dicuro  remansisse  sea  sopersiirem  fuisse  comitibus 
seu  sociis  niarlyrii  sui,  eo  niodo  quo  Dominus  cpi- 
scopos  Aniioclienos  reroansit  ab  orthodoxornm  depo- 
siiione,  uii  diximos  in  prxfaiione  noMra  ad  coiici- 
Utiro  Cbalcedonensecap.  57.  Vide  ronaro  «pne  no- 


Aon  m  una  potius  sed  in  summa  reliaione  quwrendus 
est.  Pro  quo  qnidaro  libri  veleres  habent  regione. 
llem  lib.  iv,  cap.  27,  per  diversa  regionum  ;  pro  quo 
codex  Bononiensis  a  Thomasio  laudaius  prxreri  re- 
tigionnm.  Lectio  tamen  quse  liabet  reUgioiiis  potest 
haI>erebonum  sensum. 

Kpist.  xxxvi.  —  Ha^c  eplstoTa  esl  ejusdem  ar- 
gumenti  cumquinia,  consule. 

0$tendere.  Per  visionem ,  in  sonino.  Modus  lo- 
quendi  freqnenler  usurpatus  a  Cypriano. 

Autla!liu8...crescere.  Ila!cdesuntinaniiquis  edilioni- 
l)us.  Hunc  ergo  hialuni  supplevit  cdiiio  Manutii,  aut 
lanius  guam  iilic  ubi  me  Dominns  esse  decrevit.  SIo- 
rellius  autem  sic  :  Ubi  me  Deus  et  credere  voluit  et 
erescere.  Pntavit  aulem  Painelius  illos  ita  supple- 
vlssc  ex  ingenio.  Fruslfa.  Ei  onini  qune  Moreliius 
posnii  exslant  in  uno  coilice  Vaiicano  el  in  iribiiS 
aliis  anliquis  a  me  visis,  nisl  quoJ  iii  uuo  eoruiii , 
inFuxensi  rtimirum,  scrfptam  est  secedere  ft(icredere% 

Digitized  by  VjQOQIC 


327 


DIVI  CYPRIANI 


Z» 


moriim  el  ominum  pauperum  curam  pclo  diligenier  A  posscm !   promplos   cl   libens  solemni    minisierio 


liabealis.  Sed  ct  peregrinis,  si  qui  indigcnies  fuerini, 
sumptus  suggeratis  de  quaniilate  niea  propria  quam 
apud  Rogalianum  compresbylerum  iiostruin  dimisi. 
Qusc  quantiias  ne  forie  jam  universa  erogaia  sit, 
misi  eidem  per  Naricum  acolylhum  aliam  porlionem, 
ui  largius  el  promplius  circa  laborantes  fiat  opera- 
(io.  Opto  vos,  fratres  ciiarissimi,  scinper  bene  valere 
el  nosiri  meminisse.  Fraierniiatem  vesiram  meo  no- 
mine  saluiate,  ct  ut  nosiri  memores  sint  ad- 
roonete. 

••  EPISTOLA  XXXYII. 

(Erasm.,  m,  6.  Pamel.,  Rigalt.,  Baluz.,  xxxvn.  Paris., 
XXXVI,  Oxon.,  Lips.,  xn.) 

▲D  CLERUM,  UT  C0NFES80RIBUS  IN  CARCERE  CONSTITDTIS 
OMNIS  HUMANITAS  PRiEBEATUR. 

▲RGUMENTUM.  —  HoTtatuT  clerum  $uum  ul  omnis  humo' 

nilasetcuraadhibeaturcirca  confessoreSf  tum  vivoSf 

tum  in  carceredefuncto$;ui  die$morti$eorum  ditigen- 

ter  adnotenlur^ad  ceUbrandamquotanni$eorum  memo» 

riam;  denique  ut  pauperum  etiam  non  obUvi$cantur, 

h  Gjprianus  presbyteris  et  diaconibus  fratribus  sa- 

lutem.  Quamquam  sciam  vos,  fratres  charissimi,  lit- 

teris  meif  frequenter  admonitos  esse  ut  gloriosa 

voce  Dominum  confessis  et  in  carcere  constiiuiis 

omnis  diligentia  prsebeatur,  tamen  identidem  vobis 

incumbo,  ne  quid  ad  curam  desit  iis  quibus  ad 

gloriam  niliil  deest.  Alque  utinam  loci  et  gradus 


cuncta  circa  fortissiraos  fralres  noslros  dilectionis 
obsequia  conipiercm.  Sed  officium  mcuui  vestra, 
quaeso,  diligentia  representet,  el  faciat  omnia  quae 
fieri  oporiet  circa  eos  quos  in  talibus  metitis  Hdei 
ac  virtiitis  suae  '^  iliustravit  divina  dignaiio.  Cor- 
poribus  etiani  omnium  qui,  etsi  torti  non  sunt  iii 
carcere,  tanicn  glorioso  exilu  mortis  excedunt, 
impcriiaiur  et  vigiiantia  et  cura  propensior.  Neqoe 
enim  virlus  eorum  aut  bonor  minor  est  quo  minns 
ipsi  quoque  inter  beatos  marlyres  aggregenlur :  quod 
in  illis  est ,  toleraveruni  quicquid.  tulerare  parati  et 
proinpti  fuerunt.  Qui  se  tormentis  et  morti  sub 
oculis  Dei  obtulit,  passus  est  quicquid  paii  voluit  ^  ; 
non  eiiim  ipse  tormeniis,  sed  tormenta  ipsi  defue- 
B  runt  ^.  Qui  in  me  confe$$u$  fuerit  coram  hominibu$f 
et  ego  in  illo  confitebor  coram  Patre  meo  qui  in  coetii 
e$t  {Matih,  x,  32),  dicit  Dominus  ^.  Confessi  sunt 
Qui  toleraverit  u$quead  finem  hic  $alvu$  eril « {Ibid.<,  22), 
dicii  Dominus.  Toleraverunt ,  et  ad  finein  usque 
incorrupta  et  immacuiata  viriutum  suarum  merita 
pertulerunt.  Et  iierum  scriptum  est :  E$to  fidelis  tis- 
que  ad  mortetn^  et  dabo  tibi  coronam  vitrn  ( Apoc.  ii,  10). 
IJsque  ad  mortem  fideles  et  stabiles  et  inexpugna* 
biles  pcrseveraverunt.  Cum  voluntaii  et  confessiooi 
nominis  in  carcere  et  in  vinculis  accedit  ^  et  mo« 
riendi  terminus,  consummata  martyris  gloria  est. 

II.  Denique  et  dies eorum  quibus  excedunt  auno* 

tate,  ut  commemoratlooes  eorum  inter  memorias 

mei  conditio  permitteret  ut  ipse  nuuc  prxsens  esse  C  martyrum  celebrare  possimus  :  quamquam  TertulluS| 


LECTiONES    YARIANTES. 


'^Sa^d  deestmOxon, 

i>  Potuii  Bod. 

<)  Sicut  scripuun  est  addit  Oxon.f  ex  Bod,  1 . 

d  Dicit  Dominos  dee$t  in  Oxon, 


«  SalvabiturBod.  1. 

t  Cum  voluniate  et  confessionis  nomine  in  carcere  ac« 
cidit  Impr.  Bod,  1. 


STEPU.  BALCZIl  NOTJB. 


—Cre^cere.  CaBleslinus  papa  ad  episcopos  per  Yien- 
nensem  et  Narbonensem  provinciasconstitutos  :  Non 
mirum  $i  contra  ecclesia$ticum  morem  faciunt  qui  in 
Eccle$ia  non  creverunt.  Asseniior  aulem  illustrissimo 
episcopo  Oxoniensi  existimanii  Cariha^inein  inielligi 
in  boc  loco,  ubi  Cyprianusprimo  credidit  in  Chris- 
tum,  ubi  baplizatus  est,  ubi  crevit,  facius  illic  epi- 
scopus. 

De  quantiiate  mea.  Yide  Nota$  ad  postremam  par-, 
tem  epistolae  sextae  pag.  393. 

Laborante$.  Pauperes,  indigentes,  quos  Constan- 
tinus  imperator  in  1.  ni,  et  vi,  Codicis   Theodos.  ^ 
Oe  epi$copi$  et  clerici$  ait  ecclesiarum  divitiis  sus-  ^ 
tentari  debere.  Augustinus  in  Sermone  decimo  de 
Verbi$  Domini  laborantes  dixit  pro  indigeniibus,item- 
que  GroDcus  episcopus  Massiliensis  ad  Iluriciuni  Le- 
movicensem  scribcns.  Symmacbus,  lib.  iv,  Epi$t  18 
Interea  taboranlium  murmur  e$t.  Yide  supra,  pag.  591* 

Epist.  XXXVII.  —  In  veiericodice  sancii  Lainberti 
Lxtiensis  ita  scripium  est  intiiulo  isiius  Episiolu: :  Ctf' 
prianu$  ad  clerum  quod  non  po$$et  tenure  Carthaginem 
venire^  ut  hi$  confe$$oribu$  qui  in  carcere  $unt  con- 
$tiluti  humanita$  omni$  prwbeatur.  In  Compendiensi 
vero :  Incipit  ad  clerum  eo  quod  non  po$$et  temere 
Carthaginem  venire  propter  corpora  quas  in  Cartha^ 
gine  reddiderunt.  Ista  ponebantur  pro  captu  et  inge- 
iiio  veterum  librariorum. 

L—  Peneveraverunt.  Quidam  libri  veteres,  et  il  qoi- 


dem  optimi,  habent  pervenerunt. 

II. — Diet  eorum.  Tertuliianus  in  libro  de  Corona  : 
Oblatione$  pro  defunctie^  oro  natatitiie  annua  die  fa^ 
cimu$.  idem  in  libro  de  kxhortatione  ca$titati$  men- 
tionem  facit  oblationum  quas  ftebant  pro  defunctis 
et  eonim  spiritu.  Yide  scholia  viri  doctissimi  Jacobi 
Billii  ad  Oraiionem  Gregorii  Nazianzeni  in  laudem 
Caesarii  fratris  et  Euchologium  Goaris,  pag.  143. 

TeriuUus.  Quia  sauctus  Cyprianus  istic  ait  Ter« 
tuilum  sibi  signiGcasse  dies  quibus  martyres  ad  im* 
mortalitatem  gloriosae  mortis  exitu  transierant , 
existiinarunt  Angli  Tertullum  artem  notariaro  di- 
dicisse  sub  CypriaiiO  rhetore ,  quem  constare  satis 
putant  eam  artem  scisse,  et  notis  usum  esse  ad 
acia  martyrum  excipienda.  Yeram  non  agitur  in 
lioc  loco  de  actis  mariyrum  excipiendis,  ubi  not® 
poterante8senecessariae,sedtantum  ^**  de  significatis 
diebus  quibus  Mariyres  excesserant.  Quod  sane  fa- 
cile  iieri  potest  absque  iisu  nourum.  Quare  non 
bene  ex  hoc  loco  coilegerunt  Angli  rounus  descri* 
bendi  acta  martyrum  concreditum  fuisse  Tertullo 
in  i^ersecutione  Deciana.  An  vero  Cypriauus  scierit 
nrtcm  notariam ,  aliis  examinandum  relinqiio.  Alius 
Tertulli  diaconi  Ecciesi»  Romanae  nientio  exmtin 
iiova  nostra  collectione  Conciliorum  pag..i464,  teiii- 
pore  Svmmachi  papse.  Eadem  porro  tempestaie  vi- 
vebat  alterTertuUus  civis  Romanus,  qui  Olium  saum 
Piaciduffl  tradidit  In  disciplinam  saucto  Beaedicto* 


Digitized  by 


Google 


320  EPISTOLA  XXVIII.  530 

ndclissimus  et  devoiissimus  fraler  nostcr,  pro  caciera  A  tionem  plcbis  dividere,  id  est,  a  psistore  oves  et  filios 


sollicitiidine  ^  et  cura  sua  quam  fralribus  in  omni 
obsequio  operaiionis  imperiit,  qui  nec  illic  circa 
curain  corporum  deest,  scripserit  et  scribat  ac  signi- 
iicct  mihi  dies  quibus  in  carcerc  beaii  fratres  nostri 
ad  immorlalitatem  gloriosae  moriis  exitu  transeunt, 
et  cclebrcniur  hic  a  nobis  oblationes  et  sacrificia  ^b 
commemorationes  eorum,  qusRCilojobiscum,  Domino 
protegeiUey  celebrabimus.  Pauperibus  quoque,  ut 
soepe  jnm  scripsi,  cura  ac  diligentia  vestra  non  desit, 
lislamen  qui,  in  fide  stantes  et  nobiscum  fortiier  mU 
litantes,  Chrisii  castra  non  reliquerunt;  quibus  qui- 
dem  niinc  major  a  nobis  et  dilectio  et  cura  pne- 
standa  est  quod  nec  paupertate  adacti  ,  nec 
persecutionis  tempestate  prostrati,  curo  Domino  flde- 


a  parente  separare  ^,  et  Ghristi  membra  dissipare 
tentaverit.  Cumque  ego  vos  pro  me  vicarios  miserim, 
ut  expungereiis  necessitates  fratrum  nostrorum  sum« 
ptibus,  si  qui  etiam  vellcnt  suas  artes  exercere,  addi- 
tamento  quantum  satis  esset  desideria  eorum  juvare- 
tis,  simul  etinm  et  aritates  eorum  et  conditioncs  ec 
meriia  discernereiis,  ut  etiam  nunc  ego,  cui  ciira  in- 
cumbit  omnes  opiime  nosse,  et  dignos  quosque  et 
humiles  et  mitcs  ad  ecclesiasiicae  adminisiraiionis 
officia  promovercm,  ille  ^  intercesserit  ne  quis 
posset  expungi,  ncve  ea  qux  desideravernm  possent 
diligenii  ^  examinntione  discerni ,  comminatus  sit 
etiam  fratribus  nostris  qui  primi  expungi  accesserant 
potentatu  improbo  et  lerrore  violento  quod  secum 


liter  serviunt,  caeteris  quoque  pauperibus  exemplum  B  in  morte  ^  non  communicarent  qui  nobis  oblempe« 


fidei  pnebuerunt.Ppto  vos,  fratrescharissimi  ac  desi- 
derantissiini,  semper  bene  valere  etnostri  meminisse. 
Fratcrnilatem  meo  nomine  saluiaie.  Yaiete. 

»»  EPISTOLA  XXXVffl. 

(Pamcl.,  Higalt,  Baluz.,  xxxvm.  Paris.,  xxxvu.  Oxon., 
Lips.,  xu.) 

AD  CALDOmUM,  HERCOLANUII  ET  CiCTEROS,  DE  ABSTl- 
NENDO  FELICISSIMO. 

ARGOMENTUtf .  —  FeUcissmuSf  ma  cum  seditionis  $ute 
sociis,  a  communione  ommum  arcendus* 

I.  Cyprianus  Caldonio  et  Ilerculano  collegis,  ilem 
Rogatiano  et  Numidico  compresbyleris  salutem.  Ve- 
hementer  contristaius  sum,fraires  charissimi,acceptis 


rare  voluissent.  v-*^ 

II.  Cumque  post  haec  omnia,  nec  loci  mci  honoro 
motus,  nec  vesira  auctoritate  ct  praesentia  fractus, 
instinctu  suo  quietem  fratrum  turbans  proripuerit  se 
cum  piurimis,  ducem  se  factionis  et  seditionis  princi- 
pem  temerario  furore  contestans;  in  quo  quidem  gra- 
tulor  plurimos  fratres  ab  hac  audacia  recessisse  ct 
vobis  acquiescere  maiuisse,  ut  cum  Ecclesia  matre 
remanerent  et  stipendia  ejus  episcopo  dispensanle 
perciperenl ;  quod  quidem  et  caeteros  pro  cerlo  scio 
cum  pace  facturos  et  cito  ab  errore  temerario  reces- 
siiros.  Interim,  cum  Felicissimus  comminatus  sitnon 
commuDicaluros  in  morte  secum  qui  nobis  obtempc- 
rassent,  id  est  qui  nobis  communicarcnt,  accipiat 
litleris  vesiris,  ut,  cum  mihi  propositunr  semper  et  q  sentenliam  quam  prior  dixit,  ut  absientum  se  a  nobis 


YOtum  sii  universam  fratemitatem  nostram  iiicolu- 
mem  contiiiere,  et  illibatum  gregem,  secundum  quod 
charitas  exigit,  reservare,nunc  nuniietis  Felicissimum 
multa  improbe  et  insidiose  esse  molitum ;  ut  praeter 
fraudes  veteres  ^  et  rapinas,  de  quibus  jampridem 
roulia  cognoveram,  nunc  quoque  cum  episcopo  por- 


sciat,  quando  ad  fraudes  ejus  et  rapinas,  qiias  diluci- 
da  veritate  cognovimus,  adulterii  etinm  crimen  acce- 
dit,  quod  fratres  nostri  graves  viri  deprehendisse  se 
nuntlaverunt,  et  probaturos  se  asseverarunt.  Qtiae 
omnia  tiinc  cognoscemus  quando  in  unum  cnm  coi- 
legis  piuribus  permittenteDoroinoconvenerirous.  Sed 


LECTIONES  YARIANTES. 


^  Pro  cerla  sollicitodine  ver. 
^  Fraudes  suas  Bod.  i . 

^  A  pastore  oves  separare  et  filios  a  parente  secer- 
nereBod.  1. 


d  lUiRi^. 

®  DiiigeDli»  vestraeBod.i. 

'  Sic  edd,  et  Vat.  In  monte  ManuL  Morel.  Pamel, 
Oxon.  Lips, 

STEPH.  BALUZU  NOTiE. 

Immortalilatem.  Codex  Fuxensis,  ad  immortalitatis  beneficentia  fratrum  sublevabator,  ejus  ct  nomcn 
qloriosa  palmam  mortis  exitu  iranseunt,  Salusiius  in  expungebatur.  Sic  [)eneficentia  necessitatcm  et  cum 
Jugurtha  :  Etenim  nemo  i^navia  immortalis  factus.        necessitate  noroen  egentis  expungebat.    Rigalt 

Adacti,  Ita  plerique  libri  veteres  et  editiones.  Mo-         A^^^n^^^t^  r^Ai^w  ir..»^oo:o    - j^.j.*     * 

ceret,   addtdt  tamen  lamquam  sua  satis  essent. 


in  libro  Gratianopolitano.  Angli  scripserunt  ticti  ex 
fidecodicis  Bodleiani.  Eamdero  ego  lcctionem  ro* 
peri  in  septem  codicibus  aiitiquis.  Et  tame.i  \  m- 
lero  veterero. 

Pauperibus.  Vetus  codex  Remigianus  habet  /ro- 
tribus, 

Epist.  xxxviii.  —  Haec  epistola  primum  prodiit  in 
editioiie  Manutiana.  Duo  porro  vetera  illius  exero- 
plaria  habuerunt  Angli,  unum  ex  biblioiheca  Yaticana, 
aliud  ex  Bodleiana.  Ego  illam  contuli  cum  quatuor 
antiquis ;  quorum  unum  extat  iu  bibliotheca  sancti 
Dionysii  Remensis,  aliud,  quod  fuit  olim  collegii 
Fuxensis,  extat  nuncin  Colbertina,  tertium  in  mea  : 
quartum  habui  ex  urbe  Graiianopoliiana. 

h—Expungeretis.  Matricula  necessitatumcontinebat 
noroina  personarum  egentiuro.  Cujus  ergo  necessitas 

Patrol.  IV.  S.  Ctprian. 


■  Accesserant.  Codex  sancti  Dionysii,  arcessebanlur. 
In  morte.  Ita  veteres  libri.  Manuiius,  Morellius, 
et  Paroelius  roaluerunt  m  monte.  Ita  etiam  Angli» 
tamenetsi  moneant  in  codice  Yaticano  scriptuni 
esse  m  morie.  Nescio  autem  quem  istic  roontem 
apud  Carthagineni  cororoiniscatur  Paroeiius.  £t  ta- 
roen  Rigaltius  miiltum  approbavii  'ejus  opinionem. 
Yide  quae  idem  Rigaitius  de  monte  BeiloniB  scribit 
in  addendis  ad  observationes  suas  in  Tertullianum 
pag.  127.  Baronius  anno  254  legit  in  monte,  et 
hinc  repetit  originem  Montensium  sive  Donatista- 
rum.  Vide  notas  nostras  ad  caput  il  Laciantii 
de  Mortibus  Perseculorum  et  ad  acta  purgaiionis 
Caeciliani.  T^  1 

DigitizecJJy  VjOOQIC 


551 


DIVI  CYPRIANI 


$34 


ci  Augendus,  quiy  necEpiscopum  nccEcclesiamcogi- AHogatiano  cum  Numidlco  presbyteris.  Abstinuimus 


tans,  p;irJter  se  cum  illo  conspiratione  et  faclione 
sociavit,  si  uUra  cum  eo  perseveraverit,  senteniiam 
ferat  quam  ille  in  se  facliosus  et  temerarius  provoca- 
vit.  Sed  et  quisquis  se  conspirationi  et  faciioni  ejus 
adjunxerit,  sciat^e  in  ecclesia  nobiscum  non  esse 
communicaturumy  qui  sponte  maluit  ab  ccclesia  se- 
parari.  Hac  lilieras  meas  iratribus  nostris  lcgite ,  et 
Gartbaginem  ad  clerum  quoqtie  transmiilile ,  additis 
iiominibus  eorum  qui  cuni  Felicissimo  se  junxeruni. 
Opto  vos,  fraires  cbarissimi,  semper  bene  valere  et 
nostri  meminisse.  Valete. 

"  EPISTOLA  XXXIX. 

(Pamel.,  Rigalt.,  Baluz.,  xxxix.  Paris.  xxxvui.  Oxon., 
Lips.,  xui.) 

CALDOMIl,  HEaCCLANI^  £T  CiETERORUM  EPlSTOLA  AD 
CYPRIANt;ii,'^D£  ABSTENTO  FELICISSIMO  CUMSUIS. 

Argomentum.  -—  Quod  iuuerai  iUi$  epitlola  prtece^ 
deni,  perficiunl  CaldoniuSf  Hercuianm  ac  caleri, 
Caldooius  cum  Herculano  et  Victore  coUegis,  item 


B 


a  communicatione  Felicissimum  et  Augendum,  ilcm 
Repostum  de  extorribus,  el  Irenem  Rutilorum,  ct 
Paulam  sarcinatricem ;  quod  ex  aimotatione  mca  sci- 
re  debuisti.  Item  abstinuimtis  Sophronium ,  et  ipsum 
de  extorribus,  Soliassnm  budinarium. 

•  EPISTOLA  XL. 

(Erasm.,1,  8.  Pamel.,  Rigalt.,  Baluz.,  xl.  Paris.,  xxxix. 
Oxon.,  Lips.,  XLm.) 

AD  PLEBBM,  DE  QUINQUE  PRESBYTEUS  SCHISMATICIS 
FACTIONIS    FEUCI681MI. 

Argumentum.  —  Quemadmodum  epislola  anle  Itane 
eecunda  clero,  ae  nunc  plebi  nuntiai  Cyprianui  v/«* 
tandum  Felicissimum  ^  cum  iuee  faeihm$  quinque 
preibyteris^  qui  tum  lapsis  sine  discrimine  pacem  da» 
bant,  tum  seditionem  et  sckisma  adoereum  se  conci* 
larent, 

I.  Cyprianus  plebi  universx  saluiem.  Quamquam, 
fratres  charibsimi,  Virlius  '',  fidelissimus  atque  inte- 
gerrimus  presbytcr,  item  Rogatianus  ct  NumidicuSi 


*  Virilus  MR:jhu, 


LECTIONES    VARIANTES. 


,  STEPfl.  BALUZil  NOTiE. 


II  — AiigcndiM.  Hic  homo  conftmdendus  non  est  cum 
Augendo  confessorc  cujus  mentio  esl  in  Epistola 

XLviii  pag*  vX. 

Carthaginem.  Fuit  niiper  vir  quidam  docius  el 
erudilus  qui  locum  istuiu  exislimans  esse  mendosiim  q 
censuil  hanc  vocem  esse  ainovendam  ab  hoc  loco  et 
scribendum  esse  Romam.  Et  sane  argumenta  ejus 
ita  fortia  suitt  et  valida  ut  necessaria  videatur  h%c 
emendalio,  quamvis  omnes  ediiiones  et  oninb  vetera 
exemplaria,  ut  ipse  aniiolat  et  veruin  esl,  habeant 
Carlhaginem.  QuaB  senienlia  hinc  quoque  conllrmari 
posse  videtur  quod  epistola  isU  scripta  est  in  initiis 
schismatis  Felicissimi,  qui  de  Roinano  itiiiere  cogi- 
labal,  ut  in  Epislola  lv.  pag.  85,  docet  Cypnaiius. 
Et  ideo  operae  prelium  vidcbatur  illuin  prajvcnirc 
et  admonere  clei um  Romanum  ne  se  decipi  ac  falli 
sinerct  fraude  el  perOdia  hominis  sceleraii. 

Epist.  xxxix.  —  Hanc  epistolam,  cujiis  duo  tan- 
tuni  velera  exemplaria  liabui,  unum  ex  biblioiheca 
mea  aliud  ex  nrbe Graiianopolitana,primum  prodiii  ex 
lYpocraphia  Manulii.  Yari»  sunt  autein  opiniones 
ad  quem  vel  ad  quos  scripta  sil.  Ego  non  dubiio 
qum  bit  Caldonii  reddentis  Cypriano  rationein  eorum 
qu»  ab  eo  el  ahis  vicariis  cullegis  suis  gesta  fuerant 
adversus  Felicisbimum  et  socios  ejus.  luquc  opiima  D 
cst  lectio  librorum  qui  habeut  debuisti.  Solus  eniin 
Caldonius  scribit  nominc  suo  et  collegarum  suoruui. 
Arbitror  "'  autem  lilieras  scriplas  ad  clerum  Roma- 
numhabuissealiam  forniamclexplicasselaiius,  ul  par 
crat  causam  Felicissimi,  addita  porro  fuisse  noinhia 
corum  qui  se  Felicissimo  junxerant,  uU  Cyprianus 
pr;£scripserat.  Hanc  mcam  opinionem  contirmat  co- 
liex  Rodleianiis  ab  illustrissimo  episcopo  Oxonieiisi 
laudatus,  in  quo  epislola  ista  diciUir  scripui  ad  Cy- 
prianum.  CaBlerum  assenliri  non  possum  iisqui  putaiit 
illam  essc  taheiram  luibiice  affixam  et  proposilam  iii 
ccclesia  Carihaginiensi.  Est  enim  certo  epistola  Cal- 
donii.  Istud  tauien  non  impedit  quin  aliquid  simiie 
publicatuin  sit  in  ccdesia. 

Extorribus.  Veieres  libri  ct  ediiio  Manuln  isuc  et 
paulo  poslhabeol  exiorreniibus.  Qu«  lectio  conlirmari 
l.otest  ex  iis  qu»  obscrvata  sunt  supra  ad  Epibto- 
las  XIV  ei  xviii. 


Sarnnarrfc^.  Salmasius  ad  scriptores  Bistorice  Au" 
gust(e,  pa^.  408,  scripsit  farcinatricem,  forte  errore 
typographi.  Nonius  Marcelfus  :  Sarcinairicis,  non,  ut 
quidam  volunt,  sarsitricis,  quau  a  sarciendo,  sed  magis 
a  sarcinis,  quod  plurimum  vestium  sumant,  Varro  ohom 
lyras  :  Homines  ruslicos  in  vindemia  incondita  cantare 
sarcinatricis  in  machinis, 

Annotatione.  Id  est  subscriptionc.  Vide  novam  nos- 
tram  collectionem  Concitiorum,  pag.  iOll,  1090. 

Debuisti.  Ita  editio  Maniitii  et  libri  veteres.  MoreN 
Hus  el  Pamelius  posuerunt  debuistis,  iiemque  editio 
Anglicana.  Scd  ista  lcctio  noii  est  bona.  Epistola 
enini  est  Caldonii  scribentis,  ut  dixi,  nomine  suo  et 
collegarum  suorum  ad  Cyprianum.  Iligaltius,  tamen- 
elsi  posuerit  in  coniextu  debuistiSf  in  observationi- 
bus  censet  Ittgendum  esse  debuisti. 

Budinarium.  Vetus  liber  meus  babet  budianaritm, 
At  Salniasius  in  loco  inox  laudalo  eenset  reponi  de  • 
i)ere  bulinarium  a  Toce  Gneca  ^&ur/yu  apnd  llesy- 
chiuin,  et  inde  diclum  butiuum,  quod  acetabulum  si- 
gniUcat.  Si  ea  conjeciura  esset  certa,  facile  ampleclc* 
rcr  opinioncm  Salinasii,  cum  Quintilianus^  lib.  i, 
cap.  4,  scribat  quamdnm  cognalionein  csse  intcr  lit- 
teras  t  et  d,  ac  prnplcrea  facile  exisiimarcin  Cypria- 
num  heic  loqui  dc  arliflce  acelabuloruin  sive  lagena- 
mm,  ut  iiilcrnretatur  Cangius,  id  cst  parvorum  va- 
soruin  iii  quibus  reponunliir  olea,  vina,  et  alia  li- 
quid.i,  pru^scrtim  cum  voce  butina  utaiur  Joannes  Da- 
niascenus  n  Cangio  citalus.  Plinius,'lib.  xxi^  cap.  34» 
scribii,  cum  acctal^uli  mensura  dioitur,  bigiiincari  lie- 
miiix  (|unrlain  paricm,  id  esl  draclimas  quiiidceini. 
Hlustrissimus  episcopus  Oxonicnsis  coiiteiidit  legen- 
diiiii  esse  islic  apud  Cyprianuni  burdonarium,  qua 
voce  significari  niulionem  ait.  Scd  hu^c  conjcclura 
miiii  iiou  probatur,  cuin  nihil  iii  vcrbo  budinurium 
cxiet  ex  quo  ea  suini  possit,  prxscrlim  cuin  burdo- 
narii  nuspiam  repcrianlur  apud  auclores  lingua;  La* 
tinc.  Si  gciius  illud  f.trciininisquod  nos  vocainus  bo- 
dinos  fuisscl  oliin  in  Africa  et  voc;ibuluui  accedens  ad 
no>trum  vulgurc  dcprcbeudi  posset  in  aliquo  veteri 
scriptore,  absoluta  rcs  essct.  Verum  nihil  istiusmodi 
reptrio. 

Epist..  xl,  —  I.  Vtrrtui.  Ita  scripsi,  secutuscdiiio- 

Digitized    ^ 


S3J  tWSTOLA  XL.  351 

prosliyleri  confcssorss  nl  gforia  divinrc  dignaiionis  A  gloriam  incorrupta  ct  immaculala  conversalione  ser- 

vareni.  Ac,  ne  paruni  fuissel  corrupisse  quorumdam 


itliistrcs ,  scd  et  diaconi,  boui  viri  cl  ccclcsiasticac 
adininislralimii  pcr  omnia  obsenuia  devoli,  cum  cx- 
itris  minisiris  •»  plenam  vobis  pra  sentioi  suno  dili- 
geiiti.ini  pncbeant,  et  e.vhortationibus  assiduis  singu- 
lo^  cormborare,  scd  ei  lapsorum  mentes  consiliis 
salnbribus  rcgcrc  et  lefi  rmare  non  dcsinant,  tamen 
ego  quanium  possum  admoneo  et  qunmodo  possum 
ti«ilo  voslilleHs  meis.  Litteris,  inquam,  IVatrcs  cha- 
rissimi  :  boc  eniiti  qoorumdam  presbyterorum  mali- 
gnitas  et  perfidia  perfecit  ^,  ne  ad  vos  ante  diem 
PaschaB  venire  Hcuissel,  dum,  conjurationis  sux  mc- 
nores,  et  antiqua  illa  contra  episcopatum  mcum, 
Smmo  contra  suflbgium  vestrum  et  Deljudiclum,  ve- 
nena  retinentes,  instaurant  vcterem  contra  nos  impu- 


confessorum  mentcs  cl  coutra  sacerdotiura  Dei  por- 
lionem  rupiaj  fraiemilaiis  armarc  volnisse,  nunc  sc 
ad  bipsorum  pernicicm  vcncnala  siia  doceplione  vertc- 
hmt,ui  a?gros,,'et*saucios  ei  ad  caj)icnda  foriiora  con- 
siiia  per  calamilalcm  ruin  c  suu;  niinus  idoncos  ct 
niinus  solidos,  a  mcdela  vulneris  sui  avocent,  ct  •*in- 
lcnnissisprccibus  el  orationiI)us,quibusDominuslonga 
Ct  coiitinua  satisfactione  placandus  cst,  ad  cxitiosam 
lemeritatem  mendacio  captiosa)  pacis  invileni. 

IIL  Sed  oro  vos,  fralres,  vigilale  contra  insidias 
diaboli,e!,pro  vestra  salutc  solliciii,  contramoriifcram 
fallaciam  diligentius  cxcubate.Per^ecuiioesihaicana, 
ct  alia  tentatio.  Quinque  isii  prcsbyleri   nibil  aliud 


gnationem  suam,  et  Sacrilegas  machinationes  insidiis  B  ^^^^  Q^^ni  quinque  primores  illi  qui  edicio  nuper 


solitis  denno  renovanL  Et  quidem  de  Dei  providen 
tia,  iiobis  hoc  nec  volentibus  nec  optaniibus,  immo 
et  ignosccntibus  et  tacentibus,  poenas  quas  meruerant 
pependerunt ,  ut  a  nobis  non  ejecii  ullro  se  ejicerent, 
ipsi  in  se  pro  conscientia  sua  sentcntiam  darent,  se- 
cundum  vestra  et  divina  sulfragia  conjurati  et  scele- 
rati  de  Ecclesia  sponte  se  pellerent. 

IL  Nunc  apparuit  ^  Feliciftimi  factio  ^  unde 
venisset,  quibus  radicibus  ct  quibus  viribus  staret. 
Hi  fomenla  olim  quibusdam  confessoribus  et  horta- 
nicnta  tribuebant  ne  concordarcnt  cum  episcopo  suo, 
Heecclesiasiicam  disciplinam  cum  ride,et  quiete  juxia 
proecepta  Dominica,  continerent,  ne  confessionis  suac 


magistraiibus  fncrant  copulati  ui  fidein  nostram  sub- 
ruerenl,  ut  gracilia  fratrum  corda  ad  lcthales « la- 
qucos  pr.cvaricntione  vcritaiis  avcrierent.  Eadem 
nunc  ralio,  eadem  rursus  cversio  pcrquinque  pre- 
sbyleros  Felicissimo  copulatos  ad  ruiuam  saluiis  in- 
ducitur,  ut  non  rogetur  Deiis,  ncc  qui  negavii 
Christum,  eumdem  Ghrisluin  quem  ncgavcrat  depre- 
cetur,  post  culpam  crimhiis  lollatur  et  poeuiteniia, 
necper  episcopos  et  saccrdotcs  Doiniiio  saiisfi.it,  scd, 
reliclis  Domini  sacerdoiibus;  coulra  evangelicam  di- 
sciplinam  nova  traditio  sacrileg:c  insiituiiouis  exsur- 
gat ;  cumquc  scmel  placueril  tam  nobis  quam  confes- 
soribus  et  clericis  urbicis,  Item  universis  episcopis 

LECTIONES  VARIANTES. 


<*  Minlsterils  lom.  Bbor.  HC.  1.  Thn,  Mith, 
b  Perficit  HujdL  rxcl,  Perfert  Iratf .  3. 
^  Nunc  apparebit  Itn. 


^  Proveais  Vic.  Pm.  Profeciio  Tttu* 
«  Allectare  ^o(/.  L  r/kti* 


StEPH.  BALtZn  NOTiE. 


nem  llanMtii,  el  quia  Ita  seriptum  vidi  in  muliis  co* 
dicibus  antiquls.  Qu»dam  editiones  et  (]uidam  libii 
veieros  babent  Bricciiu.  Ista  suni  ievioris  momcnii» 
Et  tamcn  erant  annotanda. 

EccUiiaslica  adnumsirniioni.  Qutdam  libri  Tetercs 
liabent  ecclesiaslicce  discipUna  aaminislrationi. 

Prcebeanl.  Codex  Fuxensis  prmteni. 

Quorumdam  pretbyterorum.  Nomioanlur  in  Epi- 
stoTa  Lv,  pag.  S4,  quam  coiisule. 

Conjurationis.  Agitur  heic  de  causa  Felicissimi,  ut 
patet  eiiam  ex  his  qu«  sequuntur  et  ex  Epislola  xui, 
pag.  57  :  Quanluni  vero  luc  et  ad  presbyt^rormn  quo- 
rumdain  et  Felieiswni  causam  pertinei ,  etc. 

Veterem  contra  nos.  Cuni  roiilii  diacoiii  (estimonio 


tiones  et  omnia  fere  veiara  exemplana  ^rafferro  hano 
loctionsBi,  uisi  Uigaltius  odidissol  rependerwU.  Quas 
sane  leciio  nititur  aucioritaio  coilicis  Veroo^nsiset 
illiiis  quem  habui  ex  luonastorio  sancii  Eligii  AUre- 
haietisis. 

Uiiro,  Codex  sanai  Arnulpht  habet  ipsi. 

\\.—Conirasacerdoiium.\nnf\o  codioeVaiicaooetiA 
Lamooiauo  legiuir  adversus  dispositionem  Domini  et 
eonira  tacerdotium  Dei.  Ubi  adaioneii  coAveiiit  hanc 
lectionem  nou  reperiri  in  codice  Thuano,  neque  iu 
Possatensi,  in  quibus  Aiigli  dixeruut  eam  exiare. 

111. — ^'Mh-ii^r^if.Iuiomncs  libri  veierusei  editiones 
nig;4ltiaua  anliqutorcs,  si  ires  {>rioivs  excipias,  in 
quibus  legiiur  obruereni.  Soliis  cx  codtcibus  a  iiie 


consiet  quosdam  se  opposuisse  electioni  Cypriani,  J)  visis  Fuxeasis  haUei  subverterent.  Scio  (a:iien  ila  qno- 


hinc  colligi  posse  videtur  Felicissiiuum  fuisse  ex  illo 
rum  numero,  et  fortasse  priiicipem  illiiis  faciionis. 

Renovant.  Revocaviinus  antiqiiam  lcctioncm,  quie 
nititur  auctorilale  plurium  veieruui  iibroruin.  Rigai- 
tius  posuit  revocant,  quia  it:i  scriptum  inv«nit  in  Fu- 
xensi.  Ea  vero  lcctio  cxtat  clian^  in  MiclKicliiio  et  in 
Lamoniano.  Cxteri  et  ediiiunes  Higultiaua  antiquiorcs 
habent  uti  nos  reposuimus.  Et  tamen  Aii^li  uiniueruiii 
scqui  edilionem  nigaltii,  ^*^  iiuilum  iiilcrim  isiius  sim 
opinioiiis  tesUmouiuni  referciitcs  ex  iibris  veiciibus» 
iinmo  plura  adduceiites  iii  favorcin  aniiqiuiruin  cdi- 
tionum  Reinbartus  quoque  rctiiiuiicditioucm  UiK^^^Uii. 

Ifinoscentibus.  \n  uno  codice  Aii^licauu  sciiptuiu 
est  i^iiorimfi6i«.  Quo  eliain  niodu  in  luargiiic  libii  sui 
impressi  scripsit  Nicolaus  Fabcr. 

rependeritnt,  Non  adinoucrem  omncs  antiquas  cdi- 


quc  scripiuni  fiiisse  iii  Yeioiieiisi.  Verura  ^ilia  lectio 
luihi  Hiagis  placei«  cam  porro  iiqHei  adjuvari  ex  lec- 
tione  aiiiiquaruui  editioniini. 

Graciiiu.  lu  codice  Vcronetisi  et  hi  uno  AngliGaiio 
scri|»iuni  esi  fragilia.  Sic  etiam  senpsii  NicoUas  Fa- 
ber  m  mjrgine  lilui  siii  iuipressi,  In  i^ice  Lamoiiii 
Icgiuir  gracilium^  iaiiquam  si  istad  refereodutt  esaei 
au  IVaircs. 

Clericis  vrbicis.  Id  est  Romanis,  qiiia  llrl)'ie  voca- 
hulo  oiiin  intelligebaiur  lioina  Geniiutn  douiina,  uimi 
Quiniiliaiius,  iib.  vi,  cap.  5,  et  hb.  viii,  cap.  ti.  Op- 
talus  lib.  I  ;  Zepi^yiino  urbico^  oi  lib.  n,  tirbica 
connnoralio ;  ci  apiid  Victorcm  viieHSCin ,  hb.  i,  c»  ^, 
urbici  capiivi...  Vide  lleribcrti  Ronweydi  notas  tti 
I).  rauliiiuBi  pag.  745.  Jn  in-xftitioiio  symholi  ediii 
in    concilio  Tuletaiio  primo  lc«ituf  ^cwn  profcepio 


535 


DIVl  CYPRUNI 


536 


\cl  in  noslra  provincia  vel  Irans  mnre  consUiuiis  ui  A  siiim,  vcnenum  pro  remedio,  mortcm  pro  salute  su- 


nihil  innovciurcircalapsonimcausam,  nisi  omnes  in 
unura  convenerimus»  et,  coIUlis  consiliis,  cum  disci- 
pllna  pariler  et  misericordia  lemperaiam  sentenliam 
fixerimus,  contra  hoc  consitium  nostrum  rebelletur, 
ct  omnis  sacerdolalis  auctoritas  et  poiesins  factiosis 
conspirationibus  dcstruatur. 

IV.  Quas  nunc  poenas  patior,  fratres  charissimt, 
quod  Ipse  ad  vos  in  praesentiarum  venire  non  possum , 
ipse  singulos  aggredi,  ipse  vos,  secundum  Domlni  et 
Evangelii  ejus  magislerium  »,  cohortari !  Non  sufle- 
cerat  ^  exsilium  jam  bicnnii  et  a  vuUibus  atque  ab 
oculis  vestris  higubris  separatlo,  dolor  jugis  el  gemi- 
lus,  qui  me  solum  sine  vobis  coniinua  lamentaiione 
discruciat,  lacrym»  diebus  ac  noctibus  proflnenles, 


matis.  Nc  "^  xlas  vos  corum  nec  aiictoritas  falial, 
qui  ad  duorum  presbytcrorum  vclerem  nequiliam 
(  Dan.  :ni)  respondentes ,  sicut  illi  Susannam  pudi- 
cam  corrumpere  et  vlolare  conati  sunt,  slc  et  hi  adul« 
lerlnis  docirinis  Ecclesix  pudicitiam  corrumpcre  ct 
veritatem  evangelicam  violare  conantur. 

Y.  Clainat  et  dicil  Dominus :  NolUeaudiresermones 
pseudoprophelarum ,  quoniam  viiiones  cordis  eorum 
fruslrantur  eos.  Loquuntur^  sed  non  ab  ore  DominK 
Dicunt  eis  qui  abjiciunt  verbum  Domini  :  Pax  erit  vobis 
(^ter.  XXIII,  16,  17).  Pacem  nunc  ofl^erunt  qui  ipsi 
non  habent  pacem.  In  Ecclesiam  <^  lapsos  reducere 
ct  revocare  promittunt  qui  de  Ecclesia  <  recesse- 
runt.Deus  unusest  et  Chrisuis  unus  {Ephes.  iv,5),  ct 


quod  sacerdoii  quem  tanto  amore  el  ardore  fecistis,  B  una  Ecclesia,  et  Cathedra  una  super  pclram  Domini 


necdiiro  vos  salulare,  necdum  coroplexibus  vestris 
inhxrere  contingat.  Accessit  hic  tabescenti  animo 
nostro  dolor  major,  quod  in  lanta  sollicitudine  ac  ne- 
cessiiate  excurrere  ad  vos  ipse  non  possum,  dum, 
per  minas  et  per  insidiasperridorum,  cavemus  ne  ad- 
venientibus  nobis  turouUus  illic  major  oriatur,et,  cum 
paci  et  iranquillilati  episcopus  providerc  in  omnibus 
del)eal,  ipse  materiaro  «  seditioni  dedisse  el  perse- 
cniioncro  denuo  exacerbasse  videatur.  Hinc  tamen , 
fratrcs  dilectissimi ,  hinc  admoneo  pariter  ei  consulo 
ne  pemiciosis  vocibus  temere  credatis,  ne  fallaclbus 
verbis  consensum  faciie  comroodetis ,  ne  pro  luce 
lenebras,  pro  die  noctero,  pro  cibo  fumem,  pro  potu 

LECTIONES 


voce  fundata.  Aliud  altare  conslitui  aut  sacerdotium 
novum  fleri  prxter  unum  altare  et  unum  sacerdotiuni 
non  poiest.  Quisquis  alibl  coliegerit,  spargit.  Adulte- 
ruro  est,  impiiim  '^  est,  sacrllegum  cst  quodcumque 
humano  fiirore  insiituitur  ut  dispositio  divina  viole- 
tur.  Procui  ab  hujusmodi  hominum  contagione  dlsce- 
diie,  et  serroones  eoruro  vclut  cancer  ei  pestero  fu- 
giendo  vitate,  praerngnente  Doroino  et  dicenle  :  Cwci 
sunt  duces  ccecorum,  Cwcus  autem  aecum  ducensu» 
mul  infoveam  cadent  {Maith,  xv  ,  44).  Inlercedunt 
precibus  vestrls,  qiias  s  nobiscum  diebus  ac  nocti- 
bus  Deo  funditis  ut  eum  justa  salisfactione  placetis. 
Intercedunt  lacrymis  vestris ,  quibus  commlssi  dellcti 
VARIANTES. 


^  Mlnisterium  Nic.  Fab. 

b  Nos  afiecut  Lam,  alTecerat  Ebor.  NC.  1. 

e  Magisteriuiii  Thu. 

d  Nec  Pem.  Bod.  3.  Voss.  2.  Lam.  Thu.  Foss.  Vict. 

STEPfl.  BALUZII NOTJE 


« In  Ecdesia  lapsos  Vict. 

'  De  Ecclesiae  communione  NC*  1 . 

s  Precibusquas  Fer.  nostris  Big. 


Papce  urbis  Romm  Leonis.  At  in  (ribus  aiitiquissimis 
et  praestantissimis  codicibus  roanuscriplis,  uno  illus- 
trissirose  ecclesiae  Lngdunensis,  altero  qui  fuit  Lel- 
dradi  Archiepiscopi  Lugdunensls.  et  censetur  nunc 
in  biblioiheca  Seguieriana,  tertio  bibliothecae  Colbcr- 
linae,  in  quibus  coiitinetur  vetus  collecllo  canonuro 
facia,  ut  opinor,  paulo  post  conclliuro  ToleUmum 
duodecimuro;  in  tribus  inquam  codicibus  illis  deest 
vox>flom<p,  et  legilur  simpliciier  cum  prwcepto  Papm 
Vrbis  Leonis.  Exut  Hieronymi  Epistola  ad  Pauiuin 
urbicum,  quae  incipit,  Nudius  tertius,  ct  in  Eplstola 
Augustini  ad  Casulanum  logitur  sermonem  cujusdam 
urbici.  Apud  Burchardum,  lib.  iii,  cap.2i6;  Juonem, 


iS.—Quem  tantoamore.  Codex  sancii  Eligii^AUreba- 
lensis,  quem  tanto  honore  et  amore  (ecistis.  Fuxensis, 
tanto  ardore,  pari  dolore.  Ubi  videiiir  legendum  pari 
honore.  Vide  Pontium  dinconum  ubi  agil  de  clectionc 
Cyphani. 

Paci  et  tranquillitati.  Omnes  fere  libri  veleres  lia- 
bent  pacem  et  tranquitlitatem. 

Videatur.  Codex  Lamonii  vidcamur. 

V. — Cancer.  Duo,  II  briveteres  pnererunt£(?rtrerer}i,alii 
quatuor,  cancrum.  Michaclinus  cancerum  vel  cancrum, 
Ego  retinui  vulgaiam  leclionem,  quam  plerique  codi* 
ces  exhibenl,  quia  locus  iste  iia  vulgo  cilatnr. 

Super  petram,  Veteres  editiones  et  xvii  ilbri  vete- 


par.  III,  cap.  270;  etGratlanum,  dlst.  2,  de  consecrat.,  D  res  Ita  scribunt.  Manutlus  posuit  Petrum.  Atque  eam 


reperltur  quoddam  decrelum  ex  concilio  urbico  quod 
slc  habet :  In  aitari  in  quo  episcopus  Missam  celebra- 
vit,  presbyter  eodem  die  aliam  celebrare  non  prassumat; 
quod  etiam  reperitur  in  canone  decimo  synodi  Autis- 
slodorcnsis  sub  Aunachario.  Et  t:imen  non  semper 
Terum  est  vocabuliim  urblci  significare  civem  Roma- 
iium.  In  Eplstola  quippe  Evodii  ad  Augustinum  civis 
quxdam  cujusdam  oppidi  Africae  vocatur  urbica  id  csi 
civis  illius  loci  :  Sed  ecee  post  bienuium  qucedam  vi- 
dua  honesta  urbica  de  Frigenlibus. 

Trans  mare.  Id  est  Romam.  Inde  appellaiiones 
transmarin»  posiea  vetiise  in  codice  canunum  eccle- 
siae  Afrlcanx,  ei  ut  episcopl  Africs  trans  niare  non 
proiiciscaiitur  nisi  consulto  primai  sedls  episcopo; 
quod  et  ipsum  confirmaium  cst  a  papa  Innocentio. 
Eiiam  iransmarina  judicia  prohibita.  Vide  codicero 
canonuro  ecclesia^  Africanu*,  cap.  23,  25,  56, 94. 


lectionero  retiiiuit  Paroelius,  tesiatus  tamen  allam  re- 
periri  in  codicibus  antiquis.  Hlnc  propagata  est,  in  pos- 
ierloresediiione8,etiaro  in  Anglicanaro.^*'  Sane  verum 
est  quod  adnotat  Pamelius  alibi  frequeniissime  Cy- 
prianum  dicere  Ecclesiam  esse  fundatam  super  Pe- 
trum,  adeoque  roiruro  non  esse  si  etiam  istlc  eo  modo 
loquatur.  Ego  non  disputo  an  Ecclesla  fiindaia  sit  su- 
per  Peirum.  Id  enlm  sclo  sensisse  Cy priannm*.  Sed  alo 
istic  retinendam  csse  lectionem  quaro  major  veterum 
libroruro  nuroerns  ei  veleres  ediiiones  prxferuni.  Pe- 
iraro  quippe  fuisse  Christum  ei  snper  hanc  petraro 
fundataro  esse  Ecclesiain  neroo  ambigil.  Qiia  dc  re 
vldequ»  noumus  infra  ad  iibrum  de  Unitaie  EcclesitB, 
Qeterum  ex  prava  lectione  qux  Irrepsit  in  hunc  locitm 
potuil  auctor  Epistolte  ii  Pelagii  II  ad  cpiscopos  Is« 
trise  acceplsse  quod  scripsit,  ^tit  Cathedram  Petri^  su^ 
per  quem  fundata  est  EcclesiUf  deserit, 

Digitized  by  VjOOQIC 


537  EPISTOLA  XL.  338 

crimen  abluiiis.  InlercediiiU  paci  quam  vere  et  fideli-  A  vobis  qaolidie  continuas  Domino  preces  fundimus, 


ter  de  Domini  misericordia  postulaiis,  nec  sciunt 
scripliim  esse :  Fa  propheia  Ule  aul  somnium  iomnians 
Ule  qui  locutus  esi  ui  errare  te  facerei  a  Domino  Deo 
tuo,  interficieiur  (DeuL  xiii,  6).  Nemo  vos,  fratres 
cbarissimi,  errare  a  Domini  ^  viis  faciat :  nemo  vos 
Christianos  ab  Evangelio  Cliristi  rapiat :  iiemo  filios 
Ecclesiae  de  Ecclesia  lollat.  Pereani  sibi  soli  qui  per- 
ire  voluerunt  :  extra  Ecclesiam  soli  remaneant  qui 
de  Ecclesia  recesseruni.  Soli  cum  episcopis  nonsint 
qut  contra  episcopos  rebellarunt.  Conjurationis  suae 
poenas  soli  subeant  qui  olim ,  sccundum  vesira  ^ 
suffragia ,  nunc  secundum  Dei  judicia ,  sententiam 
conjurationis  et  malignitatis  susc  subire  meruerunt. 
\I.  Monet  nos  Dominus  in  Evangelio  suo  dicens  : 


qui  vos  ad  Ecclesiam  revocari  '  per  Domini  clemen- 
liam  cupimus,  qui  de  Deo  pacem  plenissimam  prius 
matri,  tum  et  filiis  ejus  oramus.  Cum  precibus  aique 
orationibus  nostris  vestras  quoque  orationes  et  preces 
jungite,  cum  fletibus  nostris  vestras  lacrymas  copula  - 
te.Vitnte  lupos,  qui,  oves  a  pastore  secernunt.  Yitate 
linguam  diaboli  venenatam,  qui,  ab  initio  niundi  fal- 
lax  sempcr  et  mendax,  mentitur  ut  fallat,  blanditur 
ut  noceat,  bona  promittit  ut  malum  iribuat,  vitam 
polliceiur  ut  perimat.  Lucent  nunc  quoque  verba 
ejiis,  et  venena  manifesta  sunt :  pacem  pollicetur,  ne 
perveniri  possit  ad  pacem ;  salutem  promittit,  ne  qui 
deliquit  veniat  ad  salutem ;  Ecclesiam  spondet,  quan- 
do  id  ngat  ut  qui  illi  credit  in  totum  ab  Ecclesia 


Rejiciiis  mandaium  Dd  ui  traditionem  vestram  staiuatis  B  pereat. 


(Marc,  VII,  9).  Qui  mandalum  Dei  rejiciunt  eltradi- 
tionero  suam  staiuere  conantur,  fortiier  a  vobis  el  fir* 
miter  respuantur  :  sufficiat  Inpsis  ruina  nna.  Nemo 
volentes  surgeresuacircumventionc  praecipitet;  nemo 
jacenies,  pro  quibus  nos  rogamus  ut  Dei  manu  et 
bracbio  subieventur,  prostcrnat  gravius  et  deprimai : 
nemo  semianimes  et  ut  salutem  suam  pristinam  re* 
cipiant  deprecanies,  ab  omni  spe  salutis  avertai;  nemo 
nuiamibus  Inpsns  sui  caligine  omne  ititieris  '^  s:ilu- 
taris  luinen  exiinguat.  Instruit  Aposioliis  dicens  :  Si 
quis  aiiier  docel^  ei  non  acquiescii  sanis  verbis  Domini 
nosiri  Jesu  Christi  et  docirince  ejus,  slupore  ^  elatus^ 
discede  ab  hujusmodi  (I  Tim.  vi,  3-5).  Et  ilerum 
dicit  ipse  :  Nemo  vos  decipiat  inanibus  verbis,  Pro- 


VII.  Nunc  est,  fralres  dileciissimi ,  ut  et  qui  staiis 
fortiier  perseveretis,  et  siabiliutem  vestram  glorio- 
sam,  quam  in  persecutione  tenuistis,  perpetua  firini- 
taie  servetis,  ct  si  s  qui,  circumvenienie  adversario , 
lapsi  estis,  in  secunda  bac  tentalione  spei  ct  paci 
vesirae  fideliterconsulatis;  et  ut  vobis  Dominus  igno- 
scat,  a  sacerdotibus  Domini  non  recedaiis,  cum  scri- 
ptum  sit :  Et  homo  quicumque  fecerU  in  superbia,  ui  non 
exaudiai  sacerdoiem  autjudicemquicumquefuerilindic' 
busiUis.morietur'^ homo  Ule  (Deut.  xvii,12). Persecn- 
tionis  istius  novissima  haec  est  et  extrema  tentatio,  quos 
et  ipsa  cito,Domino  prolegente,lransibit,ut  repnesenter 
vobis  post  Pascbse  diem  cum  collegis  meis ;  quibus 
pra;semibus,  secundnm  arbitrium  quoque  vestrum  et 


pterea  enim  venii  ira  Dei  super  filios  contumacim,  G  omnium  nostrum  commune  consilium,  sicut  semci 
Nolite  ergo  esse  participes  eorum  (Ephes.  v,  6,  7).  placuit,  ea  qux  agenda  sunt  disponere  pariter  et  ti- 
Non  est  quod,  decepti  inanibu^  verbis,  pravitatis  mare  poterimus.  Si  quis  autem,  poenitenliam  agere  ct 
eorum  incipiatis  esse  participes  ®.  Discedite  a  talibus,  Deo  satisfacere  detrectans,  ad Felicissimiei  sateliitum 
qusso  vos,  et  acquiescite  consiliis  nostris ,  qui  pro     ejus  partes  concesserit,  et  se  baereticae  factioni  con« 

LECTIONES  VARIANTES. 

^Dominicis  Pem.Bod.i.  ®Non  sit  quod  dec.  vos.  in  verb.  non  pravitatis  eo- 

*>  Itostra  Nic.  Fab,  rum  incipiatis  esse  parUcipes  Nic.  Fab. 

«  Muneris  Un,  '  Revocare  Vict.  Foss. 

d  Tamore  Erasm.  '        s  Et  qui  Pem,  Voss.  2.  Bod.  I,  2.  Lam. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

/nf^/7cteftir.  IIxc  vox  deest  in  antiquis  editionibus     nutiana.  Veteres  ediliones  et  tria  exemplaria  vetera 
et  in  omnibus  antiquis  codicibus  quibus  ustis  sum.      habent  rtttna  sua. 

Scio  tainen  illam  fuisse  in  Veronensi  et  in  Neapoli-  Non  acquiescit  sanis  verbis.  Sex  libri  veteres ,  non 
tano  uno.  In  codice  Lamonii  scripliim  est  morietur ,  acauiescil  sanis  sermonibus.  Sic  etiam  in  editione 
eodom  sensu.  In  nnomeovetere  legitur,  ut  errar^  |\  vulgaia  Epistolae  sancti  Pauli  ad  Cphesios. 
te  facerei  a  Domino  tuo ,  et  castera.  Ex  quo  faciie  est  Discede  ab  hujusmodi.  lu  scriptum  vidi  in 
colligere  addeiida  riiisse  nonnulla  in  boc  loco.  Iiaque  exeinplaribus  antiquis.  Reliqua  muUum  variani 
ciim  plura  addenda  fuerint ,  uon  sufficiebat  addere 
vocem  interficietur  aiit  morietur.  Erasmus  primus 
scripsit  interfideiur.  Addendus  autem  erai  integer 
locus  ex  cnpiie  xni  Deuteronomii ,  aut  edendus 
ul  exsiat  in  veieribus  libris ,  omissa  voce  illa. 

A  Domini  viis.  Ho^c  est  leciio  muliorum  veterum 
exemplarium  et  editionis  Manulianx.  ) 

Pereant  sibi  soii.  Nescio  an  sit  prxferenda  lectio 
unius  ex  vetusiis  codicibus  biblioibecsc  regias,  in  quo 
legitiir  pereaui  ilU  soli. 

Nunc  secundum.  Itn  ediiio  Manuiii  ct  sepiem  iibri 
veteres.  lu  recentiore  Remiginiio,e(i«ciindiim.  Malo 
in  Sorbonico  nec ,  in  Eligiano  non.  In  antiquis  edi- 
tionibus  ei  iii  sex  aniitjuis  codicibus  scriptum  est 
otim  secundum  Dei  judicia. 

VI.  —  Huina  una.  ha  xvi  llbri  veteres  et  editio  Ma- 


XIV 


Contumacio!.  Ilaetiam  Epist.  lxiv,  pag.  112;  et 
in  libro  de  UnitaU  Ecctemw^  pag.  i02.  Vide  Annoia- 
iiones  Erasmi  ad  hunc  locum  Pauli. 
.  VH.  —  Nunc  est  fratres.  Veieres  editiones  habent. 
Nunc  curandum  est  fraires.  Edilio  Manutiana  expunxit 
vooem  curandum.  Ea  vero  deest  in  quinque  antiquis 
exemplaribus,  et  videtur  esseex  glossemate. 

Reprcesenter.  Quatuor  libri  veieres  liabent  reprw- 
sentem  me. 

Omnium  nosirum.  In  plerisque  veiostis  exempla- 
ribus  scriplum  est  animi  nosiri. 

Ad  Felicissimi.  Veteres  editiones  anteManutiannm 
et  septem  vetera  exemplaria  pneferunt  ad  infelicis" 
simi.  Manuiius  et  Morellius  et  oclo  itein  exemplaria 
vetera  in  felidsiimi.  Alia  duo  velera,  ad  feUdssimi. 

Concesserit.  Codex  Fuxensis ,  eonsenserit. 


Digitized  by 


Google 


m 


DIVI  CYPRIANI 


S4(k 


junxerii»  ^ciat  $e  postea  ad  EccUmam  r^ira  ei  ^m  A 
episcopis  et  plcbo  Cbrisii  CQinmunicajro  non  pojsse, 
Opio  vos,  fraircs  chariwimu  *emper  beoe  v^lcre  et 
circa  Dooaini  misericor(tiaiQ    ^orandam  CQnlioui^ 
nobiscum  precibus  insislQrc. 

EPi&TOU  XU* 
(Erasi^.,  11,11.  P9mel.,RigaXl.>  lUilu^.,  xu.  Parid.»  xl. 
QxoD.,  Li^js.,  xuv.) 

AD  CORXELIUIIji  QUOp  09I>1KATIOK£1I  NOVATUM  KON  RE- 
CEPEEIT. 

Abcuiiekt^.  --«  HujM  a  iVaMiiiaii#  mkuy  qui  U* 
/iu<  oti^iiM/taii^  $ccl§mm  Ctnrihaginenii  $igni/u^a¥e' 
ram^aCi^^uofeiiimwmr. 


aulem  ex  nuntio  imoni  mimm  iiMWf  efMMm  ei  te- 
guentem  cum  pn^enii, 

(Vide  Dotam  duabus  epislolis  prflBcedeniibui  sabjeolam.) 
EPISTOLA  XUy. 

(Erasio.,w,2.Pam^,Rigalt.,  AaliuE.,  ii.Br.  Paria.,  xuh. 
Oxon.,  Lips.,  iLvi.) 

AB  CONFESftORia  RQlUIIOfl,  UT  AD  UKITATEII  REDEAIIT. 

Argumentuii.  —  Confessorei  Romanos  [actione  Nova- 
tiani  et  Novati  seducto^,  hprtatur^  ut  ad  unitatem 
redeant. 


(H«ftc  epiatelaroadtemomuibujttsce  hibHothecse,  cum 
cpuiLolis  S.  Cornelii  papse  coosoGiandam,  remisiums.) 

"  EPISTOLA  XLn. 

(Erasm.,  y,  iO.  Pamel.,  Rigalt.,  Bahis.,  lui.  Paris.,  xli. 
Oxon.,Lip.s.,  xLv.CousUnt.,Episl.  Rom.  PonUf.,  i,  p. 
137.  eaHand.,  Bibl.  vetl.  PP.,  ni,  p.  334.) 

AD  CORNELIUH,  DE  ORDINATIONE  EJUS  A  8E  COXPROBATA 
ET  DE  FEL1C1931IIO. 

Argumentum.  '—  Excusat  se  Cyprianus  giu>4  indnt- 
bitatam  pdem  non  habuerit  ordinationi  Cornelii,  priu^ 
quam  ad  se  pcrveniren^  litterm  coitegarun^  Caldonii  ei 
Fortunati ,  qnibus  illa  legiliiim  fnisse  comprobatur  : 
idque^  obcontrariam  Xovmianwportis  factxonem^  obi-^ 
ter  repetens  ,  quod  illi  statim  in  ipsis  primordUs  np^ 
adhceserit,  sed  potius  Cornelio^  usgue  adeo  ut  criiuuui- 
tiones  conlra  hanc  suscipere  detrectarit^ 


CypriaiRus  llRximo  et  Nieo&trato  et  eaeteris  eoRfbs- 
soribus  salutenu  Cum  fre^uenter,  eharissiiiii,  cogRo- 
veritis  ei  liiteris  meis  quem  ei  confessloni  vestrai 
9  (lonoreoi  et  (raternitati  coBnexae  dileetioAem  mee  ser- 
iDone  servaverim,  credatis  quseso  et  acquiescaiib  hla 
litteris  meis,  quibus  vobia  et  actui  ae  laiidibua  ves- 
tris  el  scribo  et  simpliciler  ac  fideHier  consulo.  Gra- 
vat  euiin  me  atque  contristat  et  in^lerabilis  pereidsi 
pene  prostrati  pectoris  mooslitia  pereiriagtt  cum  vos 
illic  coiuperissem  contra  ecclesiasticam  dispoaitio* 
neni,  contra  evangelicam  legem,  conira  instilutiODis 
CalbolicaQ  uiiitatein  ^,  alium  epijscopum  fieri  con« 
S^ensisse,  td  ost,  quod  nec  fas  esi  ncc  licet  tteri,  ec« 
ciesiam  aliam  coaslilui,  Cbris^i  membra  diseocpi^ 
Pominici  gregis  animum  et  corpis  unum  discissa 
aemulatione  iacerari.  QuoA  quaeso  ut  in  vobis  saltem 
illicilum  isiud  fratcrnitaiis  nosirae  discidium  non  per- 
severet»  aed,  et  oonlessiioiu&  veair:e  et  divin»  tradi- 


(Hanc  eoislolam,  sicul  nraecedentem  etseaueQleB^  9d     ^^.^,^„  „^,  ^.  -^ „^ 

tomum  tcrtiuiii,  ubi  de  S.  Cornelii  papae  epislolis.  iraosfe-  r»  ..     .  ^        .  .      •  •       j 

reudamdttximua.)  Fup*  ciwu.»,  u-ibi«  Q  iioms.  mepEiore*,  ad  matrem  reveriamiui  unde  pro 

diistis,  Hnde  ad  coafes&iouis  gloriam  cum  ejusdem 

inatris  ^xuliatione  veiuifitia.  Kee  puteiis  ^  aic  .vns 

Evangeliuni  Cibristi  asserere,  dum   vosmetipsaa   n 

Ci^risli  gceg^  et  ab  ejus  pace  et  concordia  sepami:^ 

^um  magia  militibus  gloriosis  et  bonis  congruat  inira 

domesiica  casira  consistere,  et  intus  positos^  ea  qu:^ 

in  commune  iractanda  sunt  agere  ac  pro^xidcre.  N  »u), 

t.ECTIQNES   YARIANTES. 

i>  NecpolesUs  Lam,  Ebor.  Lin,  NC.  I,  2. 


»  EPI9T0LA  XLIIK 

(Ertam.in,  (K  Pamel.,  RlgaH.,  Bahiz.,  xuu.  Pnris.,  xlu. 
Oxett.,Llps.,  3|Lvu.€ouslant.,  E|>i^.  Rom.  Ponk.,  i,  p. 
150.  GaTlaiid.^  Hibl.  vell.  Pp.,  p.  535  ]| 

AD  EUIIDEM,  QUOD  AD  CONFESSORES  A  NOVATIAXO  SE^iUC^ 
TOS  LITTERASFECERIT. 

ArgumewUM  Epi«^  M^nln  mU  iif4l$at;  conm 


^  Calbolicx  verilaleni  lom.  Bod,  2. 


STEPH.  B.\LUZH  NOTiE. 


MiierifioiNHam.  Cedcx  La&kienai»,  obmemiam.  Sed 
Ik>slreiiia  ifiia  pAPS  deest  in  codice  sancti  ArnulphL     D 

^"  Epist.  XLiY.  ^  Nicostraio.  Diacono  Ecolesisc 
Romana),  ut  notat  Pameliiis.Erat  iUe  sncius  Blaximi, 
qiieiD  supra  ad  EpUtalani  xLi,diximus  ad  Ecclesiam  esse 
reverium,  Nicosiratus  tamen  non  rediit,  sed  factus 
est  episcopus  in  Afriea  foclione  Novaiianonim. 

Contra  ecctcsiasHcam.  Duo  libri  vetcrcs  kibcnt  di- 
tinam.  Quktam  alii  nei|ne  ecctesiasticam  b.ibent  nc^ 
que  iJ^wum.  Gronoviua,  cap.  \k  Obsefvatiouiim  sua- 
riim  iu  aeriptoribua  ecclesiastiois,  ahsihi  magis 
placcre  quod  erat  in  niemhranis ,  coniru  disposino- 
nem  Det. 

Alium  episcopum,  Novatiannm ,  qui  Sedem  aposio* 
licam  iuvasit  pust  eleoiionein  Coroehi.  Yide  Episto- 
lam  II ,  Paciani  ad  S^mpkromanum  et  llei^rlci  Valesii 
annotaiiones  ad  Iibriim  vi  Eusehii  cap.  43. 

ConMnitisa.  In  antiquis  edilionibus  et  in  veieri 
libro  saneti  Eligii  Attrebatensis  legiliu'  censuisse.  De 
illis  autem  censtak  heic  agi  quos  augiUat  Facianua  in 
eadem  Epislola  ii,  ad  S^phroniatmm. 


kccksiam  aliam.  Quidam  libri  veteres  habent  at- 
terumt  eudem  sensu.  ^ 

Corpus  unum.SoJi  unum^  quaD  ccrte  necessaria  non 
esi,  et  omiiti  potestabsquetilk)  Incommodo,  deesl  in 
codice  Gralianopoliiano. 

Ad  matrem  re»ertamini.  Uli  cos  fecisse  diximus  nd 
Epistolam  xli. 

Nec  putetts.  Duodeeim  codices  anliqui  noslri  ei  scx 
Analicani  habent  Nec  potestis. 

Domestica  castra.  Quamvis  sciam  Juvenalem  satyra 
10  dixisse  castra  d^mestica ,  ego  istic  malleni  castra 
dominica,  ut  dicit  ipse  Cvprinnus  in  Epistola  liv, 
p.  77.  Prosper,  lib.  ii  de  Pnomissionibus  et  thradic- 
Sionibus  Oei^  cap.  6  :  Sicin  toto  leproe  macnta  vitiati  a 
castris  dominicis  etiam  ipsi  pulsi  sunt.  Acta  marlyruiii 
l)onai'i8iariim  in  libro  ii  niiscellaneorum  nosiroriim, 
pag.  57 :  Ubi  guisgue  hostem  repereratf  eastra  it^  do- 
minieu  iottocabat.  Nicokiiis  Papa  I,  Epist.  vii ;  Ex 
taicis  subito  in  donnnicis  cmtris  impetu  irrepere.  Cy- 
prianusdixitspiritalia  castra  in  Epislolaa<i  l^miittrfi, 
pag.  6  3  alibi  ssape  cMra  Christi  et  castm  coBtestia. 


Digitized  by 


Google 


5^1  ETISTOLA  LI.  342 

cum  unanimitas  el  concordia  noslra  scindi  oninino  A  cobnelii  ad  CfPRiJUfUM,  be  factione  novatiani  cum 

non  dcbcat,  quia  nos,  Ecclesia  derclicla,  forasexireel 

ad  vos  veiiire  non  possumus,  ut  vos  magis  ad  Eccle- 

siam  matrem  et  ad  nosiram  ^  rraterniiatem  rever- 

tamint,  quibuspossumus  Itorlamenlis  petimus  et  ro- 

gamus.  Opto  vos,  fralres  charissimi,  semper  bene 

valere. 


SDIS. 

Argumentom.  —  Corneliu$  Cyffriano   rationem  red- 
dit  faelionis  Novaiiance, 

(Vid.  lom.  m.) 
"EPISTOLAXLIX. 


EPISTOLA  XLA 


i^ 


(Erasm.,iv,  8.Pame1.,Rlgalt.,  Baloz.,  xlv.  Pafts.,  xli?. 
Oxon.,  Lips.,  XLTin.  Coustafit.,  Epist.  Rom.  Pont.,  i,  p. 
131.  Gallaod.,  Bibl.  velt.  PP.,  in,  p.  535.) 

AD  COkNELlUM,   PE  POLYCARPO  HADRUMETINO. 

Arcumbntum.  —  Bac  sg  purgat  epiilola  quid  fae* 
tum  «il,  tti  in^erea  dum  Hadrumeti  fuerit,  non  ad  Cor« 
nelium^  ted  adClerum  Romanum  titterm  inde  aPo^ 
tjfcarpi  Ckro  fuerint  factw.  cum  tamen  antea  \pte  Po  -  B 
iyearput  ad  Cometium  potiui  teripserit,  Constai  au- 
tem  ex  ipso  eontextu  pauhf  post  prcecedentes  hanc  es$e 
conscriptam* 

(Yide  tom.  m.) 

••EPISTOLAXLVI. 

(Erasm.,  m,  11.  Pamel.,  Rlgalt.,  Baluz.,  xlvi.  Papis., 
XLV.  Oxon.,  Lips.,  xux.  CousUnl.,  Eplst.  Rom.  Pontif., 
I,  p.  135.  Galland.,Bibliolh.  vett.PP.  m,  p.337.  Routh  , 
Reliq.  sacr.,m,  p.  6,   23.) 

CORNEtll  AD  CTPRIANUMy  PE  CONFESSORIBUS  AD  UNITA- 
TEM  REVERSIS. 

RGUMENTUM.  —  CorneUus  Cyprianum  certiorem  for 
cit  de  solemni^  quem  describit^  confesmum  ad  Eccte* 
siam  reditu, 

(Vid.  tom.  m.) 

"EPISTOLAXLYn, 

(Eraam.,n,  13.Pamel.,  Rif^U.,  Baluz.,  XLvn.  Paris.,  xlm. 
rx)ustant.,  Epist.  Rom.  Poolif.,  i,  p.l43.  Galiand.,Bibl. 
veli.  PP.  m,  p.  340.) 

CYPftlAOIl  AD  C0RNEL1UM,  RESPONSUM  CONGRATULATORIUM 
DE  ILLORUM    REDITU  EX   SCHISMATE. 

(Vitl.  tom.  ui.) 

"  EPISTOLA  XLYIIL 

(Erasm.,  m,l!2.Pamel.,R^lt.,Ba1uz.,  XLvm.  Parls.,  xlvii. 
CousUnt.,  Epist.  Rom.  Pont.,  i,  p.  153.  Galland.,  Bibl. 
velt.  PP.,  ni,  p.  336.  Roulh. ,  neliq.  sacr.  in,  p.  5 
etl8.) 


(Erasm.,u,  8.  Pamel.,  Rigalt.,  Baluz.,  xLix.Parls.,  xlviii. 
Coustant.,  Epist.  Rora.  Jponlif.,  i,  p.  lo9.Galland.,  BibU 
veu.  PP.  ui,  p.  338.)  ' 

CYPRIANI  RESPONSUM  AD  C0RNEL1UM,     DE  NOVATI     SCE- 

LERIBUS. 

Argumentuu.  —  Laudat  Cornelium  quod  opportu- 
ne  iilumadmonuerH,  utpole  cum  postridie  quam  ve- 
nisset  ad  se  nocens  factio,  litteras  iliius  acceperit, 
D&nde  multis  describit  Novati  scelera^  elscliismaprins 
in  Africa  ah  illo  concitatum. 

(Vid.  lora.  ui.) 
«^  EPISTOLA  L. 

(Erasra.,  ni^  3.  Pamel.,  Rigalt.,  Baluz.,  l.  Paris.,   xux. 
Oxon.,  Li|)S.,  U1I. ) 

MAXIMI  ET     CiETERORUM    CONFESSORUM   AD  CYPRJANUM, 
DE  SUO  REDITU  EX  SCHISMATE. 

Argumentum.  —  Cyprianum    certiorem    reddunt  se 

ad  Ecctesiam  rediisse» 

Gypriano  fratri  Maxlmus,   Urbanus,  Sidonius  ct 

Macharius  salutem.  Gerti  sumus,  fraler  charissime,  (e 

quoque  noblscum  pari  voto  congaudere  nos  ^,  habi- 

lo  cousilio,  utilitatibus  Ecclesix  et  paci  magis  con- 

$ulcntos,  omnibus  rebus  praelermissis  el  judicio  Dci 

servaiis,  cuin  Cornelio  episcopo  noslro  pariicr  et  cuni 

universo  clero  pacem  fccisse  ^.  Cum  gaudio  etiam 

univers.'»  Ecclesise,  prona  etiam  omnium  chariiate,  hoc 

C  facium  liis  litteris  nostris  scire  certissime  debuisii. 

Oramus  tc,  fratercharissiine,  miiUi8aimisbenfr[valere. 

«•  EPISTOLA  Ll. 

(Erasm.,  ui.  Pamel.,  RigaU.,Bahiz.,  u.Paris.,  l.  Oxo»., 
Lips.,  Liv.) 

CVPRIANI  AD  CONFESSORES,   DB  REDITU    EX    SCHISMATE 
CONGRATULATORIA. 

Argumentum.    —   Gratulatur  Cyprianus    confessori- 
bus  Romanis  de  eorum  reditu  in  Ecclesiam  et  iilteris 
eorum  respondet. 
I.  Cyprianus  Maximo  presbytero,  item  Urbano,  ct 

Sidonio  et  Machario  fratribus  salutem.  Lectis  littd* 


LECTIONES  YARIANTES. 


«  Veslram  Ben,  Neap.  Lam,  Ebor.  NC.  i,  2. 
1»  Quod  nos  lam.  Ar,  Ebor,  Bod.  i,  2.  NC,  1. 


D     «  Fecimus  Lam.  Ar, 


STEPII.BALUZIINOTiE. 


Lucifcr  Calarilanus  in  libro  Quod  moriendum  sU  pro 
Dei  lllio  ;  Nisi  ecastris  diaboli  ad  eocercituiuinccBlesti- 
bus  cosiris  coustitutum  feceris  tramiium, 

*"  Nostram  fraternitatem.  lla  vclus  cdilio  Splrensls 
claliae.  Kembollus  posuil  vestram,  caqnc  lcciio  con- 
seniicnlcs  habct  xvjii  librosnostros  vetcres  ctseplein 
Anglicinos.  Ulraque  lectio  bona  est. 
.  *^*  Epist.  l.  —  Qvod  nos  ttabito.  Cerlum  est  con 
siructioiiem  bujtis  periodi  noncongruere.  Eamtamcn 
taWm  exhil)ent  omnesiibri  veieres  et  omnes  editiorres 
a»lc  PaincrtauaDi.Pameliuseifrpunxflvocemtjruodf  :)bs- 
que  auclorilale,  ca  opinor  de  causa  quod  con^^trudio 
peccabal  advcrsus  regulasgrammaiicje.  Scd  isla  r.ntio 
non  sttfncii.  Extant  eiiini  quandoque  in  roelioribus 
aucioribus,  ctiain  in  Cicerone,  paria  pcccala.  Excm* 


plum  insigne  refert  sanctus  Augusiinua,  lib.  n  deDoC' 
irina  Cfmsiiana  cap.  15,  ubi  sic  legitur :  lllud  etiam 
quod  jam  auferre  non  possum  de  ore  cantantium  popU" 
iorum,  superipsum  aulem  floriet  sanctiricatio  mca, 
nihii  piofecto sentenlim  deiraliit,  Auditor  tamen  paitior 
matlei  itoc  corrigi^  ut  non  iloriei,  sed  florebit  dicere- 
tnr.  Nec  quicquam  impedit  correctionem  nisi  consue- 
tudo  cantantium.  Sane  Hieronymus  in  quadam  Episto- 
la  ad  Augustinum  de  se  testalur  incurrisse  se  in  gra* 
« vcm  reprcbeiisionem  qiiia  in  capitc  qiiario  ionin 
einendaveratlocum,  ^^''  ittsibi  videbatur,  viiiosnm,  ct 
leclioncin  sui)^tiuierat  quam  putabat  esse  melioreutv 
Posset  lanten  in  hac  Cypriaiii  Epistola  reponi /iect' 
mns  pro  fecisse^  cum  pierique  codices  AngiicaQi  pri£- 
ferant  eam  leclioncm.  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


345 


OIYI  CWRIANI 


S4i 


risveslris,fralrescliari5siini,quasadmedevestrare- Apissem.  Posleaquam  ¥05' de    carccre  prodeuntes 


gressione  et  de  ecclesiastica  pace  ac  fraierna  rcdinte- 
grationc  fecisiis,  in  tantum  me  Isetatum  esse  confileor 
in  quantiim  fueram  et  anie  laetatus  quando  confessio- 
nis  vestne  gloriam  comperi  et  militiae  vesirai  coeles- 
tcm  ac  spiritalem  laudem  »  gratulabundus  excepi. 
Nam  et  haec  fidei  ^  et  laudis  vestrae  alia  confessio 
esl  unara  essc  Ecclesiam  confiteri,  nec  alieni  erroris 
vel  potius  pravitatis  parlicipem  fieri,  repetere  eadem 
caslra  unde  prodisiis,  unde  ad  gerendum  prxlium  et 
adversarium  subigcndum  forlissimis  viribus  prosilis- 
lis.  Illiic  enim  erant  de  acie  trophxa  referenda  unde 
nd  aciem  fucrant  arma  suscepta ,  ne  quos  ad  gloriam 
Christus  parasset,  eosdem  gloriosos  Christi  Ecclesia 
non  baberet.  Nunc  vcro  et  vos  congruentem  fidei  ves- 


schismaticus  et  lixreticus  error  excepit,  sic  rcs  erat 
quasi  vestra  gtoria  in  carcere  remansisset.  Illic 
eniin  resedlsse  e  vestri  nominis  dignitas  videbatur 
quando  miiites  Christi  non  ad  Ecclesiam  de  carccre 
redirent,  in  quem  prius  cum  Ecclesix  laude  ct  gratu- 
lationevenissent. 

ni.  Nam,  etsi  videntur  in  Ecclesia  esse  zizania, 
uon  taroen  impediri  debei  aut  fides  aut  charitas  nos- 
tra,  ut  quoniam  zizania  esse  in  Ecclesia  cemimus, 
ipsi  de  Ecclesia  recedamus.  Nobis  tantum  ^  modo  la- 
borandum  ^  est  ut  frumentuin  csse  possimus,  ut,  cum 
coeperit  frumentum  Doniinicis  horreis  condi,  fructuin 
pro  opere  nostro  et  labore  capiamus.  Apostolus  iu 
epistola  sua  dicit :  /n  domo  autem  magna  non  iolum 


trae  tenorem  atque  individux  chnritatis  et  concordiac  j^  vasasunt  aurea  etargenlea^  sed  et  lignea  et  fictUia,  et 


Icgem  Dominica  pacc  <^  tenuistis,  et  cxemplum  cx» 
teris  dilectionis  et  pacis  vestro  itinere  fecistis,ut  Ec- 
clesini  veritas  et  evangelici  sacnimenti  ^  unitas,  quai 
a  nobis  tenebntur,  vestro  etiam  consensu  ac  vinculo 
nccteretur,  nec  confessoresChristi  errorisduces  fierint 
qui  virtutis  et  honoris  auctores  laudabilcs  cxtitisscnt. 
n.  Vidcrint  quantum  vobis  caeteri  gratulentur,  vel 
quantum  apud  se  ipsos  singuli  glorientur.  Ego  me  et 
gratulari  magis  vobis  et  plus  caeteris  gloriari  in  hac 
vestra  pacifica  regressione  ^  et  chariiate  confiteor. 
Simpliciter  cnim  quid  in  meo  corde  fuerit  debetis 
audire.  Doiebnm  velieinenter  etgraviier  angcbnrquod 
cis  comunicare  non  possero  quos  semel  diligere  coc- 


qmdam  quidem  honorata^  qwsdam  vero  inhonorata 
(II  7tm.  u,  20).  Nos  operam  demus,  fratres  cbarissimi, 
et  quantum  possumus  laboremus  ut  vasa  aurea  vel 
argentea  simus^  Caeterum,  fictilia  vasa  confringere 
Domino  soFi  concessum  e8t,cui  et  virga  ferrea  data 
est.  Esse  non  potest  major  domino  suo  servos ;  nec 
quisquam  sibi  quod  soli  filio  pater  tribuit  vindicarc 
potest,  ut  putet  aut,  ad  aream  ventilandam  et  pur- 
gandam,  palam  ferre  i  posse,  aut  a  frumento  uni- 
versazizania  humano  judicio  separare^.  Superba  est 
ista  obstinatio  et  sacrilega  praesumptio  quam  sibi  fu- 
ror  pravus^*  assumit;  et,  dum  dominium  sibi  ^  sem- 
per  quidam  plusquam  mitis  justitia  deposcit  assu- 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Goileste  el  spiritale  gaudium  Lin.  i 

i>  Hujusfidei  Ar.  Lam.  NCA.  Ebw. 

«Dominicam  pacem  lam.  Bod.  2.  MR.  Ar.  NC.  2. 
Etor.  Mic. 

dEvangelii  ac  Ben.  Bod,  1.  Ver.  Evangelica  iir.Lam. 
Effor.  NCA.Bod.t. 

•  Ingressione  Ar.  . 

'  Poslquain  vos  enlm  Ver. 


\     s  Recessisse  Ar.  Lam.  Ebor,  NC,  1. 

^  Fratres  c^rissimi  Laborandum  ver. 

i  Aul  argentea  esse  possimus  Ver.  Vas  aureum  vel 
argenteuiu  stmus. 

i  Ferre  se  venlilabrum  Cod.  Gautart. 

^  Segregare  Oxon.  Lips. 

1  Et  dum  sibi  ampUus  quiddam  Lin.  NC.  2.  Semper 
quiddam  Ver.  Ben.  Aug. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


**•  Epist.  li.— I.  Christus  parasset.\lSi  plurimi  libri 
noslrl  opiinii.  Aliiuuidam  et  veicres  editiones  Pame- 
liana  aiiiiqniorcs  hnbent  Christi  EvcUsia  parasset. 

Ili.  Zizviin.  yuldnni  codiccs  heic  et  pnulo  post 
Ii.nbeui  zizamam.  Grntianopulitniius  :  Nam  etsi  vide- 
tur  in  hkclenia  esse  zizania.  Avcnns  pro  zizaiiiis  dixc- 
ruiil  Totliillinnits  et  Symmacliiis.  Itn  tainni  pulnsse 
videliir  llycroiiiiiius  iii  DialngoadvcrsiisLuciferianos. 
Non  soluui  in  Ecctesia ,  \\\(\mt ,  mdrantur  aves,'ttec 
mundcs  lunlum  aves  volitant^  sed  (rumentum  in  agro  se- 
riiur  cl  inier  niteniia  cultu  tappoeque  et  Iribuli  et  sie- 
rilesdominantur  avence. 

WX.-^Frumentum  esse  possimus.  Aiigusiinus,  libro  iii 
contra  Cresconium,  c.  5 :  Audi  Cyprianum,  lolera  ziza- 
nias,  eslo  (rumentum.  Vide  etiam  Episiolam  ad  Macro^ 
bimuy  ubi  verba  Cypriant  refenmtur.  Tertullidnus,  in 
iibro  de  Fuga  in  persecutione :  Hte:  pata  iita  qnm  et  nunc 
dominicam  aream  purgat^  Ecclesiam  sciticet^  con(usum 
acervum  fidelium  eveniilans,  et  discernens  (rumentum 
marlyrum  et  paleas  negatorum.  Ignntius  episcopus 
Aiitiochenus  apiid  Eusebium,  lib.  in,  cap.  56  :  Fru- 
menlum  Ciiristi  sum ,  dentibus  bestiarum  motar.  Yide 
Samuelem  Petitum  in  commentario  ad  lcgcs  Atti- 
cas,  pag.  136. 

Vasa  aurea.  Ita  nos  posuimus  secuti  auctoritatem 
veterum  exemplarium.  lu  etiam  scriptum  est  inEpi- 


stola  Lii,  ad  Antonianum^  pag.  78.  Sic  etiam  sancliis 
Leo  in  Epistola  ad  Episcopos  Mauritaniw  Ccesariensis. 

Ut  se  putet.  Unus  codex  meus  vetus  habet,  puiet 
ad  aream  venlilandam  el  purgandam  paleam  jam  (erre 
se  vcnlitdbrum.  Lcctio  vcro  istn  lihri  mei  exial  npiid 
sanctum  Augustinum  iii  Episioln  ad  J/acrofrium.  Eam 
quoqucGoulartiiis  invonissc  se  scribit  in  libro  episco- 
pi  Acconensis.  In  libro  sancti  Arnulphi  scripliini 
|v  esl  vindicare  se  pulet.  Vcntilabruin  pro  pnln  posttlt 
^  eiiani  vetus  inierpres  Matthaei.  Ei  ininon.ventilabruiii 
insirumentum  est  agi  icolarum  diversum  n  pnla.  Co- 
lumelia,  lib.  ii,  cnp.  ft).  Nam  cum  acervus  mileis  gra- 
nisque  mixtus  in  unum  (uerit  congestus,  paulalim  ex  eo 
venlilabris  per  tongius  spalium  jaclalur.  rlautus  in  Foe- 
iiulo :  Palas  vehdundas  sibi  ait  et  margas  datas  ut  hor- 
tum  (odialatque  ul  (rumentum.metat.  Margam  grnm- 
mntici  aiunt  esse  furcam  qua  acervi  friigum  iiunl. 
Vidc  notas  viri  doctissimi  Fronlodls  Ducxi  iu  Uomi- 
liassancii  Ikisilii  in  Hexaemeron.  pag.  4. 

Humano  judicio  separare.  Hanc  leciionem ,  quam 
putoesse  meliorem,  inveni  in  codice  Flori  et  in  pla- 
*  ribus  aliis.  Infra  in  Epistola  ui,  pag.  74 :  pateas  cone^ 
tur  a  triiico  separare. 

Furor  assumit,  In  codice  Veronensi  el  in  Fuxcn- 
8i  legitur  pravus  insipienter  assumit. 


Digitized  by 


Google 


S45 


EPISTOLA  LDI. 


51^ 


munt,  de  Ecdesia  poreunt;  et  dum  se  insolenlerex-  A 
toUunt,  ipso  sno  tiimore  csecali,  verilaiis  lumen  amitr- 
tunt.  Propter  quod  et  nos  lemperamenlum  tenentes 
et  librum  Domini  contemplantes ,  et  Dei  Patris  pie« 
tatem  ac  misericordiam  cogitantes ,  diu  multumqne 
tractatu  inter  nos  liabito  justa  moderatione  quse  sunt 
agenda  libravimus. 

IV.  Quae  omnia  penilus  potestis  inspicere,  leciis  li- 
bellis  quos  bic  nuper  legeram  et  ad  vos  qnoque  le- 
gendos  pro  communi  dilectione  transmiseram  ^'ubi 
lapsis  nec  censura  deest  qu»  Increpet,  nec  inedicina 
quae  sanet.  Sed  et  catholicae  <^  Ecclesiae  unitatem 
quanium  potuit  expressit  nostra  mediocritas.  Quem 
libellum  magis  ac  magis  nunc  vobis  placere  conddo, 
quando  euro  jaro  sic  legitis  ut  et  probetis  et  aroetis; 
&iquidem  quod  nos  verbis  conscripsimus  vos  factis  ^ 
Implctis  quando  ad  Ecclesiam  charitatis  ac  pacis  uni- 
taie  remeatis.  Op(o  vos,  fratres  charissimi  ac  de- 
siderantissimi,  semper  bene  valere. 

EPISTOLA  L1I. 

(Erasm.,  iv,  2.  Pamel.,  Rigalt.,  Baluz.,  ui.  Paris.,  li. 
Coustanl.,  Epist.  Kom.Poot.,i,  p.  159:  GallaDd.,Bibl. 
vetl.  PP.  m,  p.  547.) 

AD  ANTONIAKUM  ,   DE  CORIIELIO  ET  NOVATIANO. 

Argdmentuii.  —  Cttifi  Antonianus  f  acceptis  liUerls 
a  Novatiano^  in  paries  iUius  animo  propendere  ccepis» 
setf  confirmat  illum  Cgprianus  in  priori  sententia,  ut 
nempe  cum  CorneliOf  hoc  est  cum  Ecctesia  catholica 
communicare  pergat.  Quod  ut  persuadeat,  totius  tra 


et  Comelium  virum  optimum  et  legidme  electum,  No- 
vatianum  vero  mullis  sceleribus  obnoxium  Ulegitimam 
electionem  usurpasse  docet  :  obiter  etiam  sub  initium 
epistolcB  se  excusans  de  mutala  quod  ad  lapsorum 
ralionem  altinel  sententia,  et  sub  finem  in  guo  Nom- 
tiana  hwresisconsistat  explicans. 

(Huic  epislolae  opporluniorem  locum  dari  vlsum  est  in 
tom.  xu,  ubi  tota  NovaUani  schismaiis  historia  cum  omni- 
bus  inslrumeDlis  dcscribitur.) 


''  EPISTOLA  LIIL 

(Erasm.,  lu,  23.  Pamel.,  Ri^alt.,  Baluz.,  uu.  Paris.,  ui. 
Oxon.,  Lips.,  LVi.) 

AD  FORTUNATUM  ET  ALtOS  COLLEGAS,DE  IIS  QUI  PER  TOR- 
MENTA  SUPERANTUR. 

Argumentum.  —  Consultus  Cyprianus  a  coUegis  num 
admiitendi  essent  ad  communionem  lapsi  quidam 
pertormenta  superali  ^  respondet^  quia  triennio  jam 
pcenitentiam  egissent,  sibi  quidem  videri  admittendos 
essCy  sed  cum  post  Paschce  solemnia  concilium  epi" 
scoporum  apud  se  fUiurum  esset^  se  cum  illis  rem 
tractaturum, 

L  Cyprianus  Fortunato,  Ahymmo,  Opialo,  Priva- 
tiano,  Donalulo  et  Felici  fratribus  salulem.  Scripsi- 
stis  mihi,  fratres  charissimi,  quod,  cum  in  Capsensi 
civiiate  propler  ordinationem  episcopi  essetis,  pcrtu- 
lertt  ad  vos  Superius  frater  et  coUega  noster  Ninum, 
Clementianum,  Florum  fratres  nosiros,  qui  in  per- 
secuiione  apprehensi  prius  fuerant,  et  nomen  Do- 
mini  confessi  violentiam  magisiratus  et  populi  fre- 

^.^   .  ^ ^ ^ mentis  ^  impelum  vicerant,  postmodum  cum  apud 

gedioBinter  Cornelium  et  Novatianum  historiam  texit,^  proconsulem  poenis  gravibus  excruciarentur,  vi  tor- 

LECTIONES  YARIANTES. 

*  Ecclesiae  cbaritaiis  ac  pacis  unitatem  Ar,  Ebor.  ^  Frequenlis  Bod.  1. 

STEPH.  BALOZII  NOTiB. 


'  W.^CathoUcwEcclesice  unitalem.  Respicit  Cyprianu»- 
ad  iibrum  snum  de  Unitate  EcclesicBy  quem  hinc  consiat 
scriptum  esse  eo  tempore  quo  Novaiianus  schisma  fecit. 
Sic  tegitis.  Imiiaium  cx  carminc  de  operibus  Yir- 
gilii  qiiod  Augusto  tribuilur : 

Laudelur,  vigeat,  |)Iaccat,  relegatur,  ametur. 
Ilcm  in  cnrmine  sncroriim    Bibliorum  qux  Kantlo 
cnlvo  regi  oblnta  sunt  a  Yivinno  abbaie  sancli  Marlini 
Turoncnsis  edito  in  fmio  ii  CajHiularium,  p.  157^  : 

Cujus  honore  rogaut  i)laceat,  laudctur,  amelur. 

*"  Epist.  liii.  —  L  SuperiH%,  Ita  scriptum  fuisse  in 
vctusiissimocodice  Ycronensi  mihiconstat,  et  monet 
ciinm  Rigallius.  Sic  eliar.i  ediditManutius.  Testatur 
nutemPniueliuf;  codicem  Anglicanum  qiio  ille  utebalur 
h  ihere  sicui  Manutiiis  hahei.  Et  tamen  nup<>m  editio 
Anglicnna  nMlIuiuiUiiis  leciionisvetiisexemplnr  allegat 
qnain  Yeronense.  Adjuvantnihilominus  illain  codices 
Lliginnus  et  Decccnsis,  in  quihus  scriptum  est  supe- 
rusy  ct  decem  alii  velcrcs,  qui  habeni  super.  \n 
o.xemplari  editiouis  Rasileensis  anni  4540,  quod  fuit 
Jacobi  Cujacii,  et  nunc  penes  me  est,  vir  ille  doctissi- 
inus  scripsit  in  margine  ex  quodam  "*  veteri  libroiu- 
perus  ut  iii  codice  sancti  Eligii  ct  in  BiK^censi.  Yeie  • 
rcs  editionos,  eliam  MorcHiaiia  et  tria  vetera  exem- 
plnria  praDferunt  nuper.  Alius  Superius  prcsbylcr  in 
libro  sccundo  inisccllnneorum  nostrorum,  tiag.  iOI, 
et  Superius  stationarius  npud  Optatiiin  Milcvitanem 
in  calcc  libri  primi. 


Nlnum.  In  duobus  antiquis  codicibus  scriptum 
est  Saturpinum.  Snturnini  mentio  exUt  in  variis 
cpisloUs  apud  Cyprianuin.  Nini  nulla  alibi,  quod 
sciain,  meniio  habeiur.  Quod  fortassis  approbare 
posset  leciioneni  liorum  duoriim  vetenim  librornm. 
Ycrum  uulla  uspiam  memoria  de  lapsu  Sattirnini. 
Itaqueaut  alius  fuit  Saturninus,  si  vera  estlectio,  nut 
cerle  reiiuendum  cst  Islic  nomen  Nini.  Episcopum 
fuissc  hinc  coUigi  posset  quod  Cyprinnus  eum  vocat 
fratrein,  nisi  constaret  persbyteros  quo(|ueab  co  vo- 
D  catos  fuisse  fratres.  Poeniluissc  Ninnin  qiioil  fidem 
fregisset  testntur  abunde  Cyprinnus ;  ade(»que  puto 
illiiin  postca  glorinm  suam  Veparasse.  Nam  in  ve- 
tustissimo  martyrologio  ad  xvi  kal.  deccmbris  no- 
laiur:  In  Hauriiania  iVtii»,  et  xviii  kal.  ianuaiii :  /« 
i4fric/i  iVmi.Nondicitur  fuisse  inartyr.  Imquc  existi- 
mari  posset  eum  non  esse  diversuin  aNino  coiifcs- 
sore,  cujus  mcniio  habetur  in  narraiione  de  quo<Iam 
qui  vidit  niium  Dei.  Ea  narratio  exsiat  in  codice  Fos- 
satensi.  Sic  aulcm  incipit :  Quidam  presbtiler  [uit  reli- 
giosus  valde  Airgits  nomine,  (requenter  Missarum  so- 
lemnia  cetebrans  ad  corpus  sancii  Nini  episcopi  et  con- 
f^^oris.  ^ 

Proconsulem,  Africae  nimirum.  Magiia;  illum  di- 
gnniionifi  et  aucloritatis  fuisse  liquet  ex  tesiimonio 
Salviani,  qui,  lib.vii,  cap.  4b,  ait  illum,  quautum  ad 
iiomen  quidem  proconsuleni.  sed  (luanium  ad  polen- 
liam  consuleni  fuissc.  Proconsulum  Afric;c  luulta 
meniio  est  apud  vctercs  bistoriarum  scriiaores.  Mul- 


Digitized  by 


Google 


^i 


WVI  CYPRUNl 


Si9 


tnentoruni  subactoa  csse,  etdegraduglorise,  adquam  A  tania  exlgit  majus  et  impensius  de  muUorum  colla** 


plena  fidei  virlute  tendebant  '^ ,  diulinis  cruciatibus 
excidisse,  nec  lamen  posl  hunc  gravem  lapsum  non 
voluntate  sed  necessilate  susceptum  a  poeniteniia  ^ 
agenda  per  boc  iriennium  destiiisEe.  De  quibus  con- 
sulendum  putastis  an  eos  ad  communicationem  jam 
fas  ess^t  admitiere. 

U.  Et  quidem  quod  ad  liiei  animi  sententiam  perli- 
net,  pulo  bis  indnlgentiam  Domini  non  defuturam 
quos  constat  stetisse  in  acie,  nomen  Domini  ^  con- 
fessos  esse,  \iolentiam  magistratuum  et  populi  fu- 
rentis  incursum  immobilis  fidei  obstinatione  vicissc, 
passQS  esse  carceroiii,  diu  inter  minas  proconsulis  et 
frcmilum  populi  cireumstanlis  tormenlis  laniantibus 
ac  ionga  iteratione  cruciantibus  ^  repugoasse ;  ut 
quod  in  uovissimo  ^  infirmitate  carnis  subaclum  B 
videtur,  meriiorum  prxcedeniium  defensione  relevc- 
tur,  et  sit  satis  talibus  gloriam  perdidisse,  non  ta- 
men  debere  nos  eis  et  venide  iocum  claudere  atque 
eos  a  paterna  pietaie  et  a  noslra  communicalione 
privnre ;  quibus  existimamus  ad  deprecandam  cie- 
mentiam  Domini  posse  sufflcere  quod  triennio  jugi- 
tcr  ac  dolenter,  ut  scribiiis,  cum  summa  pcenilentine 
lamenlaiionc  planxerunt.  Certe  non  puio  incaute  el 
tcmere  bis  pacem  committi  quos  videmus  mililisc 
sunc  forliiudine  nec  prius  pugnse  deruisse,  et  si  acies 
etiam  deuuo  venerit,  gloriam  suam  posse  repararc. 
Nam,  cum  in  concilio  placuerit  poenitentiam  agenii- 
bus  in  innrmilaiis  periculo  subveniri  et  pacem  dari, 
debent  utique  in  accipienda  pace  praecedere  quus 
videmus  non  animi  inflrmitate  cecidisse,  sed  in  pra;-  C 
lio  congressos  et  vulneratos  per  imbecillitaiem  cnrnis 
confessionis  susc  coronam  non  poiuisse  perfcrre; 
maxime  cum  cupicntibus  mori  nou  permitiercnlur 
occidi,  sed  tamdiu  fessos  tormenta  laniarentquamdiu 
non  fidem,  qux  invicla  est,  vincerent,  sed  caruem, 
quo^  infirma  est  S  fatigarent. 

111.   QuQiilaro  lamen  scripsistis  ut  cuni  pluribns 
collcgis  ts  de  hoc  ipso  plenissime  traclem  ^  et  rcs 


tionc  consilium,  et  nunc  omnes  fere  inter  Pasch» 
prima  solemnia  apud  se  cum  frairibus  demorantnr, 
quando  solemnitaii  ^^  ceiebrandaeapud  suos  satisreco« 
rinl  et  ad  me  venire  coeperint,  traelabo  cum  singulia 
plcnius,  ni  de  eo  quod  consuluistis  figatur  apud  nos 
et  rescribalur  vobis  firma  sententia  qiultorum  sacer* 
dotum  consilio  ponderata.Opto  vos,  fratres  charissimi, 
semper  bene  valere. 

EliSTOLA  LIV. 

(Krasm.,  i,  f.  Pamel.,  liigall,  Baluz.,  liv.  Paris.,  uii. 
Oxon.,  Lip^.,LVii.  CoiistaQl.,Epist.Roin.  Pont.,  i,  p.  167. 
Galland.,  Blbl.  vell.  PP.  in,  p.  350.  Roulb.,  Rcl.  sacr,  ui. 
p.  69.) 

AD  CORKELIVM,  DE  PACE  LAPSIS  DANDA. 

Arguiientuu.  —  Cum  prius  staluissmt  Africam  epi' 
scopi  iti  concHia  quodamt  ul  lapsi  non,  nisi  diu  pmi- 
tentia^acla  admittereutur  ad  pacem,  nisi  [orle  pericu- 
tum  infirmilatis  nrgeret;  jam  instanU  nova  penecu- 
tione  statuerunt,  omnibus  qui  poenitentiam  egissent 
pacem  dandam^  ul  [orliores  essentad  passionis  prce- 
lium,  Id  episcopctrum  siatutum^  totius  synodi  no- 
mine,  nuntial  Cornelio  papco  Cyprianus,  aiqne  adeo 
non  tam  ipsius  Cypriani  quam  syuodi  Africancc  esl 
hcec  epistoia. 

(Hanc  epislolam,  ul  et  alias'  omissas,  inter  pontificias 
tom.  praecedentls  epistolas  suo  loco  reperies.) 

"EPISTOLA  LV. 

(Erasm.,  i.5. Parael.,  Rigalt.,  Baluz.,  lv.  Paris^Liv.Qxon., 
Lips.,  Lix.  Conslanl.,Epist.  Rom.  Pont.,i,  p.l72.GaIland., 
BU)i.vett.PP.  iB,  p.352.) 

AD   CORNELIDM, 


DB  FORTONATO  ET    FELICISSIIIO  ,   SIVE 
CONTRA  HJERETICOS. 

Argumentum.—  Jn  primis  monet  Cornelium  Cyprianus 

hac  epistola,  ut  Felicissinu  et  Fortunati  conlra  se  ca- 

lumnias  non  audiat,  nec  minis  eorum  lerrealur^  sed 

[orti  sii  animo^  sicuti  Dei  sacerdotem  contra  hcereti- 

cos  decel ;  utpote  qui  pro  more  lusvcttcis  tmtato^  ha- 

resin  suam  et  schismata  incoRperint  ex  confemptu 

LECTIONES  yAHlANTES. 

'  Quffivicta  est  Latn.  Ebor  NC.  i. 
^  Cnm  plurimi    collega;  ver.    Celebrata  Lam. 
Bod.  % 
^  Plenius  uractarem  Ebor,  lAn.  NC.  1 . 


Ebor. 


^  Perveaeraut  Fer. 

i>  Susceplos  ad  poeniientiam  agendam  Thu.  Mich. 

^  Domini  deest  in  Oxon, 

J  Cruciatusi/»c/i. 

t^  Novissima  Oxon.  Rigatt. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 
tnn  prxterea  exslant  inCodice  Tbeodosiano  constilu-  D  mortem  supplicia conqnirens  animas  cupiebat  jtigulare, 
tiones  Imperaiorum  dircct»  ad  proconsules  Airica).        et  ut  ipse  qui  ab  eo  passus  esi  Cyprianus  ot^  volentibns 
11. — ^fom^nDofNtm.  AddidivoceniDomim\quamvis      mori  non  permitubatur  occidi.  Codex  Fiixensis  isiic 


sciam  illam  non  esse  nccessarinm  in  boc  loco,  quia 
ita  reperi  scripium  in  omnibus  fere  veiusiis  exempla- 
ribns  quibus  usus  suin  et  in  nniiqnis  editionibus.  Pa- 
melius  expunxit. 

Novissimo,  Id  est  posiea.  Sic  restitni  debere  vi- 
sum  esi  pro  ro  quod  ftigallius  et  Angli  posueruni 
novissime.  Quippe  omiies  libri  veieres  et  editionesan- 
te  Ri^altianam  tiabent  eani  lectionem  quam  cgo  re- 
vocavi.  Quaproptor  miror  Anglos,  qui  sciebaut  illam 
cxsiare  in  libris  nostris  veleribus,  prsetulisse  cam  qac 
niispiam  babetur  quain  in  cdilione  Rigahii.  Qnid  si 
meiidum  illius  editionis  imputemus  typograpbo? 

Clementiam,  Codex  Fuxensis,  misericordiam. 

Permitterentur,  Citat  liunc  locum  Hieronymus  in 
Vita  Pauli  monacbi  :  Verum  hostis  catiidus  larda  ad 


apiid  Cypfianum  babet  paterentur,  Sed  Hicronymiis 
habebat  in  suo  exemplari  permitterentur.  Lucanu^, 
lib.  VI : 

Ah  miser,  eilremum  cui  roortis  muuus  iniquse 
Eripitur  non  posse  mori. 

Seneca  Tiicbaide  :  Occidere  est  velare  cupientem  mon, 
Venire  cceperint.  Hinc  colligi  posse  videlur  consne- 
visse  eo  tempore  episcopos  Africaiios  convenirc  Car- 
tb.igincm  apud  episcopiim;niognx  illius  ecclesi:e, 
sicut  episcopi  ltali;u  ei  Siciiia?  npnd  liomnnuni,  scd 
tamcu  nec<^sse  fnissc  nt  in  pra>cipuis  feslivilatibus  es- 
seiit  in  suis  civitaiiljus.  Editio  Anglicaiia  male  bunc 
locum  iiiterprclata  ost  de  synodis  liabendis  bis  iii  an- 
no.  Ea  regula  noiiduin  invcnla  erat. 


Digitized  by 


Google 


S4d 


EPIST«U  LVI. 


3541 


Mttm  m  eecle$k  ejdscofu;  obiier  eHani   wmIimiw  A  Scire  enim  debetis  el  pro  cerlo  creilcro  nc  lcnore 


unde  oriri  jo/eanl  bwmes  el  uhhmala^  ul  merUo  a 
Morelio  inscribalur  contba  H/Ereticos. 

(Vid.  not.  ad  Ep.  prajced.) 
••EPI8T0LA  LVI. 

(Erasm.,  it,  6.  Pamel,  Rigall.,  Baluz.,  lvi.  Paris.,  t\. 
Oxon.,  Lips.,  tTiii.) 

AD  THIBARITANOS,   DE  EXHORTATIONE  MARTIRII. 

ARCDMKJfTUii.  —  Excusat  primum  te  Cyprianus  Thi- 
baritanis  quodHlosnonvmmt^  el  de  persecutione  fwi- 
ndnente  admonel;  tum  stimulos  subdit  ad  martyrium 
alacriter  subeundum,  —  Hinc  proponuntur  exempla 
piorum  a  mundi  initio  qiii  martyrium  passi.  In 
primis  quce  omnia  exempla  superat  Domjni  nostri 


pressurae  diem  super  capui  csse  ccepisse  ei  occasum 
sscculi  alque  aniichrisli  tempus  appropinquasse,  ul 
parati  omnes  ad  prseiium  stemus,  nec  quioquam  nisi 
gloriam  vitae  «ternae  et  coronam  confessionis  Dorni* 
nicae  cogitemus.  Nec  pulemHS  lalia  esse  quae  veniunl 
qualia  fuerunl  illa  quae  Iransierunt :  gra?ior  nune  et 
ferocior  pugna  imminet,  ad  quam  fide  incorrupta  et 
virtute  robusla  parare  se  debeant  milites  Ghrisii, 
coHsiderantes  idcirco  se  quotidie  calicem  sanguinis 
Cliristi  bibere,  ui  possint  ei  ipsi  propter  Chrisluro 
sanguinem  fundere.  Hoc  est  enim  velle  cum  Ghristo 
inveniri,  id  quodGhristusetdocuil  et  fecit  imitarii», 
secundum  Joaniiem  aposiolum  dioentem  :  Qui  dicit 
se  in  Christo  manere,  debet  quomodo  ille  ambulavit  et 


Trr  ??''•  r'' *""''■'■*'  "'_'""r'"Vone»[oriU„  ^  i^eambulare  (IJm. .,,  6).  Iu>m  beau,'s Paulus 


et  alacriler  tolerati  incitamento  sint  ad  marlyrii  pas- 

siones?  .—  Demum  consideretur  futura  vierces,  quas 

jam  superque  ad  omnia  sustinenda  animat  et  accendit. 

I.  Cyprianus  plebi  Thibari  consi^ienii  saluiem.  Co- 
gitaveram  quidem,  frJ\lres  dilectissimi,  atque  in  votis 
liabebam,  si  rerum  raiio  ac  leroporis  condiilo  permit- 
lerel,  secundum  quod  frequenter  desideraslis,  ipse  ad 
vos  veiure,  et  quautulacumque  mediocritate  cxhorta- 
lionis  noslrae  praesens  »  illic  fralernitaiem  corrobo- 
rare.  Sed,  quoninm  sic  rebus  urgeiitibus  detinemur  ul 
longe  istiiic  excurrere  otdiu  a  plehecui  de  diviiui  in- 
dulgenlia  prxsumus  abesse  non  dalur  fncultas,  bas 
interiro  pro  rae  ad  vos  vicarias  lilleraa  inisi.  Nara, 
CU19  DoQiiui  iustrueutis  dignaiioue  instigerour  scpius 

Cl  aan^io^eamur,  ad  vestram  quoque  conscientlam  ad-  C  egodixi  vobis  (Joa.  xvi,  S-4).  Nec  quisquam  roiretur 
monitionis  nosirae  aoiliciiudinem  perferre  debemus.     persecutionibus  nos  assiduis  fatigari  et  pressuris  an- 

LKCTIONBS  VARIANTES. 

»  Pr«seniem  Ebor,  Bod.  %  KC.i.  Vestram  Oxon.  ^  Fieri  volnerit  imitemur  Latjiii.  Ebor. 

8TKPH.  BALUZII  NOTiG. 

mus  filii  otc.*  Sed  isia  alibi  non  reperi  quam  in  libro 
Beccensi. 


apo- 
siolus  exhorutur  et  docet  dicens  :  Sumus  /Hii.  Si  au- 
ttm  filii  Deif  et  haredes  Dei^  cohesredes  autem  Chrtsti^ 
mquidem  compatiamur,  «1  el  commagnificemur  (Rom. 
vui,  16,  17). 

11.  Quae  nunc  omnia  consideranda  sunt  nobis,  ul 
nemo  qutcqnam  de  saeculo  jam  moriente  desiderct, 
scd  sequatur  Christum,  qui  et  vlvit  in  aelernum,  et 
vivilical  servos  suos  in  fide  sui  nominis  conslilutos. 
Venitenim  lempus,  fralres  dilectissiml,  qnod  jampri- 
dcm  Dominus  noster  prxnuntiavit  et  docuit  advenire 
dicens  :  Veniet  hora  ut  omnis  qui  vos  otciderit  putet  se 
o/ficium  Deo  facere.  Sed  hcec  facient,  quoniam  non  co- 
gnoverunt  Patrem^  neqne  me.  Hcec  autem  locutus  sum 
vobis,  ut  cum  venerit  hora  eorum^  memores  sitis  quia 


*•»  Epist  .  lvi.  —  I.  Plebi  Thibari.  In  conciiio  Cartha- 
ginensi  habito  sub  ^ancioCyprianoadfniiVincenliusa 
Thibari,  eUoJlaiioni  Carlhaiinensi  iuicr  Caiholicos  et 
Donaiislas  Yiclor  episcopus  Thibarilanus  Calholicns  ei 
Viciorinus  episcopus  Tnibarilanus  Donaiista,  qni  no- 
nunanlur  Inter  episcopos  provinciaj  Byzacena».  Qnare 
cxislimari  polesi  Thibariin  fuisse  in  ca  provincia,  pr;©- 
scriim  cum  ex  hac  episiola  consiet  eam  urb^in  non 
fnisse  mullum  remolam  a  Carthagine.  Alioqui  enim 
plebs  iila  iion  expeliissci  a  Cypriano  ut  ad  se  vciiiret. 

Fratemilatem.  Expunxi  voceni  vestram,  quse  poslea 
seqiiebatur  Incdilionibus.  non  solum  quia  oiihi  su 


Id  quod  ChristuM.  Quidam  libri  veteres  habent ,  si 
id  quod  ChrisSus  fieri  voluit  imitemur.  Eliam  quidnni 
qui  habenl  si  id  quod  Christus ,  non  habeut  imitemur. 

II.  —  Oficium.  Ita  omnes  iibri  nostri  et  Aojilicani , 
tum  etiani  editiones  antiquae.  Painelius ,  qui  posuit 
obsequium ,  scribil  se  eam  voeem  substituisse  ex  lau- 
datis  paulo  anle  duobus  codicibus  pro  eo  quod  erat 
officium.  SanO  in  viilgala  cdilionc  Novi  Tesiaroenli 
legitur  obsequium.  Sed  ea  auctoritas  nullius  monicnii 
est  conira  lideni  lot  veterum  cxeniplarium  el  ediiio- 


perflua  videbalur,  scd  in  primis  qnia  neque  in  anli-  ^  num.  Contra  id  quoque  probat  retinendam  non  esse 


quis  exemplaribns  habeiur  neqne  in  anliqnis  cdilio- 
iilbus.  Pamellus  illaro  adjecii  ex  manuscriptis,  ut  ipse 
ail,  Caroberonensi  et  Ainigemensi. 

Sospius.  Posiea  sequcbalur  in  editionibns  vox  am- 
plius,  quam  siisiuli,  qufa  ncqne  in  veleribus  libiis 
exsiat  neque  in  anliquis  edilionibus.  rauielius  illam 
adjecit  ex  iisdeni  duobus  libris  veteribus. 

Hoc  est  enim  velle.  Isla  usque  ad  Sumus  plii  dcsunt 
in  codice  Beccensi.  Pro  his  vero  seqnenii.i  subsliluia 
sunt,  sacrum  Christi  sanguinem  ad  quoddam  docum^n' 


islic  vocem  obsequium  quod  conslet  Cypriannm  alia 
vcrsione  usuin  esse  quam  ea  quani  vulgatam  voca- 
mus,  ct  qnia  officium  legilur  cliaiu  in  capile  ii  Epi- 
slola",  nd  Forlniialnni  de  Exhortaiione  marttfrii  ct  apnd 
Augustinumiu  Epislola  ad  Bonifacium comttem.likmen 
ndversus  ea  qnae  disseruiiuus  oppoiii  poiest  referri  in 
libroiiiT^s/m2omorimt,cap.  IG,  etillic  iegi  o^se^umm. 
Ad  quod  respondeo  vocabulum  illiid  exstare  sniie  in 
quibusdam  codicibus  antiquis,  deesse  in  aliis,  iiimi- 
^  ^  _ ..,^..       rum^HTOut  diverseplacuitanliquislibi*ariis.  Vidcauno- 

tum  Christi  figuratum.  Joannem  quocfue  Baptistam  ntque      taliones  Erasrni  iii  hunc  locuni  Joannis  et  in  capul  ix 

prmcursorem  Domini,  qui  Christum  in  aqua  tinxif,  aique      fipistolc  Pauli  ad  Romanos  ei  in  capul  u  Epislolx 

ab  eo  factus  est  ipse  spiritus  qui  venit  supcr  ioannem      ad  Philippenses. 

fignra  qnw  hodie  est  in  nobis^  sicut  Apostolus  liortatur         Sumus  filii.  Lege  Sumus  filii  D&.  Error  lypogra- 

uos  dicens  :  Ipse  Spiritus  testimonium  reddit  spiritui      phicus. 

«  nottro  quod  sumus  fiUi  Dei.  £t  stalim  sequitur  :  5«-         Memores  sitis*  Qualuor  libri  vetercs  habenl  r«iii-  t 

Digitized  by  V^OOQlC 


551 


OIVI  CYPRIANl 


552 


gentibus  frequenler  urgeri,  quando  hxc  futura  in  no-  A  tunc  marlyribus  patent  coeli.  Neque  enim  sic  nomen 


vissimis  lemporibus  Dominus  ante  prxdixerit,  et  mi- 
liiiam  nostram  magisterio  et  liortnmcnio  sui  sermo- 
nis  instruxerit,  Petrus  quoque  apostolus  ejns  docuerit 
ideo  persecutiones  fieri  ut  probemur,  et  ul  dilectioni 
Dei,  justorum  praecedentium  exemplo,  nos  eliam 
morie  et  passionibus  copnlemur.  Posuit  enim  in 
Epistola  suadicens :  Charis$mi,  nolUe  mirari  ardorem 
acddeniem  vobiSf  qui  ad  tentationem  vestram  fit,  nec 
excidalis  tamquam  novum  aliquid  vobis  contingal;  sed 
quotiesctimque  communicatis  Christi  passiombus ,  per 
omnia  gaudete^  ut  et  in  revelatione  facta  claritatis  ejus 
gaudentes  exultetis.  Si  improperatur  vobis  in  nomine 
Christi,  beali  estis,  quia  majestatis  et  virtuds  Domini 
nomen  in  vobisrequiescit,  quod  quidem  secundum  illo9 


militiie  dedimus  ut  pacem  taniummodo  cogiiare,  et 
delrectare  et  recusare  militiam  debeamus,  quando  in 
ipsa  miliiia  primus  ambulaTerit  Dominus  humiliiatls 
e(  tolerantiae  et  passionis  magister,  ut  quod  fieri  do- 
cuit  prior  faceret,  et  quod  paii  hortatur,  prior  ^  pro 
hobis  ipse  patereiur.  Sit  ^  ante«ociilos  vestros,  fra* 
tres  dilectissimi,  quod  qni  omne  judicium  a  Paire  so- 
liis  acccpit  et  qui  vcnttirus  est  judicalurus,  jam  judi- 
cii  sui  et  cogniiionis  fu(ur.ic  senlentiam^  protu- 
lerit,  prsenuntians  et  coniesians  confessurum  se 
coram  Palre  suo  confilentes  el  negaturum  negantes. 
Si  morlempossemus  evadere,meriio  mori  timeremus : 
porro  nutem,  cum  morlalem  mori  necesse  sit,  ani* 
plectamur  occasionem  de  divina  promissione  et  di- 


^^  blasphematur,  secundumnos  autem  honoralur  (I  Pel.  B  gnationo  ^  venienlem,   et  fungamur  exitu  mortis 


IV,  12  14).  Docuerunt  aulem  nos  Apostoli  ea  quae  de 
praeceptis  Dominicis  et  coelestibus  mandatis  ipsi  quo- 
que  didicerunt,  Domino  ipso  scilicet  corroborante  nos 
et  dicenle  :  Nemo  est  qui  relinquat  domum,  aut  agrum, 
aut  parentesj  aut  fratres,  aut  sorores.aut  uxorem^aut  filios 
propter  regnum  DeifCt  non  recipiat  septies  tantum  in  isto 
tempore,  in  steculo  autem  venturo  vitam  csternam  {Marc, 
X,  29;  Luc, x vm,  29, 30).  Etilerum :  Beatif  inquit, eritis 
cum  odio  vos  habuerint  homineSt  et  separaverint  vos,  et 
expulerint,  et  maUdixerint  nomini  vestrb  quasi  nequam 
propter  Filium  hominis,  Caudete  in  Ula  die  et  exuUate : 
ecce  enim  merces  veslra  muUa  est  in  coslis  (Luc.  vi, 
22,  23). 
ill.  Gaudere  nos  et  exultare  voluit  in  persccutioni- 


cum  procmio  immortalilntis,  nec  vereamur  occidi, 
quos  constat  quando  occidimur  coronnri. 

IV.  Nec  quisquam,  fratres  dilectissimi,  cum  po- 
pulum  nostrum  fugari  conspexerit  meiu  persecutio* 
nis  el  spai^i,  conturbetur  quod  collectam  rralernirn- 
tem  non  videat,  nec  trnctantes  episcopos  audiat.  Si- 
mul  tunc  omnes  esse  non  possunt,  quibus  occidere 
non  licet,  sed  occidi  neccsse  est.  Ubicumque  in  illis 
diebus  unusquisque  frattum  fucrit  a  grege  interim 
necessilaie  tempori»  corpore  non  spiritu  separa- 
tus  ^  non  moveatur  ad  fugx  iliius  horrorem,  nec 
recedens  et  latens  deserti  loci  soliiudine  terreatiir. 
Solus  non  est  cui  Christus  in  fugn  comes  est;  solus 
non  est  qui,  templum  Dei  scrvans,  ubicumque  fuerit 


bus  Dominus ,  quia,  quando  persecutiones  fiunt,  lunc  q  sine  Deo  non  est.  Et  si  fiigientem  in  solitudinc  ac 
dantur  coronae/  fidei,  tunc  probantur  miliies  Dei,      montibus  latro  oppresserit,  fera  invaserit,  fames  aut 


LECTIONES  VARIANTES. 


'  Datur  coronae  Lam.  Bod,  3. 

l>  Qui  prior  hortatur Boi/.  i.  4. 

^  Si  ante  oculos  lam,  Bod,  1, 2, 3, 4.  Big, 


d  Futuram  sententiam  Lcon. 

«  Divina  digaalione  Lam.  Ebor,  Bod.  2.  NC.  1. 

'  Spiritu  segregalus  Z/m. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


niscamini.  Sic  etiam  in  editiono  vulgata  Novi  Tes- 
tnnieuti.  Verum  rctinendn  est  istic  leciio  quam  edi- 
tioiies  et  major  veterum  librorum  pars  asseruni. 

Copulemur.  Reliqua  isiius  cpistola)  desunt  in  libro 
monasterii  Beccensis. 

Nolile  mirari.  Iin  eliain  in  Epistola  ad  Furtunn- 
(ttm  de  Exhortatione  martyrii,  cap.  9.  Sumptiim  est 
isind  ex  Epistola  i  sancti  Petri,  c.  iv,  in  qiia  legilur , 
noUte  peregrinari  in  f^rvore.  Multum  ab  ea  el  Cypria- 
iii  versione  discedunt  reieniiores  interpretes.  Vide  D 
qiiae  ibi  commcuiatur  Ernsintis. 

Novum  aliquid.  Addidi  voceni  atiquid  secutus  anc- 
toritatem  duoruin  vcleruin  iibrorum.  Et  alioqui  ha- 
betur  in  Epistola  l^eiri. 

Aut  sorores.  H:ic  desunt  in  omnibus  Cyprinni  co« 
dicibus.  Exiaut  tatnen  in  capite  x  Evangelii  secun- 
duin  Marcum ,  sed  non  in  capite  xviu  Liicac ,  ubi 
locus  iste  refertur. 

Septies.  Legi  centies  in  tribus  libris  veteribus , 
uti  etinm  legitur  in  Evangelio  D.  Marci.  Et  in  aliis 
antiquis  et  in  edilionibus  scriptum  est  sepiies ,  uti 
etiam  in  libro  de  Lapsis  et  lib.  iii  Testimoniorum  cap. 
16.  Sic  eliam  legisse  Gregorium  IX  papnm  liquetcx 
Etiistola  ejus  ad  Germanum  patriarcham  CP.  apud 
Odoricum  Raynaldum,  an.  1232,  §51. 

IW.^-Milttes  Dei.Quatiior  libri  veteres  habenl  mUi* 
tcs  ChrisUf  uii  aiuat  diccre  Cypriaiius.  Lactaulius 


cap.  i6  de  Mortibtu  Persecutorum  :  Hoc  estesse  dis- 
cipuium  Dei ,  hoc  est  miUtem  ChrisU. 

Mori.  Revocnviuius  hnnc  leciionem ,  quam  ct  om- 
nes  lihrl  vciores  et  omnes  veieres  cditiones  priRfc- 
riint.  Painelius  posuit  mortem  ex  unico  MS.  et  glo- 
riam  captatex  ea  emendniionc.  Et  inmen  infia  Epist. 
Lvii,  pag.  95,  Cyprinnus  ait  Christianos  hoc  ipso 
invicios  csse  quia  mori  uon  Ument. 

IV. — Occidere  non  /ice/.TcrluIIianus  in  Apologetico  : 
Si  non  apud  istam  discipUnam  magis  occidi  Uceret 
quam  occidere.  Lucifer  Calarilauus  in  libro  ar/Coii- 
s/aiiftnumdeMoriendo  pro  Dei  Filio :  HostisquippeDei 
reUgionis ,  in  qua  pietas ,  humanUas ,  omnisque  justitia 
versatur,  in  qua  nec  maUm  pro  malo  disciiur  reddere  , 
m  qua  non  occidere  sed  occidi  propter  Dei  FiUiim  doce- 
mur...  Gerohus  Reicherspergeiisis  iii  libro  de  Cor- 
rupto  Ecclesio!  slatn,  pag.  215  :  Semota  penilus  .inteu' 
tione  aliquem  orcidendi,  quod  a  spiritualis  propositi 
viris  non  Ucet  peri ,  qui  malie  debent  occidi  quam 
occidcre.  Vide  supra,  png.  402,  461. 

Solus  non  esi.  Rereri  hunc  locum  sanctus  Fulgen- 
tiusiii  capite  17  libri  ii  ad  Trasimmdum. 

In  soUludineet  montibus.  Riifitius,  lib.  vi,  cnp.  51 : 
Quid  vero  memorcm  quantte  multitudines  in  desertis 
et  in  montibus  oberrantes  fame ,  si/t,  frigore,  languore , 
latronibus ,  bestiisque  consumptte  sunt^  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


S53  EPISTOLA  LVI.  554 

siiis  aut  frigns  afflixerit,  vcl  per  maria  prxcipiii  na-  A  Dixitquid  loqui  et  respondere  possimiis  dari  nobis  in 


vigatione  propcrantem  (empesias  ac  procella  sub- 
mcrserit,  spcctat  militem  suum  Chrisius  ubicumque 
pugnantem,  ct  persecutionis  causa  pro  nominis  sui 
bonorc  morienti  prxmium  rcddit  quod  daturum  se 
in  rcsurreciione  promisit.  Nec  minor  est  mariyrii 
gloria  non  publice  el  inler  multos  perisse,  cum  per- 
eundi  causa  sit  propter  Christum  perire.  SufHcit  nd 
testimonium  mariyrii  ^  sui  testis  ille  qui  probat 
mariyres  et  coronat. 

Y.  Imitemur,  fratres  dilectissimi,  Abel  justum, 
qui  initiavit  martyria  dum  propter  justitiam  primus 
occiditur.  Imitemur  Abrabam  Dei  amicum,  qui  non 
cst  cuuetatus  ut  filium  victimam  suis  manibus  oCTer- 
ret,   dum  Deo  fide  dcvotionis  ^  obsequitur.  Imite- 


illa  hora  divinitus  et  ofierri  s ,  nec  nos  tunc  esse 
qui  loquimur,  sed  Spiritum  Dei  Patris,  qui,  cum  a 
confitentibus  non  discedit  neque  dividitur,  ipse  in 
nobis  et  loquitur  et  coronaiur.  Sic  et  Daniel  cum 
compelleretur  adorare  idolum  Bel,  quem  tunc  po- 
pulus  et  rex  colebat,  in  asserendum  ^  Dei  sui  ho- 
norem  plena  fide  et  libertate  ^  prorupit  diccns: 
Nihil  colo  ego  nin  i  Dominum  Deum  mei<m,  qui 
condidit  ccelum  et  terram  {Dan,  xiv,  4). 

VI.  Quid  in  MachaboDis,  beatorum  martyrum  gravia 
tormenia,  et  muliiformes  septem  rratrum  pcenx,  et 
confortans  liberos  suos  mater  in  poenis  et  moriens 
ipsa  quoque  cum  liberis,  nonne  magnse  ^  virtutis  et 
fidei  documenta  testantur,  et  nos  ad  martyrii  irium- 


nuir  tres  pueros,  Ananiam,  Azariam  et  Misahelem,  B  phum  suis  passionibus  adhortantur  ?  Quid  prophet(c. 


qui,  nec  xtate  territi,  nec  captivitate  fracti,  Judaea 
dcvicla  et  HierosoIymiscaptis,inipsorcgnosuoregem 
fidei  virtute  vicerunt ;  qui,  adorare  statuam  quam 
Nabuchodonosor  rex  fecerat  jussi,  et  minis  regis  et 
flammis  fortiores  extiterunt,  proclamantes  et  fidem 
suam  per  hxc  verba  **  testantes  :  Nabuchodono$or 
rex,  non  opus  e$l  nobi$  de  hoc  verbo  respondere  tibi.  Est 
enim  Deu$^  cul  no$  $ervimu$,  potens  eriperc  no$  de  ca- 
mino  igni$  ardentis,  et  de  manibu$  tui$,  rex,  libcrabit 
no$  ^.  Et  $i  noit,  no(i<m  $it  tibi  quia  dii$  tuis  non  $er^ 
vimu$,  et  imaginem  auream  quam  $tatui8ti  non  adora- 
mus  (Dan.  iii,  16-i8).  Credebant  se  illi  secundum 
fidem<iposse  evadere;  sed  addidcruni,  etsi  non,  ut 
sciret  rex  illos  propter  Deum  quem  colebant  et  mori 


quos  ad  praescientiam  futurorunn  Spiritus  sanctus 
animavit?  quid  Apostoli,  quosDominuselegit?  Nonnc 
cum  ^  justi  occiduntur  propter  justitiaro  mori  nos 
qiioque  docuerunt?  Christi  nativitas  a  martyriis  in- 
fantium  staiim  coepit,  ut  ob  nomen  ejus  a  bimatu  et 
infra  qui  rucrani  necarentur  :  aetas  necdum  habilisad 
pugnam  idonea  extitit  ad  coronam  :  ut  appareret  in- 
nocentes  esse  qui  propter  Christum  necantur,  infan« 
tia  innocens  ob  nomen  ejus  occisa  cst.  Ostcnsum  est 
neminem  esse  a  periculo  persecuiionis  immunem, 
quando  et  lales  martyria  fcceruiit.  Quam  vero  °^ 
gravis  causa  sit  hominis  chrisliani  servum  pati  nolle, 
cum  prior  passus  sit  Dominus,  et  pro  peccatis  nostris 
nos  pati  nolle,  cum  peccatum  suum  proprium  non 


posse.  Hoc  est  enim  robur  virtutis  et  fidei  credere  G  ^^^^^  passus  sit  ille  pro  nobis?  Filius  Dei  passus  est 


et  scire  quod  Deus  a  morte  prxsentc  liberare  possit, 
ct  tamen  mortem  non  timere  nec  cedere,  ut  probari 
fortius  fides  possit.  Erupit  pcr  os  eorum  Spirilus 
saucti  incorruptus  et  invictus  vigor,  ut  appareant 
vera  esse  quoe  iii  Evangclio  suo  Dominus  dixit  ^  : 
Cumautem  vo$  apprehenderint  ^  nolite  cogitare  quid 
loquamini ;  dabitur  enim  vobi$  in  illa  hora  quid  toqua- 
mini  :  non  enim  vo$  e$ti$  qui  loquindnif  $ed  Spiritu$ 
Patri$  vestri  qui  loquitur  in  vobi$  (Matth.  x  ,  19,  20). 


ut  nos  filios  Dei  faceret,  et  filius  bominis  pati  noa 
vult  ut  esse  Dei  filius  perseveret!  Si  odio  sxculi  la- 
boramus,  odium  saeculi  sustinuit  prior  Ghristus.  S 
contumelias  in  hoc  mundo,  si  fugam,  si  tormenta 
tolcramus,  graviora  expertus  esi  mundi  factor  et  do«* 
minus,  qui  et  admonet  dicens  :  Si  $osculum,  inquil, 
vo$  odit^  mementote  quia  me  priorem  vobi$  odiit.  Si  de 
$mculo  e$$eti$,  scecutum  quod  $uum  e$$et  atnaret :  sed^ 
quia  de  swculo  non  atis  et  ego  elegi  vos  de  scecuio^ 

LECTIONES  VARIANTES. 


*  Testlnionium  martyrls  Ebor:  Bod.  1,  2.  NC.  1,  2. 

^  Fide  et  devotione  NC  2. 

^  MaDibus  tuis  liberabit  nos  Lam.  Bod.  1,  2. 

<t  Fidem  suam  Ebor.  NC.  2.  Lam.  Bod.  2. 

«  Edixit  Bod.  1,2.  Dixit  diccDS  Lam.  Bod.  3,  4. 

t  Tradideruat*  lom.  Bod.  2. 

s  rtobis  et  m  illa  hora  divinitus  ofierri  Bod.  3. 


^  Asserendo...  honore  Bod.  3. 
i  Fidei  libertate  Oxon. 
i  Nisi  unum  Deuro  Bod.  2. 
k  Maffoa  Lam.  bod.  2. 
1  Qui  justi  Oxon. 
"Ergo  Oaxm. 


STEPH.  BALUSyi  NOTiE. 


Resurreciione,  Veteres  editiones  ct  codex  Turo- 
nensis  habent  surrectione,  Ita  etiam  Arator,  lib.  i 
Actuum  apostoUcorum.  At  omnes  alii  libri  veieres. 
pneferunt  ^*^  resurrectione ;  eamque  lectionem  Angli 
posuerunt  in  sua  editione.  Aliae  editiones  habent 
per$ecutione ,  etiam  Iligaltiana.  Et  lamen  ille  in  ob- 
^ervationibus  suis  ait  non  videre  se  cur  scriptura 
qux  habet  reit(rre(;<}oiie  delcri  debuerit. 

Propter  Chri$ium.  Unus  codex  Remigianus  habet 
pro  Chri$to ,  eodein  sensu. 

V.  —  Abet  initiavit,  Ita  etiam  in  libro  de  Bono 
Paiientiw,  pag.  2o0.  Prosper,  lib.  i  de  Promi$$ionibus 
et  Prcedictionibus  Dei  cap.  6,  loquens  decxde  Abe- 


lis  :  Prmclara  hinc  fulsere  marfyria^  dum  justi  occi^ 
duntur  ab  impiis,  Vide  llomiiiam  ociavam  sancti 
Joannis  Chrysoslomi  adversus  Juda^os  in  nova  cdt- 
tione,  pag.  686. 

Fide  et  libertate,  Revocavimus  lectionem  veterum 
ediiionum ,  quam  etiam  omnes  fere  lihri  veteres  ex- 
hibeiit.  Emendationem  enim  Erasmi ,  qui  posuit  fidei 
Ubertate/m  nullo  alio  libro  reperi  quam  in  Turonen- 
si.  Heinhartus  tamen  illam  retinuit,  aliam  repu- 
diavit. 

VI. — jEtas  necdum  habilis.yide  quae  siipra,  p,  393| 
relata  sunt  de  sancta  Asnete  ex  Ambrosio. 

Me  priorem.  Duo  librl  veteres  habent  jn^  primo,   j 

Digitized  by  VjOOQIC] 


KS 


Divi  cVpriam 


^S6 


propterea  odii  voi  scecuhm  •.  Mmetiio(e   zermonii  A  gnaius  est  ocalos  suos  pandens,  ceriaminis  nosiri 


quem  diod  vobii  :  Non  eH  servuB  major  domino  sno;  $i 
me  pertecuti  tuni,  et  vos  penequenlur  (Joan.  xt,  18-20)» 
Dominus  et  Deus  noster  quicquid  docuit.el  fecit,  ut  dis- 
eipulus  excusatus  esse  non  possit  qui  discit  ct  non  facit. 
Yll.  Neque  aliqnis  ex  vobis,  f^atresdileciissinii,  Ai- 
turae  persecuiionis  meiu  aut  aniicliiistl  Immincntis 
adventu  sic  terreatur,  ut  noti  evdngclicis  exliorlntio- 
nibus  et  praeceptis  ac  monitis  coelestibus  nd  omnia 
iiiveniatur  armatus.  Venil  anlichristus,  sed  et  su- 
pervenil  Ghristus :  grassaiur  ei  SDevii  inimicus,  sed  ei 
statim  **  sequilur  Dominus  passiones  nostras  et  vul- 
iiera  vindicaturos  :  irascitur  adTersarius  et  minatur, 
sed  est  qui  possit  de  ejus  manibus  liberare.  Ille  me- 
tuendus  est  cujus  iram  ncmo  potetil  evadere,  ipso 


spectaculo  perfrualur.  Praelianles  noset  fidei  con- 
grcssione  pugnanies  speciat  Deus,  spectant  Aogeli 
ejus ,  spcctat  et  Gliristus  ^.  Quanta  est  gloriae  di- 
gniias  et  quanta  felicitas  pra^sente  ^  Deo  congredi 
ei  Christo  judice  coronari !  Afmemur ,  fralres  dilec- 
tis^imi ,  viribus  totis  et  paremur  ad  agonem  mente 
incorrupia ,  fide  iniegra ,  virtute  devola.  Ad  aciem 
qux  nobis  indicilur  Dei  castra  procedant :  armentur 
iniegri,  ne  perdat  inleger  quod  nuper  stelil :  armentur 
ei  lapsi,  uietlapsus  recipiat  quod  amisit.  Iniegros 
honor,  lapsos  dolor  ad  pra^Iium  provocet.  Armari 
et  pra^parari  nos  bealus  Paulus  apostolus  docet 
dicens  :  Non  est  nobi$  colluctalio  adversus  carnem  et 
sangninein ,  sed  adversus  poteslates  et  principes  hujus 


praemonente  et  dicente  :  Ne  timueritis  eos  qui  occi-  B  mundi  et  harum  tenebrarum ,  adversus  spiritu$  nequi- 


duHl  corpu$,  animam  auiem  non  po$sunl  occidere, 
Magis  autem  meinite  eum  qm  pote$t  et  corpu$  et  ani- 
mam  oecidere  in  gehenmm  {Matth,  x  ,  28).  Ei  ile- 
rum  :  Qui  amai  animam  suam,  perdet  f//ani,  ei  qui 
odii  animam  $uam  in  i$to  $mculOt  in  vitam  ceternam 
con$ervabit  iiiam  {Joan,  xii ,  25).  £t  in  Apocalypsi 
instruit  et  prsemonet  dicens  :  Si  qui$  adorat  be$iiam 
ei  imaginem  ejus,  et  accipit  notam  in  fronte  $ua  et  in 
manu,  bibet  et  ip$e  de  vino  irce  Dei  mixto  in  poculo 
irce  eju$f  ei  punieiur  igne  et  $uipkure  $ub  oculis  sancto- 
rum  Angelorum  et  sub  oculi$  AgniyCt  fumu$  de  tormen' 
ti$  eorum  a$cendet  in  $<ecuia  $ascntorumy  nec  habebunl 
requiem  die  ac  nocie  quicumque  adorant  be$liam  et  ima- 
ginem  eju$  {Apoc»  xiv,  9*11). 


tio!  ^  in  cislestibus,  Propter  quod  induite  tota  arma^  ut 
possitis  resistere  in  die  neqmssimo ;  ut  cuni  omnia  per- 
feceriiis ,  steti$  accincti  lumbo$  vestro$  in  veritate ,  m- 
duti  loricam  justltia  y  et  calciati  pedes  in  proeparatione 
evangetii  pacis,  assumentes  scutum  fidei^  in  quo  possitis 
omnia  ignitajacuta  nequissimi  extinguere,  et  gateam 
$alutiSf  et  gladium  $piritu$f  qui  est  sertno  Dei  (Ep/i. 
VI,  12-17). 

IX.  11030  arma  sumamus,  his  nos  tutametUis  spirita- 
libus  et  coelestibus  muniamus,  utin  die  nequissimo, 
resistcre  diaboli  niinis  ei  repugnare  possimus.  In- 
duamus  loricam  jusiilia; ,  ut  contra  inimici  jacula 
muniium  sit  peclus  et  tutum.  Galciaii  sint  evangelico 
magisterio  et  armati  pedes,  ui,  cum  serpens  calcari 


VIII.  Ad  agoncm  soecularem  cxercentur  homines  C  a  nobis  et  obleri  coeperit ,  mordere  et  supplantard 


et  parantur;  elmagnam  gloriam  computaiit  honoiis 
sui  si  illis,  spectante  populo  et  imperatorc  praesente, 
conligerit  coronari.  Ecce  agon  sublimls  ct  magnus  et 
eoron»  co^lestis  pnemio  gloriosus ,  at  spectct  nos 
ccrtantes  Deus ,  ei  super  eos  qtios  niios  facere  di- 


non  possit.  Porlemus  foriiler  scuium  fldei ,  quo  pro- 
tcgente  quicquid  jaculatur  inimicas  possit  extmgui. 
Accipiamus  quoque  ad  tegumentum  capiiis  galeam 
Salutarem ,  ut  muniantur  aures ,  ne  audiant  edicta 
fcralia ;  muniantur  oculi ,  ne  videant  deteslanda  si- 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  De  roundo...  muiidas  Boi/.  5. 

^  Cbrislus  ejus  Lam,  Ebor,  Bod.  2.  NC.  1. 


«  Praestde  Bod,  1, 2.  Ltn.  NO,  1»  1.  Ebor. 
<t  Nequam  Eiwr.  NC,  1. 


STEPU.  BALUZII  NOTi£. 


VH.—  Futurce  per$ecutiom$  meiu,  Unus  codex  regius 
habet  futuram  persecutionem  metuai. 

Occidere  in  gehennam,  lidem  duo  libri  habent 
perdere, 

Imaginem  ejus,  Posiea  sequilur  in  codice  Gratia- 
nopulitano ,  magis  insistere  precibus  ei  orare  et  primo 
ijfsum  rogare  ,  tunc  deinde  Deo  pairi  satisfacere  debc- 
mus,  Uabemus  autem  advocatum  et  deprecaiorem  pro 
peccatis  nostris  Jesum  Christum  Dommum  nostrum  et 
Jhum ,  si  modo  nos  in  preeteriium  peceasse  poeniteat  ei 
confitentes  atque  intelligentes  debita  Mslra^  (mibus 
mnc  Domino  offendimus ,  vel  de  crniero  no$  ambulare 
in  vii$  eju$  et  prcecepta  metuere  $pondeamu$,  Non  au- 
&ns  sum  isia  ponere  in  coniextu,  onia  ikmi  vidaitur 
Diilii  cobaerere  cum  argumento  quid  ieiic  iractatur. 

VIII.  —  Panden$.  Codex  PiilKBi  spandens,  Forte 
nponeudumestejpam/m.sicutssfpevidi  in  pluribus 
libris  $pectan$  pro  exfectan$  et  e  conira.  Vide  glos- 
s:irium  Lalinum  Gangii  in  verbo  spando,  Ita  $plendor 
pro  explendor  in  libro  Tertulliani  de  AnimM ,  ut  no- 
tai  Rigaltius.  Sic  in  toino  u  Capilularium,  |ia^.  984, 
tranets  pro  extraneis.  Sio  sa^ie  alilH  in  auliquis  codi- 
bus  MSS.  ei  in  insiruincntis  publicls^legi  strumenta 


pro  instrumeniM.  Vide  Ofosopaeam  td  Epistolam  ix 
Senecae. 

Armari  e$  prceparari,  lta>eteres  ediliones,  unde- 

cim  libri  nostri  veteres,  sex  Anglicanl,  et  codcx 

Flori.  Iia  etiam  editioiies  Manutii  et  Morellii.  Aiia 

editio,  quae  habet  Armai  et  preeparat  nos  beaius  Apo- 

D  $tolu$  dicen$,  placuit  Pamelio  ,  Rigallio,  et  Anglis. 

Tota  arma,  In  editione  Erasmi ,  quam  secuti  sunt 
Pamelius,  Rigaliius,  et  Angli,  additur  vox  Dei, 
Verum  hoc  additamentum  nuspiam  reperi  in  antiqais 
^emplaribas.  In  Sorbonico  le^itur  induiie  9o$  arma 
iuci$,  Piihoeanum  habet  induite  tota  arma, 

Qui  e$i  $ermo  Dd.  In  trilMis  aiitiquis  eodicibus 
seriptum  est,  quodesi  verbnm  Dei\  eodem  sensu. 
Sed  lamen  istud  admoneri  debere  visum  esi  ob  dis- 
crepantiam  versioiium. 

IX. — Galeam  eaiMarem.  Hanc  lectionem  Intuiit  Era- 
smus  y  eamqae  MaiKitius  et  Morellias  retinuerunt. 
Habeni  aulem  illam  tres  libri  veteres.  At  alii  quinque 
et  antiquiores  editiones  praeferunl  epiritalem.  lU 
etiam  in  excerptis  Flori.  Snpra,  in  Epistola  xxvi, 
Mg.  36 ,  legilur  galemn  iahiie.  Vide  annotationes 
ferasini  in  capul  vi  Epist.jl»,.ad^^l@<^ogle 


5SV  EPISTOLA  LVIII.  S5g 

mulachra;  muniaUirfrons,ulsignum  Dei  incolumc  A     Xf.  Hnec,  fralres  dllecifsslmi ,  haereant   cordibus 

llafc  sit  armornm  noslrorum  proeparaiio. 


servelur;  muniaiur  os ,  ut  Dominum  suum  Christum 
Ticlrix  lingua  faleatur.  Armcmus  et  dexteram  gladio 
spiritali,  ul  sacrificia  funesta  forliier  respuat,ui, 
fiucharistioe  mcmor,  qux  Domini  corpus  accepit, 
ipsum  compleclalur,  posimodum  a  Domino  sumplura 
praemium  coelestium  coronarum. 

X.  0  dies  ille  qualis  et  quantus  adveniet,  fratres  di- 
lcctissimi ,  cum  coeperit  populum  suum  Dominus  re- 
censere  et  divinae  cognitionis  examine  singulorum 
meriia  recognoscere,  miiierein »^ gebennam  nocenies, 
et  persecutores  nostros  flammae  poenalis  perpeiuo 
ardore  flammare,  nobis  vero  niercedem  fldei  et  dcvo- 
tionis  exsolvere!  Quae  erit  gloria  el  quonta  lcetiiia 
admiltt  ut  Deum  videas ,  houorari  ut  cum  Cbristo 
Domino  Deo  luo  saluiis  ac  lucis  aeternee  gaudium  B 
capias;  Abraham  etlsaac  et  Jacob  et  patriarchas 
omnes  et  prophetas  et  apostolos  et  martyres  salu- 
lare;  cum  jusiis  et  Dei  amicis  in  regno  coelorum  daias 
ioimortaiitatis  volupiate  gaudere ;  sumere  illic  quod 
nec  oculus  vidU,  nec  auris  audhit^  nec  m  cor  hominis 
ascendii(l  Cor,  ii,  9)  I  Majora  eiiim  nos  accipere  quam 
quod  hicaut  operamur  aut  patimur  Aposiolus  praedicat 
dicens :  JSon  suni  condignce  passiones  hujus  lemporis 
ad  supervenluram  clarilalem  qum  revelabitur  in  nobis 
(Rom.  viii,18).Cum  revelatio illa  veneht,cum  claritas 
super  nos  Dei  fuiserit,  tam  beati  erimus  et  laeii, 
dignatione  Domini  honorati ,  quam  rei  remanebunt  et 
raiseri  qui,  Dei  de^ertores  aut  contra  Deum  rcbelles, 
voluuiatem  fecerunt  diaboli ,  ut  eos  necesse  sit  cum 
ipso  simul  inextinguibili  igue  torqueri.  r 


•  Cordibus  veslrls.  Haec  diurna  Biy. 


nostris  *. 

Uxc  diurna  ac  nocturna  meditaiio,  ante  oculos  ha- 
bereet  cogiiaiione  ^  semper  ac  sensibus  volverc 
iniquorum  supplicia  et  praemia  ac  meriia  Justorum  , 
quid  negantibus  Dominus  comminetur  ad  poenam» 
quid  conira  confllenllbuspromitut  ad  gloriam.  Si 
haec  cogitaniibus  ac  mediiantibus  nobis  supervenerit 
persecuiionis  dies ,  miles  Chrisii  prseceptis  ejus  et 
moniiis  erudiius  non  expavescit  ad  pugnam,  sed 
paraius  est  ad  coronam.  Opto  vos,  fratres  cbarissimi, 
semper  bene  valere. 

EPI8T0LA  LVH. 

(Erasm.,  i,l.PameI.,  Rigalt.,  Baluz.,  lvh.  Paris.,  lvi. 
OxoD.,  Liiis.,  LV.) 

AD  CORNELIUM  IN  EXILIO,  DE  EJOS  CONFESSIONE. 

Argumentum.  —  Laudal  Cyprianus  in  Cornelio  ei  plebe 

ejus  confessionem  nominis  Christi  ad  exllium  usque , 

horlalurgue  ad  constanliam  el  muluas  pro  invieem 

oraliones ,  lum  ob  instanlem  cerlamints  diem  in  hac 

vita^  lum  posl  obilum.  Meminii  autem  hujus  epislolo! 

Damasus  in  vita  Cornelii  ,    ulpote  propter  quam 

calumnia    facta,  occasionem    necis   sumpserit  ty- 

rannus. 

(Poniiflciis  tom.  m.  Epistolis  haec  Cypriani  merilo  adiun- 
gilur.)  '^^  * 

««EPISTOLALVni. 

(Erasm.,  ni,  1.  Pame!.,  Rigali.,  Bahiz.,  LVm.  Paris.,  lvi. 
Coitotant.,  Episi.  Rom.  Ponl.  i,  p.  207.) 

AD  LUCiUM  PAPAM  ROMANUM  REVERSOH  AB  EIIUO. 

C  Argumentum.  —  Gralulatur  Lucio  Cyprianus  cum  col* 
LECTIONES  VARLy^TES. 

^  Habere  et  cogliare  lam.  Bod,  2, 3. 
STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


Signum  DeiAn  froute  posilum»  Lac(anlius,  cap.  10 
de  ^fortibus  Persecutorum;  Imposuerunt  frontibus  suis 
iwmorlale  signum.  Idcm  lib.  iv  Institut.  cap.  ^l  : 
Imposilo  fronlibus  signo,  et  quos  signum  immortale  mu- 
nierit.  Item  Cyprianus  in  libro  de  Unitate  Ecclesi<B, 
png.  iOO  :  Leprce  varietate  in  fronte  maculatus  est ,  ea 
parte  corporis  notalus  offenso  Domino  ubi  signantur 
qui  Dominum  promerenlur,  Victor  Vitensis,  lib.  1 1 
cap.  14 :  Frontem  in  qua  Chrislus  vexHlum  suw  fixerat 
crucis,  Vide  Savaroncm  ad  Sidonium ,  lib.  m , 
Episl.   12. 

Armenms  et  dexteram.  Cilal  et  egregie  illnstrat 
liunc  locum  eniiiientissiiiios  Cardinalis  JoannesBona,  r^  ^^  D^famicls 
lib.  II  Reruni  liturgicarum,  c.ip.  17  quem  consiile. 

Domini  eorpus  accepit,  In  inanu  dcxlera  videlicel. 
Vide  qua;  de  ea  re  dixil  idem  einineniissimiis  Caidi- 
nalis  in  loco  mox  laudato.  LubentcT  eiiim  utor  anc- 
toriiate  ^®**  viri  oplimi  et  doctissimi ,  quo  ego  ainico 
gloriabar,  el  cui  me  inulium  debere  professus  sum 
in  pnefatione  ad  Capitularia. 

Ipsum  comptectaiur.  Receniior  codex  Vicloriniis, 
in  ipso  Dominum  suum  complectatur,  postmodum  Do- 
minum  sumptura»  Sic  etiam  in  edilione  Moreltii,  nisi 
quod  in  exirema  parte  in  ea  scriptum  est  o  Dommo. 

X. — Arf/ore  ^amtiMrtf.Ilaomninoscriptumestin  iino 
libiovcterc  bibliolhecae  regiaB.  Alque  ego  eamleciio- 
nein  facile  pnefero,  tum  quia  vox  csi  laiina  lum  qiiia 
vocem  damnarey  qiia^  islic  ponilur  pro  flammare  iii  aliis 
veiustisexemplartbiisetediiionibus,  suppositam  fuisse 
arbilror  a  (|U<>dain  librario  imperiio,  cui  salis  nola  noii 


paucas  maculas  insperserunt  bis  elegantissimis  lit- 
teris  imperili  librarli,  ut  conqueritur  Josephus  Sca- 
liger  in  iiiiiio  notarum  suarum  ad  libros  Varronis  de 


Conflrmare  quoque  videiur  banc  emen- 


ne  rusttca 

dalionem  locus  iste  ex  libro  adversus  Demetrianum 

pag.  2«4  :  Cremabit  addictos  ardens  semper  gehenna. 

QuoB  erh  gtoria.  Codex  Fuxensls,  quo!  erit  glorim 
dtgniias.  Poicst  hanc  lectioncm  adjuvare  alier  locus 
ex  libro  adversus  Demetrianum.  pag.  224:  Quw  tunc 
ertl  fidei  gloria,  quce  pcena  perfidiw  cum  judicii  dies 
venerit. 

Cumjustis.  Duo  libri  vetcres,  cum  juslis  emibus 


Ctaritatem.  Idem  libri  duo  veleres,  gloriam.  Sic 
ssnpe  librarii  muiaverunt  vocabula  npudCypriandm  ct 
alios  veieres  scriptores.  Sed  legendum  es«e  dffrimfem 
docel  ipse  Cyprianus,  qui  locum  bunc  Pauii  descri- 
bena  in  Episiola  lxxii,  ad  Nemesianum  et  alios,  iii 
Epislola  de  Exhortaiione  martyni,  cap.  12,  ei  in  libro 
lu  Testimoniorumy  cap.  17,  semper  ponit  clariiatem. 

Dei  desertores...  rebelles.  InfVa,  Episl.  Lxxni,  p.  131: 
Boui  nJiitis  est  adversus  rebelles  ei  hostes  imperatoris 
sui  castra  defendere.  Iiaqiie  qui  descrcbant  caslra  siii 
imperatoris  adeo  odiosi  crant  et  deiesiabiles  ut  si  iu 
desortioiie  deprchendcrciilur,  extremo  periculo  sub- 
jacereiit,  ut  ait  sanclus  Joanncs  Chrysoslomiis  iii 
initio  Parinnesis  ii  ad  Theodorum  lapsnm,  ci  si  deser- 
torem  servus  pruderct,  liberate  donnreiiir. 


.    ^.  Qua  de 

re    ronsuleiida  suiit  qiut»  dc    deseiioribus  erudileT 
crai  alia  lcciio.  Ignoranlia  enim  prisca)  latinitaiis  non     scripsit  Godeschalcus  Slewechius  ad  Vegetium.  3QIC 


K9  DIVI  CYPRIANI  WO 

legU   de   rediiu  ab  exHio^  doeem  dilalam  mariyiia  A  saluleni.  Cum  masimo  aiiimi  noslri  gemilu  el  non 

sine  lacrymis  lcgimus  liUeras  Tesiras,  fratres  cliaris- 


gloriam  non  minuere,  Deinde,    indicans  divinilus 

contigiue  Comelii  mArtyrium  el  Lucii  exilium ,  ad 

confundendos  Novatiano$,  prcedicit  illi  inilam  niar- 

tyrium ;  ita  Deo  ordinante  ,  ut  non  foris ,  $ed  apud 

suos  consummaretur  eju$  marlyrium. 

(Vid.  not.  ad  Epist.  praeced.) 

•^EPISTOLA  LIX. 

(Erasm.,  ni,  8.  Pamel.,  Rigalt.,  Baloz.,  lix.  Paris.,  Lvm. 
OxoD.,  Lips.,  LXiv.  Roulli.,  rell.  scr.  m,  p.  74  et 
116.) 

AD  FIDCM  ,  DB  IMFINTIBOS  B4PT1ZANDIS. 

Argumentuii  —  hujus  epi$tota!  prascipuum  paucis  m- 
dicat  D,  Augustinus ,  Epistola  xxviii  ad  Hierony- 
mum:  c  Beattu  Cyprianus  ,  inquitf    non  aliquod 


simi,  quas  ad  nos,  prodilectionis  vestne  soliicitudine, 
de  fratrum  nosirornm  et  sororum  captivitatc  fecistis. 
Quis  enim  non  doleat  in  ejusmodi  casibus,  nut  qiiis 
noii  dolorem  fratris  sui  suum  proprium  non  compuiet, 
cuni  loquatur  npostolus  Paulus  et  dicat :  Si  patitur 
unum  membrum^  compatiuntur  et  ctetera  membra;  si 
lcetalur  membrum  unum,  collmantur  etcwtera  membra. 
(I  Cor.  XII,  26).  Et  aiio  loco  :  Quis  infirmatur,  inquil, 
etnon  egoinfirmor{]l  Cor,  ii,  29)?  Quare  nunc  ct 
nobis  captivitas  frairum  nosira  captiviias  compiKanda 
est,  ct  pericliiantium  dolor  pro  iiostro  dolore  numc- 
randus  est,  cum  sil  scilicet  adunationis  no.sinc  cor« 
pusunum,et  non  lanium  dilectio,  sed  eireligio  Iiisti- 

decretum  condens  novum ,  sed  Ecclesice  fidem  fir-  g  gare  nos  debeat  et  confortare  ad  fratrumj^membra 

missimam  servans^ad  corrigendum  eos  quiputabant      redimenda. 


ante  octavum  diemnativitatisnonesseparvulumbap' 
tixandum  ,  mox  natum  rite  baplizari  posse^  cum 
suis  quibusdam  coepiscopis,  cen$uit,  Obiter  tamen 
iub  principium  pacem  Victori  cuidamf  quamvis 
contra  decreta  synodorum  de  lapsis  datam,  non 
revocal^  sed  Tberapio  episcopo  ne  deinceps  id 
faciat  interdicit.  >  E  quo  loco  satis  constat  scrip- 
tam  hancepistolampost  utramque  synodum  de  lapsis 
quarum  supra  mentio  Epistola  liv.  Verum  an 
paulo  post,  an  longo  post  tempore^  incertum  est;  in 
pace  tamen  scriptam  contextus  indicat. 

(U£c  epistola  supra  recensetur  ioter  acta  conciliorum 
Cartbaginiensium  quae  sub  S.  Cypriano  habita  fuere.) 

••  EPISTOLA  LX. 

(PameI.,RigaU.,  Baluz.,  LX.Paris.,Lix.  Oxon.,  Lips.,Lxu.) 

AD    EPISCOPOS  NDMIDAS,  DE  REDEMPTIONE    FRATRUM  EX 
CAPTIVITATE  BARBARORUM. 

Argumentum.  ^  Deptorata  sub  initium  captivitate  fra^ 
trum^  Cyprianus  sibi  per  episcopos  Numidas  Run/ta/a, 
mitterese  dicH  sestertiorum  centum  mittia^  adscrifh 
tis  nomimbus  singutorum  tum  fratrum  et  sororum, 
tum  coltegarum^  qui  atiquid  contribuerant.  Verid- 
mite  est  autem  factam  hanc  captivitatem  ab  ittis  Bar" 
baris,  contra  quos  Decius  in  bettum  profectus,  inter^ 
fectus  est.  Primi  autem  recens  ediderunt  hanc  episto- 
lam  Manutius  el  MoreUtu. 


11.  Nam.  cum  denuo  aposiolus  Paulus  dicat,iVtf<ci/t« 
quia  temptum  Dei  estis^  et  Spiriius  Dei  habitat  in  tobis 
(iCor.  in,  16)  ?  etiamsi  charilas  nos  minus  adigeret 
ad  opem  fratribus  ferendam,  considerandum  tamen 
boc  in  loco  fuit  Dei  templa  esse  qiix  capta  sunt ,  nec 
pati  nos  longa  cessatione  et  neglecto  dolore  deberc 
ut  diu  Dei  templa  captiva  sint,  sed  quibus  possumus 
viribus  elaborare  et  velociter  gerere  ut  Gbrisium  judi- 
cem  et  Dominum  el  Deum  ^^  noslnim  promereamur 
obsequiis  nostris.  Nam,  cum  dicat  Paulus  aposlolus, 
Quotquot  in  Christo  baptizati  estis ,  Christmn  induistit 
(Gat,  iii,  27),  in  capiivis  frairibus  iiostris  contem- 
plandusestChristus,  et  redimeiidusde  periculo  capii* 

Q  viiatis  qui  iios  redemit  de  periculo  mortis;  ut  qui 
nos  de  diaboli  faucibus  exuit,  nunc  ipse  qui  mauet 
etbabitat  in  nobis,  de  barbarorum  manibus  exuaiur, 
et  redimatur  nummaria  qnantitate  qui  nos  cruce  re- 
dcmit  et  sanguine;  qui  idcirco  hxc  (ieri  interim 
patitur  ut  fides  nostra  tenteiur  an  faciat  uiiusquisque 
pro  altero  quod  pro  se  fieri  vellet,  si  apud  barbaros 
teneretur  ipse  captivus.  Quis  enim,  non  humanilatis 
memor  et  mutuae  dilectionis  admoniius,  si  patcr  est, 
illic  esse  nunc  filios  suos  compulet,  si  mariius  est, 
uxorem  suam  illiccapiivam  teneri  cum  dolore  pariier 
ac  pudore  vinculi  maritalis  existimet?  Quanius  vero 
communis  omnibus  nobis  moeror  aique  cruciaius  est 
de  periciilo  virginum  quaR  illic  tenentur  !  pro  quibus 
non  tantum  libertatis,  sed  et  pudoris  jactura  plan- 

D  genda  est,  nec  tam  vincula  barbarorum  quam  Icno- 
I.  Cyprianus  Januario,  Maximo,  Proculo,  Victori,  num  et  lupanariiim  stupra  deflenda  sunt,  ne  membra 
Modiano,  Nemesiano,  Nampulo,  el  flonorato  fratribus     Christo  dicata  et  in  aetemum  contincnliae  honor» 

STEPfl.  BALUZU  NOTiE. 


^^^  Epist.  Lx. — Angliaiunt  hanc  episfolam  raris- 
sime  occurrere  in  antiquis  exemplaribus  et  se  nullum 
vidisse  in  quo  ea  reperiretur.  Ego  unum  habui  ex 
monasterio  sancti  Dionysii  Remensis.  Caetcrum , 
quamqunm  nulla  episcoporum  Numidiae  neque  reruin 
Numidicarum  mentio  exsiet  in  Iiac  epistola  ,  tamen 
scripum  essft  ad  episcopos  Numidas,  ut  recte  censuit 
auctor  annalium  Cyprianicorum ,  saiis  constat  ex  in- 
scriptione  quae  exstat  in  editione  Manutiana,  ubi  pri- 
mum  prodiit,  et  in  codice  Aemensi ,  tum  etiam  ex  eo 
quod  in  Epistola  lxxii,  pag.  i^,  istius  mentiofieri 


videtur  his  verbis  :  Item  m  litleris  quas  cottegas  nostri 
ad  epiuopo$  in  Numidia  proesidentes  ante  fecerunt» 
Eisdem  quo<|ue  inscripta  est  E|)istola  lxxii.  Scriptam 
esse  nihilQmmus  ad  episcopos  Mauritania:  putavit  lla- 
drianus  Saravia  in  capiie  11  tractatus  de  Honore  prm- 
tutibus  et  presbyteris  debito. 

Captivitate.  I.  —  Vide  Annales  Cyrianicos  ad  annum 
iS5. 

11.  -^Pudore,  Codex  Remensis,  oc  vtnrfi//  maritalii 
amore. 


Digitized  by 


Google 


561 


EPISTOLA  LXT. 


562 


pudica  virlate  devota  insuUaniiam  libidine  ei  con-  A  fnerint,  libenter  et  largiier  sobsidia  praestare.  Ut 


tagione  roedenlor. 

III.  Quac  omnia  istic,  8e€ondomliltera3vesira8,fra« 
temitas  nosira  cogitans  et  dolentcr  examinans, 
prompie  omnes  et  libenier  ac  largiier  sobsidia  nom- 
ronria  frairibos  contoleront,  semper  qoidem  secon- 
dom  fidei  suac  (irmitatem  ad  opos  Dei  proni,  nonc 
tamen  magis  ad  opera  salolaria  contemplatione  tanti 
doloris  accensi.  Nam,  com  Dominos  in  Evangelio  suo 
dicai,  Infirmui  /ki,  et  viiilailis  me^  qoanio  nonc  qoo- 
qoe  com  majore  operis  noslri  mercede  dictoros  est : 
Captivus  fui,  et  redennttie  me  ( Maith,  xxv,  56).  Et 
com  denoo  dicaf,  In  carcere  ftu,  et  vemstis  ad  me, 
qoanto  plos  est  com  coeperitdicere :  c  In  carcere  capti- 
vitalis  foi,  el  claosos  el  vinctos  apod  barbaros  jacoi, 
et  de  carcere  illo  servilotis  liberaslis  me,  >  com  judicii  B 
diesvenerit  praemium  de  Domino  receptnri?  Dcniqoe 
maximas  vobis  gratias  agimos  qood  nos  vestrae  sol- 
licitodinis  et  uro  bon»  ac  necessariae  operationis 
participes  esse  voloistis,  ut  ofllerretis  nobls  agros 
oberes,  in  qoibos  spei  nostrae  semina  mitteremos, 
expectatori  messero  de  aroplissimis  fructibos  qoi  de 
hac  ccelesti  et  salotari  operatione  proveniont.  Mi- 
siroos  aotero  sesteriia  centom  millia  nommorum, 
qojc  istic  in  ecclesia  coi  de  Dominl  indolgentia  prae- 
0omu8»cleri  et  plebis  apud  nos  consistentis  collatione 
collecta  sunt,  quae  vos  illic  pro  vestra  diligentia 
dlspensabiiis. 

IV.  Etopumus  quidem  nihil  ulede  caetero  fieri  et 
fratres  nostros,  Domini  majestate  proiectos,  ab  ejus- 
modi  periculis  incolumes  reservari.  Si  lamen,  ad  ex-  G  adhoc  artis  suae  dedecore  perseverat,  et  magister  el 


autem  fratres  nostros  ac  sorores,  qui  ad  hoc  opus 

tam  necessarium  prompte  ac  libenter  operati  sunt , 

ut  semper  operentur,  in  mente  habeatis  in  orationi- 

bus  vestris,  et  eis  vicem  boni  operis  in  sacrificiis  el 

precibus  reprssentetis,  subdidi  nomlna  singulorom» 

sed  et  collegnrum  quoque  et  consacerdoium  nostro- 

rum,  qui  et  ipsi,  com  pra)seiues  essent,  et  soo  et  plebis 

sose  nomine  qoxdam  pro  viribos  contulenint,  nomina 

addidi;   et  praeter  qoantitatem  propriam  nostraro, 

eorom  quoqoe  summulas  significavi  et  misi,  quorum 

omnium  secundum  quod  fides  et  charius  '^*  exigit,  in 

orationibus  et  precibus  vestris  meminisse  debeiis. 

Opumus  vos,  fratres  charissimi,  semper  bene  valere 

et  nostri  meminisse. 

EPISTOLA  LXI. 

(Erasm.,  i,  iO.   Paroel.,  Riffalt.,  Baloz.,  txi.  Paris.,  lx 
0x00.,  Lip6.,n.) 

AD  EUCHRATIUM,  DE  mSTRlONE. 

Arguiibntuii.  —  Hiitrionemf  si  in  turpi  artifim  penii* 
tat^  communicare  prohibet  in  eccUiia.  Neque  vero 
excuiori  debere  quod  ipie  hiitrionicam  non  exerceal^ 
quamdiu  illam  alioi  docet;  aut  ob  rei  familiarii  ino- 
ptam,  cum  eccUiitB  iumptibui  iUi  alimenta  prtBitari 
poaint ;  atque  adeo^  st  Eccleiite  Euchra^i  bona  non 
iuffidantf  Carthaginem  monet  ut  veniat, 

I.  Cyprianus  Eochratio  fratrl  salutem.  Pro  dilec- 
tione  mutua  et  verecondia  toa,  consulendom  me 
eiistimasti,  frater  charissime,  qoid  mihi  videator  de 
histrioneqoodam,qoi,apod  vosconstitotus,  In  ejusdera 


plorandam  nostri  animi  chariutem  et  examinandam 
nosiri  pectoris  fidero,  lale  aliqoid  accideril,  nolite 
cuncUri  nuntiare  hxc  nobis  litterls  vestris,  pro  certo 
habentes  ecclesiam  nostram  et  fratemiutem  istic 
univcrsam  ne  haec  ultra  fianl  precibos  orare;  sl  facia 


doctor  non  erodiendorom  sed  perdendororo  puero- 
rum,  id  qood  male  didicit  caeteris  qooqoe  insinoaty 
an  ulis  debeat  commonicare  nobiscom.  Qood  polo 
ego  nec  majesuti  divlnae  nec  evangclicae  disciplinas 
congroere,  ot  podor  et  honor  Ecclesiae  um  turpi  ei 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


III.— S^s/erlta.  Secuti  somus  heic  editionem  Nanu- 
lii ,  Pamelii ,  et  Rigaltii.  Angli  posuerunt  ieuertium , 
sed  absque  ullius  veiusti  codicis  mentione ,  untum 
quia  Rigaltius  monuerat  iu  scribendum  esse,  et  pro- 
pter  analogiam  sermouis,  cum  scirent  veteres  aucto- 
res  lingoae  latinae  scribere  ses^ltum  in  nomero  plo- 
rali.  Qood  tamen  non  esse  semper  verom  probant 
bacc  verl)a  Sosipatris  Cbarisii  :  Nec  iiatim  centiee 
nummum  dicere  pouumui ,  ied  centiei  ieitertium :  nec 
tamen  quinquaginta  seHertium^  ied  qwnqu&ginta  ieiter»  r^ 
Ita  dicimui,  Jovenalis  Satira  prima  : 

Simplexoe  faror  sestertia  centom 
Perdere. 
Et  Satira  qoaria : 

—  Mullum  sex  inilUbus  emit 
iGqoanlemsane  paritHis  sestertia  libris. 

^^^  Yide  Lambini  Annotationee  in  Orationem  Ciceronis 
pro  Sex.  Roscio  Amerino,  et  Joannem  TrisUnum  a 
sancto  Amantio  t.  ii  commentariorum  suorum,  p.  576. 
Vide  etiam  Baronium,  anno  254,  sub  finem. 

lY.  —Pro  certo  habentee.  Codex  Remensis  addit  et 
icientei. 

Epist.  lxi.  —  Hanc  epistolam  invenl  In  xxni 
cxeinplaribiis  antiquis.  Sunt  vero  nonnulla  ex  iis  quae 
nomen  Euchratii  varie  referunt.  Yerum  fere  omnia 
liab  ent  uti  nos  edidimus.  Euchratius  episcopus  a  The- 
l^is  inierfuit  concilio  Carthagineusi  sub  Cypriano. 

PaTEOL.  IV.  S.    CTPItUN. 


Thenis  autem  vel  Tlienanim  colonia  erat  in  provincia 
Byzacena  haud  procul  ab  Usula ,  uti  diclom  est  alias 
i  nobis. 

I.— Pro(/t7a:<tofte.Codex  Camotensis  Itemque  Bec- 
censis  et  editio  Morellii  praeferunt :  Pro  ditectione  tua 
et  verecundia  mutua, 

Uiitrione.  Quaerit  Plutarchus  in  libro  de  Qumtioni- 
bui  AotnAftiscurscenlci  artifices  Baccho  sacri  histrio- 
nes  dicantur. 

Mamteret  (foc/or  ;idestdoctorartium  ludicrarum, 
ut  in  libro  xiv  loquitur  Ammianus  Marcellinus.  Lac« 
tantius  in  Epitome  Divinarum  Institutionum ,  c.  Lxni : 
Histriomci  etiam  impudici  geetui,  quibui  infamee  femi^ 
nai  imitaniury  libidinei  quai  ialtando  exprimunt  docent. 
Yide  etiam  lib.  vi,  cap.  20.  Tacitus,  in  lih.  i  Aniia- 
liom  :  Erat  in  caitrii  Percenniui  quidamf  duxotim 
theatsatium  operarum^  dein  gregarim  mitei,  procax  tin* 
oica,  et  miicere  coeiui  hiitrionati  itudio  doctui,  Idem  in 
libroHHistoriaram  scribit  habuisse  Vitellium  apud  se 
scurras,  bistriones,  et  auriffas,  quibui  itte  amicitiarum 
dehoneitamentii  mire  gaudeSat, 

Geitui  turpei,  Yide  Theodoretom,  lib.  iv,  cap.  22 
Hiitorias  reHgioiW, 

Magiiterio  impudicw  artii,  Apuleiu8,in  Apotogia  sua : 
Neaatur  enim  quicquam  hittrionii  habmue  praier  im" 
pmicitiam, 

(^d  puto  ego.  Nescio  qua  ratiooe  motus  Pamelios 

Digitized  by  VjOOQIC 


m 


DlVl  CVPRIANI 


m 


liirami  eofittgionefowlclar.  Nam,  cum  in  Lege  «  pro-  A  lum  atqtie  ad  veslllam  neeessartum  fuerH  accipere , 

hil>eani«r  Yirii^iodaere  muliebrem  ves(em  et  ma» 

]edieli  ejusvAodi  jHdteeniur,  qiianto  majoris  esl  cri- 

imnis,  non  lanUifH  mttliebria  indumenta  accipere, 

sedei  gesuis  quoq«e  turpes  et  molles  et  muliebres 

magisieno  impadlca  artis  exprimere? 

U.  Nec  excuset  se  qaisquam  si  a  tlieatro  ipse  cessa- 
verit,  cum  tamen  hoe  caeteros  doceat.  Noii  potest 
enim  videri  cessasse  qui  vicartos  subsiitutt  et  qui  pro 
se  uno  plures  soecedaneos  S0ggerit,contra  instituiio- 
nem  Dei,  erudiens  et  docens  quemadmodara  masco- 
lus  frangatar « in  feminam  et  sexus  arte  mutctnr,  et 
diabolo  divinum  plasnNi  macuianti  per  corrapti  atque 
enervati  corporisdelieta  piaeeatur.  Qaod  si  penuriam 
talis  et  necessilatem  paupertaiis  obtendit,  potest, 
inter  caeieros  qui  alimenlis  Ecdesiae  suslineniur,  B 
bujus  quoque  necessitas  adjuvari,  si  tameo  couteQ^ 
tus  sit  frugalioribas  sed  innocentibus  ^  cibis.  Nec 
putet  salario  se  esse  redfmendum  at  a  peccatis  cesset, 
qoando  hoc  non  nobis  sed  sibi  pra»tet.  Gaeteram, 
qaanlom  veTK  *  inde  qaaerat  qualis  qoiestas  est 
4iai  de  convtrio  Abraham  et  Isaac  et  Jacob  homincs 
rapit,  et,  male  ac  perniciose  in  ssecalo  saginatos,  ad 
setemae  famls  ac  sitis  supplicla  deducit.  Et  ideo, 
quantum  potes,  ab  hac  euni  pravitate  et  dedecore 
ad  viam  innocentiae  atqne  ad  spem  vitae  aetemae  re- 
voca ,  lU  sit  c«iitetttus  Eedeslae  sumptibus,  pareio- 
fibus  quidem,  sed  lalutarlbos.  Quod  si  iHie  eeele» 
sia  neii  svffieit  it  IthorMtibos  praestet  aliffieM,  po- 
lerlt  se  ad  Bos  transfefre,  et  hic  qoed  *  sibi  ad  vle- 


nec  alios  extra  ecclesiam  mortalia  docere ,  sed  ipse 
salutana  in  ecclesia  discere.  Opio  te,frater  charissime, 
«emper  bene  valere. 

*«•  EPISTOLA  LXIl. 

Uurasm.,i,U.P4mel.,ItigiJt.,  Baluz.,  lxb.  Paris., lxo. 

Oxon.,Lips.,  w.) 

AD  POMPONIUIf,  DE  VHlGUflBUS. 

ARGUMENTmf. — Ctfprimitti  eum  collegh  ali^u$t  Pom* 
pomo  coltegw  re$pondet,  wirginei  quei  itoatm  coH' 
fmenter  et  firnuter  unereieereverant^  repertoi  tamm 
poelea  m  eodem  leeto  eum  maeculit,  ti  virgines  oti- 
Imc  repertw  fuerint^  eommuoiane  reeeptu^  admitten-' 
da$  ad  Ecde^am;  «tn  $eeu$,  eum  non  marid  $ed 
Giriiii  $int  aduUeree^  ad  pUnam  pmiieniimn  eogen- 
da$ :  qme  vero  ob$tinaUje  per$eiiermi$  de  EecMa 
ejidenda$  :  obker  interjicien$  di$dplinm  genu$  qao 
contineri  po$»ni  in  officio  mrgiae$^  et  quasdam  de 
exeommunieandi  pote$tttte  w  Eceleeia. 

I.  Cyprianus,  Caecilius,  Yictor,  Sedatus,  Tertatluf, 
cum  presbyteris  qai  praesentes  aderant,  Pompoiilo 
frairi  saiutero.  Legimus  litteras  tuas,  frater  charlS' 
eimc,  quas  per  Paconium  fratrem  nostrom  misistl, 
po&tulans  et  desiderans  ut  tibi  rescrlberemvs  qoid 
nobis  de  iis  virginibiis  videatur  qaae  cum  semel  sti^ 
itim  saum  continenter  et  firmiterteaere  decreverim, 
detectae  sint  postea  In  eodein  lecto  padter  mnosisse 
oum  mascalis,  ex  qaibos  anom  diaeeiNMi  esse  4tleis, 
plane  easdem  qaae  se  com  vlris  dormisse  oonfessn 


*  Lege  Dei  lom.  Ebor,  Bod.  2. 

1»  Pr&beatur  Tir  Lam.  Bod,  % 

«  FiogaUir  MA. 

d  FrugaHoribus  et  innocentibas  cfbis  if  C.  i,  S. 


LECTIONES  VARIANTES. 

C  Bbor.  Lin. 

t  guantom  vidt  £mi.  £to.  IVC.  1 .  aod.  2. 
t  £t  id  quod  Lam,  Ebor.  jmd.  2. 
Lam. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 

ex  unico  codice  Cauchii  muiavit  lcctionem  superio- 
nim  editionum,  quae  est  liaec  nostra.  Illamenim  ex- 
bibent  omnia  vetera  exemplaria.  £t  probabile  est  ila 
factum  esse  inlibroCauchii  per  errorem  Iibrarii,ut  saepe 
accidit  in  libris  veterum,  praecipue  vero  in  operibus 
sancti  Cypriani,  quorum  nulla  reperiunlur  antiqua 
exemplaria  in  quibus  non  exstent  isiiiismodi  errores. 
.11, —  Succedaneos.  Iia  vetereseditioneseiundecim 
libri  veteres.  Hoc  porro  vocabulum  exstai  apud  Plau- 
tum,  apudquem,proulvariant  interdum  libri  veieres, 
scriptum  qnandoque  reperitur  $uccidaneo8.  Qux  est 


cle$ia,  quw  vitcs  mernm  graliam  consecuta.  Et  tamen 
qaidam  libri  veieres  habenl  vitm  $ua:. 

Ftater  chari$$ime.  Hacc  est  vera  leclio,  quam  exhi- 
bent  multa  vetera  exemplaila  manuscripia  et  anliqua^ 
ediliones,  eliam  Moreliiana,  et  ea  gucique  quam  St- 
mon  Goulartius  emtsit  post  P^melianaro.  At  Pame- 
lius,  qui  fiU  vidcbat  scripluro  in  Manuilana,  ita  scrin- 
sit  in  sua.  Et  hinc  ea  prava  fectio  derivata  est  in  edi- 
tioncni  Rigaltii  ei  in  An^licanam.  Quod  Ideo  visum 
csi  admoncre  ne  quis  demceps  in  lioc  fnllalur.  Nam 


lectio  novem  velerum  exemplarium  sancti  Cypriani. 
Vide  A.  Gellium,  lib.  iv,  cap.  6. 

Sexu$  arte  mutetur.  Constitulio  Constantii  et  Con- 
siantis  in  titulo  Codicis  Theodosinni  de  aduUeris,  ubi 
$exu$  perdidit  /ocum. Seneca,  Epist.  cxxii :  Non  vide- 
tur  tibi  conlra  naturam  vivere  qui  comnmtavit  cum  /^- 
mni$  vestem?  Quinlilianus,  JJb.  v,  cap.  9,  ait  sigmim 
esse  moUis  et  parum  viri  si  vir  niuliebrem  vesiem 
sumpserit.  f  orieniosnmhistoriam  de  exoleio  N^ronis 
narrat  Dio  Chryso3iomus  Orat.  xx.  Yidc  Guillelmi 
Beveregii  anttOlaiioncs  in  canonem  xiu  synodi  Gan- 
grensis. 

Qucerat.  Quatuor  libri  veleres  habenl  acauirat.  Cne- 
terum  omnes  fere  libri  veieres  sequeniia  dislinguuiit 
ab  boc  verbo  et  alieram  periodum  inchoant.  Quod 
nos  exisiiinavimus  esse  sequendum. 

Viio!  oiltmije.  Sic  cmendavimus  ex  codi<*c  Fuxensi 
et  Graiianopolilano ,  cum  antea  male  legeretur  viice 
$we.  Infra,  Epist.  lxxi,  png.  127  :  Quando  una  iit  Ec* 


is  qui  nuper  composiiit  viiam  snncli  Cypriani,  ea  falsa 
scripiura  dcceptus,  hinc  capl  posse  *^  pulavii  argu- 
D  mentumadasserendamdigniinlem  episcopi  Ma^no,ad 
qiicin  Epislola  lxxvi,  scripta  est,  lameneisi  ibi  Cy- 

{irianus  eum  vocet  fillum,  noti  frairem,  nfsoiet  scri- 
lens  ad  cpiscopob.  Sciebai  cnim  Eucliratiam  fuisse 
episcopuin.  Et  niliilominus  videbat  illum  appelhri 
ritium  iii  calce  isiius  Epistolx. 

Epist.  Lxii.  —  I.  Pomponio,  Episcopo  Dionysia- 
ncnsi  in  provincia  Byzncena.  Inierfuit  concilio  Oir- 
Ibagincnsi  subCypriano.ConcilioCabnrsussitano  sub- 
scripsit  Fortunaius  episcopus  Dionysiancnsis.  !n  col- 
latiune  Carthaginensi  inier  Catbolicos  ct  DonalSstas 
adfiiit  Yictor  episcopus  Dionysianensis  Donadsta,  qui 
proOteiur  se  iion  babere  adversiirium.  Quamqiiam  id 
ncgatum  esisiatim  ab  Aurelio  episcopo  Hacomadiensi 
cailiolico. 

Cum  presbyteris.  In  uno  libro  meo  veteri  legitor 
presbgteris  Romanis, 

Cvm  $emel  statum,  RestKuimus  !ec|ionem  vcierum 

Digitized  by  VjOOQIC 


36S  EPKTOLA  LXII.  S66 

iint  iSAHrmre  H  integras  cm.  Circd  quam  rcm,  A  et  sias  adbne  labriea  pef  omnia  fr»nari  a  nobis  eC 
ifuoniam  constlium  nosirnm  desiderasii,  scias  nos 
al>   evnngeiieis    ct   aposioliers    tradiiionibus    non 
rccedcre  quomitius  frMiribus  et    sororibus  nostria 
con^uinier  ei   foriiier  comHlatur  «*,  ct  pcr  emnei 


uiililaiM»  ci  ^aliiiis  via$  ccclesia^tiea  disciplina  aerve- 
tur  ^,  cum  DQininui  loqi^iur  pi  d^^at :  Ei  dabe 
vobis  paslores  secundum  cor  meum^  ci  pascefit  90$  pt$' 
centes  cum  disciplina  {Hier.  111,  {5 );  et  ilcrum  ^ori- 
plum  sit»  DisdpHnam  qui  abjicil  iitfelix  e$t  {Sap,  iii, 
11 );  etln  Psaimis  quoque  Spiritus  sanctus  admoneat 
el  instryat  dlcans  :  Contimte  di$ciplinam,  ne  forte 
hra$catur  Donmu$,  et  pereati$  a  via  recta,  cum  exar^ 
$ent  6to  ira  eju$  $uper  vo$  (P$at,  u,  12). 
n.  Primo  igitur  in  loco,  frater  charisaime,  et  pne- 


regi  debent,  ne  diaboto  insidienii  et  ssevire  cupienti 
ad  nocendnm  deiur  oceasio,  qunndo  et  Apostolus 
dicnt :  Nolite  locum  iare  diabolo  (Kphe$.  iv,  27). 
Libcranda  est  vigiiantcr  de  pcricuiosis  locis  navis, 
ne  iiiter  scopu^os  et  snxn  fraogalitr.  Cxuenda  esl 
vetociicr  de  incendio  snrctiia  prius  quam  flammiii 
stipervcnientibus  concrcmetur;  ncmo  diu  tutus  ^ 
csi  periculo  proximu§;  nte  ^9iien  diaboium  ^  ser- 
vus  Dci  poterit,  qui  se  diaboli  laquets  implicavit.  In- 
tcrcedendum  csi  cito  talibus  ul  separenlur  dum  adliuc 
scparari  innocentcs  possuni,  quia  dividi  posimodum 
i)ostra  intcrccssione  non  pot0runt  posLca  quam  cou-> 
seientia  gravissima  eohxseruot.  Denique,quam  gra^ 
ves  multorum  ruinas  binc  fieri  videmus,  et  per  hu-^ 


positis  et  plcbi  ntfail  aliud  elaborandum  est  qoam  ut  B  jusroodi  illiciias  et  periculosas  conjunctlones  cor^ 


qui  Deum  timemus,  cum  omni  observatione  disci* 
f iinaK  divina  pr^eeepla  teneaiim,  nee  patiamur  er- 
rarefratres  nostroset  pro  arbitrio  et  ructu  suo  vivere, 
scd  ad  vitau)  singulis  fidcHter  consulere,  nec  paii 
vJrgines  cum  maKulis  habitare;  non  dtco  simul  dor- 
mire,  sed  nee  stmul  vivere,  quando  et  sexus  infirmus 


rumpi  plurimas  virgines  ciwi  siimmo  animi  nostri 
dolorc  conspicipius.  Quod  $i  e^  M^  se  Christo  dica« 
verunt,  pudicx  « el  caslx  slne  wlla  fabula  perseve- 
rem,  et  ita  forlas  et  stabiles  f^ratwiqm  virginitatis 
expecieut.  8i  nutem  pcrseverare  nokiil  vel  noa 
possunt,  melius  cs^i^t  nubant  (^ua,mif)  i^ncm  delictis 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Forliter  coDSuleremus  per  lin. 

)>  Per  omnes  vias  ecclesiasticae  discifiliD»  Bod.  1,  2, 
Omnes  utititates  et  salutes  eccI^siasUc^  mscinlinae  Ebor, 
Lam.NC.i.  '^ 


«  DiutomosBed.l. 

4  Dialwli  Damis  Lm.  NO. 

«  $i  pudice  JM.  ^. 


STEPH.  BiLUZti  NOTiE. 
K^rNffl  quibus  nos  nsl  sumos.  Sic  etfam  fn  uno         £a:u^(/a  eii.  Cos(6riu9,vttc$t9iurPamcliuSjCxisli- 
Bodleiano  legi  tesutur  edltio  Anglicana.  Rigaliius     mabat  legendum  csse  eruenda^  uti  cgo  reperi  ui  duo- 
edideral,  cwii  in  $tatu  $uo  e$$e  et  eonHnentiam  firmiter      bus  lib^-is  veieribus  oplimia.  ScJ  lianc  coujecturnm 
tentfe  decreverint.  Quam  leetionem  ego  in  excmplari  r  plurii)iis  argumeniis  refellif  Gronoviiis,  cap.  xiv  0&- 


meo  edittonis  Manutian»  vidi  scriptnm  in  margine  ei 
itlic  adnotaium  eam  esse  ex  codice  Veronensi,  cura 
qno  consentire  etiam  videtor  Fuxensis^  In  quo  sic  Ic- 
gUer,  cum  $emel  in  $tatu  euent^  continentiam  firmiter 
tenere  decreverint, 

II.  — Ructu.  Afrtea  legebator  fritcfu,  non  solum  ii) 
editionibus,  sed  etiam  In  libris  aniiquis.  Higaliius 
monoit  scriptum  esse  ructu  in  Yeronensl,  eamque 
lectionem  pronuntiavit  esse  verissimam.  Ego  contra 
pntabam  esse  falsissimam.  Quid  enim,  aiebam,  com- 
mune  artilrio  cum  ructu,  <]|no  res  innonesta  signifi- 
catur,  quam  Stoici,  ut  Cicero  tcstaiur,  sequo  passu 
incedere  volebant  cum  erepiui;  Colnmella,  lib.  vi, 
cap.  6,  cum  sonitu  venlrrs ;  Hieronymus,  in  Epistola 
ad  Principiam  virginem  et  in  libro'  11  adversu$  Jovi" 
nianum  cum  crepiiu  veniorum  qui  oritur  ex  ventre 
p4eno  et  exsestuanli?  Gonjiciebnm  iiaque  lcgendum 
fortean  esse  cum  arbitrio  et  rim,  ut  apud  Hicroiiymum 
in  libro  n  adversu^  Jovinianum,  vcl  nvtu,  ut  npiid  T. 
Livimn,  fib.  iv:  sub  nutu  ntcfue  arbitrio,  ct  apud  Cy-  B 
prianmn  Epist.  lxix,  nbi  Irgitur  Cbnstum  Ecclesiain 
giil)crnare  suo  arbitrio  et  nutu.  Sed  cnm  nnimadvcr- 
tissem  voeabulum  ructv$  in  oodcm  sensii  posilJiin 
esse  a  Pontio  dincono  in  fita  snncti  Cyprimti,  ain- 
plexus  sum  iectionem  qunm  RignUius  nii  cssc  vcrissi^ 
mam.  H.vc  sunl  verba  Ponlii  :  Absit  ut  malum  lioc 
intra  eonscientiam  religiosce  mentis  admiitam  ut  de  tam 
beatissimo  Martyre  ructus  hominis  judicurct. 

Virffines  cum  masculis.  Ilicronynius  in  Episfoln  ad 
Paulum  Concordienscm  :  (Jnum  miser  locutus,  quod 
virgine$  seepius  debLrent  cum  vtulieribus  esse  qnam  cum 
masculis,  totius  oculus  urbis  offendi,  cunctgnim  digitls 
noior.  Yidc  Homrliam  sajicli  Joannis  Clirysostomi 
adversus  eos  qui  apud  se  yir^tncs  subiiuroducins  ba- 
J)ent,  itcmque  ejusdem  Homiliam;Ouod  regufarcs  fc- 
IPinse  viris  cobabitnrc  non  debeanC 


servationum  suarum  in  ScripU)ribus  ccclesiasticis. 

Pdnc«/o  f;roa^/i^Ms,HieronymuSr  in  Kpistola  ad  Pau- 
lam  de  interpreialione  alpbabeti  Hebraici  :  ^emo,ul 
beatus  Cyprianus  ait,  saiis  tutus  pcricuto  proximus, 
Idcm  in  Epistola  dc  Vitando  suspecto  Contubcrnio :  Se- 
curius  est  perire  posse  quamjuxta  perjculumnon  perisse. 
Ut  upareniur.  Nescio  quo  modo  factum  est  ut  li»c 
verba  el  ea  qu»  se«|UUOtur,  fostea  quam  conscientia 
gravissima  cohoiserat.  omissa  sint  in  cditione  Rigaltii» 
cumexstent  inomnibus  anterioribus  editionibus  et  ia 
omnibus  libris  nosins  vcleribus,  tum  eliain  in  sex  An- 
glicanis.  Quo  magis  inirum  cst  Anglos  ean)  quoque  par- 
lemomi^is^e  insua  cdiJiooe.  Veius  cotfex  Remigianus 
ct  Fuxensis  btihcni  conscienticeglutino  cohceserunt.  HiQ' 
ronymus  iu  fcpislola  de  Yitando  suspecto  Contubernio  : 
!Si  peccatorum  vos  existimarent  glulino  jcohcesisse. 

^^»  Siue  ulla  [abula.  I.d  cst  re  pnssiip  vulgata,  ut  ait 
Varro  libro  v,  de  Lingnn  Lalina.  iloiatius,  Satyra  i : 
Mulaio  Domine  dc  lo 
Fabula  narratnr. 
PcUonius  in  lli.^toria  malrowx  EphesinaD :  Vna  igilur 
in  tolu  civilale  fabula  erai.  \\ni\m  Apologia :  MuUer 
sancie  pudica ,  tta  annis  viduitatis  sine .  culpa ,  sine 
fubula.  Ovidius  lib.  n  Trinlium  : 

Su-inxerU  tU  uooicd  t«b«la  ouUa  IWMi. 
Lib.  IV,   Eteg.  «0  : 

Noniine  sub  noslro  fabula  nulla  fuil. 
Amorum  lib.  111 ,  Eicg  1  : 

FaMa,  uec  seotis,  im  jactaris  \a  «rbe. 
Lib.    n    de  Arte  amandi  : 

Ut  quamque  ailigeris,  febula  lurpis  erU. 
Possein  multa  similia  exempla   proferre.  Scd  ista 
sufficiutit. 
Bl€(iu$  c$t  ut  nubant.  Inde  ansam  sumuQt  Prote^ 


Digitized  by 


Google 


867 


DIVl  CYPRIANI 


se» 


suis  «^  cadant.  Certe  nullum  fralribus  aut  sororibus  A  cisi  iiicorrupt»inven(afuerii*^^virgoeaparlesui  qua 


srandalum  faciant,  cum  scriplum  sit :  Si  cibus  $can- 
dalixat  fratrem^  non  mandueabo  earnem  in  $<Bculum  ^, 
ne  fratrem  scandalizem  (I  Cor.  viii,  13 ). 

lII.Necaliqua  pulet  se  posse  «  hac  excusatione  de- 
fendi  quod  et  inspici  et  probari  possit  an  virgo  sit , 
cum  et  manus  obsietricum  et  oculi  saspe  fallantnr , 


•  Prodelictis  Lam.  Ebor.  NC.  1. 

i>  In  sternum  Lam,  Bbor,  Bod.  2.  lin. 


mulier  potest  cssc,  pouierit  lamen  ox  nlia  corporfs 
parte  peccasse  qux  corrumpi  poiest  et  (amen  inspici 
non  polcst.  Cerfe  ipse  concubiius,  ipse  complexus^ 
fpsa  confabulaiio  et  inoscuiatio,  et  conjacenlium 
duorum  turpis  et  roeda  dormitio,  quanium  dedecoris 
elcriminis  confiietur!  Si  superveniens  maritus  spon- 
LECTIONES  VARIANTES. 

«  Posse  dee^jat  Oxon. 


STEPH.  BALUZn  NOTiG. 
stantes  declamitandi  adversus  vota.  Sed  si  ex  verbia  tullianum,  in  librode  Virginibu$  ve^itdts.Quiniilianns, 
Cypriani  sequitur  lolerata  olim  in  nonnullis  ecclesiis  lib.  vi,  cap.  i,  iradit  Ciceronem  ,  cum  cum  quidam 
fuisse  virginum  connubia ,  probata  fuisse  minime  se-  objurgarent  quod  sexagenarius  Popiliam  virginem 
quitur.  Nam  S.  Augustiuus ,  qui  de  nonnullis  virgi-  duxissct,  respondisse  :  Cra$  mulier  eril.  Ulpianus,  in 
iiibus  ait,  meliu$  nuberent  quam  urerentur,  lib.  de  ^Wb.  Alioquin  D\%,  de  contrah.  empt.  ail:  Quid  n  ego 
yirginil,,  cap.   54,   probat  ex  Scripluris  non  solum  **  me  virginem  emere  pularcm ,  cum  e$set  mutier^  emptio 


cape$sere  nuptia$ ,  $ed  etiam$i  non  nubaiur ,  nubere 
velledamnabile  esse  virginibus,  lib.  de  Bono  Viduitaii$, 
cap.  9.  Sed  sancti  Docioris  verba  rererenda  snnt. 
iiii//(M,inquit  in  lib.  de  Virginit,  cap.  54,  earum  revo- 
cat  a  nubendo,  non  amor  praictmi  propo$tU ,  $ed  aperti 
dedecori$  timor,  veniens  et  ipu  de  $uperbla,  qua  formi  • 
datur  magi$  hominibus  di$pUcere,  quam  Deo.  Hcec 
igilur  qutB  nubere  volunt ,  et  ideo  non  nubunt  quia  im- 
pune  non  po$$unt^  quoe  meliu$  nuberenl  quam  ureren- 
tur,  id  e$t,  qtiam  occulta  flamma  concupi$cenlia  in 
ip$a  con$cientia  va$tarentur ,  qua$  pmnitet  vrofe$$ioni$ 
etpiget  confe$$ioni$  ^  nid  correctum  cor  dirigant ,  el 
Dei  timore  rur$u$  libidinem  vincant,  in  mortui$  depu- 
tandm  $unt.  Et  in  libro  de  Bono  Viduitati$y  cap.  ix  : 
Jn  conjugali  qmppe  vinculo  $i  pudicitia  con$ervatur , 
damnatio  non  timetur  :  sed  in  vtduati  et  virginali  con- 
tinentia,  excellentia  muneris  ampUoris  expetilur;  qua 


vatebit.  In  sexu  enim  non  e$t  erratum,  Laclanlius,  lib. 
1,  cip.  17  :  Sivirgo  fuit  primo,  poiteamulier.  Iliero- 
nymus  in  libro  adver$us  Helvidium,  in  primo  libro 
adver$u$  Jovianum\  ct  in-  Epistola  ad  Eustochium 
de  Virginitate  servanda,refert  locum  Pauli  apo.>ioIiex 
capite  septimo  prioris  Episiohc  ad  Corinlhios ,  ubi 
pro  eo  quod  in  editione  Viilgaia  scripium  est,  muUer 
innupta  et  virgo^  velus  inlerpres  posuit :  Divi$a  est 
virgo  et  mulier.  Atque  hunc  locum  ex  illa  veteri  ver- 
siune  cilat  etiam  Tertullianus  in  libro  de  Virginibus 
velnndi$.  Ex  quo  apparet  veierem  hunc  interpreteni 
mulierem  vocasse  eam  quae  vir^o  iion  est.  Idem  sen- 
sit  sanctus  Ambrosius,  seu  quis  alius ,  lib.  ui  Offic. 
cap.  8,  scribens,  muliere$  $ua$  et  puero$  direptioni  fu^ 
turos.  Optatus  Milevilanus,  lib.  ii  :  Inde  revertentes 
Urbanus  Formen$i$  et  Felix  *'^  Idicren$i$  invenerunt 
matre$  quas  de  casiimoniaUbus  fecerant  muiieres.  Hinc 


expetita  et  electa  et  voli  debito  obUita^  jam  non  sotum      nova  mulier  apud  Caiullum  iu  carmine  de  Auine.  M. 
cape$$ere  nuplia$,  $ed  eliimui  non  nubatur,  nubere  vetle  ^  Cato,  apud  A.  Gellium,  lib.  xvii ,  cap.  6.  Voconiam 


damnabile  e$tn  Nam  ut  hoc  demonstraret  Apo$tolu$^ 
non  ait,  cum  in  deliciis  egerint ,  in  Christo  nubunt , 
sed^  nubere  volunt :  habentes ,  th^utf,  damnationem; 
quoniam  priniam  fiJem  irritam  fecerunt :  et$i  non 
nubendo^  tantum  votendo  :  non  quia  ip$(B  nuptim  vel 
taUum  damnandof  judicantur,  sed  damnatur  propositi 
frau$f  damnatur  fracta  voti  fides ,  damnatur  non  sus- 
ceptio  a  bono  inferiore ,  $ed  ruina  ex  bono  $uperiore  : 
po$tremo  damnantur  tale$ ,  non  quia  conjugalem  fidem 
po$teriu$  inierunt ,  $ed  quia  continentice  primam  fidem 
irritam  fecerunt  (l  Tim. ,  v,  1 1 ,  14).  Quaiii  noii  viola- 
bilia  vota  crediderit  Cyprianus  pcrspici  poiest  ex  liac 
ipsacpistola,  et  exsexagesima  et  libro de  HabituVirgh- 
num.Corruptasvirgines  non  mariti  sed  Chrisli  adulte* 
raseiscdeclarai,pag.l05et  17i.Hinc  eis  um  gravem 
poenitenliam  imponendain  esseduxit.  Eas  sese  Chrisio 
dicavisse  et  tam  carne  quam  mente  Deo  vovisse  docet, 
pag.  174,  eorumque  membra  Chrisio  dicata  esse. 


legem  suadens  his  verbis  usus  esl :  Principio  vobis 
mutier  magnam  dotem  attutit.  Hieremiae  cap  xv : 
Mulieres  in  Sion  humitiaverunt  et  vhrginee  in  civitatibus 
Juda,  Nos  Lemovices  etiamnum  mulierem  ,  Moutier^ 
vocamus  feminam  in  matrimonio  constiiutam  ,  de- 
ducto  videlicet  vocabulo  a  voce  latina.  moUier,  quam 
Varro  apud  Lactaniium,  cap.  12  de  Opificio  Dei^  ait 
iia  vocatam  a  moHiiie.  Itali  dicunt  moglie.  Vide  to.  ii 
CapituUirium  p.  796. 

Corrumpi  po$$it.  Ita  omnc^  editiones  ct  oiUnes  fcre 
libri  nostri  veteres ,  tuin  otiam  tres  Anglicani.  Tres 
tamen  habent  vioUtri.  Vocein  auiem  isiam  primus  in 
conlexlum  Cypriani  intulii  Rigaliius.  Emendationem 
nosirani  esse  bonam  liinc  quoffue  colligi  potest  quod 
paulo  supra  iii  hac  epistola  scripium  est ,  corrumpi 
pturinm  virgine$. 

Ino$cutatio.  Hsbc  est  lectio  veterum  editionum  et 
septem  exemplarium,  quam  puio  esse  bonam,  quam- 


et  iii  xiernum  continentiae  honorc  pudica  virtute  j)  vis  eani ,  quod  sciam  ,  non  agnoscant  aniiqui  Latiiii 


devota ,  pag.  100 

111.  —  OcuU  $aspe  fallantur.  Sic  antiqux  ediiiones , 
septero  vctera  excmplaria  nostra,  et  duo  Anglicana. 
Alia  duo  nostra  et  duo  item  Anglicana  habent  oculo$ 
$aspe  faliat,  Alia  sex  noslra  el  edilio  Manulii ,  ocutu$ 
seepe  faltatur.  Notum  est  illud  :  Fron$ ,  ocuU ,  vuttus 
persmpe  mentiuntur. 

MuUerpote$t  e$$e.  Mulieris  nomen  generale  csietin 
tiniversum  significat  feminas  experias  venercm  et 
inexpertas,  idestvirgincs.  Hinc  illud  irieronvmi  in 
Epistola  de  vitaiido  suspccio  Coniubemio  :  MuUere$ 
cito  $enescuntf  pra$ertim  qum  juxta  viro$  $ttnt.  Ad 
quam  rem  apposite  Ovidius,  lib.  iii  de  Arte  amandi : 

Adde  quod  et  partos  faciunt  breviora  juvenUe 
Tempora. 

Altamen  sxpe  vocabulum  mulieris  sumitur  pro  iis 
tantum  qnx  viros  expert»  sunt,  utistic  etapud  Ter- 


Nam  co  modo  dici  potest  inosculaiio  quo  videmus 
antiquos  vocasse  inoculaiionem  genus  iiisitionis  qua^ 
fit  per  implastrationem  ;  cum  oculus  unius  arborts 
alteri  adliibetur,  seu  oculus  in  arbore  aperitur,  ut 
videre  est  apud  Plinium  et  (k)iumeliam.  Sic  inoscu- 
latio  est  applicatio  osculi  ad  osculum.  Manulius  et 
qui  posiea  secuti  sunt  posueruni  o$culatio,  Quam  iec- 
tionem  ego  reperi  in  septem  libris  veteribus.  Hicro- 
nymus,  lib.  i  adversus  Rufinum :  Hebrceijuxta  Unguai 
swB  proprietatem  deosculationem  pro  veneratione  po- 
nunt.  Ecce  in  Hieronymo  vocabulum  xque  rarum  in 
liugua  latina  ac  inosculatio. 

Si  supervemens  maritus.  Apud  Xenophontem,  lib. 
V  de  Paedia  Cyri :  Si  quis  uxori  $u<b  ita  morem  gererel 
ut  ilUim  faceret  magi$  amicam  quam  tibi ,  num  le  hoc 
bene/icio  Uetum  redderet  ?  Vide  qu«  in  simili  argu- 
mento  dixit  Venantius  a  Timisa  in  concilio  Cartba- 
ginensi  sancti  Cypriani,  p.  555. 


Digitized  by 


Google 


369 


EPISTOLA  LXII. 


570 


sam  suain  jacentem  cum  altero  videat,  noime  indi*  A  cubitos  sni  egerint  et    t  se  invicem  recesserint. 


gnaiur  et  Tremit  et  per  zeli  dolorem  fortassis  et 
gladium  in  manum  sumit?  Quid  Gbristus  ct  Dominus 
ct  jndex  noster,  cum  virginem  suam  sibi  dicatam  et 
sanciitnti  suae  destiiiatam  jacere  cum  altero  cernit, 
quam  indignatur  et  irasdiur,  et  quas  pcenas  incestis 
ejusmodi  conjunctionibus  comminator,  cujus  ut  gla-' 
dium  spirilalem  et  venturum  judicii  diem  unusquis* 
que  fratmm  possit  evadere  omni  consilio  providere 
et  elaborare  debemus?  Et  cum  omnes  omnino  disci- 
plinam  tenere  oporteat,  mulio  magis  praepositos  et 
diaconos  curare  hoc  fas  est,  qui  exempium  et  docu- 
menlum  cacteris  de  conversaiione  et  moribus  suis 
praebeant.  Quomodo  enim  possunt  integriiaii  et  con- 
tinenti:»  pncesse,  si  ex  ipsis  incipiant  corruptelae  et 
viliorum  magisterla  procedere  ? 

IV.  Et  idcirco  consu|te  et  cnm  vigore  fecisti,  fralcr 
charissime,  abstinendodiaconum  quicum  virginesxpe 
mansit,  sed  et  cxteros  qiii  cum  virginibus  dormire 
consueveranc.  Quod  si  poenitentiam  hujus  illiciti  con- 


inspiciantor  interim  virgines  ab  obstetricibus  dili- 
genter;  et,  si  virgines  inventae  fuerint,  accepta  com* 
municatione,  ad  Ecclesiam  admiilantur,  hac  lamen 
inierminatione,  ut  si  ad  eosdem  masculos  postmo- 
dum  reversae  fuerinl,  aut  si  cum  eisdem  in  una  domo 
et  sub  eodem  tecto  simul  habitaverini ,  graviore  cen- 
sura  ejicianiur,  nec  in  Ecclesiam  postmodnm  tale« 
facile  recipiantur.  Sl  autem  de  eis  aliqua  corrupta 
fuerit  deprebensa ,  agat  poenitentiam  plenam ,  quia 
qu»  hoc  crimen  admlsit,  non  mariii,  sed  Christi 
adultera  est,  et  ideo  aestimato  justo  tempore  postea, 
exomologesi  facta,  ad  Ecclesiam  redeat.  Quod  sl 
obstinaie  perseverant ,  nec  se  ab  invicem  separant, 
sciant  se  cum  hac  sua  impudicn  obstinatione  num- 
B  quam  a  nobis  admitti  in  Eccleslam  posse,  ne  exem- 
plum  cseteris  ad  ruinam  delictis  suis  facere  inci- 
piant.  Nec  putent  sibi  viue  aut  salutis  constare  ra- 
tionem  si  episcopis  et  sacerdotibua  obiemperare  no- 
luerint,  cum  in  Deuteronomio  Dominus  Deus  dicat : 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Zell  dolorem.  Iia  omnes  libri  veteres  et  omnes 
editiones.  Rignliius  posuii  Uvorem^  eamque  leciio- 
nem  retinuerunt  Angli ,  qoamvis  fateantur  doloretii 
legi  in  ocio  codicibus  anliqiiis.  Illud  tamen  moneo , 
codicem  Verononsem  ei  Fuxensein  habere  Hvorem. 
Hinc  ergo  acccpil  Rigaliius. 

Prwpositot  et  diacono$.  Vulgo  Gyprianns  prxposi- 
torum  vocabiilum  odapiai  episcopis.  Heic  tnmen  vi- 
detur  loqiii  de  presbyleris,  conjungens  eos  cnm 
diaconis.  Glarius  infra,  Epist.  lxv,  pag.  113 :  itfe- 
minisse  autem  diaconi  debent  quoniam  Apo$tolos  id  est  C 
eintcopos  el  prtgpositos  Dominus  eiegit.  Certe  presby* 
teri  guhcrnabaui  Ecclesiam  cum  episcopo.  Tesiis 
Gyprianiis,  qui  nihil  qnod  esset  aiicujus  momenii 
agebat  nisi  coacto  prcsbyierio.  Glerus  Romanus  sic 
de  se  loquilur,  pag.  7  :  Et  cum  incumbat  nobis ,  qui 
rndemur  esse  prcepositi  et  vice  pasloris  custodire  gregem. 
Sic  etiam  Geleriniis  loqnens  de  clero  Romano  :  Qua- 
rum  jamfausa  audila ,  prceceperunt  eas  prmpositi  /ait- 
tisper  sic  esse  donec  episcopus  constituatur.  Gvprianiis 
in  Epistola  xi,  qune  est  ad  Mariyres  et  Gonlessores , 
endein  voce  clerum  suum  designal.  Sed  pr&posktO' 
rum  est ,  inqoit ,  prceeeptum  tenere  et  vel  properantes , 
vet  ignorantes  instruere ,  ne  qui  ovium  pastores  este 
debent ,  lanii  fiant.  Preshyleri  vocaninr  eliani  sacer- 
dotes  a  Gvpriano,  vclut  cum  ait ,  in  Epistola  xxxv, 
png.  49.  Numidicum  in  vita  rcmansisse ,  ut  eum  Do- 
minus  clero  Garthagitiensi  adjungeret,  et  desolatam 
pcr  lapsnm  quorunidam  presbylerorum  copiam 
glonosis  sacerdolibus  adomarot.  Vide  Epistolatn  xl  , 
pag.  53.  ^ 

rV. — Diaconwn  qui  eum  virgine.y\de  epistolam  Uie- 
ronymi  ad  Sabinianum  diaconum, 

Inspiciantur  interim,  Ita  etiam  apud  Ivonem,  par. 
VII ,  cap.  128.  Sed  npud  Gralianum,  xxvii ,  q.  i,  cap. 
Qnid  si  posnitentiam^  legitur  iterum,  At  glossa  monet 
alibi  legi  interim  quu:  cst  vera  lectio. 

Jntpiciantur  virgines.  Cum  omnia  qnse  ad  virgines 
spectnnt  debeant  esse  casta  et  pudica ,  miror  eam 
mcniein  sedisse  interdum  aiitiquis  ut  jubercnt  eas 
in«pici  per  obstetriccs ,  ot  sciri  posset  an  virgines 
esseni ,  ut  fecit  sanctus  Gyprianus.  Iinmo  eo  usque 
audacke  oiim  processum  est  ut,  teste  Clemente  Ale- 
xandrino  in  libro  septimo  Stromathmy  quidam  dlce- 
rent  Mariam  virginem,  posiqunm  pepcrisset,  inspec- 
tam  ab  obstetricibus ,  inventam  fuisse  virginem. 
Adversus  hanc  fabulam  veliementer  exardescit  Mat- 


thaeusBossus,  libroprimo,  Epist.  hxnsn.ad  Polycle- 
tum.  Hunc  tamen  morem  diu  retentum  fuisse  in 
Ecclesia  Dci  facile  probari  potest.  Sanctus  Ambrosius, 
in  Epistola  ad  Syagrium  episcopum  nnrrat  bistoriani 
IndiciaB  virginis  Veroncnsis ;  quae  cum  accusata  fuis- 
set  impudicitiac ,  ^^'  et  Syagrius  eam  abobstetricibns 
Inspici  et  videri  vellet ,  rcjecta  cst  ejus  postulatio  , 
cum  bonis  lestimoniis  probalum  fuisset  illam  inof- 
fensi  virginem  inuneris  esse.  Sanctus  Augustinusjib. 
III  de  Giviiate  Dei  cap.  18  :  Obstetrix  vir^nis  cujus- 
dam  inlegritatem  manu  velut  explorans ,  sive  malevo' 
lentia ,  sive  inscitia ,  sive  casu,  dum  inspieil,  perdidil, 
Nam  inspeclio  ipsa  soepe  eliam  falsum  deprehendit ,  iit 
ait  Quintilianos,  lib.  v.  cap.6.  Recie  ilaque  Rigaliius 
ad  hunc  locum  sancii  Gypriani  diiit  inspectlonem 
virginnm  esse  turpe  negoiiiim  ei  virginitatem  occidi 
inler  manusobsietricom.  Ars  enim  obsteiricum  est 
valde  oliscurn  et  incerta  in  rebus  istis ;  et  Laurentius 
Jonbcrtns,  lib.  v  Errorum  popularium  cap.  4,  con- 
tendii  nihil  certi  statui  posse  ex  inspeclione  ejns  par- 
lis  qua  virgo  mulier  esse  potest.  Vicior  Vitensis,  lib. 
II,  cnp.  7,  loqiiens  de  persecotione  Hnnerici  regis 
Vaodalorum  :  Prwcepit  deinde  sacras  virgines  congre- 
^ari,  dirigens  Vatidalos  cum  swb  gentis  obitetricibus  ad 
tnspicienda  et  contrectanda  contrajura  verecundiiB  ve- 
recunda  pudoris.  TideMnlthaeum  Bossiim,  in  Epistoln 
ad  Polyclelum  paulo  nnte  laiidata.  Vide  eliam  caput 
Proposuisti  in  tilnlo  Decreialiom  de  Probationibos. 

Sub  eodem  teeio.  Hieronymus  in  Epistola  de  Vi- 
tnndosuspectoGontobemio :  Separentur  domusvestroi^ 
tiividaturque  convivium ,  ne  maledid  homines  $ub  uno 
tecto  vos  manentes  lectulum  quoqne  criminentur  habere 
communem. 

Habitaverint.  Godex  Foxensis  ,  habitare  voluerint. 

Postmodum  tales  faeile.  lia  ocio  libri  nostri  ve- 
teres,qoinque  Anglicani,  etveteres  editiones.  Vox 
tales  deest  in  sex  aliis  vetustis  exeroplaribus.  Major 
pnrs  veterum  exemplarium  et  editionom  persuasit  ut 
eam  reponeremns. 

Aliqua  corrupta.  Yeteres  editiones  et  sex  vetcra 
exemplaria  habent  aliquce  corruptm.  Vetus  Remi{;ia- 
num  et  Fuxense,  aliquce  contumaces  fuerint.  Ita  etiam 
Piihoeanum.  Sed  iii  isio  sopra  vocem  contumaces 
scriptum  est  per  speciem  emendationis  corruptm. 
Leciio  qux  habet  contumaces  adjuvari  poiest  ex  lis 
qoae  paulo  post  sequunlur,  iuperH  €t  canlumacee 
necantur. 


Digitized  by 


Google 


%n  vni  CTRMAra 

El  hom  qui^mque  fecerii  in  mperbm,  ut  npn  exmiial  ^  danl  «>> 


Et  81  ad  pmenf  a  sobit  qtadam  et  fralri^ 


werdeiem  mU  judtcem  qmumque  (uerU  in  diekue  illiif 
mQrieiur  komo  ilkt  et  omm$  populue  eum  oudferk  /t- 
mebii^  ei  non  ageni  impie  eiim  limap  {Deut*  xvii^  13^ 
i3).  Inlerfiei  Deus  ju^sil  sacerdolibgg  suis  non 
obtemperanies  el  judicibus  a  ge  ad  ttoipiis  consU- 
tutis  non  obaudienies  '^i  £t  Iudo  quidem  gladio 
occidcbaiiiur  ^  quando  adhac  et  circuaieisio  carnalii 
manabal*  Nune  autein,iiuia  oircumcisio  apiritaiis  eeae 
apud  fideles  aervos  Dei  e^iii  spiriiali  gladio  superbl 
et  coniuina^s  neeantur  dum  de  Ecclesia  ejieiiinlttr^ 
^oque  enin  viYera  for is  posMinl ,  cam  dooiut  Del 
vna  ail,  et  Bettini  •qIim  etfse  nisi  in  Eeeiosia  pos^ 
sit^  Indisciplinaios  autem  p«rire^  dnffl  noii  audlBni 
i^  oblenilierani  aalubfibua  pnMepils,  tettanir  Seri' 
ptora  divina  qu»  dtell  t  Nen  ^ligit  indi$eipUnotu$  B 
eaeiigantm  ie,  Qui  auiein  odenmi  eorreptkMeei  een* 
eumentur  iurpiter  (ProWi  xv,  12|i0)« 

Y.  Ergo^  ne  iudiaeipllnaii  eonsumanlor  et  pereant 
da  operami  frateroharlsaimot  nt,  qnahiom  poies,  eon* 
siliis  salutaribus  >>  fraternitatem  regas  el  singulis 
ad  salutem  suam  consulas.  Arcla  et  angusta  est  tid 
per  quam  ingredimur  ad  vltam ,  sed  summus  et  ma- 
gnus  est  fructus  cum  *^^  pervenimus  ad  gloriam  «« 
Qui  se  seiiiel  caslraverunt  proplor  regnum  eoBlordm, 
Deo  per  omnia  plaeeant,  fiec  siiderddtcs  Dcl  attt  Ec- 
desiam   t)oftiiui    scandalo    suaD    pravitatls    offen- 

LECTIOWES  VARIAIfTEa 

*  ^  Jti((!dl  Sul  sic  tempus  constitoitnoD  obedientibos  et  G 
BodA. 
^  8alobrlb(i9  ton.  tSbOf, 

StEPil.  BALUiU  NOTiE. 


bns  noatrts  conirislari  vldenlory  nos  tamen  In  salobrl 
peraoaaione  maneamnSt  selentea  ei  Apoetolum  dixiese} 
Ergo  ego  inimicue  faclui  vobie  mm  eerum  dicene  to* 
6li(Ga/.  IV»  16)7  Quod  ai  obtempefaverlnl  nobfs^ 
lucrati  suflfios  fratres,ei  eos  ad  salutem  pariiar et 
digniiaiem  noslro  sermono  (brflMvimus.  Si  aoMm 
quidam  de  perversis  bblemperare  nohierioi,  seqoa-* 
mnr  eumdem  Apoaiolom  dlceniem :  Si  hominibuo 
placerem^  Chriiii  eeruui  non  eaem  {Gai.  i«  40).  Sl 
quibusdam  suadere  non  poaaumoe  ui  eoa  Gbrisl# 
placere  fueiamua,  nos  oerlo,  qnod  nostrnm  esi,  Gbrl- 
sto  Domino  et  Deo  nostroi  pnecepta  ejus  servandOi 
plaoeamus.  Opio  th,  fraier  cHarissime  ae  deaideraiw 
tiasimo»  in  Domino  bene  valere. 

EPISTOLA  LXin. 

(Brasm.,  n,  S.  IPamel.,  RiMlt.,  Baloz.,  Lxm.  l^aris.»  lxh 
Oxon.yXips.,  Lxm.) 

▲D  CJSCIUUM  t>E  SACRAMENTO  DOIIimCI  CILICIS. 

ARGUMENTun.  —  Docct  Cyprlanui,  conira  aquarioi^  in 
calice  Dominico  non  aquam  iolam ,  $ed  vinum  aqua 
mixium  etse  offerendum;  per  eam  in  Scripiurie 
Bapiiimumt  ndnime  vero  Euehariiiiam  daignari. 
Typii  ex  Yeteri  TesiameMo  imhptit^  um  vM  in 
Sacramenlo  corporii  Dominid  illuilraiur  ^    popu- 


^  Fructus  pervenieDti^  ad jgtoriani  Bod.  1. 

d  Scandalo  se  fratribus  offerant  Lam.  Bod.  2.  NC.  1« 


Satubribue  pmepiiii  Veteres  cdiliones  ei  doo  li- 
bri  veieres  praferonl  conmlni  ialuiaribu$*  At  iininea 
alii  lil>ri  babenl  prmcepiii^  Posl  verbum  ialubribue 
nibil  Miud  ea  iHa  epistola  Oxaiat  ineedioe  saneti  Ar" 
nulplii^  OieorHm  qliaB  desuni  loeoadjeetasuntcon^ 
se<|oenler  duo  fragmenia  aliilruni  episiolarum,  unum 
iiimiiMitn  ex  Episiola  liiv«  ad  Epitteium  4  et  aliud  en 
Eptsiol»  L»h  ud  Sieuhanum  usqne  ad  finem. 

V.  —  Ingredimur.  Riaaltius  posoil  fradimur,  ex  Ii-< 
bro  niittirHm  Yeroneiisi,  eum  quo  oonsentlt  ettain 
Fuxoii^i^.  YclUs  Remigianiis  liabet  gradiiur»  Yeram 
leciiuifem  quam  nos  revocavimOs   exhibent  oiunia 


submlsso  dicendi  genere.  Gontra  Goulartius  pulftt 
Gyprianiun  islic  venemeiitem  fuisse. 

L  —  Ad  CeBdiiHm.  Quamvis  idquod  diclurus  ram 
videri  possil  aiiquibus  exi^Ui  momentl,  dieam  lamcn; 
Posiedilum  librom  Lacianlii  de  Uoriibu$  PereecuiorUih 
fuerequi  dispulSrent  ^^*  anGxciliinomenscribeifduifi 
essot  eum  dipbtiioifgo  vel  siiie  diphtboiigo.  ^go  vero 
aio  plnrimos  veleres  operuin  saiieti  Gypriani  eodiccjii 
et  in  bis  etiam  Seguierianuin  omniuro  iiostroruin 
vetustissimum ,  plures  Inseriptiones  antiqnas ,  cl 
niimmos  veleres  liabere  diphtliongum.  Novic  tanion 
liu|n$  dispulaiionls  |  rossidio  fretus  vir  elirissimus. 


nlia  Ycfier.i  exeniplaria  •  septem  Anglicana ,  et  onines  D  qui  niiper  noya  cdilione  doftavit  liuiic  librUm  Lac- 


ediiiohes  R  gAliiaiia  antiqulor^.  Recie  iiaque  feclt 
Rcinharlua  roiimfns  leeiioiiem  veterum  editionuin« 
Anali  inaliieruiit  gradimut. 

Lueraiieumue  fr^ree*  Isla  non  reperi  ni^  in  tribus 
codieibna  antiqols^  Alii «  id  est  qnatuordeeim  nosirf 
et  seplem  Anglieani  ^  ila  ferme  liabenl ,  graii$iimutii 
e$t  nobi$.  Biare  eo$  ad  ealutem  pariier  no$tro  $ermone 
formavimu$,  Difficile  est  inier  ista  constitoere  quid 
scrlpserilGypTianus.  Ego,  sl  licel  conjeetiifam  fa- 
cere,  exislimarem  legendum  esseut  in  aniiqnis  libris 
et  editionilrils  :  Qiiea  st  obtemperavetinti  graiissinmnt 
e$t  nobi$,  8tunle$  eo$  ad  $alutem  pariier  dignaiione  no* 
$iri  $ermoni$  formaviihus, 

Chri$io  Domino.  Hanc  lectionem  pr»ferunt  seplem 
vetera  exemplaria.  Alla  oeto  et  qiiaiuor  Anglicana 
halNfnt  Chri$ti  Domini  ei  Dei  noitri  preeeepia  $ervanie$ 
ptaeeamu$. 

Epist.  Lxm.  —  Sanelos  Aogosiinos  cilal 
bane  epislolam  et  ex  ea  magnom  fraginentom  afferi 
lib.  IV  de  Doeirina  diri$tiana,  cap.  %i.  Ao  aicol 
dixeral  Gypriani  fipisiolamad  Donutum  ornatam  easn 
spumeo  vcrbonun  ambitu,  sic  iaum  ait  scriptaa  esao 


taniiii  hoc  illius  noinen  scripsit  absque  diphtiiongo « 
ea  de  causa  quod  ita  scriptum  videbat  in  fcieH  co- 
dice  ex  quo  liber  ille  emiNSUs  est  lii  publicum « 
non  animadvertens  plurimos  siepe  errores  contra 
orihogrSphiam  admissos  esse  a  veteribua  librariis  el 
in  antiquis  iiiscriptionibus  et  nummis.  Gontendit  au-» 
tem  vir  Opiimus,  Ot  id  quoqiie  dicam ,  librum  illum 
non  esse  Laclantii,  quia  nomen  ejus  non  linbetur 
in  veteri  libro,  omissum  vidclicet  a  librarlo  festiiianie 
qui ,  Ht  in  simili  eausa  dixlt  Sirmondiis  vlr  istarum 
rerum  peritissimus,  cuni  omnia  scriptoris  istluH 
nomina  breviiatis  siudio  deseribere  nollet ,  pro  ul- 
limo ,  quod  proprium  erat ,  id  poiius  imperiie  delegii 
quod  primo  loeo  occurrebat.  Gum  hano  viri  cele- 
Derrimi  observationem ,  qua  eao  usus  eram  ,*  non 
ittveniret  novns  ille  editor  in  Sidonio  Sirmondi ,  ine 
in  sospieionem  mal;e  fldel  trahere  voloii,  lamqoam 
si  falso  0809  essem  auctoritate  Sirmondi  oi  id  pro- 
barem  quod  suseeperam  probandum  4  iion  facturus 
liaud  dobie  si  leglsset  brevem  istios  prxfaiionem  de 
nominibos  propriis  medise  aetatis  ediiam  in  ini(i« 
ooiarum  ad  Sinoniom.  YeUoin  aotom  oi  vir  dodissi* 


Digitized  by 


Google 


^73  EPlSTOLil  LXin.  574 

iumqui  ckriiiknum  fir  aqum  tyiubolum  inUilip  de^  A  specla,  ad  raUicem  aique  ongiBcm  (radiikmift  Domi* 

nic^  revertatur.  Necnos  pnCeSi  fratercbarissime,  no- 
stra  et  liumana  coAScribere  aut  ultroaea  volwitate 
hoG  uoNs  audacter  assumerOf  cum  medioeritatem 
nostram  semper  bDmill  et  vereeunda  moderatione 
teneamus.  Sed  quando  aliquid  Dco  inspiraiite  et 
roandanto  prsaeipilur,  ftecesse  est  Domiiio  serfiis 
fidelis  obtemperet,  eieusatus  apud  omnes  quod  niUil 
sibi  arroganter  assumatt  qui  ofieDsam  Domioi  limero 
compellitiir»  ttisi  faciai  quod  jubetur. 

II.  Admonitos  aaiem  nos  scias  ^  ut  in  caliee  of- 
ferendo  Dominica  traditio  senreiur,  neque  alhid  ftat 
a  nobis  quam  qnod  pro  nobis  Dominus  prior  fecerir^ 
ut  calix  qui  in  commemorationem  cjus  offerlor, 
mixtus  vino  offeratur.  Nam  cum  dicat  Chrblus,  E^ 


eiaraiur. 

I.  Gjpriaims  CseetUe  fratri  salutem.  Quamquam 
sciam,  ^er  charlssime,  eplscopos  pIurimos,ecclesiis 
Dominic^  ln  teio  mnndo  dlvhia  dignatione  praeposl« 
(os,  evaBgellCft  veritaiis  ae  Doniinic»  traditionis  te* 
nere  ratioDem,  nec  ab  eo  qnod  Christus  magister  et 
prscepit  ei  gessit  humana  ei  novella  instltntione  • 
decedere;  taiaen,  qttoniam  quidam,  vetignoranter  rel 
slnpliciier,  ln  callee  Dominico  sanetiOcaDdo  et  plebi 
miaistrando  non  hoc  faelunt  quod  lesus  Ghrfstns 
Dominis  et  Deos  noster,  saeriflcii  hof us  tuctor  et 
dodor  fedt  et  docUit,  rellgiosum  pariter  ac  necessa- 
riom  dmti  hu  ^  ad  tos  litteras  facere;  nt,  si  quis  io 
isto  erroro   adhuc  le&eiar  « ,  terHatis  lace  per- 


LECTiONBS  YARIAINTES. 


*Hamafiaai  et  oevellam  ifisUMitienem  Bod.  S,  4. 
i>DaiidebocIam.i\rC.l,  Bod,U%Z,i. 


B 


«Tenebfalurirc.f.  For. 
d  Yos  sciatis  AuguM* 


STEPH.  BALUZn  NOT^. 


mus  et  optimus  Christophorus  Mattbxus  Pfafflus  non 
scripsisset  in  prsefatione  ad  editioncm  EpiiomesLao- 
tantii,  nullum  anti^uum  eodlcem  operum  Laciantii 
habere  nomen  Lucii  Csecilii.  Nam  ego  diu  ante  quam 
ista  editio  Epilomes  prodiret  monueram  exstare  helc 
Lutetiae  in  biblioibeca  regia  duos  antiquissimos  co- 
dices,  in  quoram  uno  voeaiur  Lucius  Cxciiias ,  in 
alio  Lucius  Caelius.  Quod  eodem  redit. 

Cmcilio  fruiri,  Episcopo,  ut  reor,  BiUensi  in  pro- 
vincia  proconsulari.  Quippe  Cxcilius  a  Bilia  inter- 
fuisse  reperilur  concilio  Carthagineiisi  subCypriano. 
Alius  est  Cxcilius  presbyter  qui  Cyprianum  ad  p 
agnitionem  verse  divinitaiis  a  sseculari  errore  cor-  ^ 
rexit.  Illum  enim  e  vlvis  excessisse  ante  Cyprianum , 
cui  coiijugem  ac  liberos  suos  de  sxculo  cxcedens 
commendavit,  planum  est  ex  libro'quem  Poniins 
diacoiius  scrlpsit  de  Vita  Cypriani.  Hanc  hisioriain 
in  contrarium  converlit  Baronius  aiens,  Ponlii  tesii- 
monlo  maleusus,  Cyprianum,  cum  Chrisii  religionem 
amplexusesset,  cbarissimam  conjugem  ei  dulcissimos 
liberos  coinmendassc  Cxcilio  presbytero.  Idem  Ha- 
roniiis  existimavit  bunc  presbyterum  fuissc  aliquando 
magistrum  Diadumeni  linperaloris.  Verum  haiic  illius 
opinionetn  non  posse  esse  veram  ostendit  vir  doc* 
tissimus  Pearsonius  in  aunalibus  Cypn.micis. 

Hasad  vos.  Mclius»  ut  opiiior,  in  libro  Beccensi, 
de  hoc  ad  le.  Nondiiin  videram  hunc  libruin  cum  ista 
epistola  excudebatur. 

Nostra  et  liumana.  Hauc  lectionem  pnrferl  codex 
Seguierianus.  Camotensis  et  ediiio  Morellii ,  nottra 
et  hnmana  metUe.  Fuxensis,  hae  humana  mente^ 
oiiiissis  ilDs  nostra  et,  qiix  ctinm  desunl  in  Corbeiensi  D 
ct  in  Turonensi.  Bccccnsis ,  nostra  et  humana  coin 
scientia.  fiodleiani  duo,  humanaet  nuvellam  institu* 
tionem,  Vide  observaiioncs  Rigaltii. 

Tcnelnr.  Non  ndnotnssem  varias  hujus  loci  Icc- 
tiones  qoK  reperiunlur  in  vetustis  exeiuplaribus , 
nisi  Hignltius  monuisset  legisse  he  in  (|iiibusdnm 
libris  vcteribus  tenebratur,  eamque  leclioneni  pra;- 
luli$8ct  vulgats.  Invenit  aniem  illam  in  uiargine  eJi- 
tiotiis  Maniitiansd,  ubi  quidam  studiosus  ndiiotavll 
VnHas  lecliones  ex  codicibus  Ikiliae,  etrnonuit  lene* 
brainr  scriptum  esse  in  Vatieanis  duobus.  Al  ego, 
qul  lot  velera  cxcmpliria  contuli  cum  operibus  Cy- 
priani ,  tn  duobus  tantum  inveni  tenebratur,  Omiiia 
alia  liabent  tenetur,  teneretuf,  lenebatur,  aut  teneanlur, 
Ceieium  arbilior  netiiini  placere  posse  opinioncin 
Higaiiii.  Cicero  in  Oratioiie  de  Consulaiu  suo  dixii : 
Nescio  quis  me  tenet  error,  Et  in  Oratione  pro  Mar- 


eello:  Ef»i  aiiqua  cuipa  tenear  erroris  humani.  Ovidius 
lib.  ni.  Melamorphoseon , 

Tantus  teoet  error  amantem. 
Virgilius  iib.  x.  iEneidos  dixii  teneri  malo  errore. 

Qnando  aHquid.  Fraffmentum  istud  refert  Pasclia- 
lis  II  Papa  in  fipistola  ad  Pontium  abbatem  Clu- 
iiiacensem,  quae  edila  est  in  tomis  Concilioriim. 

Inspjrante.  lia  anliqux  editiones.  Vocem  aspirante, 
quam  Rigallius  substiluit,  non  alibi  reperi.  Angii, 
taiiieiieisi  viderenl  in  codicibus  suis  anliquis  scri- 
ptum  essc  inspirante^  relinucrunt  editionem  Rijjal- 
tii.  Reinhartus  rcjecit.  Exsut  inepislola  papse  Pas- 
chalis. 

*y  II.  — Commemorationem.  lu  veteres  editionesMa- 
nutiana  antiquiores,  sex  libri  nostri  veieres,etquinque 
Aiiglicani,  tum  eliam  Rhabanusi  lib.  1  de  Instituiione 
Clericorum,  cap,  31,  ubi  refert  hune  Cypriani  locuni. 
Recte.  utopinor.  Nam  in  capite  xxu  Evangelii  secun- 
dum  Matthmum  et  tn  capite  xi  prioris  Epistolae  beati 
Pauli  ad  Corinthios  Christus,  cum  mstitueret  sacra- 
mentum  Eudiaristix,  dixisse  fertur  discipulis  suis  : 
Iloc  facite  in  meam  commemorationem,  Dissimulanduni 
lanien  non  est  lectionem  Manutii,  id  est  commemora- 
tionet  inveniri  in  octo  libris  veteribus.  Pamelius  et 
Reinhartus  posuerunt  commemorationem  ^  Higaltius 
commemorattone.  Et  tamen  idem  Higaltius  in  calco 
istius  epistolsR,  ubi  isia  repetuntur.  bis  scripsit  com^ 
memorationem.  Aiigeli  retinuerunt  leciionem  Rigallii. 

Mixtus  vino  offeraiur.  Concilium  Carthaginense  111, 
canone  24  :  l/l  m  sacramento  corporis  el  sanguinis  Do-» 
mini  nihil  amplius  offeratur  quam  Dominus  tradidii^ 
hoc  est  panis  et  vinum  aqute  mixtum,  Vinum  auteni 
poni  del>et  in  majori  quantilate  quam  aona,  ut  scribit 
etiani  Ricbardus  archiepiscopus  Armaclianus,  lib.  ix, 
cap.  9,  deQuoislionibus  Armenorum.  Quare  cum  contra 
iieret  olim  in  regito  Succiae,  lionorius  Papa  III,  scri- 
l>ens  dd  arcliiepiscopum  Upsalenseniy  vetuit  ne  dein* 
ceps  flerei,  inquieus  id  perniciosum.valde  essc.  Ejus 
ea  de  re  constiiutio  exstai  in  iibris  Decretalium  et  in 
quinta  compilatione.  Vide  EmmanuelisGonzales  com- 
mentarium  iii  titulum  Decreiaiium  de  Celebratione 
Missarum.  Singularis  est  constitutio  synodalis  Didaci 
Escoiani  episcopi  Majoricensis  edita  anno  1059,  his 
verbLH :  Cum  sacrosanctum  ailaris  sacrificium,  in  quo 
fons  omnis  sanciitatis  el  niioris  retinetwTf  minus  decen" 
ter  peragatur  dum  vinum  rubrum  consecratur^  cum  tio 
mundities  aitaris  vix  conservari  possit,  iaeo  liorlannur 
omnes  htijus  diocesis  presbyleros  ut  posthae  vino  albb  in 
eeUbiatione  miisarum  utaniur. 


Digitized  by 


Google 


575  *'        DIVICYPWANI    !  ^      576 

tum  vUi$  vera{Joa.  xt,  !)»  Sftnguis  Christi  non  aqua  A  Et  MetekUedeh,  rex  SaUin,  fitotulU  panem  et  vbmm 


esl  uiique ,  sed  Tinum.  Nec  poiest  videri  sanguis 
ejus,  quo  redempti  et  viviflcati  sumus,  esse  in  calico 
qiiando  vinum  desit  calici,  quo  Ghristi  sanguis  os« 
lcndilur ,  qui  Scripturarum  omnium  sacramento  ac 
lestimonio  pro^dicetur  *. 

m.  Invenimus  enim  et  in  Genesi  drca  sacramen- 
lum  in  Noe  boc  idem  praecocurrisse  et  tlguram  Domi* 
nicx  passionis  illic  cxtitisse  quod  vinum  bibit,  quod 
inebrialus  est  (Gen.  ix,21),  quod  in  domo  sua  nuda- 
lus  cst,  quod  fuit  recubans  nudis  et  palentibus  femo- 
ribus,  quod  nuditas  illa  patris  a  niedio  filio  denoiata 
est  ei  foras  nuntiata,  aduobus  vero,  majure  et  minore» 
contecta,  et  cxtera  quae  necesse  non  est  exequi,  cum 
satissit  hocsolum  ^^'coroplecii,  quodNoe,  typum  futu- 


(G^.  XIV,  i8).  Fuit  autem  sacerdos  Dei  summi, 
et  benedixit  Abraham.  Quod  aulem  Melchisedech 
typum  Chrisli  portarel,  dedarat  in  Psalmis  Spiritus 
sanctus  cx  persona  Patris  ad  Filium  dicens  :  Ante 
luciferum  genui  le.  Tu  e$  tacerdot  m  wternwn  leciin- 
dum  ordinem  Meleiueedech  {Ptal.  cix,4,  5).  Qui 
ordo  utique  liic  est  de  sacrificio  illo  veniens  et 
inde  descendens,  quod  Nelcliisedech  sacerdos  Dei 
summi  fuit,  quod  panem  et  vinum  obtuiit,  quod 
Abraham  benedixit.  Nam  quis  magis  sacerdos  Dei 
summi  quam  Dominus  noster  Jesus  Christus ,  qui 
sacrificium  Deo  Patri  obtulil,  et  obtulil  hoc  idem 
quod  Melchisedech  obtulerat,  id  est  panero  et  vinum, 
suum  scilicet  corpus  et  sangnlnem?  Et  circa  Abra- 


roveritatis  osiendens,  nonaquamsed  vinum  biberit,  B  ham  benedictio  illa  pnecedens  ad  nostrum  populiim 
et  sic  imaginem  Dominicx  passionis  expresserit.  pertinebat.  Nam,  si  Abraham  Deo  credidit   et  de- 

IV.  liem  in  sacerdote  Melchisedecb  sacrificii  Do-  putatum  est  ^  ei  ad  justitiam  {Gen.  xv,  6.),  uiique 
minici  ^  sacramentum  praefiguratum  videmus ,  se-  quisquis  Deo  credit  et  fide  vivit,  justus  invenitur,  et 
cundum  quod  Scriptur&  diviua  testatur  et  dicit :     jam  pridem  in  Abraham  fideli  benedictus  et  justifi- 


LECTIONfiS  VARIANTES. 


A  Testimonio  effusus  praedicaUr  Oxott. 
b  Sacramenti    Dominlci     mysverium 


praefiguraium 

STEPH.  BALDZII  NOTiE. 


Aug. 
«  RepoUtum  NC.  i,  3.  Blm. 


'    Sanquit  Chritti  non  ett  aqua.  Non  legerat  haud  dubie 

Iiunc  Cypriani  locum  Innocentius  PapaVIlI,  cum  Nor- 

vegis  permisit  ut  sacrilicium  miss»  celebrarent  sine 

viuo.  Quod  illum  eis  concessisse  lesiatur  Rapbael 

Voleicrranus,  lib.  vii,  pag.  159- iVorpe^Jd?  Innocen- 

iii  \Ill  poni.  concetiione  permittum  tine  vino  caticem 

tacrificare,  quod  ob  immenta  frigora  vinum  in  eare-Q 

cioneiniporlatum  acetcat.  Cuiut  rei  graiia  legatio  mitta. 

fii  vetusto  missali  ms.  ccclcsi»  saucii  Martini  Tu- 

ronensis  legi  scquentia  :  Si  per  negligentiam  evenerit 

ut  perlecto  canone  et  peracta  contecralione  nec  vinum 

nec   aqua  reperiatur  in  calice,  ttatim  debet  infundi 

utrumque,  el  tacerdot  iterabit  contecrationem  ab  illo 

loco  canonit^  tcHicel ,    Simili  modo  postea  quam  cce- 

naiuni  est,  »  vtque  ad  finem,  ita  tamen  ut  iltat  duat 

erucet  omittat  quat  tingulariter  feceril  tuper  panem. 

Quodti  de  simplici  vino  vel  de  aqua  tine  vino  fiat  con- 

tecraiio,  vinum  reputatur  pro  tacramento,  ted  aqua 

non  reputatur.  Et  ideo  itta  negligentia  de  aqua  major 

ett  et  majori  pctnitentia  emendanda.  Armeni,  ut  tradit 

Guido  de  Perpiniano,  aiebant  aquam  non  esse  mi- 

scciidain  vino  in  sacramento  aiiaris,  et  si  aqua  pona- 

tur,  dicebant  nullum  sacrainentum  esse.  Hunc  eorum 

errorem  confutavit  Eugenius  Papa  IV,  apud  Odoricum 

RaynalJuin  an.  1439,  §  15.  Eliam  lacte  pro  vino 

iisos  esse  qnosdain   antiqtiitiis  in  sacrificio  missae  ,.  ifpmmut  ei  non  pcentim 

osienilil  Joannes  Baptisu  Casalius  in  opere  de  Vete^  ^  ?.*!L^.^?rJ^*y'!?  *"!*?"«1' 

rtbut  tacrit  Chrittianornm  Ritibut ,  c  il,  nbi  tractai 

de  calicis  nsu.  Yide  eilim  Epistolam  Joannis  S.  R.  E. 

diaconi  ad  Senarinm  c:ip.  12,  in  tomo  i  Miisei  Iialici 

Blabilionii,  pag.  75,  ot  notas  Cotclerii  in  libruin  viii 

Comtituiiomim  Apostolicarum,  c.  8. 

Vivificiui.  Unus  cotlcx  regiiis  ei  Rliabaiii  cditiones 
liabent  juttificati.  At  duocodiccs  manuscripti  biblio- 
thccn:  regix  el  Co1berlin.*e,  in  quibus  liabenlur  libri 
Rhabani  de  Inttitutione  Clericorum,  praeferunl  vivifi- 
cati.  Et  hsDC  est  vera  leciio. 

III. — Recubant.  lia  vetereseditiontfi  et  plerique  libri 
vetcres  et  editio  Reinliarii.  Pamelius  scripsii  recwn^ 
bent,  auctoriiale  sunipta,  ut  opinor,  ei  Rbabano. 
Uuippe  nullum  veterein  librum  landat  ex  quo  acce- 
prit  lianc  leciionem.  Rigaltius  illam  Invenit  in  Cor- 
Dciensi.  Sane  lectio  Pamelii,  sumpu  videlicet,  ut 
dixi,  ex  RUabano,  habetur  in  codice  4064  bii)itothe< 


cx  regiae  et  in  codice  584  ColbeHin»,  in  qnibiig 
exstat  hic  Rhabani  liber.Aicodex.4065,  ejusdem  bi- 
bliothecae  rcgiae  et  duo  Colbertini  sane  vetustissimi 
et  optimi,  in  qulbus  idem  liber  exstat,  prseferunt  re- 
cubant. 

Denotata.  Ita  veteres  editiones  et  plerique  libri  ve- 
lcres.  In  uno  regio,  in  uno  item  Anglicano,  in  Gra- 
tianopolitano,  in  Fuxensi,  in  duobus  a  Pamelio  laii- 
dalis,  el  apud  sanctum  Augustiiium  legitur  denudala, 
in  capiie  nono  Geneseos  et  apud  Rliabanum  nudata, 
id  est  paiefacta,  reveiaU.  In  vetustis  Umen  Rbahani 
codicibtis  scripium  est  notata.  Hieronymus  in  Dia- 
logo  adversus  Luciferiaiios  :  Nudatum  patrem  irritit 
major  filiut  et  minor  texit.  Terlnllianus  in  libro  dc 
Cnllu  Feminarum  :  Bonumnonamat  tenebrat^  gaudet 
videri,  etin  iptat  denotationet  exultat,  id  est  ostensio- 
nes,  ut  recte  iiiierpretatur  Pamelins.  Cassianus,  Col- 
lat.  12,  C.9 :  Si  qua  forte  inverecundiut  fuerint  denudata, 
^^*  id  est  deiioiata.  Itaque  istic  voces  denotatas  ei 
denudatm  habent  eamdem  significationem.  Alio  seiisu 
apud  Tertullianum  lib.  i,  ad  Naiionet  cap.  10,  ubi 
vide  noias  Gotbofredi. 

IV. — Genui  le.  Postea  sequiturin  anliquis  editio- 
nibus  et  in  quinque  aniiqiiis  codicibus  :  Juravit 
Dominut  et  non  pcsnitebit  eum.  Verum  ea  desunl  in 
eiiam  in  Veionensi  ct  in 
Seguieriano  ei  apud  Rbabanum.  Habeutnr  tamen  iii 
Psalino  cix,  ci  qiio  lociis  isle  sumplus  est  et  in  libro 

£^11110  Tettimoniorum  cap.  17.  Maniititis  expuiixit, 
[orelliiis  reposnit,  Pameiius  rejecit.  Paineiiaiiani 
edilionetn  secuta;  sunt  posteriores.  Certe  absquc  illo 
additaineiilo,  qnod  superfiuum  videlur  recte  consial 
seiisus.  Epistola  ad  Demeiriadem  edita  iiiler  opera 
Hieronyini,  qiiam  quidain  viri  docti  putant  esse  Pela- 
gii  :  Melchitedech  tacerdot  Dei  legitur,  cujut  meritum 
ex  hoc  facile  intelligi  potett  quod  muUo  potl  fulurum 
Domini  Sncramenlum  ante  tignaverit  ac  tncrificio  panit 
et  vini  mysterium  corporit  et  tanguinit  exprettit  et  ta» 
cerdotii  tui  lypo  Chrttti  Sacramentum  ^gtaravii.  CiUt 
antem  bunc  Cyprlani  locuiu  Alcuinus  iii  Epistola  ad 
Karolum  M.  ediu  in  libro  primo  miscellaneorum  no- 
sirorum.  De  leinporali  purro  sacerdotio  Cliristi  vidc 
Uatth^eum  Bossum,  lib.  i,  Epist.  77,  ad  Polycletum. 


Digitized  by 


Google 


Vn  EPISTOLA  LXin.  378 

catus  oslenditur,  sicut  bealus  aposlolus  Paulus  pro-  AQtd  e$t  tittipteiif  dedinet  ad  me.  Et  egentibui  teniu 
bat  dicens :  CretUdit  Abraham  Deo,  el  deputatum  *  e$t 


01  ad  justiUam  (Gal.  iu ,  6,  7).  Cognoscitis  ergo 
quia  qui  ex  Ude  sunt,  hi  snnt  filii  Abrahae.  Provi* 
dens  aiitem  Scriptura  qnia  ex  fide  justificat  gentes 
Deus,  pracnuutiavit  Abrah»  quia  benedicentur  in  illo 
omnes  gentes  (Gen.  xu,  3  ).  Igilur  qui  ex  fide  sunt 
beuedicti  sunt  cum  fideli  Abrabam.  Unde  in  Evan- 
gelio  invenimus  de  lapidibus  excitari,  id  est  de 
gentibus  colligi  filios  Abrahae  (Matth.  ui,  9).  Et  cum 
Zachaeum  laudaret  Dominiis,  respondit  ei  dixii : 
Salus  hodie  domm  huic  faela  eet^  quia  et  hic  filius 
ett  AbrahtB  (Luc,  xix,  9).  Ut  ergo  in  Genesi  per 
Melchisedech  sacerdotem  benedictio  circa  Abrabam 
posset  rite  celebrari,  pnecedit  ante  imago  sacrlficii 


dixit :  Venite^  edite  de  tiieii  panibuSt  et  bibile  vinum 
quod  miscui  vobi$  (Prov.  ix,  1-5).  Vinum  mixium 
declarat,  id  est  calicem  Domini  aqua  et  vino  mixtum 
prophetica  voce  prxnuntiat,  ut  appareat  iii  passioiie 
Dominlca  id  esse  gestum  quod  fuerataute  prxdlctum. 
Yl.  lii  beuedictione  quoque  Jud;£  hoc  iJem  signi- 
ficalifr,  ubi  et  illic  Gliristi  ilgura  exprimilur,  quod 
a  fralribus  suis  laudari  ct  adorari  haberet,  quod 
iniinicorum  dorsa  cedenlium  atque  fugientium  mani- 
bus,  quibus  crucem  pertulit  et  mortem  vicit,  com- 
pressurus  fiiisset,  quodque  ipse  sit  leo  de  tribu 
Juda,  et  recubet  dormiens  «  in  passione,  et  sur* 
gat,  ct  sit  ipse  spes  gentium.  Quibus  Scriplura  di- 
vina  adjungit  et  dicit :  Laifabit  in  vmo  stolam  suam 


Christi,  ^  in  pane  et  vino  scilicet  coiistituta;  quam  B  et  in  sanguine  utas  amictum  suum  (Gen.  xux,  11). 


rem  perficiens  et  adimplens  Dominus  panem  et  ca- 
licem  mixtum  vino  obtulit,  e(  qui  est  pleniiudo 
veritatis  veritatem  praefigurats  imagiuis  adimplevit. 
Y.  Sed  et  per  Salomonem  Spiritus  sanctus  typum 
Domiuici  sacrificii  ^  anie  praemonstrans  ^  immo- 
latae  hostiae  et  panis  et  vini  sed  et  altaris  et  Apo- 
stolorum  faciens  meiitionem,  Sapieniia,  inquit,  asdi- 
ficavit  sibi  domum^  et  subdidit  columnas  septem.  MaC" 
tavit  suas  hostia^^  miscwt  in  cralera  rnnum  suum^  et 
paravit  mensam  suam.  Et  misil  servo$  SKOf,  coit- 
vocans  cum  exceisa  prcsdicatione  ad  crateram  dieens : 


Quando  autem  sanguis  uvae  dicilur,  quid  aliud  quam 
vinum  calicis  Dominici  sanguinis  ostenditur? 

YIl.  Necnon  et  apud  Esaiam  hoc  idem  Spiritus 
sanctus  de  Domini  passione  tesutur  dicens :  Quare 
rubicunda  ^'*  sunt  vesiimentatua^  etindumentatuavelut 
a  calcatione  toreularis  pleni  et  percalcati  (Isa. 
Lxiu,  2)  ?  Numquid  rubicunda  vestimenta  aqua  potest 
facere,  aut  in  torculart  aqua  est  quse  pedibus  cal- 
caiur  vei  praelo  exprimitur?  Yini  utique  mentio ' 
ideo  ponitur  ut  Domini  sanguis  intelligntur  b  ,  et 
quod  in  caiice  Dominico  postea  maiiifestatum  est 


^  BepuUtom  NC.  U  2.  Ebor. 

)>SacrificU  in  pane  Bod,  1, 2, 3.  NC.  i,  2.  Lin.  Ebor, 

^  Sacraroenli  Lam.  Bod.  2.  Ebor,  NC.  1. 

d  Praemoustral  Oxon. 


LECTIONES  YARIANTES. 
C 


«  Recubans  et  dormiens  in  passione  et  surgens  im. 

t  Viuum  iuque  mixtum  Ebor.  NC.  2. 

«  Viao  ialelllgatur  Lom.  Bod.  1, 2, 5, 4.  Ebor.  NC  1. 


Providene  auiem.  Antiquae  editiones  et  quinque  librl 
vctercs  liabent  priBviden$.  Uiraque  lecti  obona  est. 

BenedicH  sunt.  Yeteres  ediiiones  et  quidnm  libri 
vcieres  prsererunt  benedicentur.  Yerum  leciionem 
viilgaum,  quae  nostra  etiam  est,  confirroant  editioiies 
Manuiii,  Morellii,  ei  Panielii,  lum  etiain  tredecim  ve- 
tera  exemplaria. 

Plenitudo  veritatis.  Ita  nos  restituimus  ex  fide 
triuin  veterum  exemplariiim,  in  qiiibus  sic  scriptum 
est,  plenitudo  veritalit  veritalem  prtefignratfB  inmginit 
adimplevil.  Cyprianiis,  Epist.  74,  p.  174  :  Contuetudo 
tine  veritale  vetuttat  errorit  ett.  Propter  quod^  reticto 
errore,  tequamur  veritatem,  ei  pniilo  posl,  qnam  veri" 
tnlem  nobit  Chrittus  ottendent  in  Evangelio  tuo  dixit  : 


STEPIL  BALUZU  NOTjE. 

Y.  —  Preemonttrant  immotatce.  Yetus  codex  Remi- 
gianus,  prasnuntiant  immolare  Cliri$tu$. 

Subdidit.  Ne  quid  dissimulem,  facile  muiassem 
hanc  lectionem,  enmque  pnrtiilissem  qnam  ropcri  iii 
codice  sancli  Eligii  Altrebatensis,  in  quo  legitur  ex- 
eidit.  Qiio  etiam  modo  scripium  est  in  capile  nono 
Proverbioriim.  Nani  vox  tubdidit  non  significai  id^ 
quod  dicere  voluit  Salomon.  Yerum  non  suin  ausu 
nuiinre  contra  tot  veteriim  libroruin  ct  ediiioiuin) 
aiiciorilatem,  praeserliui  cum  videam  scriptiim  $ubdi' 
dit  in  libro  ni  Te$timoniomm,  el  quin  Piosper,  sivc 
qnis  alius,  in  libro  ii  de  Promitsionibut  et  PraedictiO' 
nibut  Dei,  c.  2,  ila  etinm  legil.  Snnclii»  Augiisiiiius, 
lib.  VII  de  Civitate  Dei,  cap.  20,  lcgit  tufrMt,  cl  iii 


Ego  tum  t«n7flf.  CiUlurliic  b»ciisapud  Grntianum,  D  camie  ii  Eoistol.-e  ad  Gnlalas  «uftifimi/.  Qui>l  si  istic 

^.c.   Q   n.  ir..c..i.  r_..„.*.j  ..1  w. ^..«  ...;c.^       ^^Fj  Cyprianum  poneretur  snbtcidit  protubdidit?  Vide 

notas  Flamiiiii  Nobilii  ad  caputix  Pioverbioruni. 


disl.  S,  ex  Epislola  Grcgorii  ad  AYimundum  episco- 
puni  Aver»nnum,  llemqiie  alius  ox  Epistola  ad  Pom- 
poiiini.  Viilc  iiotas  nosiras  ad  Gralianum,  png.  445. 
Ri^deo  nunc  iir  viain.  Tertullinuiis  in  libro  de  Virgi- 
iiilms  velandis  :  Dominut  noster  Chrittut  veritalem  te 
fion  contuetudinem  nominavit.  Gonllrmat  banc  cme^- 
dntioiiciu  nostram  codex  Fuxensis,  in  quo  ita  scri- 
piiini  esl,  qni  ett  plemtudo  veritatit  prafiguratam  ima- 
ginem  adhnptevit,  ubi  excidit  vocabuliim  veritatemf 
f|Uod  alii  codices  liabent.  Yetustum  autem  e-^se  bunc 
crroreni  liinc  colligi  potest,  qiiod  cum  nonnuHi  qui 
describcbant  opera  sancti  Cypriani  legercni  proifigu' 
rai<e  imaginit,  vidercnt  porro  perioduin  non  esse  in- 
tegrani,  addideriint  vocem  rem,  ita  scribcntes,  veritatit 
proffiguratcB  imaginit  rein  adimptevit.  Sic  enini  scri- 
ptom  cst  iii  tribus  antiquis  CNemplnrilMis.  Yidentnr 
autcm  inoli  ad  lianc  voccin  addendain,  quia  pniilo 
aQtelcgitur,  quamrem  perficicns  et  advnplent  Dominut, 


Mactavit.  Qiiatiior  libri  veleres  liabciit  occidit, 
edilio  vulgaia  sacrai  Scriplurae  immolavit,  Yide  iterum 
Nobiliiim. 

Servoi  suos.  Iia  ctinm  lib.  u  Tcstimoniorum  cap.  2. 
In  lihro  Proverbioruiu  scriptum  est  ancillas  suas  in 
editione  viilgaia.  At  in  Grreco  lxx,  legilur  Mlin- 

*^»  Exceita.  Unuscodex  regi us  magfna,  vtiius  Reini-. 
gianiis  Sublimi.  Vcl  hiiic  liqucl  quanium  sibi  liceuli;c 
et  nuctorilatis  arrogaverintantiquilibrarii. 

\|.  —  Recubet.  Soleo,  ut  vides,  lector,ndnoiarc  frc- 
qucnter  lianc  veteruin  librariorum  audacinm,  qiiae 
niagna  fuit  etiam  in  lioc  loco.  Qiiidam  enim  libri 
veieres  bnbenl  recubet  dormiens,  alii  recubat  dormiens, 
aiii  recumbii,  recubuit^  recubans  dormiat^  recubans  el 
dormiens,  et  recubavit. 


Digitized  by 


Google 


St7d 


DIVI  CYPRWW 


m 


Propbeiia  ftBiHimfaniibus  praedfcereUir  ».   Torcukn  A  Scriptura  diccns  :  Hoc  auiem  didt  d$  SpirUu  qmn 


ris  quoque  calcaiio  et  pressura  taiatur,  quia,  quo- 
modo  ad  potandum  vinum  veoiri  non  polest  nisl 
lK)lro8  calceior  anle  et  prematur,  sic  nec  nos  san- 
guinem  Chrisil  possemus  bil>cre  ^,  nisi  Glirisius 
calcaltts  prius  fuisset  et  pressus,  et  calicem  prior  ^ 
biberet^  in  quo  ^  credentibus  propinaret. 

\UI.  QiioiiescuiTiqtte  autera  aqoa.sola  in  Scripturis 
sanclis  nominatur,  Baptisma  pradicatur,  ut  apud 
Esaiam  aignilicari  videmus  :  NolUe ,  inquit ,  priora 
meminisse  el  ttnliqua  nolile  reputare  :  ecce  ego  facio 
nova  quw  nunc  orientur^  el  cognoeceli»  « ,  el  faciam 
in  deserio  tfiam,  el  fiumina  in  Iocq  inaquoso  '  ad' 
aquare  genus  ineum  electum,  plebem  meam,  quam  ac- 
quimwi,  ut  virtules  meas  exporteret  (Jsa.   xliii,  i8-2i). 


accepmi  erant  qui  in  eum  creiebmnt.  Per  Baptiema 
enim  Spiritus  sanclus  accipitur»  et  sic  a  baptizatia 
et  Spiritum  sanctnm  consecutis  ad  bibendom  ca« 
licem  Domini  perveniiur.  Neininem  aoiem  moveal 
qiiod^  oum  de  Bapiismo  loquatur  Scriptura  divina«si^ 
lirc  itos  dicit  et  bibere,  quando  et  Dcrminuft  in  Evan- 
geliodicat:^M/t  esurienlesel  sitienles  justitiam  (MatUu 
yff  6);  quia  quud  avida  et  sitienii  cupiditalc  sos- 
cipitur,  plenius  et  uberius  bauritor.  Siout  et  alio 
loco  ad  Samariianam  mulierem  Dominus  loquitur 
dicens  i  :  Omnis  qui  biberit  ex  aqua  Uta  i  sitiet 
iterum  :  qui  auiem  biberit  es  aqua  quam  ego  dederOf 
non  sitiet  in  mernum  (2oan,  iv,  i5, 14).  Quo  ot  ipsum 
Bapiisma  salutaris  aqua^   signirieatur  ^,  quod  se- 


Pnenuntiavit  illic  per  propbeiam  Deos  quod  apud  B  i^^i  scilicet  sumitur,  nec  rursus  iioratur.  Goclerum 


Gentes  in  locis  qu»  Inaquosa  prius  fuissent,  flumiBa 
posimodum  redundarent  et  electum  genus  Dei,  id 
est  per  generaiioBem  fiaptlsmi  filios  Dei  facios ,  ad- 
aquarent.  Item,  denuo  prsecanitur  et  ante  praediciiur 
Judseos,  81  sitierliil  et  Gbristum  quxsierint,  apud 
nos  essc  potaturos ,  id  est  Baptismi  gratiam  con- 
seculuros  :  Si  sitierint,  inquit,  per  deserta  adducet 
iUos,  «  aquam  de  peira  producet  Ulis,  findetur  petra, 
etftuet  aqua,  et  bibet^ptebs  mea  {Isa.  xlviii,  21). 
Quod  in  Evaiigelio  adimpletnr  ,  quando  Gbristus, 
qui  est  petra,  finditur  ictu  lanceae  in  passione  :  qui 
et  admonens  quid  per  propbetam  sit  ante  praediclum 
clamat  et  dicit :  Si  quis  silU ,  veniat  et  bibat.  Qui 
credit   in  me,    skut  Scriptura  dicU  ^  flumina    de 


calix  Doinini  in  Ecclesia  semper  et  siiitur  et  bibitur. 
IX.  Nec  argumenlis  piurimis  opus  est,  frater  cba- 
rjssime,  ut  probemus  appellatione  aqu»  Baptisma 
aignifieatum  scinper  esse  et  sic  nos  intelligefe  de- 
bere  ^  quando  Dominus  adveniens  Baptismi  el 
Galieis  manifestaverit  verilaiemi  qui  aquam  illam 
fidelem»  aquam  viis  seternse,  prxceperit  credeiiti- 
bus  in  Bapii&mo  dari,  calicem  vero  docuerit  exem^ 
plo  magisterii  sui  vini  et  aquoe  oonjunciione  misceri. 
Galiceinelenim  subdie  passionis  accipiens,  benedixit 
et  dedit  discipulis  suis  dicens  :  Bibite  ex  hoc  omnes. 
Bicest  enim  sanguis  uovi  teslamenti ,  qm  pro  muUis 
effundelur  in  remissionem  peccalorum.  Dico  vobis^ 
non  bibam  amodo  ex  isia  crealura  vitis  usquc  in  dicm 


venlreejUsfluentaqumviv(e(Joan.yn,yj'd9),M(inc,C^^^^^  ^  vobiseum  bibam  novum  vinum  in  regno 
ut  rnagis  posset  esse  manirestum  quia  non  de  caiice  Patris  mei  (Matth.  xxxvi,  28,29).  Qua  in  partc  in- 
sed  de  Baptismo  iilic   loquitur  Domimis,  addidii     vonimus  oalicem  mixtum  fuisse  quem  Dominus  ob 

LECTIONES  YAKIANTES. 


s  lUis  aquam  ^0(/.  1,2.  Ebor,  Lin.  NC^  1. 

ii  Bibetis,  plebs  Bod.  I . 

i  Sicnt  scriptam  esl  lom. 

]  Loquilur  et  dir.it  lom. 

^  Significatum  Bod.  3. 

1  Debemus  NC.  2. 


•  Pr*dlcator  Ibi.  Bod.  1,  2.  Ebor.  HC.  1.  Praedice- 
lur  NC,  2. 
>>  Poasumus  Bod.  1.  Ebibere  Lm.  NC.  i. 
c  Prius  NC.  2. 
(I  loquem  Bod.2. 

«  Cognosceiis  veriuiem  Iflm.  Bod.Ebor.NC.  1. 
I  Loca  inaqoosa  Lam.  Ebor.  NC.  1. 

STEPH.  BALUZn  NOTiB. 

Ylil. — Prwcaniiur.  Bona  est  haud  dubielectio  earum  legitur  :  Beaii  qui  esuriunt  justitiam ;  nbi  editio  Angll- 
ediiionum  qn^  lial)et  prwcimtur.  Mibi  tamen  visiim  cana  monet  scriptum  esse  in  ocio  codicibusanliquis  : 
cst  repohendam  cssc  leciionem  velerum  editioniim  Beati  ^surienies  et  sitientes.  Admonendum  lamcn 
ct  tredccim  veierum  exemplarium.  Sane  codcxsaiicii  D  existimavi  decein  antiqiia  exeinplaria  istic  pruL^ferrc^ 
Albini  babet  prwcanitur.  Scd  emendalum  esl  anliqni-      Beati  sitientcs  et  esurientes. 


tus  et  posUum  prwcinitur.  lii  uno  meo  veieri  scripium 
esipr(Eti«imr. 

Prwdicifur.  Ei  lieic  qnoque  sequi  placuit  scriplu- 
ram  veterum  editionuin  et  veierum  liDrorum  nosiro- 
rum,  quibus  conscntiunt  etiam  nliquot  Anglicani.  In 
Yeroncnsi  scriptiim  ernt  prwdicatur. 

Findetur.  Qunmvis  sciam  omiies  editioiies  el  om- 
nes  fere  veteres  libros  liaberc  findeiur,  facile  pnvtu- 
lissem  leciio  iiem  Fuxensis,  In  quo  scrlptum  est  srm- 
detur,  quia  in  capite  xlviii.  Isaise,  nd  quod  rcspicit 
bic  locus,  legitur  :  Aquam  de  petra  produxit  eis^  et 
scidU  pelram,  el  fluxetnnl  aquw.  At  cum  vidercin  iii 
libro  quoque  primo  Testimoniorum,  cap.  12,  scriplum 
esse  findetur,  non  siim  ausiis  mutare. 

Beati  esnrientes.  Ita  omiics  editiones  et  sex  libri 
vetcres,  inler  quos  nomino  Seguierianum.  Rccte 
profecto.  Nam  iu  libro  ui  Testimoniorum  cap.   1, 


W.—Hic  e*t  etiim.  Hicc  esl  leciio  omninm  ferc  vc- 
teruni  exemplarium.  Tiia  tanien  vetcra  et  nnii(|nai 
editiones  prxferunt  Hoc  est  enim.  Quo  cliam  modo 
Nicobus  Faber  in  margine  exemplaris  sul  editionis 
Panieliana^adnolavitf^e  le^sse  in  vetustissima  cdi- 
tione  quam  ipsc  liabebat. 

Novi  testamenii.  Yox  novi  deesl  in  tredecim  codici- 
bus  antiquis. 

Novum  vinum.  Yox  vinum  deest  in  Evangelio 
Mattlisei,  apud  llieronyinuin  in  tilulo  riiisstionis  se* 
cund.-e  ad  Uedibiam,  U\  undecim  codicibus  antiquis, 
ct  in  cditionibus  Mnnulii  et  Morellii.  Deesse  eiiain 
constal  in  iiovem  Anglicanis.  Leclio  vulgaia,  qiiai 
liabcl  Cum  Ulud  bibam  vobiscum  novum  in  regno  pa- 
iris  mcif  inagis  plncuit  Pamelio,  qui  lesiauis  cst  se 
cnm  invcnisseincodice  Affligcmensi.  Apud  Yarroncroi 
iibro  V  de  Lingua  lulina  :  Novum  veius  vinum  bibo» 

Digitized  by  VjOOQIC 


Mi  EnsTou  im.  m 

tiilit  *^,  ei  fintfBi  fniste  qo^cl  sanguinem  sirani  dixti*  A  ei  faceredebercconstanllnset  fbnlcB  allo  in  loeobea^ 

lus  Apostolas  )  docet  dicens  :  Mirer  ijHod  iie  lartt 


Unde  apparet  aatigvkiem  Gbristl  non  offerri  sl  desit 
TiDum  eaUci,  nec  saerificium  Dominicuro**  IrgN 
tlma  sanctifieatioRe  eelebrari  nisi  oblatio  et  sacri- 
ficiutn  liestrom  responderit  passioni.  Quomodo  autem 
de  ereaturaWitis  novdm  Tinum  cum  Cliristo  in  regno 
Patris  bibemos,  si  in  saerificio  Dei  Patris  et  Cfaristi 
vinum  nen  offetimus,  nee cdlicem  Domini  Domitiiea 
traditione  miscemus? 

X.  BeatuB  quotfaeapostolus  Paolas,  a  Dominoelec- 
tus  et  missAs  et  praedicator  ireritatis  eTangelic»  con- 
atitmas,  hsc  eadem  in  Epistola  sua  ponit  dicens  ^  : 
^<mittiitf  JiMUi  tn  qua  notle  tradebaiur  aceepit  panm  , 
et  grtahi  egii  ^  el  ftegii  et  dixH  :  Hoe  eet  corpui 
meum  quod  pro  vobis  tradetur,  Hec  faciie  in  meMm 


eito  demutamini  ^  ab  eo  qui  90i  $ocavit  ad  gratiam^ 
ad  aliud  evangelium,  quod  nm  eit  aliud^  niii  ii  iuni 
aliqtd  qui  voi  conturbant  et  votuni  eonveriere  EvangeJ 
lium  Chriili,  Sed,  Hcet  aut  noiout  Angelui  de  eoila  aliief 
annuntiet  praterquam  quod  annuntiavimui  vobii,  anU'» 
tkema  iit.  Sicut  pradiximus,  et  nune  ilerum  dico  :  8i 
quis  vobii  annuntiaverit  prceterquam  quod  accepittii  , 
anathema  ^t  (Gal.  i,  6-9). 

XI.  Gnm  ergo  neqne  ipse  Apostolus  neqiie  Angelos 
de  catlo  ahnuntiare  possit  aliter  aut  docere  prseler- 
qnam  quod  semel  Christus  docuit  et  Apostoli  ejus  an- 
nunliaverunt,  miror  satis  unde  hoc  usurpatum  sit  ut, 
contra  evangeiicam  et  apostolicam  dlsciplinam,  qui- 


€ommemorationem.  Simili  modo  ^  ei  ealicem,  poit-  B  busdam  in  locls  aqua  offeratur  in  Dominico  calice  , 


quamemnalum,  eit  aeeepit  dieem :  Hicealix  novum  /es- 
<amenlirm «  eil  in  meoianguine.Hoe  facite,  quoHeecum- 
que  biberiiii,  in  meam  commemorallonem.  Quotieicum- 
que  enim  ederitii  panent  iilum  ei  talkem  biberitii,  mor» 
lem  Domitti  annuntiabitii  quoaduique  veniat  ( I  CoriA 
25-36).  Quod  si  et  a  Domino  prsecipiiur  %  et-ltS^ 
Apostolo  ejas  hoc  idem  conflrmatur  et  tradiiur,  ut 
quotieseutnque  biberimus,  in  commemorationem  Do- 
roini  hoe  faciamiis  quod  fecit  et  Dominus,  inveni- 
mus  s  non  observari  a  nobis  quod  mandaturo  est,  nisi 
eadem  quse  Dominus  feclt  nos  quoque  faciamus,  et 
caltcem  Domiiii  paH  ^  ratione  miscentes  a  dlvino 
magisterio  non  recedatntls.  Ab  evangelicis  auiem  prae- 
eeptis  omnino  rccedcndum  non  esse  S  et  eadem  qu» 


quse  sola  Christi  sanguinem  non  possit  exprimere. 
Cujus  rei  saeramentum  nec  in  Psalmis  tacet  Spfritus 
sanctus  faclens  mentionem  dominici  calfcls  ct  dicens : 
Calix  tuui  inebriam  perquam  optimue  ^  (PiaL  xxii, 
5).  Callx  autem  qui  iiiebrlat ,  utique  vino  mlxluS 
cst  ^ :  neque  enim  aquat  inebriare  quemquam  potest. 
Sie  autem  calix  Dominicos  inebriat  ut  et  Noe  in  Ge- 
nesi  vinum  bibens  inebriatus  cst.  Sed»  quia  ebrielas 
Dominici  cnlieis  et  sanguinis  noii  est  talis  qualis  est 
cbrietas  vinl  ssecularis,  cum  diceret  Spiritus  sanctus^ 
in  Psalmn,  Calix  (uuiinebriang,2i6d\d'\iperquam  opti- 
mi(s,quod  scilicetcalixDominicus  sicblbentes  inebriat 
nt  sobrios  faciat,  ot  mentes  ad  spiritalem  sapientianH 
redigat,  ut  a  satnore  isto  saeeulari  ad  intellectum  Dei 


magister  docuit  et  fecit  discipulos  quoque  observare  Q  unusqulsque  resipiscat,  et  quemadmodum  vino  isto 

LECTIONES  VARIANTES. 

*  DomlDum  Bod.  3, 4.  Ebor.  NC.  i,  2.  Lin. 
1>  PoQit  el  dicit  Lam.  Bod.  i,  2. 
^  Gratias  egit  et  Lam.  Bbor.  NC.  i,  2.  Agens  fregit  et 
Oxott. 
(t  Similiter  Lam. 

®  Uic  estcalix  novi  testamenti  loni.  Lin.  Bbor. 
I  Praecipialur  Bod.  3. 


s  iQveniemus  Bod.  1. 

b  Calicem  pari  Bod.  1, 2,  3.  lom.  Ebor  NC.  i,  2.  liii. 

i  Noa  est  Lam.  Bod.  2, 

]  Beaios  Paulus  docet  Iltf . 

k  Transfcrimini  NC.  2. 

1  Qnam  peroptknus  Oxon. 

^  Mixtus  sit  oporlet.  Neque  enim  aqua  sola  Lin. 


STEPH.  BAL13ZII  NOTJ). 


Offerrt.  Codex  MOnasteriensis  addit  aut  etceiebrari. 

Si  deiit  vinum.  Codex  Fuxensis,  ttift  vinum  caliei 
miiceatur. 

X. —  Gratiai  egit.  Hxcest  lectioomnium  edilionum 
qu»  Pametianam  antecesscrunt.  Pamelius  auiem  ex 
unico  codice  Camberonensi  mulavit  ct  edidit  gratiai 
agem  fregit.  Quo  etiam  inodo  nos  scri|>tum  vidimus 


prianus  Epist.  iii,  pag.  8 :  Perquam enim grave  eit,ei\n 
Episiola  xxxi«  pag.  i3 :  Perquam  enlm  nobieet  invidio' 
iumel  oneroium  videtur,  etiam  in  ediiione  Pamelii.  Et 
ut  exempla  sumainus  de  s^ulari  liiieratura,  Cicero  iii 
libro  II  de  Oraiore  dixit  :  Perquam  optanda  nobin  vn- 
rietai  et  incredibiiii  illa  vii  dicendi  Carneadii,  Valerius 
Maximus,  lib.  Vii,  cap4 :  Perquam  oplimogenere  cou* 


iii  Eligiane  et  in  Rcmensi  sancti  Dioiiysii.  At  cuin  j)  silii.  A.  Gellius,   lib.  i,  cap.  4 :   AnioniUi  Juliauvi 


omnes  fere  libri  nosiri  veteres  ei  eliani  Anglicaiii 
p  r^ferant  lectionem  qu.^^ro  Pameiiiis  rejecit,  existi- 
mavlmus  iilamesse  revocandam.  Std  sive  boc,  sive 
alio  modo  legas,  sensus  ^t  idem ;  adeoque  retinenda 
erat  vetusleciio. 

Aliter  annuntiet.  In  codice  Seguieriano  scriptum  CSt 
evahgelizQveril. 

XI . —  Perquam.  Ita  istic  et  paulo  post  scripturo  est 
in  octodecim  exemplaribus  nostriset  in  scx  Anglica<» 
nis.  Quo  eliam  niodo  legisse  Joacbimum  Vadianuin 
videre  est  iii  libro  ii  Apliorisuioruni  ejus  de  Euclia- 
ristia.  Iia  quoque  babeiit  editioncs  Panicliana  anli- 
quiores.  Pamelius  itaque  omniuin  prinius  posuit 
lyitam  peroptimui,  aiens  verisimilc  esse  baiic  cssc 
genuinam  Cyprianl  lectionem.  Sed  ego  puto  illum  in 
bocerrasse.  Perquam  etenim  adverbium  est  quoJ 
empbasis  cauM  prseponi  solet,  et  quo  «sus  ait  Gy- 


rhetor  perqnam  fuit  henesti  atque  amoeni  ingenii,  Vide 
etiam  Quintillianum,  lib.  vni,  in  Prooemio,  etc.  3,  et 
lib  IX,  c.  i.  Dissiiuulandum  inierim  non  est  usunf  nie 
esse  qiiaiuor  cxempIaHbiis  anliquis  in  quibus  scri- 
pium  *••  est  quam  peroptimui.  Porro  qiiod  ait  Pame- 
lius  Remlioliuni  ruisseprimum  qui  scripserii  perquam 
optimui,  id  certe  vcrtiin  iion  esi.  Nam  ea  lectlo  ba- 
belur  in  editione  Spireiisi  ei  in  vcteri  Veneta,  quaj 
multo  antiquiores  suiit  ea  quam  Remboltus  emisit. 

Hedigat.  Codex  Fuxensis  et  unus  6odleianus ,  re- 
ducat.  Unus  meus  et  MonasterieiiSis,  ad  ipirilaleiU 
amorem  redigat. 

Sapore.  Diverse  scribiiur  liic  locus.  In  edilionibus 
Pameliana  antiquioribus,  in  novem  libris  nostris  vete- 
ribus,  in  tribus  Anglicanis,  In  Camberonensi  quoque 
quem  laudat  Paroelius,  legitur  iopore.  At  sapore 
prxferunt  alia  novem  fetera  exemplaria  nostra  et 


Digitized  by 


Google 


S83  DIVI  GTPRIANI  384 

communi  meus  soWi(ur  et  anima  relaiatur  et  iristi-  A  Quando  autem  in  calice  vino  aqua  iniscetur,  Chrblo 


tia  omnis  ezponitur,  ita,  epotato  <^  sanguiue  Domini 
et  poculo  saiutari,  exponatur  memoria  veteris  Iiomi- 
nis,  et  fiat  oblivio  conversationis  pristinae  saecularis, 
et  moesium  pectus  ac  triste,  quod  prius  peccatis  an- 
gentibus  premebatur,  dlvinse  indulgeniiae  Isetitia  re- 
solvatur;  quod  tunc  demum  potest  Ixiificare  in  Cccle- 
sia  Domini  bibentem,  si  quod  bibitur  ^®^  Dominicam 
teneal  veriiaiem. 

XII.  Quam  vero  perversum  esl  quamque  contra- 
riumut,  cum  Dominus  in  nuptiis  de  aqua  vinum  fece- 
rit  {Joan.  ii,  7),  nos  de  viuo  aquam  raciamus,cum  sa- 
cramenlum  quoque  rei  illius  admonere  el  instruere 
nos  debeat  ut  in  sacrificiis  Dominicis  vinum  polius 
offeramus.  Nam,  quia  apud  Judxos  defecerat  graiia 
spiritalis,  detecit  ei  vinum  :  vinea  enim  Doinini  sa- 
baoth  domus  erat  Israel  (l$a,  v,  7).  Christus  autem, 
docens  et  ostendens  gentium  populum  succedere,  et 
inlocum  quem  Judaei  perdiderant  nos  poslmodum 
merilo  fidei  pervenire,  de  aqua  vinum  fecii,  id  esi , 
quod  ad  nuptias  Christi  et  Ecclesiae,  Judacis  cessanti- 
bus,  plebs  magis  gentium  confiueret  et  conveniret  os- 
tendil.  Aquas  namque  populos  significare  ^  in  Apo- 
calypsi  Scriptura  divina  declarat  dicens  :  Aquas  quas 
vidhti^  super  quas  $edet  meretrix  illa,  populiel  turbosei 
gente*  ethnicorum  $untel  linguce  (Apoc,  zvii,  15).  Quod 
scilicet  perspicimus  et  in  sacramenlo  calicis  conlineri. 

XIII.  Nam,  quia  iios  omnes  portabat  Chrisius,  qui 
et  peccata  nostra  portabat,  videmus  in  aqua  populuin 


B 


intelligi ,  in  viiio  vero  ostendi  «  sanguinem  Christi. 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  Et  pouto  Lam,  Ebor.  Et  poto  Ver,  Bencd.  PoUus  Itit.  C     °  Osiendit  Bigatt. 
Potus  sangttinein  NC.  2.  Eoolo  Oxon.  <t  Calicem  Lm.  NC,  i,  2. 

l>Aquis...  Siguificari  i\rC.  2. 

STEPII.  BALIJZII  NOTiC. 


populus  adunatur,  ct  credentium  plebs  ei  in  quem 
credidit'  copulatur  et  conjungitur.  Quae  copulatio  et 
conjunctio  aquac  et  vini  sic  roiscetur  in  calice  Domini 
ut  cominiztio  illa  non  possit  ab  invicem  separari.  Unde 
et  Ecdesiam,  id  esi  plebem  in  Ecdesia  cbnstitulamy 
fideliter  et  firmiierin  eo  quod  credidit  perseverantem, 
nulla  res  separare  poterit  a  Christo  quominus  hae- 
reat  semper  ct  maneat  iiidividua  dilectio.  Sic  autem  in 
sanciificando  calice  ^  Domini  ofTerri  aqua  sola  non 
potesi,  quomodonec  vinum  solum  poiest.  Nam,  si  vi- 
num  tantum  quis  offerat,  sanguis  Christi  incipit  esse 
sine  nobis  :  si  vero  aqua  sii  sola,  plebs  incipit  esse 
sine  Chrisio.  Quando  autem  utrumque  miscetur  et 
adunaiione  confusa  sibi  iuvicem  copulalur,  tunc  sa- 
cramenlum  spiritale  et  coeleste  perfidiur.  Sic  vero 
calix  Domini  non  est  aqua  solaaulvinum  solum,  nisi 
ulrumque  sibi  misceatur,  quomodo  nec  corpus  Do« 
miiii  poiest  esse  farina  sola  autaqua  sola,  nisi  utrum« 
que  adunatum  fuerit  et  copulatumet  panis  unius  com- 
page  solidaluin.  Quo  ei  ipso  sacramento  populus 
noster  ostenditur  adunatus;  ut,  quemadmodum  grana 
multa  in  unum  coUccta  et  commolita  et  commiiu 
panem  unum  faciunt,  sic  in  Chrislo,  qui  est  panis 
coelestis,  unum  scianius  esse  corpus,  cui  conjunctus 
sit  noster  tiumerus  et  adunatus. 

X!V.  Non  est  ergo,  frater  charissime,  quod  aliquis 
existiinet  se(|uendain  esse  qiiorumdam  consuetudinein, 
si  qui  in  praeterilum  in  calice  Dominico  aquam  solain 
olferendam  putaverunt.  Quaerendum  est  enim  ipsi 


duo  laudau  a  Painelio.  DubiUlum  autem  fiiisse  oliiii 
quonam  modo  scribenduin  esset  colligi  videiur  ex 
uno  libro  meo  veiere,  iii  quo  scriptum  est  sopore  et 
siipra  lineain  vei  sapore.  Praelulit  autein  Painelius 
supore  ex  conjeclura  ulim  sua,  quam  gavisus  cst  inve- 
iiisse  se  coiifirmaUiin  atictoritate  codicum  Affiige- 
mensis  et  Coloniensis. 

Dominicam  Uneat  veritalem,  Codex  Fuxeiisis , 
Dominica  mente  teiieat  veritatem, 

Xn.  —  Apud  Judfsos.  Isu  qua;  sUtim  sequunlur 
u^qiie  ad  de  aqna  vinum  desuntiii  libro  Bcccensi  ei  in 
corum  loco  isu  posila  siint.  Nam  qua:  apud  Judwos  of- 
ferebantur  spiritualem  intellectwn  signtficabant,  Quce 
Judwi  in  veieri  testanienio  olferebant,  omnia  nunc  com- 


conimixtio  illa  non  ab  inviccm  separetur  el  unitas  in  • 
tettigaiur  Ecclesice,  id  est  plebis  in  Ecclesia  conslitutnt  si 
fideliter  el  firmiter  in  eo  quod  credidit  perseveraverit, 
quam  nulla  res  separare  poterii  ut  nec  ex  eo  quod 
minus  erat  semper  maneat  individua  ditectione. 

Jndividua  dilectio,  Haiic  lectionem,  qux  esl  optiuia, 
reperi  in  qiiatuordecim  libris  veieribiis  et  in  edilioiic 
Paiiielii,  qui  primns  illain  proiulit.  Al  ediliones  Ma- 
iiiiiii  ei  Morellii  ei  codex  Beccensis  halienl  individua 
dilectione.  Veteies  editiones  etquaiuor  iibri  veieres, 
tit  divina  dilectione.  Ea  lectio  nieiior  est  quam  ego 
rclinui.  Naiit  ei  iu  Episioln  i.vii,  pag.  96  :  Persevertt 
apud  Dominum  nostra  dilectio. 

Nam  si  vinnm.  Piito  Paschasium  Radbertum,  ctim 


pleta  sunl,  quia  lex  vetus  timbra  fuit.  Postmodum  Do"  D  eo  loco  uteretnr,  Cypriani  verba  niiiusse  iit  illa  fa 


minus  in  Novum  Testamentum  in  Cana  Galilece  coram 
Judasis  de  aqua^  etc. 

Et  turbce.  IsU  non  habeniur  in  capite  xvii  Apoca- 
lypsis.  Porro  pro  ei  turbce  codex  Remensis  sancti 
l3ionysii  habet  et  iribus. 

XIII. — Videmus  in  aqua.  Hivcverba.  qtia^certoncn 
siini  Julii  Papa;,  ex  Julio  umen  referi  Eugenius  IV  in 
Confessione  missa  ad  Armenos  apud  Odoricum  Raynal* 
dum  an.  1459,  §  15.  At  Regino,Ub.  i,  cap.  66,  ciiat 
ex  concilio  Wormaciensi,  cap  29,iibi  exstat  incanone 
quarto  in  cditiouibus  conciliorum.  Vide  iiolas  ad  Re- 
ginonem,  pag.  «^50. 

Credentiuin  plebs.  Codex  veronensis,  eredentium 
plebi  sanguini  ejus  in  quem  credidii  copulatur  ei  cou' 
jnnqilur. 

iJt  comtnixtio.  lu  codice  Bcccensi  scriptum  est,  ul 


ceret  sua.  Sic  eniin  posuit  in  capite  xi  libri  de  Cor- 
pore  et  Sanguine  Domini  :  Nam  si  vinum  sine  aqiia 
offeratut\  sanguis  Christi  incipii  esse  me  nobis.  Si  au- 
iem  aqua  sola^  jam  plebs  videtnr  esse  sine  Chrislo. 
Quando  autem  utrumque  miscetur  et  conjntigilur^  tunc 
recte  tnysierium  Ecctesice  spiritaliier  perficitur. 

Coelesie  perficiiur.  Reliqua  isiius  epistolu;  descripta 
non  sunt  in  libro  Beccensi. 

Sanciificando.  Duo  libri  nostri  veteres  et  duo  Aii- 
glicani  prxferunt  sacrificando. 

Grana  multa.  fnfra,  Epist.  lxxvi,  pag.  155  :  Nam 
qitatido  Dominus  corpus  suum  panem  vocai  de  ttmltO' 
rum  granorum  adunatiotte  congestum. 

Ei  commoUta,  Hxc  desunt  in  excerptis  Flori,  exstaiit 
Umcu  iu  codicc  Seguieriano. 


Digitized  by 


Google 


885  EPISTOLA  LXffl.  586 

quem  sint  seculi.  Nam,  &i  in  8.icrincioquod  Christas  A  et  lioc  iieri  in  sui  commemorationem  '  prsecepit, 

ulique  ille  sacerdos  vice  Christi  vere  fungKur  qtii 


obiulll,  non  nisi  Chrlslus  sequendus  est  ,  uiique  id 
nos  obaudire  et  fucere  oportet  quod  Christus  Tecit  et 
quod  faciendum  esse  mandavii,  quando  ipse  in  Evan- 
gelio  dicat :  Si  feceriUi  quod  mando  vobis ,  jam  non 
dico  *  vo$  servoi,  ied  amicoi  {JoaU'  xv,  i4,  i5).  Etquod 
Christus  debeat  solus  audirl,  Pater  etiam  dc  coelo 
contesiatur  dicens:  fltc  ef(/!/tiM  m^s  diUctiipmui  >> 
t»t  quo  bene  iemi,  ipium  audite{Malth,  xvn,  5).  Quare, 
si  solusChristusaudiendusest,  non  debemusattendere 
quid  alius  aiite  nos  faciendum  esse  putaverit,  sed  quid 
qui  ante  omnesest  Christus  prior  fecerit.  Neque  enim 
hominis  consuetudlnem  sequi  oportet,  sed  Dei  verita- 
tem,  cum  per  Esaiam  prophetam  Deus  loquatur  et 
dicat :  Sine  cauea  auiem  colunl  me,  mandata  et  doctri- 


id  quod  Christus  fecit  imitatur,  et  sacrificium  verum 
et  plenum  tunc  oflTert  in  Ecclesia  Deo  Palri,  si  sic  in- 
cipiat  offerre  secundum  qiiod  ipsum  Christum  videat 
oblulissc. 

XV.  Caeterum  omnis  religionis  et  veritalis  disci- 
plina  subvertiiiir,  nisi  id  quod  spiritaliter  prxcipitiir 
fideliter  reservetur  s ,  nisi  si  in  sacrificiis  matutinis 
hoc  quis  veretur  ne  per  saporem  vini  redoleat  san- 
guinem  Christi.  Sic  ergo  incipit  et  a  passione  Chrisii 
in  persecutionibus  fraternitas  retardari,  dum  in  obla- 
tionibus  discit  de  sanguine  ejus  et  cruore  confundi. 
Porro  autem  Dominus  in  Evangelio  dicit :  Qui  confu» 
iui    me  fuerit^  confundeiur  ^  eum   FHiui  hominii. 


nm  hominum  docentee  {lia.  xxix,  13).  Et  iterum  Do-  B  {Marc.mn,  38).  Et  Apostolus quoque  loquitur dicens : 


minus  in  Evangelio  hoc  idem  repetat  dicens :  *^  BejicUii 
mandatum  Dei ,  iir  traditionem  vatram  itatuatii  {Marc. 
vn,i3).  Sed  et  alio  in  loco  ponii  et  dicit  :  Qui  iotve* 
rit  unum  ex  mandatii  iitii  mimmti,  el  iic  docuerit  ho- 
mttiei,  minimui  vocabilur  inregnoccelorum  {Matth.  v, 
19).  Quod  si  nec  minima  de  mandatis  Dominicis  licet 
solvere,  quanto  magis  lam  magna,  tain  grandia ,  (am 
ad  ipsum  Dominics  passionis  et  nostrx  redeniptionis 
sacramenium  pertinentia  fas  non  cst  infringerc,  aut 
jn  aliud  quam  quod  divinitus  instiiutum  sit  humana 
traditione  mutare  ?  Nam,  si  Jesus  "-  Chrisius  Domi- 
nus  et  Deus  iioster  ipse  est  summus  <^  sacerdos  Dei 


Si  hominibui  placerem  ,  Chriili  iervui  non  eaem 
{Gal.  1, 10).  Quomodoautem  possumus  propter  Chri- 
sium  sanguinem  fundere,  qui  sanguinem  Christi  eru« 
bescimus  bibere? 

XYL  An  illa  sibi  aliquis  contemplatione  blanditur, 
quod,  etsi  mane  aqua  sola  ofierri  videtur,  tamen,  cum 
ad  coenandura  venimus ,  miztum  calicem  offerimus. 
Sed  cum  coenamus  ad  convivinm  nostrnm  plebem 
convocare  non  possumus,  ut  sacramenti  veritatem 
fraieriiitate  omni  pracsente  celebremiis.  Atenim  non 
roane,  sed  post  coenam,  mixtum  calicem  obtulit  Do- 
roinus.  Numquid  ergo  Dominicum  post  coenam  cele- 


PatriSi  et  sacrificiumPatri  se  ipsum  primus  obtulit  <*,  C  brare  debemus,  ut  sic  mixtum  calicem  frequentandis 

LECTIONES  VARIANTES. 


•  Non  dieam  Lam,  Bod.  1,  2.  NC,  2.  Ebor. 

h  Dilectos  Bod.  2.  Ebor.  NC,  1,  2. 

^  Nam  Jesus  Bod.  1. 

«ilpse  sunnnus  Bod.  i. 

*>  Deo  palri  seipsiim  obtulit  lam.  Ebor.  NC.  i. 

STEPH 

XrV. — Si  iolui  Chriitui.  Cilat  liunc  locum  Gralianiis 
dist.  8,  cap.  Si  lo/ui,  cap.  Si  comuetudmem ,  et  cap. 
Coniuetndo.  Ad  locnm  auiem  istnmCypriani,  ubi  di- 
cit  solum  Chrisium  audiendum  esse,  Joannes  cardi- 
iialis  dc  Turrecremata  aii  vocem  iolui  non  excluderc 
papam  vel  pnelaios  vel  alios  doctores  aut  pncdica- 
tores  bonos,  sed  lanlum  aniichrisios,  id  csi  contra- 
rios  Clirisio,  qui  contraria  prxdicant. 

Aliuiantenoi.  Itascriptum  reperimusinseptem  co 


f  Gommemoralione  Bod.  i,  2.  Lin.Ebor.  NC.  i,2. 
^  Specialiter  perdpitur  et  fideliter  oliservalur  Vat. 
^  C!oDfusus  me  fuerit ,  coram    hominibus  confundet 
eomi^od.  %.NC.i.Ebor. 


BAL13ZII  NOTiE. 

cula  propinquii  offerre  etiam  neceaitai  erat^  ut  Spiritu 
judicarentur.  At  nunc  in  feminii  pras  vino  nutlum  libe- 
rum  eit  Oiculum.  Rcspicit  ad  mores  Romanarum 
mulicruin,  qiiibus  non  licebat  bibere  vinum,  ut  do- 
ceni  Plinius,  lib.  xiv,  c.  15,  et  A  Gellius,  lib.  x,  cap. 
23.  De  Moribus  aulem  Chrislianorum,  de  quibiis 
agiiur  in  hoc  Cypriaiii  loco,  vide  Petavii  animadver- 
siones  ad  Epiphanium,  pag.  265 ;  et  Josephum  Yicc- 
comiteni,  lib.  iiide  IftiiiB  Ritibui,  pag.  236. 
Qui  confuiui.  lui  pleriqiie  libri  veteres.  Ai  in  uno 


dicibus  anliquis.  Yeteres  editioncs,  etiom  Manutiana  et 

Morelliana,  <^oda/}<jttti(inr6NOi.  Iia  etiam  codcx  ^"^ -^  Remigiano,  in  Divionerisi,  et   in  Gratinnopolilano 

Tbuanus  et  Carnoiensis  ci  duo  libri  veieres  iaudat  ^  legilur  :  Qui  me  confeaui  fuerit  coram  hominibui,  con" 


iii  ediiione  Pamcliana.  In  Fuxensi  scriptum  est  alim 
aliquidante,  iii  Turonensi  aliud  aliquiit  inCorbeiensi 
atius  atiquii. 

Neque  enim.  Codex  Monasieriensis,  nec  atteriui  ho- 
minii  comuetudinem  iequi  quemquam  oportet. 

Traditione  mutare.  Unus  codex  regiiis  habet  ratione 
preecipitare. 

XV. — Redoleat  ianawnem.  Postea  codexCorbeien- 
sis  addit,  flayrantem  ab  infideli  comcientia  odor  umbrii 
matutinii  fueril  agnitui  et  cognoicatur  eue  Chriitianui 
dum  noi  ianguine  Chriiii  confundimur.  Quod  ego  miror 
;iiiimadversum  non  fuisse  a  RigaUio.  Hanc  addilio- 
nem  inveni  eiiam  in  codice  Turonensi  et  in  Fuxensi. 
Sed  non  liabetur  in  Seguieriano  omnium  vetusiissimo. 
Hieronymus  in  Epistola  ad  Nepotianum  de  Viia  Gle- 
ricorum:  IViim^am  vinum  redoleaifne  audiai  illud 
philoiophi :  Uoc  non  at  oicutum  porrigere^  ied  vinum 
propinare,  Tcrlullianus  in  Apologelico :  Idcirco  et  oi- 


fitebitur  eum  fHim  hominii.  Sic  etiam  iii  Piihceano 
nisi  quod  illic  iegitur  confundet  pro  confitebitur,  At 
in  libro  de  Lapm^  p.  190,  scribit  :  Qui  me  confmui^ 
etc.  Vide  Pamelii  notas  ad  hunc  locum. 

XVL—  Dominicum  cetebrare^  id  esi  sacrificia  divina 
oiTcrrer  sacrificare,  ut  rtcie  explicat  Pamelius.  Alibi 
Dominicum  signiflcatEcclebiam  in  qiiamChristiani  con- 
venicbanl  ad  celebranda  mysteria.Vide  Baroniuin,  ad 
diein  25  Decembris ,  Cardinalem  Bonam,  lib.  i,  cap. 
3  et  19  Rerum  Liturgicarum,  ei  glossariuin  Latinum 
Cangii.  Acta  martyrum  DonastisUrum  in  libro  ii, 
Miscellaneorum  nosirorum,  pag.  66  .  An  nacii,  Sa^ 
tanai,  in  Dominico  Chriitianum  el  in  Chriitiano  Domi" 
nicum  cotti(t7tt(icm.^  Aliud  videiur  esse  Dominicum  in 
Epistola  falsa  synodi  Nicxnae  ad  Sylvatrum  Papam 
edita  in  colleciione  Merlini, 

Poit  ccsnam.  Vide  Durantum  lib,  ii,  cap  51  de  At- 
tibm  EccUiice  Catholicw* 


Digitized  by 


Google 


SS7  MVI  CYPRUKt  tSt 

4ornkriei6  ofleramus?  Gbnslofn  &«erre  o^portebsit  A  n^  ^  (estmenlum  Domiiil  et  non  hot  idem  faeere 


circa  veeperam  diei,  ut  hora  ipsa  sacriicii  ostenderet 
occasum  et  veeperam  mundi ,  sieut  In  ttodo  scri- 
ptum  est :  Ei  oecldent  iUum  omne  vnlgus  synagogw 
fittorum  israel  ad  vesperam  (Exod.  xii,6).  Et  itcrumin 
Psalmis :  AUevatio  manuum  mearum  sacrificium  vesper- 
tinum  {Psai:  cxl,  2).  Nos  aulem  rcsurreeiionera  Do- 
mini  mane  celehramus. 

X¥H.  Et  quia  passtonis  ejus  mentionem  in  sacrifi- 
ciis  omnitHie  faeimus  (passio  est  enim  Domim  sacrifl- 
cinm  quod  offerimus),  niltil  aliud  quam  quod  ille  fecit 
faeere  debemus.  Scripiura  enim  dicit  :  Quotiescum-- 
que  enjm  ederUii  panem  istnm  et  calicem  istam  biberi- 
fis,mortem  Domini  annuntiabids  quoadusque  venial 
(l  Cor.  II,  i6).Quotiescumqueergo caiicem  incomme* 


quod  fecerit  Doroinos,  quid  aliud  est  quam  sermonef 
ejus  ahjicere  et  dlaclplinam  Dominicam  eontemnere^ 
nec  terrena  sed  spiritalia  furta  et  adulteria  commit* 
icre,  dum  quis  de  evangelioa  verftate  furatnr  Domlnl 
fiosin  verba  et  faeia,  cormmpit  atqiie  adulterat  pne« 
cepta  divina?  Sieut  apud  Hieremiam  scriptHm  est  c 
Quid  est,  inquit,  paieis  ad  tfitfcum?  Propter  hoc  ecee 
e§o  ttd  propketas,  dieit  Dominui,  qui  furantur  verba 
mea  unusquisque  a  prosimo  suo ,  et  sedueunt  populum 
meumin  menda^is  suis  el  inerrofibussuis  (Hier.  xxni, 
S8,  50,  32).  Itero  apnd  eomdem  alio  loco  :  Et  mos^ 
ehata  est,  in(^it,  in  Ugnum  et  tapidem  ^^  et  in  his 
omnibus  non  est  reversa  ad  me  (Bier.  n,  10).  Qood 
furtum  et  adulterium  ne  in  nos  etiam  eadat  cavcre 


luorationem  Domini  et  passionis  ejus  offerimus ,  id  B  soUiciie  et  timide  ac  rdigiose  observare  dcbemus. 


quod  constat  Dominum  fecisse  faciamus.  Et  viderit, 
frater  charissime;  si  quis  de  antecessoribus  nosiris  vel 
ignoranter  vel  simplieiter  non  hoc  observavit  et  tenuit 
quod  nos  Dominus  lacere  exemplo  et  magisterio  suo 
docuit,  potest  simplicitati  ejns  de  indulgentia  Domini 
venia  concedi.  Nobis  vero  non  poterit  ignosci ,  qui 
miBC  a  Domino  admoniti  et  tnstrucU  sumus  ui  cali- 
cem  Dominicum  vino  mixtum,  secundum  quod  Domi- 
nus  obiulit,  offeramns  ;  et  de  hoc  quoque  ad  coflegas 
nosiros  litteras  dirigamus ,  ut  ubique  lex  evangelica 
ct  traditio  Dominica  servetur,  et  ab  eo  quod  Ckristus 
et  doeuii  ei  fecli  non  reeedatur. 

XVIII.  Quse  ultra  jam  eontemnere  ei  in  errore 
prislino  perseverare,  quid  aliud  esi  quam  ineurrere  in 
objurgaiionem  **^  Domini  kierepanlis  iu  Psakno  eidi- 
ceniis  :  Ad  qmd  exponis  justifieationes  meas  et  assumis 
teslamentum  meum  per  os  tuum  ?  Tu  auiem  odisti  dis^ 
cipUnam,  et  abjecisti  sermones  meos  retro.  Si  videbas 
furem ,  concurrebas  ei ,  et  inter  moechos  partkulam  po^ 
nebas  (Psal.  xLix,  16-18).  Expoaere  emm  jusiificaiio- 


«  De  ligBO  et  hpide  N€.  2. 
^  Non  ambi^at  Ebor. 


Nam,  si  sacerdoies  Dei  et  Ghnsti  sumus,  non  invenio 
quera  magis  sequi  quam  Deum  ei  Cbristinn  defoea* 
mns,  quando  ipse  in  Evangelio  maxime  dicat  :  Ego 
$um  lumen  sescuU,  Qui  me  secutus  fnerit ,  non  ambula* 
bit  ^  in  tenebriSf  sed  habebit  tumen  vitce  (Joan.  viii, 
i2).  Ne  ergo  in  tenebris  ambulemus,  Christum  scqui 
ct  praecepta  ejus  observare  debemnSy  quia  et  ipse  iii 
alio  loco,  miltens  Aposiolos,  dixil :  Data  est  mihi  om^ 
nis  potestas  in  calo  et  in  terra.  Ite  ergo  et  docete  omnet 
Centes,  tingenles  eos  in  nomine  Patris  et  FUH  et  8pt- 
ritus  sancU ,  docentes  eos  observare  omnia  quceeumque 
preecepi  c  vobis  {Matth.  xxin,  48-^.  Quaresi  inln- 
mine  Christi  ambulare  Tolumus,  a  praeeeptis  et  roo- 
niiis  ejQS  non  rccedamus,  agentes  gratias  quod»  dnm 
C  inslruit  in  fubirura  quid  facere  debeamus»  de  praete* 
rito  ignoscii  quod  simplicitererravim«B.  Et  quia  jam 
secundus  ejus  adventus  nobis  appropinquat,  magis  ac 
magis  benigna  ^us  et  largt  dignatio  corda  noatra 
loce  verHatts  illuminat. 
XIX.  Religiom  igitur  nostrae  oongmit  oi  timmn  et 

LECTIONES  VARIANTES. 

«  Mandavi  NC.  f . 


STEPH.  BiLUZII  NOTiB. 

C9>i  pseudoprophetas.  Quod  fortassis  est  melins.  Nam 
Cyprianus  in  libro  deVnitate  Ecclenas^  pag.  197,  re« 
ferens  alinm  locum  ex  eodem  capite  Ilieremiae  legitur 
dixisse  :  NoUte  audire  sermones  pseudopropheiarum» 
Lumen  seecuii.  Reiinui  hanc  lectionem,  quia  illam 


XVII. —  Scriptura  enim.  Ciidecim libri  veiercs,etin 
bis  Seguierianus,  omissa  nicnlionc  panis,  iia  rcferiinl 
htinc  locum  :  Scriptura  enim  dicit  ut  quoliescumque 
calicem  in  commemorationem  Domini  et  passionisy  eic. 

Etviderit.  Rursum  hiclocus  osicndil  audaciain, 
negWgentiam  el   oscilaniiam  veicrum   nbn^rioruni.      ^^^^„4  i„  gg^^jg^jnj  ^^^,^,1^15^5  5^„  Alioqui  prae- 

Qindam  enim  libri  veleres  liabent  et  indm/,  alu,  et  D  ^^ii^^j^  eam  qure  habet  lux  mundi,  quam  ci  veicres 
videris,  sed  vtde,  sed  mdertSj    sed  videamus.  Aliquas      ^^-..i .  — .: f.u^t  ^^. u!k^«»  -.:..:  «..^^ 


enim  haruin  lectionum  falsas  essc  neccssc  est. 

XYIIf.  —  increpafi/fs.  Qualuoraniiquicodices  ita 
distinguuni,  o6;(ir^a(tonem  Domini.  Increpantisvox  est 
in  Psalmo. 

Concurrebas  ei.  Sic  etiam  fipist.  lxih,  paff.  120» 
ubi  locus  iste  referlur,  Tertulfiantis  in  libro  deSpecta* 
cutis  et  quidam  libri  veteres  liabcnt  concurrebas  cum 
eo.  Qiio  etiam  modo  legitur  in  Epislula  Siricii  Papse 
ad  Himerium.  Quidam  afii  simul  currebai  cum  eo, 
Quam  lectionem  Pamelius  ait  se  invcnissc  in  codice 
Arfligeroensi  et  in  Coloniensi. 

Pariicutam.  In  quibusdam  excmplaribus  antiquiSy 
legitur  portionem.  Quo  etiam  modo  jscriptum  cst  in 
Epistola  Lxvm,  etin  Episiota  Siricil. 

4d  Pro;iAe(a«.  InduoDUSlibris  vctefibos  scriptura 


cditiones  et  quinque  libri  veteres  exhibent»  nisi  nuod 
in  Carnotensi  scriplum  esi  mundt  vel  seecuU.  K«^/uo]^ 
enim,  quod  est  in  Graeco,  signilicai  propriemundum. 
Unde  el  Grcedf  inquit  Terlullianus  in  Apologetico, 
nomen  mundo  Kiv/M^  auommodaveruni.  Ita  etiam 
aancius  Uilarius,  in  libro  1  de  Trinilate.  Prmiu8,lib.n, 
cap.  4 ;  Nam  quem  K^f^y  Grmci  nomine  omamenti 
appellaverunt^  eum  et  nos  a  perfecta  absolutaque  elegan- 
tia  mundum.  Yide  Ludovicum  ^^*  Caelium  Rhodiginumt 
lib.  I,  cap.  5.  Quamquam  verum  esi  scripiores  eccle- 
siasticos  saepe  usurpare  sxculum  pro  mundo. 

Tingentes.  Qoioque  libri  veteres  et  Affligenensii 
aPamelio  laudatua  habeni  baptizantes^  eodem  aensu. 
Sic  placttii  libr^riis  ntttarepro  arbiirio  suo  dieiiQnei 
f«ACti  Cypriani, 


Digitized  by 


Google 


tM 


EPISTOLA  LXIV. 


S90 


ip«  loco  al^ufl  offlcio  sacerdoiii  noslri,  fraier  charis-  A  riiaiis  magisier  exislat,  et  qul  non  docuit  fraircs  in 

prgelio  forliler  slare,  doceat  eos  qui  victl  ei  prostratt 
suiit  nec  rogare,  cum  Dominus  dicai:  ///f#  fudistis  /f- 
bamlna^  ei  illis  impo$uUtis  saerifida ;  tuper  hasc  omnia 
ergo  •  nonindignabor?  dicit  Dominus{lsa,  lvii,  6).  El 
alio  loco  :  Sacrificans  iUis  eradicabitur,  nlsi  Domino 
soU  (Exod.  xxif,  i9).  Iiem  Dominus  denuo  loquitur  et 
dicit :  Adoraverunt  eos  quos  feeerunt  digiti  eorum,  et 
curvatus  esl  homo  et  humiliatus  est  vir,  et  non  laxabo 
iUis  (Isa.  II,  8, 9).  In  Apocalypsi  quoque  legimus  iram 
Domini  comminantis  et  dicentis  :  Si  quis  adorat  bes- 
tiam  et  imaginem  ejus ,  et  accipit  notam  in  fronle  sua 
cl  in  manu^  bibet  et  ipse  de  vino  ira  Dd  mixto  in  po^ 
culo  iree  ejus^  H  punietur  igne  et  sulphure  sub  oculis 
sanclorum  Angelorum  et  sub  oculis  Agni^  et  fumus  de 
lapsum ,  ad  episeopaium  redire  nm  permUtant;  tum  b  tormentis  eorum  in  scecula  imulorum  ascendet,  nec  ha- 


sime,  in  Dominico  calice  mlscendo  et  offerendo  cus- 
lodire  tradiiionis  Dominiese  veriutem,  et  qnod  prius 
apttd  quosdam  videtur  erratom,  Domino  nionenie, 
corrigere ;  ui,  cum  in  dariiate  sua  et  majestaie  cce- 
iMi  venire  cceperit,  inveniat  nos  lenere  quod  mo- 
mH,  observare  qood  docuit ,  ftcerc  quod  fecit.  Opio 
te,  Irater  cliarissime,  semper  bene  valere. 

EPISTOLA  LXIT. 

(Erasm.,  i,  7.PameI.,  Rigalt.,  Balnz.,  lxiv.  Pariss.,  Lxni. 

OXOQ.,  LipS.,  LXV.) 

%»  EPICTETUM  ET  PLEBEM  ASSOEITAKOMJM,  DB  WOf^rV^ 

NATIANO  QUOflDAM  EOEUM  EPISCOPO. 

AifiUMBNTDM.  --  Monel  Epietetum  ei  plcbem  Assuriia' 
narum  ut  Fortunaliamm ,  quondam  episcopum,  scd 


alm  de  causis^  tmti  quod  statutum  esset   ne  episcopi 

Ispsi  ad  priorem  gradum  admiiterentur. 

l.  Cyprianus  Epicteto  fratri  et  plebi  Assuras  « 
eonsistenti  salutem.  Graviter  et  dolenter  motus  sum, 
fratres  charissimi,  quod  cognoverim  Fortunatianura 
quondaro  apud  vos  episcopum  posi  gravem  lapsum 
nrin»  suae  pro  integro  nunc  agere  velle  et  episcopa- 
tum  sibi  vindicare  coepisse.  Quse  res  contrislavlt  me, 
primo  propter  ipsum,  qui  miser,  vel  diaboli  lenebris 
tn  totum  excoecaius ,  vel  qnorumdam  sacrilcga  per- 
suasione  decepius  ,  cum  debeat  satisfacere  et  ad  Do- 
minum  exorandum  diebus  ae  nociibus  lacrymis  et 
*^'  orationibus  et  precibus  incumWcftBdetslbi  adbuc 
sacerdotium   quod  prodidit   vindlcare ,  quasi    post 


bebunt  reqniem  die  ac  nocte  qui  adorant  bestiam  et  ima* 
ginem  ejus  {Apoc.  xiv,  9-!1). 

n.  Cum  ergo  hx^c  tormenta,  haec  suppllcla  in  dle 
Judicii  Dominus  comminetur  iis  qul  diabolo  obtem- 
pcrant  et  idolis  sacrificant,  quomodo  se  putai  posse 
agere  pro  Dei  sacerdote  qui  obreinperavft  et  servlvit 
diaboli  sacerdotibns  ?  aut  quomodo  putat  manum 
suam  transferri  posse  ad  Dei  ^  sacrificium  et  pre- 
cem  Domini  quse  captiva  fuerit  sacrilegio  et  crimiiii , 
quando  in  Scripturis  divinis  Deus  ad  sacrificium  pro- 
bibeat  aecedere  sncerdotes  etiam  in  leviori  crimine 
constitutos,  et  in  Levitico  dical  (xxi,  i7)  :  Homoin 
quo  fuerit  vitium  et  macula  non  aecedet  oferre 
dona  Deo.  Ilem  in  Exodo  (xix,  22)  :  El  sacerdotes 


aras  diaboli  accedere  ad  aliare  Dei  fas  sii,  aut  non  G  qw  accedunt  ad  Dominum  Deum  sanciificenlur,  ne 
roajorem  in  se  iram  ei  iodignatkmem  DomJni  in  die  forte  deretinqnat  iUos  Demimu.  £t  iierum :  Et  cum  « 
jodlcii  provocet,  qai,  cum  fidei  et  virtutis  dux  fratri-  accedunt  ministrare  ad  allare  sancH,  non  addueent 
bos  esse  non  potuerit»  perfidiae  ei  audaciae  el  teme-     m  udeliclwn,  ne  moriantur{Ibid,  xm,  45).  Qui  ergo 


>  Astoras  Lin.  Tku.  Voss.  Cwh. 
^  DeideestinCarb. 


LECTIONES  YAIUANTES. 

«  Qui  accedont  Bod.  i,  2.  Lam.  Bbor.  NC.i,  1.  Lsh. 

8TEPH.  BALUZn  NOTiE. 


XW.—  Oplo  u.  Yclus  Remigianus  iSempervaU  in 
Deo  Domino,  fraler  charisdme. 

Epist.  Lxiv.  —  I.  EpictetOt  episcopo  Assuriiano  in 
provincia  proeonsulari.  IIU  in  ea  caibedra  successisse 
Victorem  liquel  ex  concilio  Carilmginensi  sancii  Cy« 
priani.  In  coDcilioBagaiensi  damnaiusesi  Prjeiexiaius 
episcopus  Assuriianus ,  in  cujus  loco  Donaiislae  pos4ie- 


niilphi,€uaiscripluro  Uussei  apei^iscopum  scriptumesi 
supra  lineam  apostatam  eadem,  ut  videiur,  roanu.  Prop- 
tereaergoCyprianus  euo)  aUquondam  episoopum  Cuisse, 
Hunc  non  esse.  Similem  loquendi  modum  adaoiavimus 
iiiEpistoIaLix.p.  97»deYiaore  quondam  presbyiero. 

QtMd  prodidit.  Codex  soncli  Araulphi  perdidii. 

Fidei  et  virtutis.  Qiiaiiivis  baxleciio,  quamei  ve- 


ruiu  Rugaiuw;  ioCoUaiione  Carihaginieusi  inter  Ca-  j)  leres  ediiiones  ei  duodecim  libri  velcrcs  prscfcrunt, 


tbolicos  ei  doo»ii)»ias  adfuU  Evangelus ,  episeopus 
ecclesiae  Asfiuriiaaae  Cailrolicus. 

Fratres  charimimi.  Tres  libri  veieres  pr^elerunt 
frater  eharissmu.  Qua;  ieaio  potesi  esse  kom.  Qutppe 
episiola  acripia  est  ad  episeopuin  eipleiieiii,  el  pot«iii 
Cypriaaiis  eo  iBodo  scriliere  qoo  scripsisse  reperitur 
Epist.  LVM»  ad  Cornelium:  quae  cun  scripia  sit  ex 
aequo  ad  Cornelium  ei  ad  omnem  Ecdesiam  Boma- 
nam ,  iamen  inquil  Cognovimus  frater  eharissime ,  et 
roox  siylum  converiit  Cyprianus  ad  omnes,  qui  prop* 
terca  fratres  diarisstani  vocaniur  pauki  post.  £a  dis- 
crepaniia  leciionum  in  Cypriaoo  videtur  oria  esse  ex 
iiotis.  Nam  anidmaverii  fruter  ckarissimt  ei  fratres  chor 
rissimi  qiiandoque  ila  scrH>i  io  nntiquis  codicibus  F. 
K.  et  FF.  CC.  eo  ttodo  quo  dilectissim  vidi  s^epe 
scriplum  DD. 

ror/(iiiaff«itiiiii,qttemaposla6iadcjooeraiab  episco- 
paiUy  cumsacriiicassei  idolis.  Uiide  in  codice  sancti  Ar- 


sii  opiima,  silere  tamen  noo  debeo  editionem  MorcN 
liaitam  ei  quinqiie  libros  veieres  la^berc  virttuiset  fidei. 

II.  —  Diaboli  sacerdoiibus.  Codex  Fuxensis,  «/m^oio 
aut  sacerdotHnts  ejus» 

Sacrilegio  et  crtmini.  Codcx  Grnliaiiopoliiaiius,  qu^ 
capta  fuerai  sacrilegio  et  erimim.  Corbeiensis,  sacrile- 
giorttmet  criminum.  Qim  lectio  videlur  esse  melior,  si 
vox  captiva  retincaiur.  Hieremiae  cap.  xux,  capUvos 
fiUorHm  Anmon.  Ncoue  eium  diciiur  servus  domiuOt 
sed  servus  domiiii.  HiHcamid  Ciceronein  servi  le^uiny 
sediiionum,  cupidiiaiuin.  idemdiceadiim  de  captivis, 
q«ii  sui  juris  Qon  sunt. 

Ad  aitare  smtcU.  lia  omnes  ferelibri  veieres»  eiiam 
Aegiicaui ,  et  edkiooes  omnes  aiite  firasraicaai ,  ia 
qua  legilur  ad  aliare  sanchim,  Qttamquaitt  hanc  quo* 
que  leeiionem  praelerBai  d«o  iibri  veieres.  Higaiiius  , 
owisfia  voce  aitare,  posuii  §d  sancttm,  aiwioriiate,  u% 
ipse  aii,  codicis  Yeronensis,  quod  ego  tamen  non  ia^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


801  DIVl  CTPRIANl  S92 

gravia  in  se  delicta  adduxerunt,  id  est,  qui  idolis  sa-  A  baitdum  cst,  et  omni  vigore  nitendum   at  quantum 


crificando  sacrilega  sacriticia  fecerunl  ,  sacerdo- 
tium  Dei  sibi  vindicare  non  possuiil,  nec  ullam  in 
conspectu  ejiis  precem  pro  frairibus  facere ,  quando 
in  Evangelio  scriplumsit :  Deus  peccatorem  non  audil; 
sed  $i  qui$  ^  Deum  coluerit  el  volunkiteni  eju$  feeerit, 
illum  audit  {Joan.  ix,  51).  Quam>is  sic  quorumdam 
peclora  lenebrarum  iiigrueniium  ^  profunda  caligo 
c««caverii,  ul  de  prsecepiis  salubribus  nihil  lucis  admil- 
tant,  sed  seroel  a  reclo  limile  veri  itineris  aversi,  per 
prseceps  et  per  abruptum  ^  criminum  suorum  nocte 
atque  errore  rapiautur* 

in.  Nec  mirum  si  consilia  nostra  aut  Domini  prae- 
cepla  nuncabnuuntqui  Dominnm  negaverunt:  stipes 
et  oblationes  et  iucra  desiderant ,  quibus  prius  iiisa- 


posstimus  ab  hac  eos  sui  sceleris  atidacia  retunda- 
nius,  ne  adhuc  agere  pro  sacerdote  ^  conentur  qui 
ad  moriis  extrema  dejecti,  ulira  lapsos  laicos  • 
ruinse  majoris  pondere  proruerunt. 

IV.  Si  vero  apud  insanos  furor  ''*  insanabilis  per- 
severaverit,  et,  recedeiite  Spiritusancto,  quse  coepit 
caiciias  in  sua  nocte  permanserit,  consilium  nobis 
erii  singnlos  fratresabeorum  fallacia  8eparare,et,  ne 
quis  in  laqucos  erroris  incurrai,  ab  eorum  coiiiagione 
secernere,  quando  nec  oblatio  sancilGcari  illic  possit 
ubi  Spiritus  sanclus  non  sii,nec  cuiquam  Dominus  per 
ejus  orationes  et  precesprosiiqui  Dominnm  ipsevio- 
lavii  .Quod  si  Fortunatianti8,aut  immemor  crtminis  sui 
per  diaboli  caecitatem,  aut  minister  el  servus  diabol 


tiabiles  incubabant ;  et  coenis  atque  epulis  eiiam  nunc  B  lacius  ad  decipiendam  fratemilatem,  in  hoc  suo  furo* 


inhiant,  quarum  crapulam  superstite  nuper  in  dics 
cruditale  ructabani,  nuncmanifesiissimecomproban- 
tes  nec  anie  se  religioni,  sed  ventri  poiius  et  quaes- 
tui  profana  cupidiiate  servisse.  Unde  et  ips;tm  ve- 
nis8e  perspicimus  et  credimus  de  Dei  exploraiione 
censuram,  ne  apud  aliare  consistere  et  conlrectare 
ulterius  perseverarent  pudorem  incesti ,  fidem 
perOdi,  religionem  profani ,  divina  terreiii,  sancia 
sacrilegi.  Quod  ne  ulesad  aliaris  impiamenia  ei  con- 
tagia  fratrum  denuo  redeant,  omnibus  viribus  excu- 

LECTIONES  VARUNTES 


re  pcrmanserit,  vos  quantum  potesiis  elaboratc, 
et  in  hac  caligine  diaboli  sxvientis  frntrummentesab 
errore  revocate,  ne  alienae  demeniia;  facile  consen- 
tiani,  ne  se  desperatorum  delictis  pariicipes  facianti 
sed  leneunl  integri  saluiis  suae  et  integritatis  conser- 
vatoi  a  se  et  custodite  perpetuum  tenorem. 

V.  Lapsi  vero  magnltudinem  delicti  sui  cogiios- 
ceiites,  a  deprecando  Domino  non  recedant,  nec  Ec- 
clesiam  caiholicam,  quae  una  et  8ola  est  a  Domino 
constituta  ,  derelinquant ;  sed,  satisfactionibus  im- 


^  Si  qni  Oxon. 
l>IrrueDUum  Im.  NC,  1. 
«  Abrupta  Aod.  1. 


^  Agere  sacerdotem  Un. 
®  Lapsus  laioos  oxon, 
f  Consecrala  rer. 


STEPH.  BALUZII  NOTyE. 


veni  in  roargine  exemplaris  roei  editionis  Manutianae, 
et  lectionem  illam  aii  esse  rectissimam ,  non  animad- 
verlens  hunc  eumdero  locuro  infra  Epist.  lxvui,  pag. 
117  et  Epist.  Lxii,  pag.  129  edituro  k  se^netipso  fuisse 
eodem  omnino  modo  quo  ego  istic  restiiui.  Is  qoi 
scripsii  codicem  Fuxensem  posuit  ad  altare  Domim, 

?uod  confirroat  eroendalionem  nosiram.  Ait  autem 
amelius  reperire  se  non  poiuisse  quem  Scripiurae 
locum  ciiet  Cyprianus.  Goulartius  vero  ait  alludere 
eum  ad  varia  Mosis  dicla  in  Exodo,  praesertim  de  sn- 
cerdoium  «Itari  Jehovae  inservientiuin  ofRcio.  Recie 
profecto.  Nam  locus  islc  sumpius  est  ex  capiie  xxvm 
Exodi  secundum  versionem  Septuaginti  interpretiim. 
In  editione  nosira  VuIgaU  sacrje  Scripiurae  legitur: 
Vet  qumido  approjnnquant  ad  aliare  ut  mini$trent  in 
$anckuario,  ne  iniquitati$  rei  moriantur,  Versio  qua 


enim  Fuxensis,  Metensis,  sancti  Amutphi,  et  Gra- 
tianopolitanus  habent  impia  menle^  Monasterien- 
sis  amplas  mente$;  Divionensis  et  unus  Remi- 
gianus  per  $impla$  mente$  unns  roeus  vetus,  per 
$implicia  merita.  Quarum  lectionum  nulla  bona  est. 
Sex  Aiiglicani  liabent  ad  altari$  $anctifieationem  impia 
mente  aceedunt^  ubi  vox  $anctificationem  addiia  vide- 
tur  a  librario  non  intelligente  quod  scribebat. 

Impiamenta.  Festiis  Poropeius  :  impiatu$,  ^celera- 
tu$,  Vocabuluro  dediiciuro  a  verbo  impio^  quod  si- 
gnificat  coromiitere  criroen  adversus  pietatem.  Undc 
aptid  Plauttim  Rudente  legilur :  Si  erga  parentetn  aut 
deo$  impiavi ;  quod  interpretes  exponunt  ac  si  Plaulus 
dixissct :  Si  impius  fiii  erga  parentes.  Apuleius,  lib.  i 
Meiainorphoseon :  Ut  adhuc  credam  cruore  me  e$$e 
humano  aspersum  atque  impiatum^  et  lib.  ii,  Habeti$ 


8anctus  Mariyrususestdilucidiorestetfacilioradin- D  ifa^iie  reum  tot  ccBdtbu$  impiatum,  Conlra  dicebant 
telligendum  sensuro  hujus  loci.  Hieronyrous  in  Dia-     eiiaro  Piaroentum.  Plinius  lib.  xxv,  cap.  4 :  Hac 
\(^o  adver$u$  Luciferiano$\e%tbSii,cumacceduntmi' 
fd$trare  $ancta,  Quae  leclio  roultum  accedit  ad  eam 
qua!  ciialur  ex  codice  Veronensi. 

Quorumdam  pectora.  CodexGralianopolitanus,  91101- 
dam  peccatore$.  ^     , 

l\l,-~^  Cruditate.  Hieronyrous  in  Episiola  ad  Rus- 
licuro  roonachuro,  erumpenttm  cruditatem,  quof  pa- 
ren$  tibidinum  e$t.  Salvianus  lib  iv.  cap.  3,  crudilate, 
distenderis^  ubi  codex  Corbeiensis  habet  crudelitate; 
lib.  VII,  cip.  16,  alios  cruditate  distentosy  ubi  codex 
Colbertinus  habel  crudelitate.  El  apud  Aviiuro  Vien- 
nensem  Epist.  lxxxv  ,  gentium  distantia  cruditatem. 
Pro  quo  in  codice  Vlennensis  Marnaesii  scripturo  est 
crudmate.  Crudelitaiero  iUque  et  cniditatero  antiqui 
librarii  qnandoque  comroutabant. 

Ad  altori$  impiamenta.  Hic  in  prirois  locus  ostendit 
liudaciam  et  inscitiam  veteruro  librarioruro.  Codices 


evut$a  $crobem  repleri  vario  genere  frugum  religio  e$t 
ad  terras  piamentunt^ei  cap.  9;  Favi$  anteet  meUeterrm 
adpiamentumdati$;  lib.  xxxvii, cap.  i,$ati$piamentiin 
unm  gemmee  voluntario  damno  videretur.  Purb  vetus 
verburo  esl  quod  invenilur  apiid  Plauluro,  Horaiium, 
Senecam,  alios.  Significat  autem  purgare  vel  expiare. 

Et  omni  vigore  m^endtfm.  Cum  ista  exstent  in  omni  • 
bus  antiquis  editioiiibus ,  in  omnibus  codlcibus  no- 
siriset  in  Anglicaitis,  mirum  est  excidissc  in  Rigal- 
liana.  Reinhartus  et  Angli  reposuerunt. 

lY. —  Sed  teneant.  In  uno  codice  r^io  leffitur,  $ed 
teneant  integri  $aluti$  $u(c  tenorem  et  tntegrttatie  con» 
$ervent  et  ctutodiant  perpetuum  vigorem.  Melius  iii  co- 
dice  sancli  Arnulphi,  $aluti$  $um  tenorem  et  integrita" 
ti$  cortservatm  a  u  et  cusioditm  perpeluutn  vigorem. 
Atque  iu  reponendum  esse  puio.  Jn  Gratianopoli- 
tano  desunt  haec,  integri  $aUat$  $wb  tenorem. 


Digitized  by 


Google 


S93 


EPISTOLA  LXV. 


mordntcs  et  Domini  mtsericordiam  deprecantes,  ad  A 
Ecclesiam  piilseni,  iit  recipi  iilic  possint  ubi  fuerunt, 
et  ad  Clirislum  redeant,  a  quo  recesserunt.  Nec  au- 
diant  eos  qui  se  fallaci  ^  et  roortali  seduclione  de- 
cipiunt,  ciim  scriplnm  sit:  Nmo  vo$  decipiat  inanibug 
verbis.  Propterea  enim  venitiraDei  super  filioBConluma' 
cicB,  Nolite  ergo  e$$e  partidpes  eorum  {Ephe$.  v,  G,  7). 
Ergocontumaces  etDeum  non  timentes  et  abEcclesia 
in  totum  recedenles  nemo  comitetur.  Quod  si  qiiis 
impatiens  fnerit  ad  deprecnndum  Dominum  qui  of» 
fensns  esi,  et  nobis  obtemperare  noiiierit,  scd  dcs- 
perafos  et  pcrditos  seciitus  fuerii,  sibi  imputabit  ^ 
cum  judicii  dies  venerit.  Quomodo  enim  deprecari  in 
die  illo  Dominiim  poierit  qui  ei  ante  hoc  Chrisium  ct 
nunc  quoque  Ecclesiam  Christi  negavit  et,  episcopis 


prianu$,  ut  diaconi  $uperbiam  qui  ilium  eontumelii$ 
exaccrbaverat  coerceal,  el  audacia  $uos  posnitentiam 
agere  cogat,  ea  occa$ione  denuo  repetens  quwcumque 
de  $acerdotaU  $ive  epi$copali  pote$tate  $upra  dicta 
$unt  Epistola  lv.  Quo  autem  tempore  $cripta  $it , 
non$ati$  con$tat,- ni$i  quod  in  eadem  $ynodo  $criptam 
cum  $equentiy  initium  utriu$fjue  epi$tol(B  $imile  per- 
$uadeat. 

L  Cyprianus  Rogaliano  fratri  salutem.  Craviier  et 
doienler  commoti  suinus  ego  et  collegae  mei  qiii  pro:- 
senles  aderant,  frnier  cliarissime,  lectis  litieris  tuis  , 
quibus  de  diaconc^  tuo  conqiiestus  es  quod,immemor 
sacerdotalis  loci  lui  etofGcii,acministeriisuioblitus, 
contumeliis  et  injuriis  suis  le  exacerbaverit.   Et  tu 


sanis  et  integris  et  viventibus  non  obtemperans,  comi-  B  ^"*^®'"  hoiioririce  circa  nos  ei  pro  solita  lua  humili. 

tate  fecisti,  ut  malles  de  eo  nobis  conqueri,  cuin,  pro 
episcopaius  vigore  et  caihedric  auciorilale,  hai)eres 
poiestatem  qua  posses  de  illo  slatimvindicari,  certus 
quod  colleg»  tui  omnes  gratum  c  haberemus  quod- 
cumque  circa  diaconum  tuum  coniumeliosum  sacerdo- 
tali  potestate  fecisses  ,  habens  circa  Imjusmodi  ho- 
roines  praicepla  divina,  cum  Dominus  Deus  in  Deute- 
ronomio  dicat :  Et  homo  quicwiique  fecerit  in  $uperbia 
ut  non  exaudiat  $acerdotem  autjudicem^  quicumque  fue- 
rit  in  diebu$  i7/ti,  morietur  homo  i7/tf,  et  omni$  populu$ 


teni  se  et  pnrticipem  morientibus  prsebuit  ?  Opto  vos, 
/ratres  charissimi  ac  desiderantissimi,  semper  bene 
valcre. 

.EPISTOLALXV. 

(Erasm.,  ui,  9.  Pamel.,  Rigalt.,  Baluz.,  lxv.  Pariss.,  luv. 
Oxon.,  Lips.,  m.) 

AB 


ROGATUNOll,  DE    DIACONO   QUI    CONTRA    EPISCOPUII 
CONTENDIT. 

Argumentuii.  —  Rogatianum  epi$copum   monet  Cy- 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  Ratum  Erasm, 


a  Qui  se  falsa  ^od.  1.  NC.i, 

i>  Impuiabitur  Lam.  Nc,  i.  Bod.%  Ebor. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


V  .^Fallaci  ei  mortaU.  Ita  Eraf mus  et  quatuor  libri  C 
veteres.  At  velustioreseditioneset  quatuor  item  iibri 
veteres  hnbent  fal$a  et  mortaU  $eductione. 

Seductione,  Ita  reponendum  esse  permolus  sum 
auctoriiaie  veterum  (xliiionum,  et  omnium  fere  vete- 
riim  librorum.  Nam  vocem  circumveniione ,  quam 
Erasmus  invexii ,  non  reperi  nisi  in  tribus  antiquis 
codtcibus.  Angli  lestantur  illnm  iron  fulsse  iii  suis. 

Desiderantissimi,  Ista,  quae  exstanl  in  undecim  co- 
dicibiis  nntiquis  et  in  antiquis  cditionibus,  quae  vet-o 
Erasmus  expunxit,  ac  posten  alii  omiserunt,  ego 
resiitui ,  eam  eiiam  ob  causam  quod  scio  Cyprianum 
frequenterea  formula  usum  esse  in  scribendo.  Prae- 
ler  aucioritatem  veterum  exemplarium  sancii  Cypria- 
ni ,  in  quibus  semper  vidi  scriptum  de$ideranti$$imi , 
CTSiai  apiid  Sponium  pag.  208 ,  inscriptio  vetus  qiias 
sic  etiam  haliet.  Iiem  npud  Juiium  Capiiorniiim  iii 
Albino ,  fratri  amantissimo  el  desiderantissimo.  In  edi- 
tionibus  Epistolnruin  sancti  Leonis  P.ipas  ad  Euty- 
chem  legitnr :  Dilectissimo  filio  Euiyclieti.  Alin  cotlici-  . 
busRustici  diaconi  legilur  Deaiderantissimo  fitio  Eu-  ^ 
tychi;  el  iii  calce  pro  dilectissime  /5/i  legitur  fili  de- 
giderantissime ,  ul  numui  iii  inea  Concilieruui  edilione 
pag.  iOH.  Ibidein  pag.  1514,  Icsi  desideraniissimis, 
lu  Epistola.Cyrilli  ad  Monachos  cdila  in  aclis  concilii 
quiiiti,  ubi  vtilgo  scripiiim  est  desiderantissimis.  Et  s;ine 
cum  ista  vox  descendat  a  pariicipio  desiderans^  ne- 
cesse  Cht  ul  scribamus  desiderantissimus.  Benedictitti 
nosiri  ita  inlerdum  scripserunt  in  sua  editioite  Ope- 
rum  sancli  Auguslini. 

Epist.  lxv.  —  Hanc  Epistolam  ferc  toiani  inte- 
graniexscrip«itet  suamfecitGoffridus  abbas  Vindoci- 
nensisIib.iv,Epist.xxii,scribensflrfAm6/arrfumabbalem 
sanciiMarlialis  Lemovicensis,  niuialisiiiutandis.  Nam 
quseisticdediacoiiosuperbodicuntur,  ca  Goffridus  *®^ 
transtulit  ad  monachum  contumaccm  etcontumeliosum 

Patrol.  IV.  S.  Cyprian. 


in  abbatem  suiim.  AKerius  diaconi  superbi  vocati 
Maximiani  menlio  est  apud  Augustinum  in  libro  de 
Correclione  Donat/istarum,  cap.  4 ,  et  in  Epistola  ad 
Botiifacium  comitem. 

De  diacono.  Retiniiimus  hanc  inscriplionem,  qiiam 
et  voieres  editiones  pruferiint  et  omnes  fere  libri 
veleres.  Qiiidam  Iiabeiil  de  diacono  tantum ,  alii  de 
diacono  ejus  ,  alli  deniqiie  de  diacano  contnmaci, 

1. — Ro^n/iauo.  Episcopo  Novensi  in  Maurilnnia.In- 
tcrfuit  concilioCarthaginensi  sub  Cypriano.  Collaiioiii 
Carthagineiisi  inler  Caiholicos  el  Donatislas  adfuit 
Felix  eprscopus  Novensis  Catholicus.  Alia  fuit  Nova 
in  Moesia  secuiida,  cujus  cpiscopus  Pctrus  nominalur 
in  codice  encjrclio  cap.  19,  in  editione  oosira ; 
cap.  li^,  in  ediiione  Harduini ,  qui  scqui  ii(»luit  nos- 
Irain,  sed  lurbavil  ordinem  inslilulutn  ab  coqiii  pri- 
mus  collegil  Episiolas  iii  codice  encyclio  coiilcnlas. 
El  lamcii  sciebal  mc  conqueslum  esse  de  iis  qui  Uo- 
nian:c  Conciliorum  ediiioiii  praMiieruni  quod  iniitaS' 
sent  ordinem  veierem  contra  meiitem  ejus  qui  collc- 
git  Episiolas  encyclias. 

CollegcB  mei.  Angli,qut  vocem  mei  lcgebant  in 
suis  codicibus  inaiiuscripiis ,  ill.-^m  taineu  oiniseruiit 
in  siia  editione.  Qiiod  cur  iia  fecerint  divinare  nou 
potui,  nisi  (|uod  putoillos,  ut  saeiie  alias^  v-Iutsse  re- 
tinere  lectiones  editioiiis  Rigaliianx.  Agnoscere  ta- 
men  facile  poteraiit  erratum  istic  esse  iii  ediiiouc 
iUa;  indicaute  eliam  errorem  Episiola  sequenti,  in 
cujiis  initio  scriptitm  est :  Graviter  commoU  $umu$  ego 
et  coUegcB  mei  qui  prw$ente$  aderant,  r.:eteruin  voccin 
a  Uigaltio  et  Anglis  omissam  praeferunt  oinnes  editio* 
nes  autiqux ,  xviii  libri  nostri  veteres ,  et  etiam 
quidam  Anglicuni.  Itaque  si  deest  iii  aliquibus,  qui 
sane  sunt  pauci,.exisiiinandum  est  id  evenisse  per 
indiligeniiam  et  oscitantiain  librariomm. 
De  diacono  tuo.  Si  leciio  libri  Lamonianiet  alius  cuni 


13 

Digitized  by 


Google 


audimithHebHtet»(ma§mtimpkeiimmne(Deul.xv\\,  AnosieT^  ni^       |Hi0s!oiii8  diam  temvU  bonorem 


i2).Et  utsciamus  haiicDei  vocem^^^eum  rera  et  snmma 
majestate  ejus  «  processtsse  ad  iionorandos  ac  vindi- 
candos  sacerdotes  suos,  cum  adversus  Anron  sacer- 
dotem  tres  de  ministris,  Ghore  et  Dalhan  et  Abiroo, 
ausi  sunt  superbisse  et  cerYicem  suam  extoHere  et 
sacerdoti  prapposito  se  adsGqu^re,  hiatu  (errae  absor- 
pti  ac  devorati,  poenas  slatim  sncrilegae  audaciac  pcr- 
soherunt.  Nec  soli  illi,  sed  et  caeteri  duccnti  quin- 
qnnginta  qui  eis  comilcs  ad  audaciam  fuenint,  pro- 
nimpenieaDomino  igne  consumpti  sunt,  ut  probarc- 
tnr  sacerdotes  Dei  ab  eo  qui  sacerdotes  facit  vindica- 
rl.  Inlibro  quoqueRegnorum,  cumSamuel  sacerdos 
a  Judaeorum  populo  ob  senectntem,  sicut  tu  modo, 
contemneretur,  exclamavit  iratus  Dominus  et  dixit: 


pontificiboB  et  sacerdotibus,  quamvis  iUi  nec  timorem 
Dei  nec  agnitionem  «  Christi  servassent.  Nam ,  etmi 
leprosum  emundaiset,  dixit  ilii  2  Vadet  ^t  moMtra  te 
saeerdotif  et  offer  donum  {MaUh.  tiii,  4).  Humilttate 
ea  qua  nos  quoque  esse  huroiles  docuit,  sacerdotem 
adhuc  appellabat  quem  sciebat  esse  sacriiegum.  Item 
.sub  ictu  ^  passionis  cum  alapam  accepisset,.et6i 
dicerelur,  Sic  respondes  poniifici,  nihtl  ille  contume- 
liose  locutus  est  in  personam  poniificts,  sed  magis 
innocentiam  snam  tuitus  est  dicens  :  Si  male  tocutut 
sum,  exprohra  s  de  mato,  8i  autem  bene,  quid  mi 
casdis  (Joan.  xviiij  23)?  QtKO  omnta  aib  eo  ideo  facta 
suni  humiliter  atque  patienter  ut  nos  bomililaiis  ao 
patienti»  haberemus  exemplum.  Docuit  enim  saeer- 


Non  te  spreverunt,  sed  me  spreverunl  ( I  Reg,  viii,  7).  j)  dotes  veros  legitime  et  plene  honorari»  dom  cirea 
Et  ut  hoc ulcisceretur,  excitavit eisSaul  regem,qui  eos     falsos  sacerdoies  ipse  talis  exstitit. 


injuriis  gravibus  affligeret,  et  per  omnes  contumelias 
et  poenas  superbum  populum  calcaret  et  premeret , 
ut  coiitemptus  sacerdos  de  superbo  populo  ultione 
divina  vindicaretur. 

n.  Sed  el  Salomon  inSpiritu  sanctoconstitutus  testa- 
turet  docei  quae  sit  saccrdotalisauctoritaselpote^ta^, 
dicens :  Ex  tota  anima  tua  time  Deum^  et  sacerdotes 
ejus  sanctifica,  Et  itenim  ^  :  Honora  ,  Deum  ex  tota 
anima  tua,  et  honorifica  «  saeerdotes  ejus  (Eccli,  vn, 
29,  51).  Quorum  prseceptorum  memor  beatus  aposto- 
lus  Paulus,  secundum  quod  in  Aciibus  Apostolorum 
iegimus,  cum  ei  diceretur :  iStc  insilis  in  sacerdotem 
Dei  maledicendo,  respondil  et  dixit  ^   :   Nesekham » 


III.  Memtnisse  autem  diaeont  debent  quoiriam 
Apostolos,  id  est  episcopos  ci  praepositos,  Dominut 
elegit,  diacoiios  autem,  post  asceosum  Domini  in  coe- 
los,  Aposioli  sibi  consiiluerunt  episcopatus  sui  et  £c- 
clcsiie  minisiros.  Quod  si  nos  aliquid  audere  contra 
Dcuni  possumu$,quiepiscopos  facit,  possuntet  contra 
liOs  aiidere  diaconi,  a  quibus  nunl.  Et  ideo  oporieC 
diaconum  ^  de  quo  scribis  agere  audaciaesux  poe- 
nlientiam,  ct  honorem  sacerdoiis  agnoscereet  episeo-' 
po  pneposilo  suo  plena  humilitatc  satisfacere.  Hxc 
sunt  eniiu  inilia  haerciicorum  et  ortus  sitque  conaius 
schismaticorum  male  cogiianiium ,  ut  sibi  placeaini, 
ut  priepositum  superbo  tumore  conteninant.  Sic  de 


fratres ,  quia  pontifex  est.  Scriptum  est  enim  :  Princi-  C  Ecclesia  recedilur,  sic  allare  proranum  foris  collo- 
pem  popuU  tui  non  maledices  (Act.  xxiii,  i).  Dominus  calur,  sic  contra  pacem  Chrisli  et  ordinatiofiem  atque 
etiaip  noster  ipse  Jesos  Cbrisius,  rex  ct  judexetDeus      unitatem  Dei  rebellatur.  Quod  si  ultra  te  contumellis 

LECTIONES  VARIANT^. 


^  Ejos  onut.  oxon. 
^mokiadd.Lam.Bod.i,  3. 
^  Ethonora  Bod.i. 
d  Respondit  diceiks  iTod.  %  Lam. 


« I^nationem  Bod.  I. 

(  Subdiles  Im. 

STestlMOBium  ivproba  lam-  Ebor.  Bod.%M  SC.  i,3. 

^  Oportet  Cassiumdtaoonuui  Liu. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


veteris  in  editione  Anglicana  hudaii  cerla  esl,  diaco- 
nus  ille  vocabaiur  Cassius.  Conciiio  Cartliaginensi 
sub  Cypriano  inlerfuit  Cassius  episcopus  Macoma- 
diensis. 

SuperfrtMe.*  Hnncleclionem  invenl  in  tribus  tantum 
libris  vetcribus.  Habelur  tamen  in  nniiquis  editioni- 
bus.  Manutius  posuit  superbi  esse.  Sic  etiam  scptem 
iibri  nosiri  vetcres  et  septeni  Anglicani 
scripsit  superbire. 

Probaretur.  Iia  duodeciin  libri  nostrl  v6teres  et 
sepiem  AnsUcani.  Veteres  editiones  anie  Pameliaiiam 
habent  probarentur.  Ipse  emendavit  ex  quaiuor  codi- 
cibus  manuscriptis  el  veteri  excuso  pro  eo  quod  Rem- 
bolttis  ediderat  probarentur.  Iii  quo  fnlsus  est  Pamc- 
liiis.  Nam  edilio  quoque  Spiren&is  ct  Vcneta  vetiis 
habent  eamdem  le^ioncin ;  eatnque  nos  etiam  inve- 
iiimiis  in  oeio  exemplnribus  manuscriptis. 

II.  — Pomti  tui.  Septm  libri  veieres  habent  plebis 
tuce.  At  in  Epislola  lv,  png.  80,  et  in  Epistola  lxix  , 
pag.  Ii2,  el  lib.  iii  TesUmomorum^  cap.  12,  sci  iplum 
cst  populi  tui.  Sic  ctiim  iegitur  lu  editionc  vutgnta 
Novi  Teslamcnli,  cap.  xxiii  Actorum.  Vidc  supra 
pag.  451. 

Dominus  etiam.  Huiic  locuin  valde  dccurtatum  et 
mutiluni  refert  Juo  parlc  v,  cap.  555,  et  Gmtianus 


dist.  93.  Correciores  Homani  strppIeTenml  ex  Epis* 
toia  Cypriani. 

Sub  ictu  pas^nis.  TertuDianns  in  Dbro  deOtatlone 
dixit  sub  instantia  passionis ,  ut  reete  monult  Rigal- 
tins ,  qui  refert  locum  similem  ex  sermone  vn\  snncti 
Lconis  de  Passione  Domini.  At  Pamelius  cdi^t  sub* 
siantiu  passionis.  Qno  eiiam  modo  scriptum  est  m  M« 
Morellius  D  bro  Agobardi  biblroihecac  regirc. 

Exprobra.  Sic  etinm  in  Epi  toh  LXfx ,  ad  Ftoren- 
tium  png.  l^.  Apud  Hieronvinum  lib,  11,  adversUM 
Petagianos  legrtnr  argue  de  zeto  seu  de  peceato. 

Qu(e  omnia.  Vide  notas  nostras  ad  Agohafdom 
pa;r.  107. 

III.  •—  Diaconi....  ApostoU  constitnerunt.  Vide  fer- 
tuilianum  in  libro  de  Exhortatione  Castitatis. 

Ascensum.  Iia  sexdccimlibri  veteres.  E^ionesan- 
tiiiux  el  eliam  Morellrana  habcnt  ascensam ,  eo  modo 
qiio  Tcrtuiliauus  et  Cyprianus  scrrbere  sotent  dtkfi' 
sam .  pro  defensione  et  remibsam  pro  remlssione. 
Vcrum  vocem  nscensam  istic  non  rcperi  nisi  in  qua- 
luor  nnliquis  codicibus.  Unus  habet  ascensionem. 

Et  honorem  sacerdotis.  Codex  Beccensis ,  et  ut  ho^ 
norem  sacerdotis  agnoscat.  Carnotensis,  ul  honorem 
sacerdotis  agnoscat.  Metensis  sattcii  Armilphi ,  et  ko^ 
norem  sacerdotis  agnoscat. 


Digitized  by 


Google 


397  EPlSTQlALXVi.  8« 

suis  cxacerbaverii  et  prov<«»verii,  fuBgeris  circa  A  raus  ego  ei  collegae  mei  q^  praeseiiieB  aderani,  et 


euni  poieslaie  honoris  tui ,  ul  eum  vel  deponas  vel 
absiineas.  Nam,  si  aposiolus  Paulus  ad  Timoiheum 
scribcns  dixit :  Juventulem  tuam  nemo  de^picial  <^ 
(ITim.  IV,  i3),quamo  magia  libi  a  collcgis  luis  diccn- 
dum  est :  (Seneclutem  tuam  nemo  despiciat. » Ei  quo- 
niam  ^*^  scrlpsisti  querodam  cum  eodem  diacono  tuo  se 
miscuisse  et  superbiae  ejus  aique  audaciae  participem 
esse,  hunc  quoquc,  el  si  qui  alii  lales  exstiierint  et 
conira  sacerdoiem  Dei  fccerint,vel  coercere  poteris 
vel  abstinere  :  nisi  quod  horlamur  et  monemus  ut 
peccasse  se  potius  inteliigaiit  ei  satisfaciant,  et  nos 
proposilum  noslrum  tenere  .patiantur.  Magis  enim 
opiawus  et  cupimus  contumelias  et  injurias  singulo- 
rum  clementi  paiientia  vincere,  quam  saccrdoiali  li- 


compresbyteri  n^tri  qui  nobis  assidebant  ^  ,  fratres 
cUariisimi,  cum  cognovLftsemusquod  Geminius  Victor 
fraler  noster  de  siwjnlo  exeedens  GemiBiom  Fausli- 
num  presbyieriHn  tutorem  tesiamcnto  stto  nomlnave- 
rit«  cum  jampridem  in  coneilio  episcoporvm  stalutum 
sit  ne  quis  de  clericis  el  Dci  minislris  liflorem  vel  cu- 
raiorem  «  lestameiiio  suo  consiituai,  quaodo  singu- 
li  diviao  sacerdolio  lionorali  el  in  clerico  minislerio 
constituii  noii  nisi  alUiri  el  sacrifieiis  deservire  ei 
precibus  atque  oralionibus  vacare  debeanl.  Seriptum 
esl  enim  :  ^emo  mi/i7an«  Deo  obligui  ^  $e  moU$l\ii  « 
swcularibui  ,  ui  fmfit  placere  H  eui  ie  probaint 
(llTim,  11,4) .Quod  cum  de  omnibus  didumsit,  quan- 
lo  magis  molesliia  ei  laqueis  stecalaribus  oMigari  non 


bcne  valere. 


(Erasm.,  i 


ceniia  vindicare,  Oplo  te,  fratcr  charissime ,  aemper  B  ^ebent  qui  divinis  rebus  el  spiriulibus  «  occupati 

ab  ecclesia  rceedere  el  ad  terreiioi  et  saoculares  actus 
vacare  non  possunl?  G^ittS  ordiaalionis  elreligionis 
formam  levitse  prius  in  lege  tenaerunl,  ut,  cum  tor- 
ram  s  dividereni  et  possessiones  partirentor  andeeim 
iribus,  Levilica  Iribus,  qu»  lemplo  et  aliari  et  mlni- 
steriis  divinia  vacabat,  nihU  de  llla  divisionis  porlio- 
ne  perciperet,sed,  aliisterram  coieniibus,  illa  laninm 
Deum  coleret,  el  ad  victum  atqva  alimenium  suum 
ab  undccim  tribubus  de  fruciibus  qui  nascebanlur 
decimas  perciperel  *».  Quod  totum  fiebal  de  aucto- 
rttalt  et  dispositione  dlvlna  ,  u(  qui  operationibus  di- 
vinis  insisiebanl ,  in  nulia  re  avocarenlur,  nec  cogi- 
tare  aut  a^ere  s»cuiaria  cogerentur.  Qu»  nunc  Fsiio 
cl  forma  in  clero  leDotw.  iH  q«i*  io  Ecclesia  Domini 


EPISTOLA  LXVI. 

9.  Pamel.,  RigaU,,  Baluz,,  lxvi.  PaTis.,LXT. 
Oxon.,Lips.,  1.) 

AD  CLERCM  ET  PLEBEM  FURNIS  CONSISTENTEH,  DE  VICTORE 
QUI  PAUSTINUH  PRESBVTERCM  TUTOREM  NOMINAVIT. 

Arguuentum.  —  Cwm,  eonira  concilii  episcoporum  sla- 
lutum^  Geminius  Jictor  testamento  tutorem  sive  cu- 
ralorem  suum  nominasiel  Geminium  Fausiimtm  pre- 
sbyterum^  prohibet  pro  illo  offerri  aul  sacrificium  pro 
dormiiione  illius  celebrari ;  obiter,  exemplo  Levilicw 
tribuif  dedueens  clericosmoteslHs  sacularibus  immi- 
icere  se  non  debere. 


L   Cyprianus  presbyleris  c(  diaconibus  et  plebi  C  ordinatione  clerica  proraoventur,  in  nullo  ab  admi- 
Furnis  consisteniibus  salutem.  Graviier  commoti  su-      nistraiione  djvina  avocentur,  nec  mc^estiis  et  negoUis 

LECTIONES  VARl\NTES. 

a  Coulemnaiiumi.  SC.  UBbar.  ,     ^  ^  ^  ^1'"^%'^  ^"^^  ^'  ^^'  '^''  ^'  ^'  ^"'  "^'^" 

b  Assistebanl  Foss.  Spir.  Remb.  Nobiscum  T/m.  Corb.         ^^^^^^^  ^"^?I'^  rhu 
«  CuJitodem  Lrnn.  Bfror.  B«i.  SS^^TiS^T?^ 

d  Impbcal  Fo«.  ^  Reeiperet  Oxon* 

^Negotiisiflm.  Efror.  Xin.iVC.l,  2. 

STEPH.  BALCZll  NOTiE. 

bent  derica/i  mini«/erio,edi lio  Manutiana  el  undecim 


^*»  Circaeum.  Quamvis  baic  lectio  fcrri  possil,  mal- 
lcm  tamen  eam  quam  quinque  exemplaria  velera 
prcfcruiit ,  in  quibus  scripUim  esl  conira  eum.  Ego 
cuim  saepa  vidi  scriplum  in  antiquis  codicibua  circa 
pro  contra  ul  e  diverso.  Nikiii  tamen  volui  muiare. 

Epist.  lxvi.  —  LFurms.  Collationi  Cariliaginensi 
inler  Calholicos  ei  Donaiislas  adfuit  Floronlius  epi- 
scopus  Furnitanus  Donalista,  concilio  vero  Carilia- 
giiiensi  siib  Bonifactio  episcopo  Simon  episcopus 
plebis  Furniianae.  Eo  vero  lemporc  quo  bsec  scribe-  J^ 
bai  Cypriamis  Furnitanorum  episcopus  erai  Gemi- 
iiiiis,  ul  docenl  acta  concilii  Carlhaginensis  habiii 
sab  Cypriano,  idein  foriassc  qul  Geminius  Viclor 
isiic  noiniuaiur,  ut  conjecit  l»amelliis,  quein  refeilit 
Pcarsonius  in  annalibus  Cyprianicis  ad  annum  i49. 

In  concilio.  Nulla,quod  sciam,  isruit  concilli  men- 
tiu  liaiielur  aiibi  quam  in  hacEpislola.  Rigaliius  pu- 
ijivii  iraic  Cypriani  verba  iranscripla  ab  illo  esse  ok 
clccreio  concilii.  Nescio  autem  an  ea  «enlenlia  posslt 
csse  vera.  Vide  Julium  Nigronium  in  Tractatu  xiv 
Ascettco,cap.3. 

Clerico  mnisterio.  Hanc  lcclioncm  ,  quam  unde- 
ciin  liljri  veleres  exbibenl,  pryafisro,  qwia  puto  illam 
molius  convenire  cum  stylo  Cypriam.  El  lamendif- 
licile  esi  conBtiluere  veram  leclioncm  hojus  loci. 
Vcteres  enim  editiones  ei  qualuor  libri  velere»  ha- 


llbri  veteres  clerico  minisleriot  cum  quibus  consentil 
veius  Remigianus,  quamvis  illic  per  errorem  scri- 
piiim  sil  cleri  comministerio,  Fuxensis  el  Bcccensis 
habent  cleri  ministerio  ,  Pilhoeanus  clericorum  mi- 
nisterio, 

Quanto  magis  molesliis,  Rigallius  posuit  quanto  ma- 
gis  clerici  molesiiis.  Verum  vocem  cLerici  non  agno- 
scunt  aliai  ediiiones,  excepla  Auglicana ,  quae  Hi- 
ffaliianam  imiiaiur,  neque  veiera  exeniplana.  Cerie 
supervacanea  est  el  inutilis.  Ila«|uc  recie  Remharius 
illani  expunxit.  Nos  secuii  sumns  vetera  exoniplaria 
et  veteres  editiones 

Ordinalione  clerica.  Et  hanc  quoque  leclinnem 
pr;efero  ob  congruentiam  cum  siylo  sancti  Cypnani, 
quanivis  eain  non  repererim  nibi  in  quinquo  libria 
vcteribus  et  in  ediiione  Manuiiana.  Moreliiana  el 
unus  vetus  codex  regius  habent  ordinatione  clericati, 
Veronensis  et  alii  ocio  ad  ordinaiionem  clericam^  vc- 
lercs  editiones  et  octo  votcra  exoniplaria  ad  ordina- 
tionem  clericalem'.  Edilio  mea  conGrmalur  etiam  au- 
aoritate  Cypriani ,  qui  Epist.  xxxiii,  pag.  46,  dixit  : 
Merebatur  talis  clericw  ordinationis  nlteriorei  gradUs. 
Ilcm  in  versione  Epistolae  Firmiliani,  pag.  149  :  Sibi 
potesiatem  clef^icoi  ordinationis  assumeniei. 


Digitized  by 


Google 


390  r   DIVICYPRTANI 

srccularibus  alligcnfur,  scd  in  honorc  9^  sporiulan-  A 
lium  frairum,  mmquam  decinias  cx  fruclibus  acci- 
jiicntcs,  ab  altari  et  sacriHciis  non  recedanl,  sed  die 
ac  nocte  coelestibus  rebus  et  spiritualibus  serviant. 
II.  Quod  cpiscopi  antecessores  nostri  religiose  con- 
siderantes  et  salubriier  providenies.  censuerunt  ne 
quis  frater  excedens  ad  tutclam  vel  curam  clericum 
nominaret,  ac  si  quis  boc  fecisset ,  non  ofTorretur  pro 
co  b  ,  nec  sacrificium  pro  dormitione  ejus  celebrarc- 
tur.  Neque  enim  apud  altare  Dei  merelur  nominari 
in  sacerdotum  prece  qui  ab  aluri  saccrdoies  et  mini- 
stros  voluit  avocare.  El  ideoVictor,  cum,  conlra  for- 
mam  nnper  in  concilio  a  sacerdotibus  datam,  Gemi- 
nium  Faustinum  presbylerum  **'  aiisus  sit  tulorem 
conslituere  ,  non  est  quod  pro  dormilione  ejus  apud 
vos  fiat  oblatio,  aut  deprecatio  aliqua  nomine  ejus  B 
in  Ecclesia  frequentetur,  ut  sacerdoiiim  «  decreiiim 
religiose  et  necessarie  facturo  servetur  a  nobis,  simul 
ct  caeteris  fratribiis  detur  exeinpliim  ne  quis  sacerdo- 
tes«l  minisirosDei  altari  ejus  et  Ecclesiae  vncanles 
ad  saeculares  molestias  devocet.  Observari  enim  de 
caetero  poterit  ne  ultra  hoc  fial  circa  personam  deri- 
coruro,  si  quod  nunc  faclum  est  fueril  vindicaium. 
*i  Opto  vos,  fratres  charissimi^  semper  bene  vnlere. 

EPISTOLA  LXVII.      . 

(Krasm.,  m,  13.  Pamel.,  Rigalt.,  Baluz.,  tivn.  Paris., 
Lxvi.  Lips.,  Oxon.,  Lxvm.  Goustant.,  Episl.  Rom.  Poot. 
4.  p.  2110 

AD  STEPHAMUM,  DE  MARCIAlfO  ARELATENSl ,    Qdl  NOVA- 
TlAIfO  CONSENSIT. 


m 


EPISTOLA  LXVIII. 


(Krasm.,  i,  4.  Pamel. ,  Rigall. ,  Baluz.,  lxvio.  Paris., 
LWTi.  Oxon.,  Lips.,  lxvii.  Roulh.  Rell.  Scr.,  iii,  p.  77 
etl22.) 

AD  CLERUM   ET  PLEBES  IN   HISPANIA  CONSISTENTES ,   DE 
BASILIDE  ET  MARTIALE. 

Argumentum.  —  Cttrti  Basi7ide«  et  MarthUitepucopi, 
lapsi  essent  et  HbelUs  idololatri<e  contaminati^  lan- 
dalCyprianuscum  coepiscopis  clerum  et  plebem  Hispa- 
niarumt  qnod  in  locum  eorum  Sabinum  el  Felicem 
legitima  etectione  substituissent ;  prcesertim  cumy 
juxta  Comelii  statutum,  episcopi  lapsi  ad  poeniten- 
tiam  quidem  agcndam  admitti  possent,  sed  a  sacer^ 
dotali  honore  prohiberentur ,  obiter  etiam  quaidam 
atiingens  de  veleri  electionis  episcoporum  ritu,  Sub 
Stephano  autem  scriptam  e«ie,  contextus  indicat, 

"»  EPISTOLA  LXIX. 

(Erasm.,  iv,  9.  Pamcl.,RigaU.,BaIuz.,  lxix.  Paris. ,  lviu. 
OxoD.,  Lips.,  lxvi.) 

AD  FLORENTIUM  PUPIANUM,  DE  OBTRECTATORIBUS. 

Argumentum.  —  Purgat  se  apud  Ftorentium  Pupianum 
Cyprianus  de  variis  ab  illo  objectis  criminibus;  et 
animi  ejus  levitatem  arguit,  quod  tam  temere  obtre  • 
ctaloribus  crediderit.  Ex  eo  autem  quod  dicit  se  jam 
tum  sex  annis  episcopatu  (unetum^  salis  constat  sub 
Stephano  scriptam. 

I.  Cyprianus,qui  el  Thascius,  Fiorentio,  cui  et  Pu- 
piano,  frairi  salutero.  Ego  le,  frater,  credideram  lan- 
dem  jam  ad  poenitentiam  converti,  quod  in  prseteri- 


Argumentum.  —  Cum  MartianuSf   Arelalensis  episco-  ^  lum  tam  infanda,  tam  turpia,  tam  etiam  geiitilibus 

execranda  aul  audisses  de  nobis  tcmere  aui  credi* 
disses.  Porro  autem  eiinm  nuiic  in  lilleris  tuis  anim- 
adverio  eumdem  te  adhuc  esse  qui  prius  fueras,  ea- 
dem  te  de  nobis  credere  et  in  eo  quod  credideris 
perseverare,  et,  ne  forte  ciaritaiis  et  martyrii  tiii  di- 
gnius  noslra  communicatione  mnculetur,  in  roorcs 
noslros  diligenter  inquirerc,  et  post  Deum  judicem. 


pus,  Novatiani  sectam  secutus  multos  seduxisset^  el 
se  communione  ccelerorum  episcoporum  per  schisma 
separassetf  monet  Stephanum^  tummum  Pontificem, 
nt  pro  sua  auctoritate^  absente  Ulo,  alium  in  locum 
ejus  substiluat,  et  tum  tapsis  lum  per  illum  seduclis, 
acta  pcenitentia,  pax  detur,  et  ad  Ecclesiam  reditus 
concedatur. 


LECTIONES  YARIANTES. 

*  Donaria  NC,  2. 

^  Pro  eo  sacrificium,  nec  pro  dormitione  Lam,  Ebor. 
£od.±.NC.i.  2. 
^  Oblatio  aliqua  nomine  ejos  in  Ecdesia,  ut  sacerdo- 

STEPH.  BALDZII  NOTiE. 


tum  Bod.  1.  Thu,  Aot  delegatio  aliqna  nomiDe  ejus  C^orb, 
<t  DeswU  seqq.  in  Lam.  Ebor.  NC.  1 ;  el  qmdem  for* 
mulaistavaiedictoriainmss.  pterisque  perpetuo  abest. 


n.  —  Pro  dormitione.  Hocloco  rursum  observauda  D 
cst  inscitia  et  incuria  vclerum  librariorum.  Duo  libri 
veteres  pro  dormitione  babent  ordinaiione ,  fulso  ct 
jnepto  sensu.  Idem  dicendum  de  voee  deprecatio^ 
quaepaulo  post  sequitur,  pro  qua  in  libm  Corbeiensi 
et  in  Fuxensi  legitur  delegaiio.  Angli  monent  ita 
quoque  scriptum  esse  in  Tliuaiio.  Quod  vcrum  non 
est.  Quippe  bnc  duoe  voces,  aut  deprecatio,  in  illo 
desupt,  et  nihil  in  earum  loco  posiiiim  est. 

Dormitione.  Morlis  nomen ,  iit  ad  Episiolam  ler- 
tiam  observat  Rigaltius,  quanium  poierant  evitabant 
Chrisiiani  obspem  resurreciioniset  vilie  sempiiernx. 
Ilaque  promorluo  diccbant  pra^missum,  et  pro  morte 
obilum,  excessum,  dormitioncm,  ei  assumptionem, 
uti  facile  esset  prohare  tc^tiiiioniis  Tertulliani,  Cy- 
priaui ,  Hieronymi,  et  aliorum.  Vide  annotationes 
Erasmi  in  caput  ix  Lucae.  Assumpiionem  Petri,  as- 
sumptionem  Pauli  et  ciclcroruiu  sxpe  reperi  in  an- 


tiquis  codicibus  qul  continent  viias  sanclorum.  Nol.i 
cst  conlroversia  qu»  acvo  nostro  emersil  in  ecclesia 
Parisiensi  propter  Assumptionem  beatissimae  virginis 
Mariu;.  Non  est  hujus  loci  eam  retractare.  Illud  tan- 
lum  dicain  :  JoaniiemPapamXXIIputasse  illam  non- 
dum  in  coelum  ivisse  et  illam  non  intraturam  in 
gaudium  domini  sui  ante  diem  jiidicii.  Vide  noias 
nostras  ad  viias  Paparum  Avenionensium,  pag.  789. 

Sacerdotes  et  ministros.  Codex  Fuxensis,  sacerdo^ 
tes  et  Dei  minislros  ab  altario  ejus  el  ecclesia  evacuant 
ad  sceculares  molestias  devocant. 

Ministros.  Editioucs  Erasmi  et  .Morellii  addunl  suo$ 
levitas.  Ego  hanc  Episiolam  invcni  in  xix  excm- 
plaribus  antiquis,  et  in  nullo  eorum  reperi  boc  ad- 
diiamentum.  Recte  ergo  fecerunt  Manutius  etalii 
illud  abjicientes.    - 

*»»  Epist.  Lxix.  —1.  Pupiano.  Joannes  Trisia»'us 
a  sancto  Amautio  ia  tomo  seciuido  Commentariorum 


Digitized  by 


Google 


iOl  ^  EPISTOLA  LXIX.  m 

qui  sacerdotes  facit ,  te  velle ,  non  dicam  de  me  A  bere,  quia  ct  Dominus  et  Apostoli  ejus  humiles  fue- 

(quantiis  enim  ego  sum  ^  )\  sed  de  Dei  el  Clirisii  runt,  humilitatem  meam  et  frairesomnes  et  gentiles 

judicio  judicare.  Hoc  est  in  Denm  non  credere,  hoc  quoque  optime  norunt  et  diligunt ;  et  tu  quoque  no- 

est  rcbellem  adversus  Gbristum  et  adversus  Evan-  veras  et  diligebas,  ***  cum  adhuc  in  Ecclesia  esses  et 

gelium  ejus  exisiere,  ut  cuni  ille  dical  :  Nonne  duo  mecum  communicares.  Quis  autem  nosirum  longe 

fHmeres  asse  vasneunt  ?  et  neuter  eorum  cadit  in  ter^m  esl  ab  humilitaie,  utrumne  ego,  qui  quotidie  fratri- 

iine  Patri$  votunlate  {Malth.  x,  29) ,  ct  probetmaje-  bus  servio,  et  venienies  ad  Ecclcsiam  singulos  bcni 

stas  ejus  et  veritas  sine  conscientia  et  permissu  Dei  gne  et  cum  voto  et  gaudio  suscipio?an  ui,qui  te  epl- 

eiiam  minora  non  fieri,  tu  existiines  sacerdoies  Dei  *  scopum  episcopi  et  judicem  judicis  s  ad  tempus  a 

sine  conscientia  ejus  in  Ecclesia  ordinari  ?  Nam  cre-  Deo  daii  constiiuis  ?  cum  Dominus  Deus  in  Deuiero- 

dere  quod  indigni  et  incesti  sint  qui  ordinantur,  quid  nomio  dicat :  Ei  homo  quicwnque  feceril  in  superbia  ut 

aMud  est  quam  credere  ^  quod  non  a  Dco  nec  per  nonexaudiat  saeerdotem  autjudicem,  quicumque  fuerit 

Deum  sacerdotes  ejus  in  Ecclcsia  constituanlur  ?  in  diebus  t7/i<,  morietur  homo  ille^  et  omnis  populus  cum 

II.  An  putas  majus  esse  de  ine  meum  q^ani  Dei  audierit  timebit,  et  non  agenl  impieetiam  nunc  {Deut, 
testimonium,  cum  Dominus  ipse  doceat  el  dicat  te-  kvii,  12, 13).  Etiterum  ad  Samuelem  loquiiur  et  di- 
stimonium  non  esse  verum  si  quis  ipse  de  se  testis  B  cil :  Non  te  spreverunt,  sed  me  spreverunt  (III  Reg. 
existat,  eo  quod  unusquisque  uiique  sibi  faveat  ^ ,  vii,  7).  El  adhuc  Dominus  in  Evangelio,  cum  ei  di- 
nec  contra  se  aliquis  infesta  et  adversa  depromat,  clum  esset,  Sic  respondes  Pontifici^  custodiens  et  do- 
iides  vero  sincera  sit  vcritatis  <^,  si  in  praedicalioni-  cens  sacerdotalem  ^  honorem  servari  oportere,  con- 
bus  noslris  alius  sitprasdicator  ac  tesiis  :  St  (e^fimo-  tra  Poniificem  nihil  dixerit,  sed  innocentiam  suam 
itium,  inquit,  dixero  de  me^  testimonium  meum  non  est  tantummodo  purgans  responderit  dicens  :  Si  maie  lo- 
verum,  Atius  est  enim  qui  lestis  est  de  me  {Joan,  v,  31,  cutus  sum^  exprobra  de  malo,  Si  autem  bene^  quid  me 
32).  Quod  si  ipse  Dominus,  omnia  «  postmodum  ju-  ctedis  {Joan:  xviii)?  Item  beatus  Aposiolus,  ciini  ei  di- 
dicaturus  ^  noluit  de  tesiimonio  suo  sibi  credi,  ctum  esset,  Stc  tnit/fs  iii  sacerdotem  Dei  maledicendo 
sedmaluitdejudicioac  tesiimonio  Dei  Palris  probari,  (Act,  xxiu,  4,  5),  nihil  contumeliose  locutus  sit  ad- 
quaitio  magis  hoc  servos  ejus  observareoporiet,  qui  versus  sacerdotem,  quando  et  potuerit  se  constanicr 
judiciaatrtcstimonio  Dei  non  probantur  tantiini,  sed  exerere  adversus  eos  qui  Doniinum  crucifixisscnt  et 
etiani  gloriaiitur.  Pnevaliiil  auiem  apud  te  conira  di-  qui  jam  Deum  et  Glirisium  et  templum  et  sacerdo- 
vinam  sentcniiam  et  conira  conscientiam  nosiram,  tium  perdidissent  ^  ;  sed,  quamvis  in  falsis  etspo- 
fidei  sua;  viribus  nixam,  inimicorum  et  inalignoruni  liaiis  sacerdoiibus  umbram  tamen  ipsam  inaneni  sa- 
commentum,  quasi  apud  lapsos  et  profanos  et  cx-  ^  cerdotalis  nominis  cogilans  dixeril :  Nesciebam ,  fra- 
tra  Ecclesiam  positos,  do  quorum  pectoribus  exces-  tres,  quia  pontifex  est,  Scriptum  est  inim :  Principem 
serit  Spiritus  sanctus,  esse  aliud  possit  nisi  mcns  popnli  i  tui  non  maledices^Excd.xxn^^^S), 

prava  et  fallax  lingua  et  odia  venenata  et  sacrilega         IV.  Nisi  si  sacerdos  tibi  fui  ante   persecutionem, 

mendacia ;  quibus  qui  credit,  cum  illis  necesse  est  quando  roecum  commiuiicabas,  post  persecutionem 

inveniatur  curo  judicii  dies  venerit.  sacerdos  esse  desivi.  Persecutio  enim  veniens  te  ad 

III.  Quod  vero  dixisti  sacerdoies  humiles  esse  de-  summam  mariyrii  sublimitatem  provexit,  me  autcm 

LEGTIONES  VARIANTflS. 

'^  Sura  deest  in  Spir*  Jmwm.  Erasm.  '  Judicalurus  sil  Lam,  Itn.  Bod.,  1,2.  Ebor.  NC.  1,  2. 

^  Gontendere.  Lam.    Ebor.  Bod.y  2.  NC.  1,  2.  Ben.         s  Episcopum  episcopo,  etiudicemjudiciBod.  2.  JLom. 

Neap.  CoDcedere  Ver.  Ebor. 
«  Placeat  Ver.  ^  Sacerdotibus  Itn.  NC.  2. 

<t  Sincera  sit  si  verlus  Lin.  i  Amisissenl  Itn.  NC.  2. 

«  Cum  omnia  Lam.  NC,  i.  Qui  omnia  Pem.  Bod.  1.  i  Plebis  Bod.  %  2.  Lam.  Ebor.  Lin.  NC,  1,  2. 

STEPH.  BALUZn  NOTiE. 

siiorum  pa^.  493  suspicatur  I^i  heic  posse  Pupienus,  D  et  Apostoli  humiles  iuerunt, 
qiiia  in  Historia  Augusta  invenit  pliires  iia  nomina-  Exerere,  Idem  codex  experiri. 

tos.  (Gredideiim  Pnpianum  invidisse  Gypriano  Goe-         Populum.  Reiinui    hanc    lectionem ,    quia  con- 

cilii  nomen  et  per  contemptiim  Thascii  liiulosalulas-  venit    cum    pluribus  antiquis   codicibus  ,    et   qui.i 

86,  qtio  inler  gentiles  noscebaiur.  OxoN.)  ila   legitur  in  Epistola   lv,  pag.  81,  et  in  Epistola 

Minora.   Godex  Carnolensis,  mtniwa.  lxv,  pag.  ll^.  Et  tamen  p/e6i«  tu(B  scriptum  esl  iii 

l\.—  Fides  vero  sincera.  Godex  sancti  Arnulphi :  Fi-  duodecim  vetustis  exemplaribus  iiostris  et  in  septeni 

desvero  incerta  iit  veritutiSy  nisi  aliussit  pradicator  et  Anglicanis,  in  veteribus  editionibus,  et  etiam  In  Ma- 

tesiis.  nutiana  et  Morelliana. 

Testis  est  de  me.   Godex  Fuxensis,  testificat  de  me.  .    Persecutio  enim.  Godex  sancti  Arnulphi :  Persecutio 

Fidei  suce  viribus.   Ita  legi   in    undecim  anliqiiis  enim  te  venientem  ad  summam. 
exemphribtis  ei  in  edilionilMis  Manutii  et  Morellii.  IV.— -3fe  awf«m.  Multum  variant  inhoclocolibri  vc- 

Spirensis,  Veneta  vetns,   Erasmira,  ei  ali»  quinque  teres.  In  Divionensi  quippe,  in  Metensi  sancii  Arnul- 

exemplaria  vetern  habeiit  Dei  juribus,  hDiid  dubie  per  phi,  et  In  Lamoniano  scriptum  est  :  Me  autem  pro- 

errorem  ribrariorum.  Nam  saepe  in  anliquis  codicibus  scriplionis  honore  depressU,  cum  magis  publice  legeie- 

manuscriptis  vidi   scriplum  juribus  pro  viribus  el  e  tur  :  Si  quis  de  bonis  Ccecilii  Cypriani  episcopi.  Sic 

converso.  etiam  fere  unus  meus  vetus.  Unus  Remigianus  sic  : 

ttl.— Qtifa  et  Dominus.  CodCi  sancti  Ak^nulphi,  «yuta  Me  autem  cum  proscriptio  C<Bcmi  Cyptiam  legeretut^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


m 


ttvi  evMiiAm 


401 


pi^scHpiloni80oewd«pwss!l,«wmpobltcel«gereitir  :  ^  liam  judicecur,  ne  loi  lapsis  et  poBnileniibus  pax  daia 


f  Si  qah  ienet  tet  possidet  4e  bonis  Gaecilii  Gypria- 
bI  episcopi  Giirt8tiafn«nim  ;  i  m  eiiam  <]«i  mm  cre- 
ilebam  Deo  eptmpvm  eonsiituenti,  vel  diaboloere- 
derent  •  episcopum  proscriiienii.  Nec  iiifc  jacio, 
sed  dolens  proHBno,  cimi  te  judiccm  Dei  consiiiuas 
et  Giirisii.qui  dicit  ad  Aposiolos,nc  pcr  iioc  ad  oinncs 
pra^posilos  qni  AposioHs  vicaria  ordinatione  succe- 
dnnt :  Qui  aitdit  vo$,  me  audii ;  et  qni  me  andilt  avdit 
aim  qtU  me  mitit»  Et  qni  njiclt  voB,  vm  rejidt  et  etm 
qui  me  miiil  {Lue.  xi), 

V.  Iiide  enim  eebismaia  et  bsereses  obortse  suiit  et 
oriuntar,4um  episcoptis,  qtit  nnus  est  et  Ecclesi^ 
preest,  superba<]«H>nimdam  procsumptione  coniemni* 
tur,  et  homo  dfgnaiione  Del  honorams  imlignus  ho- 


et  communicalio  noslra  examinatione  concessa  ju- 
dicii  tui  auctoritale  solratur.  Annue  aliqaando  ct 
dignare  pronuntiare  de  nobis  ct  episcopaium  no- 
sirum  cogniiionis  tuae  auctoritate  flnnare,  ut  Deus 
eiXhrisius  ejusagereiibigralias  possiiit  quod  pcrte 
sit  anlistes  et  rcctor  aliari  eorum  pariler  ei  plcl)i  rc- 
stiiutus. 

YI.  Apcs  liabeni  rcjem  ct  duccm  pecudes,  ei  ei 
fidein  servant :  latrones  manclpi  ^  obseqiiio  pleno 
"*  humilitatis  obtemperani.  Quanto  simpliciores  ei 
meliores  vobis  sunt  brutoc  pecudes  et  muia  anlmalta, 
ei  cruenti  licei  ac  furentes  inler  gladios  atque  inter 
anna  i^dcdones  ?  Prxpositus  illic  agnoscitur  et  time* 
tur  quem  non  sententia  divina  censiltuit,  sed  in  quem 


mioibtis  judicaiur»  Quis  enim  hic  esl  supcrbiai  lu-  B  fociio  perdita  et  noeens  catcrf a  consensit. 


nK)r,  quoc  arroganiia  animl,  quse  mentis  inflaiio,  ad 
cognitionem  suam  prseposilos  et  stccrdoies  vocare,  ac 
nisi  apnd  te  purgati  fuerimus  et  scntentia  tua  abso- 
luii,  ccce  jam  sex  annls  nec  fraiernitas  habuerii  epi- 
scopmn,  nec  plebs  prsBpositum,  nec  grex  paslorcm, 
necEcclesiagubernatorem,  necGhristuseniistltem  *» , 
iiec  Deus  sacerdoiem.  Subvenint  Pnpianus  et  sen- 
tentiam  dical  et  judicium  Del  et  Gliristi  in  accepium 
referat ,  ne  tanlus  fldcliiiin  <"  numcrus,  qoi  sub  no- 
bis  arccssitus  cst,  sine  spe  salutis  et  pacis  exisse  vi- 
dealur,  nec  novus  credeniium  populus  nullam  pcr 
nos  consecutus  esse  Bapiismi  et  Spiritus  saucii  gra- 

LECTIONES  VARIANTES. 

crederei    Bod.    1,2.  Lam.Ebar 


Yil.  Dixisti  sane  scrupulum  tibi  esse  toiiendnm 
de  animo,  in  quem  iucidisii.  Incidisti,  sed  tua  cre- 
dulitate  irrcligiosa;  incidisii,  scd  tna  mente  el  volun- 
taiesacrilega,  dam  incesia,  dimi  impia,dum  nefanda 
contra  fratrem,  contra  sacerdotem  facile  audis,  li- 
benter  credis,  aliena  mendacia  quasi  propria  et  pri-  ' 
vaia  defendis ;  nec  recordaris  gcriptom  esse :  Sepi 
anre»  luas  $pini$,  et  noli  audire  linguam  nequam  {Ec^ 
eii,  xxvni,  28).  Et  iierum  :  Malus  obaudit  tingua: 
iniquorum,  ju$tu$  autem  non  intendit  labii$  mendaci- 
btt$  {Prov,  xvif,  4).  Quare  in  hunc scrupulum  non 
inciderunt  martyres  sancto  Spiriln  pleni  et  ad  con- 


*  Crodebai.. 
NC.\U  2. 

1)  SpfritussioctusaoUsiilem  Liit. 
.    ^  Novus  credenlium  Bod.^i,  2. 


Lin,      1, 2. 

^      d  Ei  fidem  servant  lalrones,  mancipi  Oxon,  Manclpia 
G  Lam.  Bod.,  1, 2.  Ebor,  NC.  1. 
Lum.Ebor.  tin.  NC.f 

STEPIL  BALUZU  NOTJB. 


Siqui$t9nftpo$sidet,  honoredepre$$it,  eum  magi$  publi" 
ce  legcrHur  :  Si  qM$  tenei  *^*  dp  boni$  QbcUU  Cypriam 
episcojH  Climiianorum,  pro$crib(tiur,  ui  eiiam,  elc. 

Oiiere.  Scx  liliii  lioslri  veleres  duo  Angllcanl,  et 
Vcroi  cnsis  li:«beiit  lionoie,  ul  iii  locis  paiilo  anle  lau- 
dalis  liia  horrorc.  Viile  ob.scrvaliniies  Rig:illii. 

Eph^ropt  Cfirisiianorum,  Erasmi  editio  oddit  pro- 
Kribaiur.  Quod  ego  iiuspinni  inveui  quam  iii  Remi- 
gi.>no  (|uciii  panlo  anto  laiuUivi.  Sed  illic  omnia  sunt 
valde  connisa  el  peiniixln. 

Vicaria  ordinalione,  Vi<Ie  notas  nostras  ad  Lupum 
Ferrariensem  pa«[.  422,  425,  i27. 

V.  —  Inde  enwi,  Vcieres  ediiiones  et  Morellinna  ei 
ocio  vetera  excmplaria  halienl  :  IJnde  enim  scliismuta 


qnod  in  co  vnx  ^gore  cxcidit  rtbrario.  In  ThHauo 
scriplum  esl  cognilionis  Uiob  victore  formare,  (ii  L:uih:- 
niano  cogniiionis  iua:  vicioreni.  Qii;e  omnia  vidcie  itiir 
innuerc  le^cntiuin  forican  esse  cognitiont$  tnce  vigorc. 

VI.  — ttducempecudes.  Quidain  libri  veicres  i.sfic 
oniilinnl  vncem  ]^ecudes,  ei  judicem  scriplum  lia- 
beiil  pi'o  dticem. 

Luirones  ntnncipi.  Id  est  priticipi,  duci  suo,  soii 
praiposito,  iit  diccl  paulo  post  GyprianuSi  Lucifi^r 
Galarilanns,  in  Apobgiasccnnda  pro  sancio  Athaiia- 
sio  :  Ex  fruciibus  tuis,  Imperaior  Con$tanti,  non  esse 
Chrisliamis  sed  plane  mancep$  latronum  e$se  cogno- 
Keri$.  Mancipem  oporarnm  dixit  Suetoniiis  in  Vc- 


spasiano  eum  qui  ex  Uinbria  in  Sabinis  ad  ciilturani 
et  luvreses  oborid  sunl  ei  oriuntur  ni$i  dum  episcopu$,  .^  agroruni  qUolannls  comnieare  solcbat.  Priidenlius 
Nos   secuii   sumus  aucioritatem   plurium  veterum  ^  in  Garinine  de  sancio  Vincentio  martyre  c  ustodem 

carceris  vocat  tnancipem  :  Tum  ipse  manceps  carce- 
ris  et  vinculoium  janitor,  Gicero  lib.  i  Oriiciorum  : 
Eiiam  tegesiatronum  essedicuntur  quibus  pareani,  qua$ 
observent.  Ilcm  in  Oratioiie  pro  doino  sua ":  Postremo 
ne  in  prwdce  quidem  $ocietate  mancinem  aut  prwdonem 
factuni  reperire  potest.  Cxlius  Caicagniuus  lih.  i, 
Epiht.  21,  mancipes  inlcrpretaiur,'  conductores  re- 
deniploresque  vectigaliuin.  Vide  Jacobi  Gothofiedi 
notas  ad  librum  pritnum  Tertulliani ,  ad  Natione$ 
cap.  9. 

Quanto  iimpticiore$.  Quinque  lilm  veteres  ha- 
bent  :  Qufinto  iimpticiora  et  meliora  vobi$  $unt 
bruta  et  crudele$  ac  furente$.  In  uito  vero  in  quo 
eademiectio  reperiiur  scriptum,  est  muta  pro  bruta. 
Fuxensis :  Quanto  $impticiore$M  meliore$  oruttt  aiti'^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


exemplarinm. 

Inaianu$  hominibus,  llanc  lcclioremcMiflrmant  iin- 
dechn  libri  vcleres  et  ediliones  Munulii  cl  Moiellii.  At 
anliqurR  et  duo  libri  maiiuscripli  prafciunt  ab  imii' 
^ni$  hominibu$.  Sic  Pauliiins  eplisCtipus  Tievcrcnsi.s 
indignus  ficclesla  ab  episcopis  Atrianis  jiidicntiis 
csi,  ut  monuimnsad  Lupnni  Terrarlcnscni,  p:ig.486. 

Nec  fraiernita$,  Godcx  Fuxeiisis,  nec  cleru$  habue- 
rit  episcopum.  Quam  lectionem  ego  lubentcr  pricfer- 
rcm,  si  plurium  veternin  librorum  aucioritaic  niic- 
retur. 

Et  eommunicatio.  Quatuor  libri  vetercs,  et  lege 
communicationis  tradita, 

Cogniiioni$  tuce  auctoritale,  Tres  libri  vetercs,  co- 
gnitioni$  tnwjudicio  reformai-e,  Duo  alii,  cognHioni$ 
tuve  vigore  reformare,  Ita  etiam  Sorbonicus,  nisi 


405  EMSTOLALXIX.  406 

8pectiimDeic(Chrt&titjuspa&9toncjamproxitni,qiiiad  A  iVf(m^i{i(<fn/i<fWf7(/«  t^^^^        fidm  Dei  et>acumtf  Ab- 


Cyprianum  episoopum  liueras  de  carcerc  direserunt, 
saccriloleffl  Dei  agneseentes  et  contestantes  ei.  Quare 
iDhtmcscriipiilam  oaM  iocidorunl  toi^piscopicoUegai 
mei,  qui  vel  cum  de  medio*  recederenl  <^  proscripti 
sunl,  vel  apprehensi  in  carcerem  conjecli  ei  in  cata- 
nis  fuerunl^ut  qui,  io  exilium  relegati,  iilustri  itinere 
ad  Dominum  prorectisunt,  aut  qui quibusdam  locis 
auimadversi  coelestes  coronas  de  Domiiii  clariGca- 
iione  sumpeerunt.  Quare  in  hunc  scrupulum  non 
inciderunl  de  plebe  isu  nostra  qux  apud  nos  esi,  et 
Dobis  de  Dai  dignatione  commissa  est,  (ot  confessores 
quaestiooati  et  torif  et  insignium  vulneruro  oi  cica- 
tricum  memoria  gloriosi^  tot  virgines  integrae,  (ot 
Jaudabiles  vidue,  ecclesise  denique  universx  per  (o- 


sfl.  E$t  enim  Deu$  terax,  omni$  autem  homo  mendax 
{liom.  iii,  5,  4).  E(  Dominus  quoque  in  Evangelio,  ^ 
eum  eum  loquentem  discipuli  derelinquerent»  con- 
versusad  duodecim  dixit  :  Numquidetvo$  vulti$  iret 
Re$pon4il  ei  Petru$  dicen$  :  Domine ,  ad  quem  ibi- 
mu$  c  7  Verbum  vitce  *  asiernoe  habe$  :  el  no$  credi- 
mu$  et  cognovimuf  quoniam  tu  e$  Fitiu$  Dei  vivi  (Joan. 
Yi,  67).  Loquitur  illic  Petrus,  super  quem  xdincainla 
fuerat  Ecclesia,  Ecclesis  nomine  docens  e(  ostendcns 
quia,  e($i  con(umax  ac  superba  obaudire  nolcntium 
mul(i(udo  discedat,  Ecclesia  (amen  a  Chris(o  non  re- 
cedi( ,  e(  illi  sun(  Ecclesia  pleb^  sacerdoti  aduna(a  qt 
pas(ori  suo  grex  adhserens.  Unde  scirc  debes  epi- 
scopum  in  Ecclesia  esse  e(  Ecclesiam  in  episcopo, 


turo  moodiim  nobiscum  unitatis  vinculo  copulatae  ?  B  e(  si  quis  cum  episcopo  non  si( ,  in  Ecclesia  neu 


Nisi  si  omnes  ^  is(i  communican(es  mecum ,  secun- 
dum  quod  scripsigii,  pollulo  nostro  ore  pollu(i  sun( 
et  spem  vit^  aeternae  communicadonis  nos(rae  conta- 
gione  perdiderunt.  Pupianus  solus  integer,  inviola- 
tus,  sanctus,  pudicus ,  qui  nobis  miscere  se  noluit, 
in  paradiso  atque  In  regno  ccelorum  solus  habi(abi(. 
YIII.  Scripsisti  quoque  quod  Ecclesia  nunc  pro- 
pter  me  portionem  sui  in  disperso  habeat,  quando 
omnis  Eccleslae  popnlus  et  collectus  sit  et  adunatus 
et  individua  concordia  sibl  junctus,  soli  illi  foris  re- 
manserint  qui,  etsi  intiis  essent,  ejiciendi  fuerant, 
tiec  patiatur  Dominus,  populi  sul  protector  e(  tutor, 
triticum  de  area  sua  diripi ,  sed  soke  possint  paleae 
de  Eeclesia   separarl  ,  quando    et  Apostolus  di- 


esse;  et  frustra  sibi  blandiri  eos  qui  pacem  cum  sa- 
ccrdoiibiis  Dei  non  habenles  obrepunt  et  latentcr 
apud  quosdam  communicare  se  creddlit,  quando  £c- 
clesia,  quae  catbolica  e(  una  est,  scissa  non  sll  ne- 
que  divisa ,  sed  sit  udque  cOnnexa  et  cohaerentium 
'*^  sibi  invicem  sacerdotum  glutino  copulata. 

II.  Quaroobrem ,  frater,  si  majestaiem^Dei ,  qui 
sacerdoles  ordinat ,  cogitaveris;  si  Christum  «  ,  qui 
arbitrio  etnuiu  ac  praesentia  suaet  praepositos  Ipsos 
et  Eeclesiam  cum  praepositis  gubernal,  aliquando  rc^ 
spexeris,  si  de  innocentia  sacerdoium,  noii  humano 
odio,  sed  divlno  judicio  credideris,  si  temeritniis  et 
superbiai  atqiie  iiisolcniide  (use  agere  vel  sero  pceni- 
tenliam  cceperis,  si  Deo  et  Cliristo  ejus,  quibus  scr- 


eal :  Quid  etdm  $i  exciderunt  a  fide  quidam  illorum  T  C  vio  et  quibus  puro  aique  immaculato  ore  sacriflcia 

LECTIONES  VARIANTES. 


A  BecesseruDt  Boe/.'l. 

>  Nisi  omne  Lam.  Ebor.  JJn,  Bod.  2.  NC,  i. 

«  Imos  Bigatt.  contra  m$$,  et  edd,     * 


a  Verf)a  vitse  Oxon. 
«  Ordioat  Christi  Lam. 
Sffir.  Imum. 


Im.  Ebor.  NC.  i,  Bod.  i. 


STEPH.  BALUZD  NOTiE. 


Vn. — 7o/  eptfcojpi.Revocavi  lectionem  vcierum  edi- 
tioniun,  iiiue  connmiatur  nuc(ori(ate  veterum  exem' 
plariuni.  Manulius  el  Horellius  posucrunl  coefiscopi» 
Qux  lceiio  reperiiur  in  sepieni  amiijuis  codicibus. 

Quce$iionatt.  Id  est  quivstioni  appliciti.  Carnifices 
vocantur  qu8PS(!oiiarji  iii  ve(eri  versione  concilii  Ephe- 
sini  e(  apud  Mariuin  Merca(orcn).Vide  supra,  p.  408* 
.  Solu$  integer,  Sic  Hicronymus  in  Epislola  ad  Pam- 
machium ,  aMoqucns  Joannem  Hientsolyniilannni , 
ai(  :  Tu  beati$$imu$  Papa  et  fastidiosn$  anii$le$,  $olu$ 
dives,  $olu8  sapien$,  solus  nobitis  ac  disertuSf  conservoe 


Obaudire  notentium,  I(a  ve(eres  edUiones  et  aua- 
tuor  libri  veleres.  Ita  eiiam  apud  Nicolaum  de  Cusa 
lib.  XI,  cap.  14  de  Concordantta  Ecclesise  Catholicffi. 
Manutius  uosuil  volentium,  Quod  etiam  placuit  Morel- 
lio,  Painelio,  el  Rigallio,  qui  tameu  In  Errati$  anno- 
(avi(  legendum  csse  uotenlimn,  Id  vero  non  animad- 
Tei(erunt  Angli,  qui  alioqui  ferc  seinper  sequuntur 
ediiionem  Rigaltii.  Posuerunt  eiiim  in  sua  voleniium. 
Reinhartusamplexus  est  emendalionem  Rigaltii.  Hxc 
au(em  est  vera  lecdo.  Alia  ferri  non  potes(. 

Sciredebe$.  Apud  Juonem  parte  v,  cap.  360,  et 


tuos  cl  redempios  savguine  Domiui  tui  rugata  fronte  et  ^  apud  Graiianum  vii.q.I  ci(alur  ex  Epislola  Cypriani  ad 
obliqM$  oculis  desvicis,  Conlrario  seiisu  Socralcs  npud  ^  i^nnintwm  aivA  nd  Paninianum.  ut  alii  scriusere.  Cor- 


Apuleiuni  iii  libro  prinio  Metimcrphoscon  vocatur 
iiKCiicr,  saims,  incoluinis. 

VIII  —Ejiciendi  forent,  Ruliiius  in  Psal.  xxiv,  lo- 
qucnsde  Iiujusinodi  nomiiiibus,  ait :  Pion  sotvm  enim 
forisy  $ed  etiam  in  ipsa  intu$  Ecclcsiw  communioue  non 
desunt  inimici. 

jEdificanda,  Sio  omnino  scribeudnm  esl.  Noiidum 
euini  cuin  hxc  dicta  a  Pelro  sunl,  Cbrislus  ei  spou- 
sioncm  fccerat  de  asdi(icandn  super  ipsuiii  Ecclesia. 
Hanc  aulem  leciionem  pricrerunt  plures  anliqui  codi- 
ces  et  veieres  ediiiones.  Vide  annotutiones  Erasmi  iu 
capui  XVI  Maliba^i. 

''^^  Ecctesiw  nomine.  Quia  Pelrus  gerebat  lotius  Ec- 
desia;  fignrata  generalilute  personam,u(aitAugusli- 
nus.  Inutiliter  se  torquent  qui  argunaentum  hoc  alio 
transferre  conantur. 


Pupianum  sive  ad  Papinianunif  ut  alii  scripsere.  Cor- 
rcclores  Romnni  eniendaverunt  etmonucruntexslarc 
in  E))istola  ad  Florentium  Pupianum,  Ex  boc  loco 
loannes  de  Turre  Cremaia  sumpsit  argumen(um  in- 
veliendi  in  episcopos  (iiularcs,  qui  neque  ecclesiam 
habeiit  neque  plcbcm,  dequibus  nos  nuper  nonnulla 
sa(is  ciiriosa  diximus  lib.  ni,  cap  i9,  His(oria3  Tute- 
leiisis.  Dc  his  (oHendis  actum  esl  nnno  1517,  die 
sabba(i  quin(a  Februarii  in  Concilio  Tridentino,  quod 
ab  iis  inulla  damna  e(  iiiconimoda  suslineai  Ecclcsia 
e(  nullam  vel  modicam  udliiaiem  recipit,  u(  cx  co- 
dice  MS.  arcbivi  Va(icani  docuit  Odoricus  Raynal- 
dus  an.  1547,  §.  76.  De  iis  e(iam  lollendis  ac(uni 
poslrcnio  es(  ad  relaiionem  illuslrissimi  viri  Fran- 
cisci  Bosqueli  episcopi  Lodovensis  anno  1656,  in  con- 
ventu  Ecclesia;  Oallicauae.  Vide  Acta,  pag.  500,  344. 
Episcopum  in  Ecclesia,  Cer(iS8imum  esUpiscopum 

^  ^igitizedbyGOOgle 


407  DIVICYPRIANl  408 

et  in  persecutione  pariter  et  in  pnce  indesinenter  A  CPISTOLA  L\X. 

(Erasni.,  i,  S.Paniel.,  Rigalt..  Baluz.,  Oxon.,  Lip^.,  lxx. 
Paris.,  LXix.  Koulh.,  Rell.  scr.  ui,  p.  84  et  lo5.) 

AD  JANUARICM  ET  GiETEROS  EPISCOPOS  IUJIIIDA8,DE  BAPTl-' 
ZANDIS    H^RETlClfi. 


offorOf  plenissiiue  satisfeceris,  cominunicniionis  luse 
poteriiiius  haljerc  rationeni,  manenle  lamen  apiid 
nos  divinae  ccnsura!  respectu  ei  melu ,  ut  prius  Do- 
minum  meum  consulam  an  til)i  paceni  dari  et  le  ad 
communicaiionem  Hicclesiae  su9e  admilti  sua  osten- 
sionc  ct  admonitioiie  perniillal. 

X.  ^Memini  cniiii  quid  jam  milii  sit  oslcnsum, 
immo  quid  sil  servo  '^  obsequenti  et  limenti  de 
Dominica  ei  Divina  auctoritate  pracceplum ;  qui,  in- 
ler  c^iera  qute  oslendere  et  revelare  dignatus  esi,  et 
]ioc  addidil :  <  Iiaque  qui  Chrisio  non  credil  ^  sa* 
cerdoicm  facienli,  et  p(»slea  credere  incipiet  ^  sacer- 
dotem  vindicnnti.  >  Qunmqnam  sciam  somnia  ridicula 
ct  visiones  incpias  quibusdam  videri ,  sed  utiqiie  illis 
qui  malunt  conlra  sacerdotes  credere  quam  sacer-  B 
doli.  Sed  niiiil  mirum;  quando  dc  Joseph  fratressui 
dixerunl :  Ecce  somniaior  ille  venit  :  nunc  ergo  venitCj 
occidanmillHm(€en.  xxxvii,  i9,  20),  et  somnialor 
posiea  quod  somniaverat  conseculus  sit ,  et  occiso- 
res  ac  venditorcs  confusi  sint ;  ut  qui  verbis  prius 
non  credidisseni,  factis  poslmodum  crederent.  De  iis 
auiem  qua;  lu  egisii  vei  in  persecutione  vel  in  pacc 
stultum  esi  ut  velim  le  judicare,  quando  tu  magisju- 
diccin  le  noslri  constilueris.  lJ»c  pro  aiiimi  mei 
puraconscieniia  ei  pro  Domini  et  Dei  mei  fiducia 
rescripsi.  Jlabes  tu  litteras  moas,  et  ego  tiias.  In 
die  jiidicii  ante  iribunal  Cbrisli  utrumque  recitabi- 
lur  d.   , 


Arguhentum. —  Argnmenium  hujuietsequentis  epistolce 
habes  tertia  post  hanc  epistola  ad  Stephanum  in 
hcec  verba  :  <  Baptismum  non  esse  quo  hceretici  utun- 
tur,  nec  quemquam  apud  eos  qui  Chri$to  adversantur 
per  gratiam  Christi  poase  proficerey  diligenter  nuper 
lexpressum  est  in  epistola  qua:  ad  Quinlumy  colle- 
gam  nostrum  in  Mauritania  constitutum  super  ea 
rescripta  esl  ;  item  in  litteris  quas  collcgai  nO' 
stri  ad  episcopos  in  Numidia  prcesidentes  aute  fe- 
cerunt  ,  ctijus  ulHusque  epistokc  exempla  subdidi.  i 
Utriusque  etiam  fit  mentio  in  epistola  ad  Jubainnum, 
et  hiijus  epistola  sequenti. 

«"  EPISTOLA  LXXI. 

(Krasm.  ad  QuinUnum,  p.  537.  Pamel.»RigaU.,Baluz., 
Oxon.  Lips.  Lxxi  Paris.,  lxx.) 


•  Quid  servo  Oxon. 
J»  Crederet  Impr. 


AD  QOINTUM,  DE  H£RETIC1S  BAPTIZANDIS. 

Argumentuit. —  Respondetur  Quinto,  inMauritaniaepi' 
scopo,  consulenti  de  hcereticis  baplizandis. 
I.  Cypriaiius  Qninto  fratri  salutem.  Retulit  ad  me, 
frater  charissime,  Lucianus  compresbyter  noster  le 
desiderasse  ut  significaremns  tibi  quid  sentiamus  de 
his  qui  apud  hxreticos  et  scbismaiicos  bapiizati 
videntur.  De  qua  re  quid  nuper  in  concilio  plurimi 
coepiscopi,  cum  compresbyteris  qui  aderanl,  censue- 

LECTIONES  VARIANTES. 

C     *  lnc\p\i  Rigalt. 

d  Utra^que  recitabuQtur  Oxon, 

STEPH.  BALUZU  NOT/E. 


in  Ecclesia  esse  et  Ecdesiam  in  episcopo.  Ecclesia 
enim  est  plebs  sacerdoli  adhaerens.  ruit  quidam 
scrlpior  non  incelebris  qui  desinente  Christi  saiculo 
XVI,  ita  explicaret  hunc  Cypriani  locum  ac  si  Cy- 
prianus  sensisset  summum  Pontificem  esse  supra 
concilium,  cum  tamcn  nulla  istic  meniio  fiat  Episco- 
pi  Romani  neque  concilii.  Sic  saepe  fit  ut  zelus  abri- 
piat  hoinines  in  opiniones  detortas. 

X. —  Quid  mihi  sit  ostensum,  Vetusiis  illis  tempori- 
bus  revelaiiones  aecipiebaniur  in  somno,  ut  paiet  cx 
Teriiilliaiio,  Cypriano,  Rufino,  et  aliis.  Posiea,  cum 
Religio  Clirisiiana  libertate  integra  fruebatur,  Chri- 
stus,  beata  vir^o  Maria,  Petrus  aposlolus,  et  cseteri 
sancti  se  conspicuos  praebuerunt  piis  et  crediilis  ho- 
minibus  ei  cum  eis  loqueb;inlur  facie  ad  faciem  sicut 
amicus  loqui  solet  ad  amicum  suum.  Ilariim  visio- 
num  inlinitaexstantexempla  iuHisioria  Ecclesiasiica. 
SanciiisVincentius  Ferrarii  Sermone  in  Ociava  Inno- 
centium  :  Multa  somnia  iunt  quie  creduntur  divince 
revelationes  el  sunt  illusiones,  Vide  supra,  pag.  452. 

Somnia,  Amnwanus  Marcellinus,lib.  xv,  iradft  doc- 
tos  quosdani  doluisse  quod  apud  Athnleos  nati  iion 
esseiii,  ubi  memorantiir  somnia  non  videri.  Idem 
tesiatnr  MartianusCapella,  lib.  vi,  in  Descripiione  in- 
terioris  Africae. 

Visiones  ineptas.  iEIius  Spariianus  in  Adnano,  cum 
narrasset  hisioriam  de  muliere  quadam  qu;»  dicebat 
soinnio  se  rooniiam  ut  insinuaret  Adriano  iie  se  oc- 
cideret,  addit  Mariiim  Maximum  commemorare  liaec 
per  simulaiiooem  facta.  Nam  etbnici  inultum  tribue- 


bant  nocturnis  illis  visionibus,  ut  patet  ex  extrema 
parte  Meiamorphoseon  Apuleii,  ex  libro  secundo  T. 
Livii,  Valerio  Maximo,  et  hliis.  Quintilianus,  lib.  iv, 
cap.  2 :  Somniorum  el  superstitionum  colore$  ipsa  jam 
facilitate  auctoritatem  perdiderunt,  Vide  etiam  Lacian- 
tium  lib.  II,  cap.  8,  et  praefationem  Nicolai  Gerbelii 
ad  librum  Pastoris, 

Vtrumque  recitabitur.  Ita  veteres  editiones,  duo- 
decim  libri  nostri  veteres,  et  unus  Rodleianus.  Ma- 
nutius  edidit :  utraque  recitabuntur.  Quamvis  autem 
sciam  lectionem  illain  exiarein  tribus  antiquis  exem- 
plaribus  et  posse  essc  bonam,  non  dubiio  quin  ea 

l>  praeferenda  sit  quam  retiniii. 

^  *»^  Epist.  lxxi.  —  L  Hujus  Epislolae  prima  ediiio 
debetur  Erasmo,  qui  iliam  edidit  anno  1519.  Vernm 
quia  exstat  extra  ordinem  Epistolariim,  et  posita  est 
posi  libros  Testimoniorum,  post  Epistolas  ad  Jubaia- 
num  et  ad  Pompeium,  non  animadvertens  Eckiiis 
illam  esse  exira  numerum  Epistolarum ,  cum  illius 
exemplar  habcrel,  ex  ea  tamquam  inedita  fragmen- 
tum  attulit  in  libro  ii,  cap.  I,  de  Primaiu  Papae,  ct 
quaedam  ejus  verba  describit  ex  libro  ii  Angiistini 
contra  Donatistas^  cap.  i.  Einendavi  illam  collatione 
facta  cum  sexdecim  codicibus  aniiquis. 

Quinto  fratri,  Episcopum  fuisse  in  Mauriiania  do- 
cebit  scquens  epistola. 

Lucianus,  Illuin  ego  esse  pulo  qui  scripsit  Episto- 
las  XVI  et  XXI,  ciijus  eiiam  mentio  habeiur  in  Epi- 
stola  XXII. 
In  conci/ia.  Vidc  Cpistolam  lxx  ad  Numidas. 

Digitized  by  VjOOQIC 


409  EPISTOLA 

rimus  ut  scires,  ejusdem  epistolae  exemplum  libi  misi.  A 
Nescio  cteiiim,  qua  pnesumplione  ducuntur  quidam 
de  collegis  nostris,  ut  puient  eos  qui  apud  hsereli- 
cos  ^  tincii  suDt,  quando  ad  nos  venerint,  bap- 
tizari  non  oporlere,  eo  quod  dicant  unum  Baptisma 
esse  :  qnod  unum  scilicet  ideo  est,  quia  Ecclesia 
una  est,  et  esse  Baptisma  extra  Ecclesiam  non 
potest.  Nam,  cum  duo  bapiismaia  esse  non  possint, 
si  hxreiici  vere  baptizant,  ipsi  habeiit  bapiisma.  Et 
qui  boc  illis  patrocinium  de  auctoritate  sua  prx- 
slat,  ccdit  illis  et  conseniit  ut  hostis  et  adversa- 
rius  Ghrisii  bubere  videatur  abluendi  et  purificandi 
el  sanctificandi  hominis  poiestatem.  Nos  auiem  di- 
cimus  eos  qui  inde  veuiunt  non  rebapiizari  apud 
nos,  sed  baptizari.  Neque  enim  accipiunt  illic  aliquid 
iibi  nibil  est;  sed  veniunl  ad  nos  ut  hic  accipiant  B 
ubi  ci  gratia  et  veritas  omiiis  est,  quia  et  graiia 
ei  veritas  una  est.  Porro  autem  quidam  de  collegis 
nostris  malunt  haereticls  honorem  dare  quam  nobis 
conseniire;  et  dum,  unius  Baptismi  asseveratione, 
bnptizare  venientes  nolunt,  sic  au^duobaptismata 
ipsf  faciunt,  dum  et  apud  baereticos  baptisma  esse 
diciint,  aut  certe ,  quod  est  gravius ,  haereticorum 
sordidam  et  profanam  tinctionem  vero  et  unico  et 
legitinio  Ecclesix  calholicae  Baptismo  praiponere 
et  pra.'ferre  contendunt,  noii  considerantes  scripium 
esse :  Qni  baptizalur  a  mortuo ,  quid  proficit  lavatio 
ejus  ^  (Ecc/t.  xxxiv,  30)?  Manifeslum  est  nutem 
eos  qui  non  suni  iii  Ecclesia  Ghristi  inter  mortuos 
computari,  nec  posse  ab  eo  vivificari  alterum  ^*^  qul 
ipse  non  vivnt,  quando  una  sit  Ecclesia,  quae  vitae  C 
a^ternae  gratiara  consecula  et  vlvit  in  (eternum  et 
vivificat  Dei  populum. 

II.  Et  dicunt  se  in  hoc  veterem  constietudinem 
sequi,  quando  apud  veieres  haereseos  et  schismatum 
prima  adhuc  fuerint  initia,  ut  hi  illic  es<^enl  qui  de 
Ecclesia  recedebant,  et  hic  baptizati  prius  fuerant ; 


LXXl.  110 

quos  tunc  tamen,  ad  Ecclesiam  revertentes  et  poenl- 
tentiam  agentes,  necesse  non  erat  baptizare.  Quod 
nos  quoque  hodie  observamus,  ut  quos  constet  hic 
baptizatos  esse  ei  a  nobis  ad  hoereticos  transiisse, 
sl  posimodum,  peccato  suo  cogiiito  ct  errore  digesti», 
ad  veritatem  ei  matricem  redeant,  satis  sit  in  poe- 
nitentiam  niaiium  imponere ;  ut  quia  ovis  jam  fue- 
rai  <^ ,  hanc  ovem  abalieiiaiam  et  errabundam  in 
ovile  suum  pastor  recipiat,  Si  aulem  qui  ab  hxre- 
licis  veiiit,  baplizatus  in  Ecclesia  prius  non  fuit, 
sed  alienus  in  totum  et  profanus  venit,  bapiizan- 
diis  cst  ut  ovis  fiat,  quia  una  est  aqua  in  Ecclesia 
sancia  quae  oves  faciat,  £t  idcirco,  quia  nihil  potest 
esse  commune  mendacio  et  veritati,  tenebris  et 
luci,  inorti  et  immortalitati,  antichristo  et  Ghristo, 
per  oinnia  debemus  Ecclesiae  cathulicae  unitatem 
tenerc,nec  in  aliquo  fidei  et  veritatis  hostibus  cedere. 
III.  Non  est  auiem  de  consuetudine  praescribeti^ 
dum,  sed  ralione  viiicendum.  Nam  ncc  Peirus^  qiicMn 
priinuui  Domiiius  olcgit,  et  ^uper  quem  a^dificavit 
Ecclesiam  suain,  cum  secum  Paulus  de  circumci- 
sioiie  postmodum  disceptaret,  vindicavit  sibi  aliquid 
insolenter  aut  arroganter  assumpsit,  ut  diceret  se 
primatum  tenerc  et  obtemperari  a  novellis  et  poste- 
ris  sibi  potius  oportere.  Nec  despexit  Paulum  qiiod 
Ecclesiae  prius  persecuior  fuisset,  sed  consilium 
veriiatis  admisit ,  et  rationi  Segitimx  quam  Paulus 
vindicabat  facile  conseiisit  (Ga/,  u,  i4);  documen- 
tum  scilicet  nobis  ei  concordiae  et  patientiae  tribuens,  ^ 
ut  non  pertinaciter  nostra  amemus,  sed  quae  aliquando 
a  fratribus  et  collegis  nostris  utiliter  et  saliibriter 
suggefunlur ,  si  sint  vera  et  legitima,  ipsa  potius 
nostra  dueamus  ^.  Gui  rei  Paulus  quoque  prospi- 
ciens,  et  concordi»  el  paci  fideliter  cousulens ,  in 
epistola  sua  posuit  diceiis  :  Prophetw  autem  duo  aut 
(res  loquantur,  et  cwteri  examnent.  Si  autem  alii  reve- 
latumfueritsedenti^  ilU  pfior  laceat  (l  Gor.xiv,  29,  50). 


LEGTIONES  YARIANTES. 


'  Et  schi^maticos  Lm.  Ebor.  NC.  i. 
>>  Lavatione  Bod.   1.  Lin, 


Bod.± 


«  Ovis  fueral  Oxon. 

^  Ipsa  potius  amplectamur  Thu*  Isia  Fo$s. 


STEPH.  BALDZII  NOTiE. 


Quidam  de  coUegis  ,  ut  Florentius  cognomento 
Pupianus,  ut  patet  ex  Epistola  l\ix  ad  eum  scripta. 

Quod  unum  scilicet,  Reiinui  lectionem  quinqiie  ve- 
teruui  librorum,  qux  niihi  videtur  esse  optima.  Eras- 
mtis  ct  alii  posl  eiim  posiierunt,  quod  unum  scilicet  in 
Ecclesia  iUnholica  est.  Qu(b  Ecclesia  si  est  una,  esse 
extrn  Ecclesiam  Baptisma  non  potest»  Quidam  libri 
veieres  habcnt  prwter  Ecclesiam. 

Duo  baptismata.  Editiones  Erasmi  et  Morellii  ad- 
diint  aut  multa,  Verum  ea  desunt  iii  quatuordecim 
libris  veteribus.  HHbenlur  tamen  in  Goroeiensi.  Ara- 
tor  lib.  II  Acluum  Apostolicorum  :  Quid  geminumBa- 
ptisma  cupis  simulare  profana.  Optatus,  lib.  i :  Vides 
ergo ,  fratrer  Parmeniane ,  hasreticos  a  domo  veritatis 
extorres  solos  habere  varia  et  falsa  baplismata ,  quibus 
inquiiiatus  non  possit  ablueret  immundus  emundare^ 
supplantaior  eriqere.  Ubi  iiemo  non  videl  legenduin 
esse  snpplantatus. 

Hostis  el  adversarius.  Sic  restiloimus  hunc  lociim 
pro  eo  qiiod  ali.-e  ediiiones  h&beiu  hostes  el  adversarii^ 
quia  ila  scriptum  vidirous  in  omuibus  antiquis  codi-* 


cibus. 

^***  Qui  baptizatur.  Hunc  morem  explicat  snnclus 
Jonnnes  Ghrysostomus  iii  initio  Homiliae  xl,  in  pri- 
D  ninin  Paiili  Efpistolam  ad  Corinthios.  Vidu  Bignltii  ob- 
servatioiies  ad  iibruni  Tertulliani  de  Resurrcciione 
carnis,  Chrisiophorum  Jiistetluin  in  notis  nd  Cano- 
nem  xn  synodi  AntiochenaSy  Fridericum  Spaiihemiiiiii 
et  Joanncm  Harduinum  in  dissertaiionibus  (|iias  eini- 
serunt  de  Bapiismo  pro  mortuis.  Vide  etiain  pru^fatio- 
oem  Ainboesii  ad  Abaslardum,  pag.  24. 

IL — Abalienatam.  Trcs  libri  veteres  habent  nbigea- 
tam,  octo  alli  abjectam,  alius  abactam,  uniis  regins 
abjectnm  et  tremebundam  in  oviLe.  Rigiltius  niagis 
prtibat  abiaealam. 

III.  —  iVaritnec  Pe/rtu.Refert  hunc  locuin  sanctus 
Augtistinusin  initio  libri  secundi  de  Baptismo  adversus 
DonatistaR. 

Se  primatum  tenere.  In  glossemate  libri  de  Vnitate 
Ecclesice  :  Primatus  Petro  datur  ut  una  Christi  Eccle^' 
sia  ct  una  Cathedra  esse  moniiretur,  Vide  illic  obser- 
vationes  Rigaltii. 


Digitized  by 


Google 


411 


Mtn  mmm 


41« 


Qua  in  ptrle  doetiit  ec  ostendtt  inalta  slngiilift  \n  A 
nielius  re?elari,  et  debere  unuinqueinque,  non  pro 
eo  quod  semel  imbiberat  et  lenebnt  perlinaciter 
congredl,  sed,  ei  quld  melius  et  uiilius  extiterit.  li* 
benter  aroplecif.  Non  enim  tineimur  qfiaiido  offe^ 
runtur  nobis  meliora,  sed  insirnimur,  maiime  in 
hia  qutt  ad  Eccleiitt  unitatem  perlinent  et  spei 
ac  fidei  Boatne  verltaiem ;  ut  noa  saccfdotes  Dei,  et 
£cdesiiB  tjus  de  ipsius  dignaiione  prseposili  sciamus 
reuiissam  peccatorum  non  nisi  in  Ecclesia  dari  posse, 
nec  pDBSe  adversarloa  Cliristi  quidquam  slbi  circa 
ejus  gratiam  vindicare* 

IV.  Quod  quidein  et  AgHpflinus,  bone  memoriac 
Yir,  ciim  caeteris  coeplscopis  auis  qui  ilio  in  lempore 
in  provlneia  Afriea  et  Numidia  Ecclesiam  Doinini 
gubernabaut,  statuit  et  librato  consilii  communis  g 
ezamine  Armavit.  Quorunt  sententiam  et  Ireligiosam 
et  legitimam  et  aaluurem»  fidei  et  Ecclesiae  catho- 
licae  congrucntem,  mos  eiiam  secuti  sumus.  Et  quales 
super  bae  re  litieras  fecerlmua  ut  scires,  exemplum 
earum  ad  notiliatn  lam  toam  quam  *  coepiscopo* 
rum  nostrorum  qui  Hlie  stint,  pro  communi  dllec- 
tione,  transmisimits.  Opto  te,  ft^ter  cbarissime,  sem- 
per  beae  valere. 

*"  EPISTOLA  LXXII. 

(ErQsm.,  B,  i.  Pamel.,  RigaU..  Balax.,Oion.»Lips.,  Lxin. 
Paris.,  Lxxi.  CoasUnt.,  Episl.  Hom.  Pont.,  i,  p.  216. 
Routh.  ReH.  scr.  tli,  p.  88  et  144.) 


recipiantur  epiteopl  anl  preibpteri  ab  itsdem  venlentes^ 
quam  «I  communiearent  laici, 

»»  EPI5T0LA  LXXIU. 

(Erasm.  ad  Jubaiart.e/cir<prc/.6flp(.,  n.522.  Pamel.,Higalt., 
Baiwa.  Oxon.  Llp§.,  lxiiii.  Paris.,  lxiii  ) 

AD  JUBAIJINDM  ,  DE  HiCRETIClS  BAPTIZiNDIS. 

AnGuiiEifTtJM  hujtt$  epiilolai  habei  initio  synodi  Car- 
thagin.,  mprd  tom,  iii ,  in  hcec  verba :  Cyprianus 
dixit :  i  ^idistiSfCollegce  ditectissimi,  quldmihi  Ju- 
baianus  coepiscopus  noster  scripserit ,  consulens  me- 
diotritatem  noslrOm  de  Hlicito  et  profano  hdsreti- 
corum  baptismo ,  et  quid  ego  ei  resiripserim ,  centens 
scilicet  quod  iehiet  atqueiterum  et  scepe  cenmmus, 
hmreticot  ad  Ecclesiam  venientes,'Ecctesm  Baptismo 
sanctificari  et  baptitarl  opdrtere.  i  Pertlnei  Itaque 
etiam  hosc  ad  errorem  Cypriani    et  coepiscoporum, 

(Eam  porro,  sicut  et  pnecedentem,  inter  roagoae  Re- 
baptismalis  causae  moniimeuta  deinanda?iinus.  Vi<&  t.  m. ) 

»"  EPISTOLI  LXXIV. 

(Erasm.  ad  Pompeium  cootra  epist.  Stephani,  p.  353. 
Pamel.,  Blgaii.,  Biduik,  lixiv.  Pnis.,  lxiim.  Oioo., 

Llps.,  lx.) 

AD  POHPBIUH  COHtlU  BPtStOLAIf  STBPaAlfl  D^  HifillEtlClS 
BAMIIAHDIS. 


AD  STEPHANUM  PAPAM,  DE  CONCILIO. 

Argumentum.  —  Cyprianus  cum  collegis    in  concilio 
,    quodam,  nuntiat  Slephano  Romano   Pontifici,  a^ 
sese  stalutum  esse  ,  tum  ut  cbhwreticis  ad  Eccle§iam 
reverlentes  bapiizenlitr,  tum  ut  alia  condiiione  non 


Aegumentum  hujus  Epi$tol<e  istud  e$t  apud  D,  Au* 
gustin.  lib,  v  conlrB  Donatist.,  cap,  %i:  tAd  Pom- 
peium  inquii  eliam  seribii  Cyprianus  de  liac  m- 
dem  re  ,  ubi  aperle  indicat  Slephanum,  quem  Ro' 
manm  Ecclesia:  episcopum  tuM  (uisse  didicimus, 
non  solum  tibi  ad  ista  non  consensissetVemmetiam 

LECTIONEB  VARIANTES. 


^  Tuam  tamquam  Bod.  2. 


STEPH.  BALCZII  NOT^E. 


IV. — Agrippinus  bonm  memorias  vtr  .Citat  hunclocum 
snnctus  Augustinus  lib.  ii  de  Baplismo  <^)ntra  Dona- 
tisi:ts  ,  cap.  9.  Sed  ^o  non  invenio  in  lioc  loco  Cy- 
pi  ianl  quod  Aiigustinus  paulo  ai|(e  nii  Cyprianuui 
dixissc  consuetudinein  de  recipieiidis  lucreiicis  abs- 
quc  novo  Baplismo  quasi  caepisse  corrigi  per  Agrip- 
pinum ,  ei  mox  dc  siio  ait  eaiii  per  Agnppinum  ror- 
rumpi  ccepissi ,  non  corrigi,  IsUl  explicanda  sunt.  Ait 
Augustinus  au.TStiolieni  de  repetiiioiie  baptiSini  iion<> 
dom  xtate  Cypriani  Aiisse  pertraciaiani  diiigenter, 


matum,  nnllo  actu  contrnrio  inlcrruptum.  Cyprianns 
conlra  consuetudini  nomanoriim  ,  quam  tiebat  m^ii 
dimanare  de  fonte  Aposlolico,  ut  agnovit  etiam  Bu- 
ronius,  opponebat  consneiudinem  veritaiis,  qu.im  pu- 
tabat  esse  in  ccciesia  Africana.  Sane  Augustinus  nii 
consuetudiiiem  cederc  debere  veritali  manirestata*. 
Et'  quia  illa  iion  erat  mnnirestnta  iSTo  Cypriani ,  ut 
qii»  nondiim  periractata  fuer.it  diligenter,  propierca 
iilum  excusal ,  et  putat  illum  recepiunim  futsse  veri- 
tateni ,  si  tuin  ea  ruisfict  manifestaia ,  uii  postea  fuit 


scd  lann  n  saliiberriina  consueludine  lennbse  Cccle-  J)  in  Consilio  plenario.  Cseterum  ihtic  adnotanduui  esl 


siam,  Romanain  videlicel,  ut  planum  cst  ex  Epistola 
Firmiliani ,  iii  ipsis  qitoque  si hi^malicis  cl  harciicis 
corrigere  quod  pravuin  eral,  non  ilerare  quod  dalum 
esset.  Alia  erat  Consuctudu  eccle&iac  Arrieanie.  Et 

auia  Papa  Sieplianiis  niliii  afferebat  ad  roniirnian- 
am  o|>iiiioiiem  8uani  qiiam  con&uetudineni ,  su- 
gillat  Cyprianus  baiic  disputandi  metboduni ,  et  ait 
Epist.  Lxxi,  p.  127  ei  Epist.  lxxiv,  pag.  Ul,  agen- 
dum  esse  raiione,  non  consuetudine",  quam  vocai  er- 
roris  vetusiatem.  Nam  quamvis  conguetudo  li  gcin 
imiieiur  et  non  minus  qumn  quud  scriptum  est  nsur- 
petur,  tainen  iioii  de  longa  consueiudine  prxscriben- 
dum  est ,  nisi  sil  rationabllis  ei  per  lanium  teinporis 
duraverit  quod  dus  initium  non  lenettur  in  liomi- 
num  memoria.  Consuetudinem  enim  aiunt  jurisoon- 
sulii  esse  usum  raiionabilem  competeoti  (empore  tir- 


diu  ante  Cyurianum  receptam  fuisse  disciplinam  de 
baptizandis  u.Dreticis  ad  Ecclesiam  venieniibus,  ni 
dicenius  in  notis  ad  Concilium  Carthaginense^  adcoriuc 
falsum  riiisso  Nicepliorum  Cnllistum  cum  scripsit  ty- 
priniium  primum  fuisse  qui  baptixandos  esse  censne- 
rit  liareiict>5.  Addam  in  hoc  loco  CrfgoriUni  Pa- 
pam  VII,  usuni  esse  aiictoritaie  Cypriani  a(iver.<us 
consuetudinem  cuju^  usus  conirarius  est  veriiati , 
quia  qusplibet  consuetudo ,  qunntumvis  vetusta , 
quantumvis  vHlgaia,  veritatiest  postponenda.  Exslat 
ea  Gregorii,  Epistola  apiid  Groliaiiiim,  dist.  viii,  cip. 
Si  con$uetudinem, 

Librato,  Tres  libri  vetcres ,  librato  consiUo  com^ 
muni,  Alii  septeni  ei  editio  Erasmi ,  tibratu  consitii 
communis  examinaiionc,  Qui  scribendi  modnsesstat 
etium  in  initio  Epistoix'  sequeutis.  ^  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


4is  EpnnrOLA 

{'  ctntra  $erip9im  tttq^e  pfttctpUu,  i  De  qua  rur- 
wm  eap.  %&  :  c  Jmn  Hls  qtUB  in  Stipfumnm  irMu$ 
€/kiU  retractire  noh^  4p$ia  ef  oput  non  eet ;  ea- 
tUm  tfmppe  ipea  iicnntur  qum  jam  satis  discutsa 
mmt :  et  em  prmterire  meliue  e$t,  quoe  pertcutnm 
perMaUos  dhiensiemB  habtterunt,  Stephanus  mi- 
tem  et  nbs^nendee  putuverat  qui  de  wscipiendis 
hmreticit  priscam  tonsuetudinem  convellere  conit- 
rentur,  Iste  aulem  quattionit  iptiut  dificultate  per^ 
MOtMtj  et  tanciit  charilalit  viscerikut  largittime 
pnBditutf  in  unitate  eHt  manendum  qui  diverta 
Hntirent,  Ita  qnamvit  commotintj  ted  tamen  fra- 
terne  indignetur,  mit  tamen  pax  Chritii  in  cordi- 
bnt  eorumf  ut  in  taii  ditcrepaiione  nuilnm  inter  eot 
maltm  tchitmatit  orirttur,  i  Hactenm  ille ;  qnee 
prolixiut  citavimut,  eo  quod  antidoti  tint  loco,  ad- 
vertiut  eot  qui  hinc  schitma  suuma  Romano  Ponti' 
fice  confirmare  nitnntur,  —  Hanc  autem  ejHStotam, 
ut  el  praxedentem,  inter  ejnsdem  rebaptitanlivm  dit- 
tidii  inetrnmenta  reperiet,  eod,  t.  iii.  Edp. 

»**  EPISTOLA  LXXV. 

(Paincl.,RigaU.,BaIa^OxoD.,  Li|)S.,LX%v.  Paris.,  lxxit. 
Rouib.  Script.  EccleSasticor.  Opusc.  prascip.y  1,  p.  !2ii .) 

FlRmUANI,  EPISC0P1'C.€8ARE£  CAPPADOCL£,  AD  CTPRIA- 
MDM,  CONTRA  EPISTOLAM  STEPHANK 

Argumentum. — ArgumenU  prortutejutdem  ettcum  prae^ 
cedenli,  ted  paulo  vehementiut  et  acerbiut  qnnm  epi- 
tcopum  deeeat  tcripta,  ea  potitntnum,  quantum  tutpi- 
corydeeansa^quodad  fimtitianum^Helemimet  cceterot 
iUarum  partium  epitcopot  Stephanut  atiam  quoque 
epitlolam  tcripterat ,  te  itHt  non  communicaturum 
quamdiu  in  ea  tententia  de  baptizandit  hmreticit  per^ 
titterent :  uti  ex  Epittota  DiomftU  Atexandrini  adXi^ 
tlum  Stephani  tuccettorem  doeet  Euubiut  Hitl.  Ec- 
ctet.f  tib.  VII,  c.  4.  Atque  adeo  fortastis ,  consultiut 
forety  nunquam  editam  fuitte  hanc  Epitlotam,  ila  ut 
putem  contulto  ittam  omititte  Manutium.  Yerum 
quum  a  Morettio  evutgata  tit ,  prcetermittere  notui : 
tum  quod  ret  quasdatit  memorandas  contmeaty  tum 
quod  Antidoti  loco  esse  queant  verba  Epistotw  dicti 
DionysH  ad  Stepltanumf  quam  liabet  dicti  tib,  c.  3 
EusebiuSf  et  repetit  taiius  Nicepherus  Hist.  Ecctet. 
lib.  VI,  c.  7 »  ex  quibut  Patinodiam  ittum  (quod 
aiunl)  cecinisse  constat  :  i  Scilo  {inqnit)  frater^ 
t  orientates  atque  etiam  utleriores  ecctesias,  qua 
t  antea  dittidebtmt,  ad  unitatem  este  reductat,  om- 
f  netque  ntique  eamm  antittitet  unanimes  et  conteU' 
c  tientet^  supra  modum  de  pac&  el  concordia  quce 
i  prceter  expectalioncm  accidit  Iwtari  :  Demetria' 
c  num  in  primis  Anliochenum,  Theoctistum  Cmsn- 
f  riensemy  Mazabenem  Elicnsem  Alexandri  de[uucti 
€  successorenif  Marinum  Tyriunit  Hctiodorum  Lao- 
f  dicentem  qui  in  tocum  Thetymtdris  ttirrogatut  ett, 
i  Hetenum  Thartentem,  et  ecctetias  Citicia  omnes^ 


tX)LYIL  411 

A  f  FirmiHanum,  et  Cappadociam  omnem.  Prtecipuot 
f  enim  Eplscoporum  nominati,  ne  epistota  tonginr 
f  fiat.  neve  muttis  verbis  sitn  moiestior,  Sed  et  uni- 
f  versce  Syrice  et  ArabiaSj  Mesoptamia  ipsa,  Pontus, 
f  Bythinia  :  et  {ut  semel  dicam)  exuttantf  ubiqne 
f  omnes,  eoncordia  et  frOtema  chitritate  gtorifican- 
f  tes  Deum.  »  Hactenus  Dionysius.  Cui  simitia  vl- 
dere  etl  apud  D.  Bieronymum  contra  Luciferianott 
et  apud  D.  Aug.,  l.  iii  contra  Cretc.  Cramm.,  c.  1, 2 
et  3,  ubi  ex  ipta  confessione  Donatistttrum  refert^ 
Orientates  Epi^copos  rescidisse  seu  potius  correxisse 
stium  judicium,  quo  eis  ptacuerat,  de  ista  Baptismi 
quastione  Cypriano.  et  Africano  Concitio  consentire 
oportere. — De  hujus  cceterarumque  Epistotarum  quce 
ad  titem  rebaptizantium  pertinent,  indote,  authentia 

B  auctoritate  et  tenore  vide  sis  qux  tomo  prascedenti 
disputantuf.  Ei>d. 

»"  EPISTOLA   LXXVL 

(Erasm.,  i,  e[i-xi],  et  iv,  7  [xu-xn].  Pamcl.,  Rlpall., 
Btlus.,  Lxxvi.  Pari8.,LXXv.,  Oxon.,Lip8.,  lxix.) 

AD  MACmJM  de  baptizandis  novatianis  et  de  iis  qui  in 
LECTO  gratiam  consiquuntur. 

Argumentum.  —  Prior  Epistotcs  part  ejutdem  ett  ar- 
gumenti  cum  prmcedentibut  praterquam  quod  hie 
incutcat  de  Novatianit  quod  in  genere  priut  de  om- 
nibut  hmrelicit  dixerat ;  obiter  etiam  intinttant  tue- 
cetsionem  legitimam  in  Cathedra  Petri ,  nolam  ette 
qua  cognotci  postit  Ecctesia.  Secunda  parte  {quam 
hactenut  perperam  pro  atia  Epittota  editam  tituiut 
G  satit  indicat)  mque  verum  Baplitmum  ette  docet^  qui 
per  atpersionem  in  tecto  fit,  atque  qui  per  immernO' 
nem  fit  in  Ecctetia.  Vitietom,  iii,  col. 

»«  EPISTOLA  LXXVII. 

(Erftsni.,  ui,  25.  Pamel.,  RigaU,.  Baluz.,  Lxxvn.  Paris., 
Oxon.,  Li|;s.,  Lxxvi.) 

AD    NEMESIANUM    ET    CiETEROS   MARTVliAS   IN    METALLO 
CONSTITUTOS. 

Argcmintum.  —  ilirit  prasconiit  effert  martyret  ad 

metattum  damnatoty  tingutit  tormeutit  tinguta  totatia 

putchra  anHlhesi  opponens.  In  exilio  autem  scriptam 

coltigere  est^  ex  itiis  verbis  :  Nisi  mc  ob  confettioncm 

nominit  felegatum  prcsfinili  termini  arcerent. 

jx     I.  Cyprianus  Nemesiano,  Fclici,  Lucio,  alleri  Fe- 

lici,  Liiieo,  Pollauo,  Viciori,  Jadcri  Dalivo  coepisco* 

pis,  iicmcompresbylerisel  diaconibus,  el  c«leris  fra- 

iribus  in   nieialio  conslihiiis  marlyribus  Dei  palris 

omnipotenlis  et  Jesu  Cbrisii  Domini  et  Dci  couser- 

valoris  nostri  xiernam  salutcm.  Gloria  quidero  ve- 

s(ra  poscebal,  beatissimi  ac  diteclissimi  fratresi  ut 

ad  conspoctum  aique  ad  compleium  vesirum  venire 

ipse  deberem,  nisi  me  quoque  ob  confessionem  no- 

roinis  relegaium  prxiioiti  loci  termini  coercerent.  Sed 


STEPH.  BALUZU  NOT£. 


•"  Epist.    lxxvii.  —  1.  In  metatto.   Siguensi  in 
Epistola  111,  DeCbrislianis  damuaiis  ad  roetalla  vidc 


Baronii  noiationes  ad  diem  16  Febniarii. 
Confettionem  nonUnit,  VclMes  ^^^^■^A^JS^lp 


41S  WVI  CYPRIANI    t  416 

quomodo  possuro  repr^esento  me  vobis,  et  ad  vos,  A     H.  Quod  aulem,  fusiibus  caDsi  prius  graviter  et  af- 

flicii,  per  ejusmodi  poerias  initiasiis  confesstonis  ve- 
sirae  glotiosa  primordia,  execranda  nobis  ista  res 
non  est.  Ncque  cnim  ad  fustes  cliristianum  corpus 
expavit,  cujus  est  spes  omnis  in  ligno.  Sacramen- 


ettamsi  corpore  et  gressu  venire  non  daiur,  dilec* 
tioue  lamen  et  spirilu  venio,  cxprimens  liiieris  ani« 
mum  meum,  quo  in  istis  virtulibus  et  landibus  ve- 
siris  laetus  exulto,  participem  me  compuians  vobis, 
etsl  non  passione  corporis,  cojisortio  charitaiis.  An 
ego  possim  lacere  ei  vocem  meam  silenlio  premere 
cum  de  charissimis  meis  la^m  mulla  et  gloriosa  cogno- 
scam  quibus  vos  divina  dignatio  honoravil,  ut  ex  vo- 
bis  pars  jam  martyrii  sui  consumiualione  pra^cesse- 
rii  merilorum  suorum  coronam  de  Doniiuo  receptura, 
pars  adhuc  iu  carceriim  clauslris  Sive  in  metallis  et 
vinculis  demoretur  ^,  exhibeiis  per  ipsas  suppli* 
ciorum  morascorroborandis  fralribuselarinandisma- 
jora  documeiita,  ad  meritoniin  tiiulos  ^   anipliores 


tum  salutis  suse  Ghristi  servus  agnovit.  Redemptus 
ligno  ad  vitam  selemam  ligno  provectus  est  ad  coro-» 
nam.  Quid  vero  mirum  si  vasa  aurca  et  argeniea  in 
metallum,  id  est  auri  et  argenti  domicilium,  daii 
cstis,  nisi  quod  nunc  metallorum  natura  conversa  est, 
locaque  qiiac  aiirum  et  argentum  dare  ante  consue- 
veraiit,  accipere  coeperunl.  Imposuerunlquoquecom- 
pedes  pedibus  vesiris,  et  membra  felicia  ac  Dei 
templa  infamibus  vinculis  iigaveruiit,  quasi  cum  cor- 
pore  ligetur  et  spiritus  ^ ,  aut  aurum  vestrum  ferri 


tormentorum  lardilate  proHciens,  habitura  tot  mer-  B  coniagione  maculetur.  Dicalis  Deo  bomiiiibus  et  fi- 


cedes  in  coelestibtis  pracmiis  quot  iiunc  dies  numerat 
iii  pcenis  ?  Quac  quidcm  vobis,  fortisslmi  ac  bealis- 
simi  fratres,  pro  meriioreligionis  ac  fidei  veslra:  ac- 
cidisse  non  miror,  ut  vos  sic  Dominus  ad  gloriarum 
sublime  fasligium  clarificalionis  su:e  honore  pro* 
vexerii,  qui  semper  in  Ecclesia  ejus  custodito  fidei 
tenore  viguisiis ,  conservanies  firmiter  Doniinica 
mandala,  in  sirnpliciluie  innoceniiam  ,  in  charilate 
concordinm,  modesliam  jn  humilitate,  diligenliam  in 
adminislralione ,  vigilantiam  in  adjuvaiidis  laboran- 
tibus,  misericordiam  iii  fovendis  pauperibiis,  in  de^ 
fendenda  veritate  constanliam,  in  disciplinoc  severi- 
tatc  censuram.Ac,  ne  aliquid  ad  exemplum  bonorum 
factorum  deessct  in  vobis,  eliam  in  coiifessione  nunc 


dem  suam  religiosa  viriuie  lesianiibus  ornamenla 
sunt  ista»  non  vinciila  ;  nec  Christianorum  pedes  ad 
infamiam  copulam,  sed  clarificant  ad  coronam.  0  pe- 
des  feliciier  vincii,qui  non  a  fabro  sed  a  Domino  re- 
solvuntur  !  opedes  feliciier  vincti,  qui  in  itinere  salu- 
tari  ad  paradisum  dirigunlur !  o  pedes  in  saeculo  ad 
pnesenslegnii  ,  ut  sint  semper  npud  Dominum  li- 
beri !  o  pedes  compedibus  et  traversariis  inierim 
cunctabundi,  sed  celeriter  ad  Chrisium  gloriosoiii' 
ncre  ciirsuri  ^  !  Quantum  vult  hic  vcl  iiivida  crudc- 
liias  vel  nialigna,  nexibus  vos  suis  ei  vinculis  teneat, 
cito  a  terris  el  pceuis  isiis  ad  ccelorum  regna  venie- 
lis.  Non  fovetur  in  metallis  lecto  ei  culciiris  corpus, 
sed  refrigerio  et  solatio  Christi  fovetur.  Humi  jaccnt 


"•  vocis  et  pnssionc  corporis  fralrum  mcntes  ad  divina  C  fessa  laboribus  viscera  ;  sed  poena  non  esl  cum  Chri- 
marlyria  provocatis ,  duces  vos  exhibendu  virtutis,  sto  jacere.  Squaleiit  sine  balneis  membra  situ  ct 
ut,  dum  grex  pnstores  suos  sequiiur  et  quod  fieri  a  sorde  deformia  ;  sed  spiritaliter  intus  abluitur  quod 
prxpositis  cernit  imiintur,  paribus  obsequiorum  me-  foris  cainaliter  sordidatur.  Panis  illic  exiguus  :  at 
ritis  a  Domino  coronetur.  non  in  $olo  pane  vivit  homo ,  ted  in  itrmone  Dei 

LECTIONES  YARIANTES. 


"  Metafiis  demoreliir  Lam.  Ebor.  Bod.  2.  NC.  1. 
^  Martyrii  lilulos  Pem.  Voss.  ± 


^  Ligetur  etChristos  lam.  Ebor.  Bod.  2.  NC.  1. 
d  Recursuri  haac  Bod.  NC.  1.  £6or.  Currilur  Pem. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


libri  vcteres  adduntndmenChristi.Manutiusexpunxit. 
Rccte  sane.  Non  exstai  eniiii  in  xix  libris  antiqiii^. 
Necessnrium  non  esse  paiei  ex  niuliis  jocis  similibiis 
apiid  Cyprianum.  Vide  Pamolium. 

Corpore  el  gressu.  Codcx  Fiixensis  et  unus  Angli- 
caniis,  coporeo  gressu. 

Habitura  tot  mercedes.  Sulpilius  Severus  in  Epistola  r\ 
ad  Claudiam  sororcm  :  Qnaiitam  iu  cmlestibus  beatiiU' 
dinem  virginitas  snucta  possideuty  prieter  Scripturarnm 
testimonia,  Ecctcsi<B  etiam  consuetudine  edocemur,  qua 
dicimus  pecutiare  ilti  subsistere  meritum  cujus  est  spe- 
ciatis  cousecratio.  Ha;c  epislola  ediia  aiiiea  fuerat  in- 
ter  opera  Hieronymi.  Immo  in  codice  It^  biblio- 
thecae  Colberlinsc  inserla  esi  Epistola  ad  Eustocliium 
deVirginitale  scrvanda.  Inconcilio  veroAquisgraiiensi 
anni816,  lib.  ii,  cnp.  6,  diciiur  esse  sancti  Athanasii, 
itemque  in  appendice  Codicis  Regularum  ediii  ab 
Holslenio. 

Numerat,  Ego  prafero  cam  leciionem  pro  eo  qiiod 
anlea  legebatur  numerantur,  Eam  porro  resliiulionem 
confirmaiit  qnindecim  libii  veteres;  eamqiie  confir- 
mari  posse  puto  etiaui  auctoritate  duoruin  Anglicaiio- 
rum,  in  quibus  scripliim  est  numerant,  Quo  eliam 
modo  leg  iii  quibu^dam  nostri^/ 


Custodito  fidei  tenore.  Iia  sex  libri  veteres.  Alii 
qiiaiuor  habent  custodita'^^'^  pdei  tenoreviguistis.^ic 
etiam  scplem  .\nglicani.  Alii  ires,  custodilce  fidd  vi- 
gorem  tenuistis,  Vide  Paiuellum. 

Donnnica  mandata.  Duo  libri  veteres  habent  divina, 
eodem  sensu. 

Exhibendo  virtutis.  Codex  saiicti  Arnulphi  virtuU- 
bus. 

II.  — Gloriosa  primordia.  Aiitea  legebalur  religiosa. 
Sic  etiam  liabel  codex  saiicii  Arnulphi.  Lectio  qiiaiii 
(go  subsiinui  melius  milii  convenire  vide:ur  cum 
Mylo  et  cum  sententin  sniicti  Martyri>.  Inveni  aulcin 
illam  in  qiiiiiquc  anliquis  exemplaribus. 

Metattorum  natura  conversa.  Rufinus  lib.  ii,  cap  G, 
Per  idem  tempus  Ecclesia,  velut  persecutionis  igue  con  • 
flante,  purior  auri  metatlo  refutgebat, 

Dicatis  Deo  hominibus.  Himc  locuiii  illiislrant  ca 
quae  iu  simili  arguinento  notavit  CoieleriiisinEpisio- 
lain  saiicti  Ignaiii  ad  Epliesios. 

Pedes  coputant,  Seneca  cnp.  11 ,  de  Tranqnillilatc 
animi :  Vinctas  ad  sodatitium  manus  coputatas  intercidii, 

Traversariis.  Iia  edilio  Morellli  et  duodecim  iibri 
veteres.  Alii  quinque  et  ediiio  Manuiii  habent  trans- 
versariis.  Vide  glossarium  Latinum  Cangii. 


Digitized  by 


Google 


417 


EHSTOLA  LXXVn. 


4ig 


(Deut.  Tin,  3).  Veslis  algentibus  deesi ;  sed  qui  Gbri-  A  niini  mon  justorum  ^  ejus  {Piol.   cxv ,  12, 13,  15). 


stuni  induit,  et  vestiius  abundanter  et  cuUus  est.  Se- 
milonsi  capitis  capiilus  borrcscii;  sed,  cum  sii  caput 
viri  Chrislus,qualecumque  illud  caput  deceat  necesse 
cst  quod  ob  Domini  nomen  insigoe  est.  Omnis  ista 
dcformius  delestabiiis  et  tetra  genlilibus  ,  quali 
splendore  pensabitur?  Sxcularis  haec  et  brevis  pcrna 
quam  'clafi  el  aeterni  honoris  mercede  mutabiiur, 
cum,  secundum  beati  Apostoli  vocem  transrormaverit 
Doniinus  corpus  homilitatis  nostrae  conformatum 
corpori  claritalis  sux  {Philip.  in,  21)  ? 

m.  Sed  ncc  in  illo,  fratres  dilectissinii,  aliqua  potest 
aut  religionis  aut  fidei  jactura  sentiri  quod  illic  nunc  sa- 
ccrdotibus  Dei  facultas  noii  datur  oflerendi  el  celcbrandi 
sacrificia  divina.Gelebratis,  immo  alque  offcrtis  sacri- 


Quis  non  libcnier  et  prompic  «  calicem  salulis  ac- 
cipiat?  quis  non  appctat  gnudcbundus  et  laetus  in  quo 
aiiquid  et  ipse  Domino  suo  reiribuat  ?  quis  non  pre- 
tiosam  in  conspectu  Domini  inortem  Tortiter  et  con- 
sianter  excipiat  ,  piacitunis  ejus  ocnlis  qui  nos  in 
congressione  nominis  sui  constitutos  desuper  spec* 
ciaus,  volentes  comprobat,  adjiivat  dirnicanles,  vin- 
ccntes  coronat,  retributione  boniiatis  ac  pietaiis  pa- 
ternae  ^  remunerans  in  nobis  «  quidquid  ipse  praestitit^ 
ei  honorans  quod  ipse  perrecit? 

V.  Ipsius  eiiim  esse  quod  vincimus  et  quod  ad 
niaxirni  ceriaminis  palmain,  subacto  adversario,  per- 
venimus  declarat  et  docet  Dominus  in  Evangelio  soo 
dicens  :  Cum  autem  voi  tradiderint ,  nolite  cogitare 


ficium  Deo  et  pretiosum  pariter  et  gloriosum  et  pluri-  B  qnomodo  aut  quid  toquamini ;  dabitur  enim  vobis  in  illa 


nium  vobis  ad  retributionem  praemionini  coelcstium 
profuturum,  cum  Scriptura  divina  loquatur  et  dicai : 
Sacrificium  Deo  ipiritui  contribulatui,  cor  contrilum  et 
humiiiatum  Deui  non  deipicit  {PiaL  l,  18).  Hoc  vos 
sacrificium  Deoofleriis,  hoc  sacrificium  sine  intermis- 
sione  die  ac  nocte  celebratis,  hostiae  fncti  Deo,  et  vos- 
niclipsos  sancias  aique  immaculatas  viclimas  exhi- 
Lentes,  sicut  Aposiolus  adhortalur  el  dicit :  Oro  ergo 
voi,  fratreif  per  miiericordiam  Dei^  ut  comtituatii  cor- 
pora  veilra  hoitiam  vivam,  ianctam,  ptacentem  Deo^ 
nec  configuremim  icecuh  huic ,  ted  iramformemini  in 
renovatione  ieniUi,  ad  probandum  quas  iit  voluntai  Dei 
bona  etplacem  et  perfecta{I{om,  xii.  1  ;  Phit.  iii,  21). 
IV.  Hoc  esi  enim  quod  praecipue  Deo  placeat»  lioc 


hora  quid  loquamini.  Non  enim  voi  eilii  qni  toquimini^ 
ied  Spiritui  Patrii  veitri  qui  toquitur  in  vobis  (Matih. 
X,  19,  20).  Et  iterum  :  Ponile  in  cordibui  veitrii  non 
prcemeditari  excuiare.Egoenimdabovobisoi  et  iapien* 
tiam  cui  non  poterunt  reiistere  advenarii  veitri  {Luc. 
XXI,  14,  15).  In  qiio  quidem  et  credenlium  magna  ii* 
ducia  est  et  culpa  gravissima  perfidorum  non  crcdere 
ei  qui  se  opem  suam  daturum  coiifitentibus  poilicc- 
tur,  nec  rursus  eumdem  tiniere  qui  xternam  poeiiam 
negantibus   comminatur. 

Yl.  Quae  vos  omnia,  fortissimi  ac  fidclissimi  inili- 
tes  Gbristi,  insinuasiis  fratribus  nostris ,  implcnles  ^ 
factis  quod  verbis  ante  docuistis,  futuri  mnxiini  in 
regno  coelorum,  pollicenie  Domino  et  dicente  :  Qui 


cst  in  qoo  majoribus  ^^^meritis  ad  promercnd^im  vo-  G  fecerit  et  iic  docuerit,  maximui  vocabiturin  regno  cce-' 


luntatem  Dei  opera  nostra  proveniant;  hoc  est  quod 
solam  Domino  '^  de  beneficiis  ejus  grandibus  et 
snlularibus  fidei  ac  devolionis  nosira;  obsequia 
relribuant  •  pracdicanle  in  Psalinis  et  coniestante 
Spiritu  sancto  :  Quid  retribuam^  inquit ,  Domino  pro 
ommbui  quce  tribuit  mihi  ?  Calicem  iulularii  accipiam^ 
et  nomen  Domini  invocabo.  Pretioia  in  compectu  Do- 


torum  (Matth.  v,  19).  Denique  exemplum  vestrum  se- 
cuta,  muliiplex  plebis  porlio  confessa  est  vobiscum 
pariier  ei  pnriler  coronata  est,  connexa  vobis  vinculo 
foriissiinae  cbnriiatis,  et  a  praepositis  suis  nec  carcere 
nec  ineiallis  separata.  Gtijus  numero  nec  virgines 
desunl,  quibus  ad  sexagenarium  fructum  centenus 
accessit  (MaUh.  xiii,  8),  quasqiie  ad  coelestein  coro- 


LEGTIONES  YARIANTES. 


^  Domino  de  omnibus  voi,  %  Lam.  Ebor, 
^  Sanciorum  Lam,  Ebor.  Bod.  1. 
^  Libenter  et  prospere  NC,  2. 


d  BouiUlis  patemae  Lam.  Bod.  2.  Ebar.  NC.  1. 

«  Id  bonis  Latn.  Bod.  2.  NC.  i.  Ebor. 

f  Gomplentes  Bod.  1,  2.  Lam.  Ebor.  NC.  1,  2. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 

Infra  Epist.  lxxviii,  pag.  i6\  ^  Semitomii  captfis  D  9att</f6un(/iu.  In  libro  de  PassioneMaximiani  et  Isaac 

martyrum  Donatislarum,  qui  editus  est  a  doctissimo 
viro  Ludovicp  Ellics  du  Pin ,  lcgilur  :  Hoc  ilti  miia- 
culum  aaudebundui  cunctii  prassentibui  demomtravit. 
Exeo  /oiile  ortasunt  plurima  similin  voc;ibulu,  ui  im- 
dabundm  in  Epislola  Gyprinni  ad  Dunaium,  crucia' 
buudui  in  Epislola  xv,  ad  tornclium,  lurchinabumlm 
et  litrchabundtti  apud  Quintilianuni ;  npud  Sucloiiiuiu 
ludibundui,  gratulabwiduit  Oiculabuudui,  a|yid  beiic- 
caiii  reptabundui,  apud  A.  Geilium  amorabumlus, 
itomachabundui,  et  errabundm,  apud  Apuleiuiii  bac» 
chabundui,  murmurabundui,  imuginabundus^  munera- 
bundns.  Abundataiitem  hicaiictorsiinilihuSYOcnbulis, 
qusc  necesse  non  est  commcinorare.  Apud  Q.  Gur- 
tifiin  bacchabundm.  Apud  Noiiiuin  Marcclluin ,  vita^ 
bundui. 

Comtitutoi.  Trcs  libri  veteres  exegcrunt  ul  adde- 
remiis  boc  vocabolum.  Sed  tainen  puto  non  esse  nc* 
cessarium.  ^ 


capillaturam  adasquoiti.  Aunolai  vir  doctissimus  Jonn- 
nes  Morinus  in  Exercitalionc  xv,  de  Tomura  ctericati, 
cnp.  1,  §  9,  tonderi  ct  radi  ignominiosum  scrviluiis- 
qiie  iiisigne  fuisse;  id  qiiod  probal  pluribusexemplis. 
llonorius  et  Tbeodosius  AA.  1.  iv  Godicis  Tbeodo- 
siani,  de  Habilu  quouti  oportet  intra  urbem,:kluut :  Ma- 
jorei  crineijindumenlapetUumetiam  in  iervii,  interur- 
bem  iacratiisimam  prceeipimui  inhiberi.  Videconcilium 
Epaonense  canune  39.  Komani  eniiii  toiisa  barba  c( 
c;)pite  incederc  solebanl,  ut  annoiavii  Baronius  in 
toino  primo  Aniialium  ecclesiasiicorum. 

in.--Iii  codice  Flori,  lacn/fda.  Vosdivina  cetebratii, 
In  C4)dice  vero  Lnmonii,  iacrificandi  officia  divina. 

Ptacentem  Deo.  Godcx  Yeroiieiisis  addit,  rationabile 
miniilerium  veitrum. 

•  lY.  —  Gaudebundui.  Ita  veteres  libri  et  editiones. 
Alii  babent  gaudibundui,  quod  ideni  est.  Apiileius, 
)ib.  VIII  Meiamorplioscon ,  io6o/t  novortcm  maritorum 


Digitized  by 


Google 


m  .    wvi  amm 

nam  gloria  gcmina  proveiit.  In  pueris  qiioque  virtus  A 


EPISTOU  LXXVMl. 


mnjor  seuie  annos  suos  confessioDis  laude  transcen- 
dii,  ut  mariyrii  vestri  beaium  grogem  et  sexus  et  9Ciai 
omnis  ornaret. 

VII.  Qui  nunc  vobis»di]ectissimi  rratres,  conscien* 
tice  victricis  vi|^or ,  quac  sublimitns  animi,  quse  in 
sensu  exultauiia,  qui  iriumpbus  in  pcclorc,  nnum- 
qucmque  vestrum  siare  ad  promissum  Dci  prxmium, 
de  judicio  Dei  esse  securum,  ambulare  iu  metallis, 
captivo  quidem  corpore,  sed  corde  regnante  «» 
scirc  Christnm  secum  esse  prxsenlem,  gaude.ntem 
tolerantia  servoruro  suorum  per  vestigia  cl  vias  suas 
ad  regna  setema  gradientium  ?  Exspecialis  quoiidie 
la.ti  profectionis  vestrse  salutarem  diera,  ctjnm  jam- 
que  ^  de  s^culo  recessuri ,  ad  martyrum  munera 
ct  domicilia  divina  properatis,  post  bas  mundi  tene-  B 
bras  visuri  candidissimam  lucem,  et  accepturi  majo- 
rem  passionibus  omnibus  et  conflietaiionibus  dari- 
iniem,  Apostolo  contestante  et  dicente :  Non  $unt 
condignos  pa$iione$  huju$  iempori$  ad  $upervettiuram 
dariiatem  quce  revelabitur  in  nobi$  {Rom.  viii,  18). 
Plane,  quia  nunc  vobis  in  precibus  efficacior  sermo 
est,  et  ad  impetrandum  quod  in  pressuris  peiitur  fa- 
citior  oratio  est ,  petite  impensius  et  rogate  ut  con^ 
fessionem  omnium  nosirum  dignatio  divina  consum- 
met,  ui  de  istis  lenebris  et  laqueis  mundi  nosquoqtie 
vobtscum  integros  et  gloriosos  Deus  liberet,  \\\,  qui 
charitalis  '*^  et  pacis  vinculo  copulati  contra  bairetico- 
rum  injurias  et  pressuras  geniilium  simul  sieiimus 
pariter  in  regnis  ccelestibus  gaudearaus.  Opto  vos, 


(Pamel.,  Rigalt.,  Bahiz.,  Lxxvm.  Paris. 
Lxxxn.) 


m 


Oxon.,  Lips.» 


NEIfESUNI,   DATIVI,    FELIGIS  ET  VICTORIS    nESPONSUM 
AD  CTPRIANUM. 

AnGUMENTUM.  —  Epi$tola  hac  H  duw  $0quenle$  niiul 
aliud  quam  re$pott$a  eonlinent  ad  epiitolam  prweo' 
denlem^  utpoie  quee  fratiarum  actionem  continettt » 
tum  pro  con$olatione  litterariattum  pro  $ub$idio  una 
mi$$o,  Ex  eo  autem  quod  tre$  diver$te  epi$toi(e  reurip" 
tce  $unt  ad  unicam  Cypriani ,  coiligere  eH  %n  dner$i$ 
metaUi  foditti$  con$titulo$  fm$$e  epi$copo$  qui  ea$ 
$cribunt.  Quod  eonfirmat  Epieiola  txxj ^  ubicerti 
melalli  (U  mentio, 

I.  Cypriano  fratri  Nemesianus,  Daiivus  Felix,  et 
Vtctor  in  Domino  aeiernam  salolem.  Semper  magnis 
sensibus  pro  temporis  condilione  IKteris  tuis  loeutos 
cs,  Gypriane  dilectissime ;  quibus  assidne  lectiset 
pravi  corrigmitur  ei  bon»  idei  homines  corroboran- 
tur.  Dum  enim  non  desinis  traciatibos-tifis  sacran 
roenla  nudare,  sic  nos  in  Ade  «  liacrs  crescere  et  de 
sxculo  homines  ad  credulitaiem  accedere.  Natnqux- 
cumque  bona  in  multis  librls  tuis  inlulisli,  nescius 
ipsum  te  nobis  designasti ;  es  eiiim  ^  omnibus  ho- 
ininibus  in  iractatu  major,  in  sermone  facundior,  In 
consilio  sapientior,  in  patientia  simplicior,  tn  operi- 
bus  largior,  in  abstinentia  sanetlor,  in  obscquio  ha- 
milior,  et  in  actu  bono  inhocentior.  Scis  el  Ipse,  cha- 
rissime,  nostriira  optablle  votum  csse  qiiod  ic  videa- 


beaiissimi  ae  dilcciissimi  fraires,  in  Dominp  bene  G  mus,  doctorem  et  amatorem  nostrum,  ad  coronam 
valere  et  nostri  semper  et  ubique  meminisse.  roagnse  confessionis  pervenisse. 

LECTiONES  VARIANTES. 


^  Gorde  regoautem  scire  lam.  Bod,  %,  Ebor, 
^  Et  etiam  fos$.  2. 


«^  Fidem  rosf.  z. 

^  Etehim  omniDUS  NC.  2. 


STEPH.  BALUZII  NOT^. 


VI.  -^Gembta.  fta  veteres  editlones,  quatoordecim 
libri  nosiri,  etseptem  Anglicant.  Alia  leclio,  quac  ha* 
bet  geminata ,  quam  Erasmus  invexit ,  Maniitius  et 
Morellius  retiiKieruot,exstatiQ  quinque  codieibus  an- 
tiquis. 

[  In  puerie  quoque.  Infni  Epist.  Lxxxf,  pag.i64,Pii«rof 
etiam  9obi$  glorio$a  confe$$ione  $ociavit  divina  dignatio» 
.^lulta  viriutis  ac  (idci  puerorum  exempla  nobis  sub- 
miiiistrat  antiquitas.  £x  multis  qunc  proferri  possent 
nfrernm  tantum  nonnulla  illuslriora.  Apud  Eusebium 
videmus  Pontiuro  auindecim  anuorum  puerum  mar-  o 
tyi  io  affectum  cum  Blandina  marlyre  Lugduncnsi,  et 
Dioscorum  quiudecim  quoque  aniiorum  puerum  sub 
Decio  mtilta  passum  apud  Alexandriam  pro  nomiue 
Christi.  Prudeiiiius  in  Garmine  de  sancto  Bomano 
mariyre  Antiocheno,  celebrat  incrcdibilem  fcrecon- 
slantiam  pueri  adbuc  laclenlis.  In  Aciis  Marlyrum 
Donaiistafum  ediiis  in  libro  secundo  mUcellaueoruni 
nostrorum  pag.  70,  cap.  15,  meiitio  est  Hilari.ini 
parvuli  forliier  passi  pro  nomine  Cbrisii.  Victor  Vi* 
lensis  commemorat  filiiim  cujusdam  nobilis  Cariba- 
ginensis  annorum  circiier  sepiem  post  muUos  crucia- 
lus  demersum  iii  ffurgiie.liiPas.sicne  vero  beatissimo- 
ruin  Martyrum  •*•  qui  vi  nonas  julii  passi  sunt  apud 
Carthaginem  sub  Uunerlco  rege  Vandaiorum  nomina- 
tur  infanlulus  nomine  Maximus  cum  illis  excruciatus 
et  exUnctus.  SufGciuut  hsec  exemplu.. 


Exultantia.Quinqne  libri  veteres  prxferunlextt/faito. 

/>#jMi/tctoDei.  Quarovis  hanclcciionem  non  inve- 
nerim  nisi  in  tribtis  libris  veteribus,  non  dubito  la« 
roen  quiii  sit  melior  ()uftm  ea  qitx  hahet  de  judicii  die. 
Et  lamen  illa  cxsial  in  pluribus  aiitiquis  codicibus. 
Quod  ideo  antioto  ut  si  qui«  illam  prxferat ,  sciat  se 
posse  facere  cum  auctoritnte. 

In  metallis.  ha  veieres  edilioncs  el  xxvii  libri  ve- 
tere).,  Huiiniis  lib.  vn,  cap.7,  innietaUade$tinatos,  et 
lib.  IV,  cap.  iS,  per  metalla  fratribu$reUgati$.  Manu- 
lius  posuil  fii  wctatto. 

EpiST.  Lxi^viii.  -«  I.  Et  awatorem.  Isla  duo  vo- 
cabula  noi}  habenlur  in  editione  Manutii ,  qui  primiis 
br^nc  i^pisiolaro  edidii.  Desiint  ctiam  in  codice  Moys- 
siacciibi,  in  Fitxensi,  et  in  L^amoiiiano.  Rxstant  autcm 
iii  plurilius  aliis  aniiquis ,  etiam  in  Veronensi  et  in 
editioncMoreiliana.  Emondaiioaulcm,  data  occastonc, 
locuin  valde  inendosum  in  Epistola  xxxv  Aviti  cpt- 
scopi  Vieiinensis ,  qui  sic  hal)et  :  Nam  per  majorcm 
•Hovius  Tttllii ,  qui  amorem  tuum  Dominnm  meum  Si* 
gi$mundum  a  patre  tuo ,  eic.  Muluim  torsit  hic  locus 
virtitu  pracsiantissimum  Jucobiim  Sirmondum.  Neque 
id  bercle  injuria.  At  si  Sirmondus  vidlsset  vcicrem 
librum  Penri  Marnasjii  scnnioris  Graiianopolllani , 
nullum  in  explicalione  hiijus  loci  lalmrcm  habuissct. 
Sic  enim  scriptiiin  est  in  libro  illo  veleri  :  Nam  per 
majorem  domu$  tutv ,  qm  damnaiofem  domnum  mem 


Digitized  by 


Google 


4irt  EM8T0LA  WXIX.  4« 

II.  Noro,  ^msi  bomis  eUeni»  doclor,  qui<l  nos  di-  A  le,  doinine  frtler  "« ,  semper  bene  yalereei  nosiri 
scipuli  seeuti  9pu4  praesidem  diceredeberemus,  prior 
apud  acu  proconsulis  pronantiastl ,  et  luba  canens 
Dei  miliieSfCaHestibus  armis  instructos,  9d  congressio- 
nis  praeliuro  eiciiasti,  et  in  acie  prima  pugnans  spi- 
ritali  gladio  diabolum  interfecisti,  agmiua  quoque  fra- 
trnro  hinc  et  inde  verbis  (uis  composuisii ,  ut  insidiae 
inimico  undique  lendereniur,  et  cadaveris  ipsius  pu- 
bliei  bostis  nervi  concisi  calcarentur.  Crede  nobis, 
chnrissime,  quoniam  non  est  a  centesimo  prremlo  mi- 
nor  tua  innoccns  anima ,  quae  nec  saeculi  t>rimos 
impetus  timuit,  nec  ire  in  exsilium  recusavit  ,nec  rc- 
linquere  civitaiem  dubitavit,  nec  in  deserio  loco 
commorari  •  horruii ;  ei ,  quoniam  rouliis  documen- 
(um  coufessionis  dedit,  ipsa  mariyrum  prior  duxit. 
AUos  enim  ad  marlyria  facieuda  exemplo  suo  provo-  B 
cavll ;  el  non  tauium  martyrum  de  sxcolo  jam  exce- 
dentium  socia  ease  ccepit,  sed  cum  et  foiaris  coelestem 
amicitiam  copulavit. 

III.  Agunt  ergo  tibi  nobiscum  damnati  maximns 
apud  Deum  gralias,  Cypriane  dilectissime,  quod  lit- 
teris  tiiislaborantla  pectora  recreasti,  fustibus  vulne- 
rau  membra  curast»,  compedibus  pedes  ligaios  re- 
solvisti,  semitonsis  capitis  ^  capillaiuram  adxqunsti, 
tenebras  carceris  illuminasti,  monies  metalli  in  pla- 
num  deduxisli,  naribus  etiam  fragranles  ^ ,  flores 
imposuisti,  el  letrum  odorem  fumi  exclusisii  <*.  Fe- 
cltautem  et  prosecutum  ministerlum  tuum  etQulrlni 
dlleclisslml  nostri  quod  per  Herennianum  hypodia- 
conum,  et  Lucianum  et  Maxlmmn  et  Amanlium  aco- 
lytosdistribuendummisisii  ^  qusecumque  necessita 
tibus  corporum  defuerant  expediri.  Simusergoora 


tlonibus  nostris  alterutrum  adjulores,  et  rogemus, 
sicot  mandasii,  ut  Deum  et  Christum  ct  Angelos  in 
omnibos  actibus  nostris  habeamus  faotores.  Optamus 


meminisse.  Saiuta  omnes  qui  tecum  sunt.  0m6S 
nostrl  qui  nobiscum  sunt  tc  aroant  et  lalstaiH,  et  vi- 
dere  desiderani. 

EPISTOLA  LXXIX. 

(Erasm.,  iv,  7.  Pamel.,  Rigatt.,  Balu<.,  lxxix.  Paris., 
Oioa.,  Lips.,  fcxXYui.) 

AD  EUHMni    LUCU    ET    C^TERORUM    MARTVRUll 
RESPONSUH. 

Argumenti  esse  ejusdem  cutn  prmcedenti ,  verbq  ipsa 
eplstolcB  demonstranty  atque  adeo  non  Lucii  Bomani 
Pontificis,  sed  Lucii  martyris  et  episcopi  Africani 
epistola  est ,  mutto  minus  autem  Cypriani  ad  Lucium 
Papam. 

I.  'Cypriano  fratri  et  eellegae,  Liiciuset  qoi  meemn 
sunl  fraires,  omnes  in  Domino  salutem.  ExultantitHis 
nobis  et  laDtantibns  in  Doo  quod  fioi  ad  eongressio- 
nero  '  armaverit  et  in  prselio  victorea  sqa  digna- 
lione  fecerit,  supervenerunt  litier»  tu»,  frat«r  dta- 
rtssime,  quas  per  Herenniannm  hypodiaeoninn  et  Ln- 
cianum  et  Maximum  et  Amantium  acolythos  misisti 
nobis ;  qqibus  lectis,  reciplmus  <  In  tinculis  Inxa- 
mcntum,  in  pressura  solatium  et  In  neeessilaie  pra> 
sidium,  ct  excitail  ^  sumus  et  robustius  animati  ad 
si  quid  amplius  lUerit  pcenarum.  Nam  anie  passionem 
a  te  aumus  ad  glorlam  provoeatl,  qui  prfor  nobis  du- 
caiuin  ad  confessionem  nominis  Chrisii  praebuisti  K 
Nos  vero,  secuti  vestlgla  eonfesslonis  tnae,  parem  gra- 
C  tiam  tecum  speramus.  Nam  qul  prior  esl  in  cursu 
prior  est  et  ad  praemium ;  et  qui  prior  occupasii  de  quo 
coepisli,  inde  hoc  nobis  communicasti,  demonstrans 
scilicet  individuam  chariiatero  I,  quia  semper  nos 
dilexistl ;  ut  quibus  unus  fuit  spiritus  in  conjunctione 


LECT10N£S  YARUNTES. 


*  Morari  Im.  NC.  2. 
1>  Capitibus  Itn. 
c  Flagrantibos  vm-  2. 
A  Discussisti  Pem.  NC.  9. 
«  MaudasU  Pem. 
f  la  coDgreaskme  Ar., 
Bod.% 


voss.  % 

et  ad  eongressionem  lom 

STEPfl.  BALDZII  NOTA. 


s  Reoei^us  Oxon. 

^  Exercilall  Ar.  NC.  i. 

i  Tribuisli  Bod.  2.  NC.  1.  Etfor. 

)  Inde  eamdem  NC,  demonstniUenem  seHieet  indlti- 
duaecbariutisiir.  Foss.  2.  Lin.  Bod.  Deoionstraflti  aciri- 
cet  iudividvam  Pem. 


Si^snmHdum  a  patre  iuo,  etc.  Ubi  umen  repooendum 
cst  amatorem  pro  diimniilorefit.  Similis  ctnendatio  (or- 1> 
laasis  adhibenda  esi  Epistolaa  zi  Nicolai  Papae  1,  in  ^ 
qua  legitur  :  Apparet  te  minus  satuti  communi  quam 
sorti  privaHB  iniendere,  Nam  in  veteri  codice  ms.  rno- 
nasierii  sancti  Remigii  Rcmensis  scripium  csi  quam 
amori  privato, 

11.  -— CodMteria.  Duo  libri  veleres  habent  cadavera 
ipsiui  put^liei  hosiis  el  nerm  concisi  calcarentur.  Sic 
etiam  tres  AngUcaiii.  Ita  quoque  liabuisse  Verooeu- 
setn  onmium  antiquissimum  mihi  compertum  est. 
Uis  aucKkriutibuB  (ultus  consiitui  veram  lectionem. 
Nam  pnieterea  certum  est  non  esse  plura  cadavera  in 
unohoste. 

lU.— Per  Herenmanum.  CodexRemensissanctiDui- 
uysii,  per  FeUcem  HereamaHum  kypodiacomm  et  Lu- 
cianum  ei  Masmum  el  Au§ustum  et  Amandum  pretby- 
tirum  disthbumdmyekfi.  Sic  eiiam  ferpie  in  duobus 
Anglicanis.  Uunc  Uerenmauum  Daroutus  putat  iliuin 
eese  per  ^cui  Cyprianus,  cum  esfiot  exul ,  pecuui»- 


rum  subsidia  misit  ad  confessores  ad  metalla  dam« 
iftitos. 

Epist.  txxix.  —  Difncile  est  certo  definire  an 
hsec  episiola  Cypriani  sit,  an  vero  Lucii,  qunmvis  vi- 
dentur  esse  Cypriani  potius  quam  Lucii.  lu  tribus 
enim  antiquis  codicibus  dicKur  scripta  a  Cypriano  ad 
Lucium  et  qiii  cum  eo  sunt,  in  atiis  vero  Lucii  ad  Cy- 
prianum.  Duo  autem  tribiiunt  Lucio  episcopo  Uoina- 
no.  Existimat  tainen  Pamelius  hunc  Lucium  esse 
diversmn  ab  eo  qui  fuit  cpi.scopus  Romaniis.  Ea  vero 
Pautelii  oplnio  hiiic  conftrman  posse  videtur  quod  si 
episiola  rsia  estCypriani,  cum  missa  sit  per  eosdem 
qni  aiiutcrant  eam  quas  scripta  est  ad  Nemesianum, 
missa  videtur  in  Africam  ad  quemdatn  Lucium.  Ccrte 
iii  Epislola  lxxvii  Cypriani  ad  Hartyres  in  metatlo 
consiHutoSy  pag.  158,  Lucins  nominatur  inter  episco-* 
pos  Afros  aa  quos  ea  scripta  est.. 

L-^  Pwrem  ^raiiauL  Dvo  iihri  vetcrcs  habcmi  parem 
gloriam. 


Digitized  by 


Google 


423  DIVI  CYPftlANI 

pacis,  cssct  precum  luanim 
confessionis. 

II.  Accessit  auiem  libi,  fraler  charissime,  ad  con- 
fes<ionis  coronam  reiributio  operum  abundans  men- 
surn,  quam  accipies  a  Domino  in  die  remuneralionis, 
qni  et  le  nobis  Ulieris  tuis  repraesenlasti,  ui  pectus 
illud  tuum  candiduni  el  beatum,  quod  semper  novi- 
mus,  manifestares,  et  secundum  lalitudinem  cjus  np- 
biscum  laudes  Deo  dicercs,  non  quantum  nos  mere- 
nnir  audire,  sed  quaiitum  lu  \:otes  dicerc.  Tuis  enim 
vocibus  et  quae  minus  in  nobis  inslrucia  eranl  exor- 
nasti  et  couflrmasti  ad  susteniaiionem  earumdem 
passionum  qunspalimur,  securi  de  praemio  coelesli  et 
de  corona  martyrii  etde  regno  Dei,  ex  propboiia  quam 
litieris  tuis  Spiritu  sancto  plenus  spopondiai.  Hoc 
totum  ^  flet,  dilectissime ,  si  nos    orationibus  tuis 


m 


gratia  el  una  corona  rolinnus,  una  cnm  prci^bylcris  et  omni!)US  nobiscnm 
A  commoranlibus  apud  mctallum  Siguense,  aternam  in 
Domino  salutem.  Resalutamiis  te,  fraler  charissime, 
per  llerennianum  «  hypodiaconum ,  Lucianum  et 
Maximum  frntrcs  nostros  fortes  ct  incolumcs  adju- 
vantibus  oralionibus  tuis  ;  a  quibus  accepimus  obla- 
tionis  nomine  non  minimam  qiiantitaiem  una  cum 
lilleris  tuis  quas  scripsisti ,  iu  quibus  dignntus  es 
de  verbis  cmlesiibus  nos  tamquani  fllios  coiifortare. 
Et  Dco  Palii  omnipotcnii  pcr  Clirislum  ejus  gratins 
cgimiis  ei  nginius  quod  sic  confortaii  et  corroliornii 
sumus  pcr  lunm  nlloculionein,  petcntes  dc  niiimi  tui 
candore  nt  nos  assiduis  orationibus  Itiis  in  incnte  lia- 
bere  digneris,  ul  confessionem  veslram  el  nosiram, 
quam  Dominus  in  nobis  conferre  dignatiis  est,  sup- 
pleai.  Saliita  omnes  qui  tecuni  commorantur.  Opta- 


in  menle  babueris ,  quod  te  facereconfido,  sicul  et  |j  n^yg  jg^  f,.aicr  cliarissime,  in  Deo  sempcr  bene  vale- 


nos  utique  facimus. 

in.  Accepimus  itaque,  frater  desiderantissime,  id 
quod  a  Quirinoet  a  te  ipso  misisti  sncrificium  <^  ex 
omni  opere  mundo.  Sicut  ei  Noe  oblulit  Deo,  et  de- 
lectatus  est  Deus  in  odorem  siiavitatis,  et  respexit  in 
sacriflcium  ejus,  ita  et  in  vesirum  respiciat  et  dclcc- 
letur  ^  reddere  vobis  hiijus  tam  boni  operis  mercc- 
dem.  Peto  autem  ut  litteras  quas  ad  Quirinum  « 
fccimus  iransmitti  praecipias.  Opto  te,  frater  cliaris- 
sime  ac  desiderantissime ,  semper  bene  valere  et 
nostri  meminisse.  Saluta  orones  qui  lecumsunt. 
Yalc^ 

'"  EPISTOLA  LXXX.  ^ 

(Pamel.,  Rigalt.,  Baluz.,    lxxx.   Paris.,  Oxon.,  Lips., 

LXXIX.) 

FELICIS,  JADERIS,  P0L1ANI,  ET  C/ETERORUM  MARTVRUll 

RESPONSUM  AD  CYPRIANUM. 

Argumentum.  —  Martyres  $Hpra  dicU  subsidium   a 

Cypriano  transtmsium  grati  agnoscunt, 
[   Cypriano  cbarissimo  et  dilectissimo  Felix,  Jader, 


re.  Felix  scripsi.  Jader  subscripsi.  Polianus  legi.  Do- 
minum  meum  Cutychianum  ^  salulo. 

EPISTOLA  LXXXI. 

(Erasm.,  iv,  1.  Pamcl^  Rigalt,  Baluz.,  lxxxi.  Paris., 
Lxxx.  Ox(»i.,  Lips.,  VI.) 

CYPRIANI  AD  SERGIUM    ET    ROGATIANUM    ET    CiETEROS 
CONFESSORES   IN  CARCERE  CONSTITUTOS. 

Argumentum.  — /{oga/tantim  et  coUega$  confessofes, 
in  carcere  constitutos  consoiatur ,  et  exemph  Rogu- 
tiani  senioris  et  Felicissinu  martyrum  animos  illis  ad- 
'      dit,  In  exilio  scriptam  epistola  ipsa  indicat. 

I.  Cyprianus  Scrgio  ei  Rogntiano  et  cxteris  con- 
fessoribus  in  Domino  pcrpetuam  salutem.  Saluto 
vos,  frnires  charissimi  ac  beaiissimi,  opUns  ipse 
quoque  conspcctu  vestro  frui,  si  me  ad  vos  pervenir« 
loci  conditio  permilteret.  Quid  enim  mihi  optatius  et 
laeiius  posset  accidere  quam  nunc  vobis  inhserere,  ut 


LECTIONES  VABIANTES. 


e  Cvrinum  ver. 

f  Pr»cipias.  Vale  Sem.  ross.  2.  Bod.  1. 

8  Victoriom,  Herenn.  Imp. 

iL  Eulychianum  abesl  in  codd.  Lm.  Ebor.  NC,  2. 


*  Unitarum  Oxm. 

l>  Hoc  lamen  Ar.  Tanlum  Bod.  2. 

«  Vestrum  add.  Lin.  NC  2. 

d  Respiciet  et  delecubiUir.  ver.  Reddens  Itn.  NC.  2 

STEPII.  BALUZll  NOTiE. 

n.— Otta«»fl/imtir.CodexVeronensis.octolibri  no-  in  solitudines  iEgypli.  At  Baronius  anno  260  putai 
stri  etduo  Anglicani  praeferunt  uii  nos  edidimus.  ,x  intelligendum  esse  de  meia  lo  Sigensi  in  Mauritama 
Anlea  legebatur  quas  paiienler  ferimus.  Sed  eam  le-  "  Tingitaiia.  Quod  forljisse  meliiis  esl- 


ctionem  ego  puto  ortam  esse  ex   prungine  corri- 
gendi.  .     ^ 

"•  Epist.  lxxx.  —  Hujus  epistolsc  prima  editio 
facta  esi  in  ofllcina  typojiiapliica  Mnnutii.  Ea  autem 
cdiiio  Victorium  llerennlano  praiponii.  Sed  nomen 
Victorii  non  comparet  in  ullo  vcierum  codicum  cum 
quibus  ego  coiituli  opera  sancti  Cyprinni,  neque  in 
cditionibus  qua:  postea  secuise  suni,  una  excepta  Ri- 
galliana  et  ea  qiiam  procuravii  Reinliartus. 

Siguense.  Ita  libri  duo  vetcres.   Alii  sex  hnbent 

Singuense,  Manutius  Sibuense,  Vir  clari>siinus  Dom- 

iius  Beriiardus  a  Montefalcone  in  lomo  ii  novae  f  uae 

collectionis  Pairum  Gnjecorum,  cdidii  Cosukx  Indi- 

copleusix  librum,  de  Christianorum  Opinione  de  mundo, 

ubi  lib.  II,  pag.  142,  Cosmas  loquens  de  veteri  labu- 

la  Ptoiemxi  Everg^ia,  commemorat  illum  in  ^gy- 

pium  profectum  subegisse  Ag:imeo  et  Siguen.  Unde 

(orlassis  colligi  posset  coiifes.sores  fuis«e  projectos 


Quas  scripsisti.  Quinque  libri  veteres,  quinquc 
ilem  Aiiglicani,  et  editiones  Manutii  et  Morellii  lia- 
benl  quas  miststt ,  eodem  sensu. 
Tnmquam  filios.  Tres  libri  vcteres  addunt  tuos. 
Felix  scripsi.  Islud  addilum  est  ex  edilioiie  Angli- 
cnna.  Non  inveni  euiin  iii  aliis  ediiionibus  neque  in 
libris  misiris.  llnque  si  vera  est  lectio.  uti  eam  puio 
vcram,  Epistolam  scripsit  liic  Felix  qui  priorc  loco 
nominatur  inter  episcopos  a  quibus  Epistola  scripU 
est.  Jader,  qui  secundo  loco  nomiiiatur,  subscripsit ; 
Poliauus,  qui  terlio,  legit. 

Epist.  lxxxi.  —  1.  Seraio.  Ita  edidit  Pamelius 
et*  alii  post  eum ;  eainquc  lectionem  exhibent  tria 
vetera  cxemplaria.  Alia  hnbent  Sea^rto  vel  SeMgcio. 
In  Remigiano  velere  :  Cjfprtaniif  Sergio  et  Rogatiano 
et  Victori  et  Feticiuimo  ei  casteris  confeuoribus.  Qiiod 
autem  nonnulli  veieres  libri  et  editiones  liabeiit  ad 
Rogatianum  juniorem^  id  male  positum  ejsso  recte 


Digitized  by 


Google 


*^  EPISTOLA  LXXXI.  426 

complcclereminl  me  manibas  illis  qu»  pur»  et  Inno-  A  sianis  probalione  sanctiflcanl :  Et  $i  coram  hominibus 

tormenta  passi  mil,  spet  eorum  immortalitate  plena  e$t. 


ccnies  et  Dominicam  fideni^  servantes  sacrilega  obse- 
quia  rcspuerunt?  Quid  jucundius  et  sublimius  quam 
osculari  nunc  ora  vcslra,  quac  gloriosa  voce  Domiuum 
confessa  sunl ,  cunspici  ctiam  pnesenlem  ab  oculis 
vesiris,  qui,  despecto  sxculo,  conspiciendo  Deo  digni 
exiitcruiit?  Sed,  quoniam  buic  laeiitisi!  inleresse  fa- 
cultas  non  datur,  «^  bas  pro  me  ad  aurcs  et  ad  ocu* 
los  veslrps  vicarias  liueras  mkto,  quibus  gratulor 
pariter  et  exbortor  ut  in  confessione  rcelesiis  gloriae 
forlcs  et  sl:)biles  persevcretis,  et  ingressi  viam  Domi- 
uicae  dignalionis,  ad  accipiendaro  coronnm  spiriiali 
virtute  pergalis  ^,  babentes  Dominum  proteciorem 
et  diicein  qui  dixit :  Ecce  vobi$cum  $um  omnibu$  die- 
bu$  u$que  ad   con$ummationem   mundi  «  ( Matth. , 


Et  in  pauci$  vexatiy  in  multi$  bene  di$poneniur^  quo^ 
'  niam  Deu$  teutavit  illo$y  et  invenit  illo$  digno$$e,  Tam- 
quam  aurum  in  fomace  probavit  iHo$  et  qua$i  holo- 
causti  hostiam  accepil  illo$,  et  in  tempore  eril  re$pectu$ 
illorum,  Futgebunt  ju$li,  et  tamquam  $cintiU(B  in  arun- 
dineto  di$current.  Judicabunt  nalione$  et  dominabun- 
tur  populi$,  et  regnabit  eorum  dominu$  in  perpctuwn 
(  Sap,  III,  i-8).  Quando  crgo  judicaiuros  vos  et  rc- 
gnaiuroscumChrisio  Dominocogiiaiis,  extiilctis  ne- 
ccsse  est  ei  futurorum  gaudio  prxsenlia  supplicia 
calcetis,  scienles  ab  iniiio  mundi  sic  instilutum  ul  la- 
boret  istic  in  sxculari  conflictatione  jusliiia,  quando  iii 
origine  '  slatiin  prima  Abeljustus  occiditiir,   et 


XXVIII,  20).  0  beatum  carcerem,  quem  illustravit  ve-  B  exindo  justi  quique  et  Propbctx  et  Apostoli  missi. 


stra  pra*sentia!  o  beatum  carcerem,  qui  bomines 
miitii  ad  coelum!  o  tenebras  lucidiores  sole  Ipso  et 
luce  bac  mundi  clariores ,  ubi  modo  consiitula  sunt ! 
Dei  lcmpla  et  sanctiflcanda  divinis  confessionibus 
membra  vesira. 

11.  Nec  qiiicquam  versetur  in  '*^cordibusetmentibus 
vestris  quain  divlna  pra>cepta  el  mandata  coelcstia, 
quibus  vos  ad  tolerantiam  passionis  Spiritus  sanctus 
semper  animavit.  Nemo  moriem  cogitet,  sed  immor- 
ialitaiem,  nec  leinporariam  poenain,  sed  gloriam  sem* 
piternam,  cum  scriptum  sit :  Pretio$a  e$t  in  con$pectu 
Domim  mor$  ju$torum  ^  eju$  {P$aL  cxv,  15).  Et 
ilerum :  Sacri/icium  Deo  ®  $piritu$  con(ribulatu$,  cor 


Qiiibus  omnibus  Dominus  quoque  in  se  ipso  consti- 
tuit  exemplum,  docens  ad  suum  regnum  non,  nisi  eos 
qui  sc  per^viamsuam  seculi  sint,  pervenirc  diccns : 
Qui  amat  animam  $uam  in  i$to  $asculo,  perdet  illam,  Et 
qui  odit  animam  $uam  in  i$to  $<ecHlo,  in  vitam  Tternam 
con$ervabit  iliam  {Joa,  xii,  25).  Et  iteruin  :  Nolite 
timere  eo$  qui  occidunt  corpu$^  animam  vero  non  po$  • 
stcn(  occjdere  :  magi$  autem  metmte  eum  qui  pote$t  ct 
animam  et  corpus  occidere  in  gehennam  { Matth.  x,  28). 
Paulus  ctiain  nos  adbortatur  ut  qui  ad  Doiiiini  pro- 
niissa  veiiire  cupimus,  imiiari  Dominum  iii  omuibus 
debeamus  :  Sumu$,  inquil,  filii  Dei.  Si  autem  fHii^  et 
harede$,  hasreda  quidem  Dei^  co/uerede$  autcm  Christi^ 
$iquidem    compatiamur,    ut    et    commagnificemur  ^. 


contritum  et  humiliatum  Deu$  non  de$picit  {P$alm.  l,  C  {^^om.  viu,  16;.  Addidit  etiam  comparationem  pro;- 
19).  Et  ilerum,  ubi  loquitur  Scriplura  divina  de  tor-  sentis  temporis  et  fuiurae  claritaiis  dicens :  Non  $unt 
mentis  qux  martyres  Dei  consecrant  et  in  ipsa  pas-     condignce  pauione$  hujus  tempori$  ad  $uperventuram 

LECTIONES  VARIANTES. 


^  loteresse  non  dalur  Lam. 

^  Vilffi  ooronam  splritali  virtute  Ebor.  Pem.  Lam.  Bod. 
1,2,3. 
^  Sxculi  Lam.  Ebor.  Bod.  2. 
d  Sanclorum  Lam.  Bod.  2.  Ebor.  NC. 


*  Sacrificium  Dei  Bod.  1. 
'  In  origine  muodi  Bod^  3. 
8  Eo6  qui  semper  Bod.  Lam.  Ebor.  NC.  1. 
>L  Ut  sic  glorificemur  Feron.  Ut  et  commagnificemur. 
Bod,  1, 2.  Lam.  Lin.  Ebor. 


STEPIL  BALUZn  NOTiE. 


oensuerunt  Angli ,  qui  hanc  suam  sententiam  muliis 

rationibus  ostenderunt  esse  veram.  Sergil  porro  no- 

men  non  babetur  in  codice  Yaticano  195,  neque  in 

Gratianopolitaiio,  nequo  demum  in  Lamoniano.  Non 

exsiiiisse  ctiam  in  veteri  codiiee  optimo  liquet  ei  an- 

noiaiione  Nicolai  Fabri  posita  in  exemplari  editionis 

Pameliaii»,  ubi  vir  doctissimus  moiiuit  in  eo  codice  j)  lum.  Vetus  Remigianus»  homine$  Dei  dimitiit  ad  cce- 

legi  simpliciter  Rogatiano  et  ctBteri$  confe$$oribu$f  uti      lum. 


Habet  vincula^  $ed  vo$  Deo  $olttti  e$ti$.  Arator,  lib.  u 
Actuum  apo$toloricum  : 

0  felix  de  dade  locus,  cni  clara  refulgent 
Lumina  pro  tenebris. 

Dei  mittit.  Duo  libri  veleres,  homine$  diminitadca^' 


etiam  habetur  in  codice  saiicti  Aniulphi 

Complecieremini  me.  Hsec  cst  vera  lectio,  quam 
confirmant  omnes  fere  libri  vetercs  et  omnes  cditio- 
nes  anliquo!.  Pamelius  lameii,  ea  auctoritate  insu- 
perkabita,  mutavit  et  edtdit,  ut  comptecterer  manu$ 
i//ni,  tantum  quia  lectionem  illam  iiivenerat  adjectam 
ad  marginem  codicis  Affligeniensis.  Eam  qiiam  uos 
revocamiis  prxferunt  octodecim  libri  nostri  et  decem 
Aiiglicani.  Pamelio  faveni  diio  tantum. 

Dominum  confe$$a.  Codex  Burguiidicus,  nomen  Do- 
minixonfe$$a. 

0  beatum  carcerem,  TertuUianus  in  libro  ad  Marty' 
ra$  loijuens  de  eorum  carcere  ait :  Si  enim  recogitt' 
mu$  ip$um  nmgi$  mundum  carcerem  e$$e ,  exi$$e  vo$  e 
carcerequam  in  careerem  introi$$e  intelUgemu^.  Et  mox 
addit  de  carcere  :  Habet  tenebra$^  $ed  lumen  e$ti$  ip$i* 

Patrol.  IV.  S.  Cypbian. 


II.  —  Tolerantiam,  Illusirat  huiic  locum  llolstenius 
in  notis  ad  Passioneni  sanctaruin  Perpetuic  et  Feii- 
ciiatis,  ubi  auctor  ponit  sufrcreniiam  pro  eo  quod 
Cypriaiius  dixit  "*  lolerantiam.Voxest  Africana;  qiios 
reperitur  etiam  in  Actis  martynim  Donatistarum  in 
libro  II  miscellaneorum  nostrorum,  pag.  60,et  sequeii- 
tibus.  Vide  glossarium  Latinum  Caugii. 

Fulaebunt di$currenl.  Ilasc  desuiit  in  undeciiii 

codicibus  manuscriptis  et  in  editione  Maimtii.  Decrant 
etiain  in  capite  12  Epistols  ad  Fortunatum  de  Exhor- 
tatione  martyrii,  Nos  reposuimus. 

fn  gehennam,  Reliqua  isiius  epistola;  desunt  iii  co- 
dice  sancti  Arnulpbi,  et  in  eoriim  quo;  desuni  loco 
subsiituia  est  consequeiiter  magna  pars  Epistolx*  ad 
Antonianum^  incipiendo  ab  his  verbis  pag.  71  :  Exo- 
fnologe$i$  apud  infero$  non  e$t,  etc,  usque  ad  iinem 

Digitized  by  VjOOQIC 


427  DIVI  CYPRIANI  428 

dariialem  quos  rmlabitur  m  nobis  ( Ibid.  18  ).  Cujus  A  nobUdt  boc  verbo  rnpondire  tikL  Eil  enm  Deui,  eui 


claritalis  gloriam  cogitantes,  pressuras  oniiies  cl  pcr- 
secuiioncs  lolerare  nos  convenit ,  quia,  etsi  sunt  muU 
ue  pressurx  justorum,  ex  omnibus  tamcn  liberantur 
qui  in  Deum  fidunl. 

!  IH.  Bcalas  eiiam  feminasquaevobiscum  sunt  in  ea- 
demconfessionisgloriacoustituUe^quac,  Dominicam  li- 
dcm  tenentes  et  sexu  suo  fortiores,  non  solum  ipsx  9d 
gloriac  coronam  proximxsunl,  sed  et  cxteris  quoque 
feminisexemplum  de  su.i  constantia  pra;buorunt.  Ac, 
ne  quid  deesset  ad  gloriam  numcri  vestri  »,  ut  omnis 
vobiscum  et  scxus  et  aeias  esset  in  honore,  pueros 
etiam  vobis  gloriosa  confessione  sociavit  divina  di- 
gnaiio,  repraesentans  nobis  tale  aliquid  quale  Ana- 
uias,  Azarias  et  Misahel  illustres  pueri  aliquando  fe- 


nos  servimus^  potens  eripere  nos  de  eamino  ignis  arden* 
tiSt  **'  et  de  nmnibus  tuis,  rex,  Uberabit  noi.  Et  tf  non^ 
notum  tibi  sit  quoniam  diie  tuis  non  servimus  et  imaqi- 
nem  auream  qnam  stattusti  non  adoramus  ( Dan.  iii, 
16-18).  Cumse  crederent  el  pro  fide  sua  scirent 
posse  etiamde  praesenti  suppltcio  liberori,  jaclare 
hoc  tamen  et  vindicare  sibi  noluerunt  dicenles,  Et 
si  non^  ne  minor  esset  confessionis  virtus  slne  tesll- 
monio  passionis.  Addiderant  posse  omnia  Deum  fa- 
ccre,  sed  tamen  non  in  boe  fidere  ut  liberari  In  pne« 
sentia  vellent,  sed  illam  libertalis  et  securitatis  xter- 
nae  gloriam  cogitarent. 

lY.  Quam  fidem  vos  quoque  retliientes  et  die  ac 
nocte  meditantea,  toto  cordo  ad  Deum  prompti,  con* 


cerunt ;  quibus  inclusis    in    caminum  ^  cesserunt  b  temptu  pnesentium  futura  tantummodo  cogiiatis ,  ut 


ignes  et  refrigerium  flammae  dederunt,  pr;esente 
cum  illis  Domino  et  probante  quod  in  confcssores  et 
martyres  ejus  nihil  posset  geliennoe  ardor  operari, 
sed  quod  qui  in  Deum  crcderent  <^,  incolunies  sem- 
per  et  tuti  inomnibus  perseverarent.  £t  considereiis 
diligenlius  peto,  provestra  re|igione,  quaeapud  pue- 
ros  iides  fuerit,  quae  promereri  Dominum  plenius 
potuit.  Ad  omnia  enim  parati,  tieut  omnes  etse  de- 
bemus,  aiunt  regi :  Nabuckodonosor  rex^  non  opus  est 


ad  fructum  regni  seterni  et  ad  oomplexum  el  oscu- 
lum  Domini  et  conspectum  venire  possiiis,  ut  scqua- 
mini  in  omnibusRogatianum  prMbyterum,  glorlosnm 
senem,  viam  vobis  ^  ad  gloriam  lemporis  nostri  re- 
ligigsa  virtutc  ct  divina  dignalione  facionlem,  qui  cum 
Felicissimo  fralre  nostro  quieto  semper  et  sobrio  ex- 
cipiens  ferocientis  populi  impetum ,  primum  hospi- 
tium  vobis  in  carcero  pneparavit,  et  metator  quodam 
modo  vetter,  nunc  quoque  vos  onlecedit.  Quod  ut 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Numero  vestro  Neap,  Muneris  veslri  Ver. 

i>  Iq  camino  Lam, 

^  In  Deum  se  Gredereut  Bod.  1,  a.  Lam,  NC.  i,  2. 


Ebor.  Lin. 
d  Ylam  nobis  Oxm. 


STEPH.  BALUZH  NOTjE. 


Epistolse  ad  Antonianum,  et  in  calce  scriptum  est :  Ad  C 
Antonianum  de  Coruelto  et   Novatiano   explicit,    Sic 
etioni  iii  Thuano.  Porro  Epistolse  ad  Anlonianum  pri- 
ina  pars  desideralur  in  utroque  codice,  et  incipit  uter- 
quaM)  Uhscrhxsexomologesisapud  inferosnon  est^  etc. 

Claritatem,  Codex  Fuxensis,  gloricB  ioronam. 

IW.—Sexu  »110  ror/iorc5.Infra,  in  Whvode  tiabituvirgi' 
num,  pag.  475  :  Tortior  femina  viris  torquentibus  inve- 
uitur.  LacUiUius  lib.  v,  cap.  43 :  Ecce  sexus  iMflrnms 
el  fragilis  wtas  dilacerari  et  loto  rorpore  uriffue  peipeti- 
tur.  Ilieronymus  in  Epistola  ad  Eiistochium  deCusto- 
dia  \irginitatis  :Beata  martyr  Agnes  et  wtatem  vicit  et 
lyraumm  et  titulum  caslitatis  mariyrio  consecravit. 
Idem  in  Epistola  de  Mulierc  sepiies  icu  :  Mulier  sexu 
infirmior,  virtute  fortior.  Eusebius,Iib.  vi,  cap.ii,  re- 
fert  historiam  sanctat  At>oItoiiia^  Rufinuseam  quoque 
rcferens,  lib.  vi,  cap.  31,  cum  dixisset  illam  spoiae 
prosiliisse  iii  igneni  quein  pert>ecutores  minabantor, 
.nddil :  itaut  pertmerentur  eliam  ipsi  crudelitalis  auc* 
tores  quod  promptior  inventa  est  ad  morteni  fetnina  y. 
quam  persecutor  ad  peenam»  Vide  etiam  historiain  ^ 
Blandinse  martyrts  apud  eumdem  Eusebium.  Florus, 
lib.  II,  cap.  45,  mcminil  cujusdam  feminx  Carthagi- 
ncnsisquae  in  excidio  urbis  Carlhaginensis,  aculmine 
sedomus  in  medium  misii  incendium,eo  temporoquo 
sc  quadraginta  millia  viroriim  dedideruntduce  Asdru- 
hale.  Ait  ergo  Florus  :  Quanto  fariius  femina.  iflius 
Spartianus  de  Zeiiobia  uxore  Odenaii  ait  ;  Quw  mul- 
torum  senteutia  fortior  marito  fuisse  periiibetm\  Sta- 
iius,.Iib.  IX,  Thebaidos  : 

I{jsa  nibil  meluens,  scxusqne  oblita  minoris. 

Hefrigerium,  Iia  veieres  ediliones  ei  quaiuor  libri 
vetcres.  51anuuus  edidit  refrigerii  locum,  Quo  etiain 
inodo  Ic|ilur  in  undeciin  cotlicibus  et  ia  cditione  Mo- 
relUi. 


De  koc  verbo,  Codex  PiiUsBanus,  de  ttoe  sermaue.  Et 
tamen  Cyprianus  Epist.  lv,  ad  Tfiibaritanos^  in  ca- 
plic  XI  Epistola;  ad  Fortunaium  de  Exhortatione  mar- 
iurii,  et  lib.  lu  Testimoniorum^  cap.  10,  semper  ponit 
de  hoc  verbo.  Iiaquc  inuiaiidum  istic  non  fuil.  Vide 
aniiotationes  Erasmi  ad  caput  primum  EvaiifaM  se- 
cuiidum  Joannem. 

IV.  —  Cogitatis.  Hunc  locum  nos  emendavimus  CX 
fide  duorum  veterum  exemplarlum. 

Metator  vester.  Vocabulum  hoc,  quod  diversas  ha- 
bel  significationes,  oriiim  esl  ex  agricolarum  arte.  Sic 
cnim  yocanlur  qiii  arbores  in  seminario  vel  arbusto 
dispoiiunt  et  ordine  quodam  digertinl,  origine  dtt«ia 
a  meta,  id  est  agrorum  termino  seu  Itnea  a  qua  in- 
cipit  mensura  ad  disttonendas  arborca»  Itlio  aoeipitur 
de  00  qui  pr;ecoden8  milites  casira  locat,  kMpllia 
pra^parai.  Vegetiiis,  lib.  ii,  cap.  7,  MetatoreSf  ifuipre^ 
ccdenles  locum  eliguut  casiris.  Noniiis  Marcelhii :  Me- 
tari,  parare.  Vnde  et  metatores.  Pnvfntio  Ceisi  in  At^ 
tercaiionem  Jasonis  et  Papisci  :  Erequeutalur  ubique 
aut  mnuifeslat  propketatio  cunciomm  qui  nmeso  Spi- 
ritn  j/rwinoHetite  adventus  Domim  metatores  e$se  soiiti 
sunt.  Vicior  Vitensi^  lib.  v,  cap.  4i  i  Ve/  emperart 
possel  aqua  mendax  tantas  voluntuiis  preposinmtt  quod 
jam  homo  Dei  metantibus  tacrymis  miserat*t$ga$um  in 
catlum.  lidem  vocantitr  mensores  in  tltulo  Codleiff 
'1  heodosiani  de  Metatis,  Lucianus,  in  Epistt4a  ad  Cete- 
rinumf  pag.  50,  vocat  Deciuin  metsitorem  antichribti. 
Quem  locitm  male  UigaltittS  transtulil  ad  artein  agri- 
colarum,  tamquam  si  Luciaiius  ita  scrtlKMia  respexis- 
set  ad  lineani  sive  funiculum  nielatoris  arbores  Maa 
dii^voneniis.  (Veget.,  InsHt.  rei  mU,^  ii,  7  :  Metatores 
dicuntur,  qui  praecedentes  locum  castris  MoneuM 
eliguni.  GoLDAST.) 

Autecedit.  Cerium  est  metalores  vocatoa  IWese  an« 
tcecssores,  quia  auteceduiit  milites  ui  ei§  hospiti* 


Digitized  by 


Google 


4iD 


EPISTOLA  LXXXU. 


430 


coiisumroelur  in  vobis,  assiduis  oralionibusDominum  A  Mulia  enim  Taria  el  incerla  opink)nibu9  yentilantar. 


dcprecamur,  ut,  iniiiis  ad  summa  pergeniibus ,  qnos 
confiieri  fecii,  faciatel  coronari.  OplOTOs,  fralres 
cbarissimi  ac  bealissimi,  inDomino  semper  beneva* 
lcre  et  ad  coronam  coelestis  glorias  pervcnrre.  Yiclor 
diaconus  e(  qui  mccum  suni  vos  saluiant. 

EP18T0LA  LXXXH. 

(PameL,  Kigalt.,  Baloz.,  lixxu.  Paris.,  lxxxi.  Oxon., 
Lips.,  Lxxx.) 

AB  SUCCBSSVV»  DE  NONTIIS  ROM.V  REVERMS  PERSECCTTO- 
NEH  NUNTIANTIBU8. 

ARGCiiENTtiN.  —  Nunliat  Successo  eplscopo  Cypria- 
nuSf  persecutione  acriori  jam  decreta  per  Valerianum 
imperatorem  {haud  dubie  cum  Gallieno)  ^  passum 


Quo:  aulem  suut  in  vero  ita  se  habenl.  Rescripsisse 
Yalerianum  ad  senatum  ul  episcopi  et  presbyteri  et 
diacones  in  conlineiiti  animadvertantur ,  scnatores 
vcro  et  egregii  viri  el  cquitcs  Romani  ^ ,  dignitate 
amissa,  etiambonis  spolientur;  ei,  si  adcmpiis  facul- 
taiibus  ciiristiani  esse  perseveraverini ,  capite  quo* 
que  mulcteniur;  maironae  vcro,  adempiis  bonis,in 
cxsilium  rclcgenlur;  Cxsariani  autcm  quicumque  vel 
prius  confessi  fueranl  vel  nunc  confcs^i  fuerint, 
confiscentur  et  vincti  in  Cxsarianas  possessiones 
descripii  ^  roitlantur.  Subjccit  etiam  Yalerianus 
imperator  orationi  sux  exemplum  liiterarum  quas 
ad  praesides  provinciarum  de  nobis  fecit  :  quas 
lilteras  quotidie  speramus  venire ,  stanles  secun- 
Rom(BXistumpontilicem\inidusAugusti,id(iueulf^^^m  fidei  firroiiatem  ad  passionis  lolerantiam,  et 


coUegis  cceleris  significet  petit ,  quo  suum  quisque 

gregem  ad  martyrium  animel»  Cum  autem  paulo  post 

mense  seplembri  passus  sit  Cyprianus ,  non  dubium 

quin  sub  finem  vitce  scripla  sit  hcec  epistola. 

L  CyprianusSuccesso  fratri  salutem.  Ut  non  vobis  in 

continenti  scribercm,  frater  charissime,  illa  res  fecit, 

quod  universi  clerici  sub  ictu  agonis  coustituti,  rece* 

dcre  istinc  omnino  non  poteranl,  parati  omnes  pro 

animi  sui  dcvotione  ad  divinam  et  coelestem  gioriam. 

Sl:ialis  autem  eos  venisse  qoos  ad  Urbem  proplci^  boc 

miseram ,  ut  quomodocamque  de  nobis  rescriptum 

fttissef ,  exploratam  sibi  veritalem  ad  nos  perferrent. 


expectantes  deope  et  indulgenlia  Domini  vitx  seicrnsc 
coronam.  Xislum  autem  in  cimiterio  animadversum 
sciatis  octavo  iduum  augustarum  die,  ei  cum  eo  dia- 
cones  quatuor  ^.  Sed  et  buic  persccutioni  quotidic 
insisluntprxfectiinUrbe ;  ut,  si  qui  sibi  oblati  fuerint, 
animadvertanlur,  ct  bona  eorum  ^^*  fisco  vindicentur. 
n.  Haec  pcio  per  vos  el  caeleris  coliegis  noslris  in- 
noiescant,  ut  ubique  Iiortatu  corum  possil  fraternitas 
corroburari  et  ad  agonem  spiritalem  prccparari,  ot 
singnli  ex  noslris  non  magis  mortcm  cogilcnt  quani 
immorlalliatem,  et,  plena  fide  ac  lota  virlute  Domino 
dicati,  gaudeanl  magis  quam  timeant  in  bac  confes* 


Lectiones  yariantes. 


<^£t  detevit  Ups.  edilor^  suadente  Neandro  Ka.  1,  G 
p.  Ul,  n.  3,  cui  adsensit  Biuenterus  pnmord.  EccL  Ifric. 
p.  171,  n.  1. 

6TEPH.  BALUZU  N0Ti£. 


kEtsaipti  Ver. 

^  Quario  Yer.  Cnm  eodem  quartum  Oxon. 


pnTpnrent.  Ilaque  castrensi  vocabulo  usus  est  sanetus 
Cyprianus.  Yide  Yeceiium. 

Vicior  Diaconus.  Iiacc  addlia  sunt  ex  velusto  codice 
Roinigiano. 

"Epist.  Lxxxii. — Hujus  Epistole,  cujug  prima 
cd  tio  debetnr  M.^tnutlo,  liabni  ueccm  vctera  exem- 
plaili.Pamelius  habuitduo.  Aiigli  nullum  habuerunl. 

I. —  Successo,  Episcopo  ab  AbbirCernianiciana,  qui 
inlcrfuit  concilio  Cartliaginensi  sub  Cypridno.  Marty- 
riovitam  finitsse  docent  Ac/apasiionts  sanctorumMim- 
l^iM.  LiicU  eX  ariotuui  cdila  a  sutfiis  BoU:mdiams  et 
Tbi^oderico  Uuin^rtn. 

ttia  r€$  (eclt,  Sic  lcgendum  ap^id  nnricinin,  lib.  ii, 
F>[i\%\,  II.  Apud  Ca'Sarmm  Arebtctiscii)  m  Exiiori;i- 
tiffiC  ad  chantiit^iii :  Uifi  vd  inaxime  rcs  [ncU. 

Sub  ktn  aqonh.  AcL:(  s;tiicLorum  martynim  quoj 


versusPelagianos;  Evagrius  Ponticus  confudit  Xistum 
Pyihagoreum  cum  Sixlo  martffre  et  ejMCop^-Ihmanas 
EcclesicB. 

Jllii/<?(efi(Kr.TresIibri  veicres  habeni  puniantWy  duo 
pUctantwr. 

Octavo  iduum.  QuinqHe  libri  veleres  prxFBmnt 
quinto.  Scd  in  mariyrokogiis  sefipium  est  octovo^  in 
Gestis  ponlitcalibus  sexto. 

Diacones  qualuor.  Scio  istic  legi  in^quibiisdftni  vete« 
ribus  libris  et  in  posterioribus  cditionibos  ei  c»m  eo- 
dem  Quartum»  At  ego  praifero  leciionem  llanutii  et 
Moreliii,  et  puto  veteram  librorum  leciionem  qui  lia- 
bent  Quartum  oriam  esse  ex  prava  lectione  hvjus  loci 
Cyprianici.  Error  aulem  orlus  est,  iit  opinor,  ex  eo 
quod  in  quodam  libro  veteri  scriptum  erat  in  coin- 
pendio  el  cum  eo  d.  iv.  queniadmodum  ego  quoque 


riinx  dVavimns  :  Negaviii^sseiti  pawouh  km  dotorem.  D  vidi  scriptum  iv.  in  uiio  veteri  libro.  Ex  quo  sequ^n- 


ViJd  qiiit*  ilXclA  snuL  supn  ad  Eplsloliiin  xxvi,  in  ipio 
infnHti  |iag«  4i2. 

Cfmd.  Vei  tjuds  niUli  rnn&ncvcraiil  Episiola:  ec- 
di'Siasti<:;v,  ^iL  An  oiUHiadveUeruni  el  s-ili&  mjitim  cst 
vi>  I  i-x  nnlco  Cy  priano ,  n  i*.*r(ui\  mus  m  E  piixi  pltio  P*uiiu&: 
Mi^it  libi  per  ckvicmn  suum  cpistoiam. 

Ptirati  omni^.  EdlLirv  Mi>rciii;)iia  iiL  qifint^tie  libri 
vetcrcs,  parati  omnes  pro  ammatione  divina  ei  ceslesti 
cdrona. 

Va/enV/num.  Videnolas  nosiras  ad  caput  v  Lactanlii 
de  }l(jrtibus  Persecutorunu 

Xisium.  Pontius  diaconus  in  \iia  sancti  Cypriani : 
Jam  de  Xisto  bono  el  pa^ifico  sacerdote  ac  propterea 
beatinsimo  Martyre  ab  Vrbe  nuntius  renerol.  Yide  Anna* 
lc.s  Cyprianicosct  dissertationem  x\  Cypriauicam  Dod- 
>\e!li.  Hieronymtti  in  Epistola  a4  ue&iphontem  ad- 


tes  librarii  fccerunt  el  cum  eodem  Quartum,  Nam 
sunt  aliqui  libri  veteres  qui  hnbeta  tantnm  et  cum  eo- 
dem  quatuar,  omissa  voce  diacones.  Ccrtuni  csl  porro 
nullnm  Quarti  mentionem  alilri  reperiri  qNam  apnd 
martyrologos,  qui  citant  Epislokim  Cypriani.fCertuni 
quoque  est  Felicissinium  et  Agapitum  diaconos  dec^l- 
laios  fuisse  eum  Xisto.  Quare  puto  falsam  esse  ani- 
madversioncm  Pamelii  ceiiseiiiis  nullo  inodo  defendi 
posse  leciionem  Manutii  et  Morellii.  Saiie  istlc  com- 
memoranlur  qualuor  diaconi  cum  Xisto  passi.  Et  ta- 
inen  duo  tantuin  cum  eodecollati  dicuntur  In  Actisejns. 
In  Gcstis  vero  pontificalibas,  quaedtaiitur  eliam,  in  nn- 
tiquis  martyroiogiis,  scriptum  est  sex  cum  illo  passos 
esse.  Scd  ista  repugnantia  nullius  est  momenli.  Fc- 
licistumus  et  Agapiius  raortem  obieruKt  cum  Xfsto, 
reliqui  aliqup  ex  diebus  sequentibus. 


Digitized  by 


Google 


431 


DIVI  CYPRIANl 


m 


Fione;  in  qua  sciuni  Dei  etCbristi  miliies  non  pe-  A  piem  et  debeam.  Cspectamus  crgoliic,  in  secessa 


rimi,  sed  coronari.  Opto  te «  fraler  cbarissimc ,  sem- 
per  in  Domiuo  bene  vaiere. 

EPISTOLA  LXXXm. 

(Pam.y  Rigalt.,  Baluz.,  Lxxxm.  Paris.,  lxxxi.  Oxon.«  Lips., 

LXXII.) 

AD  CLEaUM  ET  PLEBEMi  DE  SUO  SECESSU,  PAULO  ANTE 

PASSIONEM. 

Abgumentum.  —  Cum  jam,  $ub  finem  vU(b,  ad  horto$ 
9U0S  reverio  Cyfmano  nuntiaretur  mis^ot  esse  qui  se 
Uticam  ad  iupplicium  pertraherentt  secessit.  Ne  vero 
mettt  monis  id  fecisse  crederetur ,  hac  epislola  cau- 
sam  reddil^  ui  nempenon  alibi  quam  Carthagine,  in 
conspectu  suorum,  martyrium  subiret. 


abdito  constituii,  advenlum  proconsulis  Caribaginem 
redeuniis,  audiiuri  ab  eo  quid  imi>eraiores  super 
Cbristianorum  ialcorum  et  episcoporum  nomine  nian- 
daverint,  et  dicluri  quod  ad  boram  Dominus  dici  vo- 
luerit. 

n.  Yos  aiitem  ,  fralfes  cbarissimi,  pro  disciplina 
quam  de  mandaiis  Dominicis  a  me  semper  accepislis, 
et  secundum  quod  me  tractante  sacpissimc  didicistis, 
quietem  et  tranquillitaiem  tenele»  nec  quisquam  ve« 
strum  aliquem  lumulium  fratribus  moveat,  aut  uitro 
se  genlilibus  olTerat.  Apprebensus  ciiiin  et  traditus 
loqui  debet ;  siquidem  in  nobis  Dominus  positus  iila 
bora  loqiialur,  qui  nos  conflteri  magis  voluit  quam 
prorneri  ^.  Quid  autem  de  coitero  nos  observare  con« 


1.   Cyprianus  presbyteris  et  diaconibus  et  plebi  ^       .  ^      .  .  ,     . 

.  /^  •  j       r.         #      B  veniat  antequam  m  me  super  confessione  nommis 

universsesalutem.  Cum  perlaium  ad  nosfuisset.fra-      f.  .  ,       ...       /    ^    .    .       .    n     . 

'^  '  riAi  nrn/t^ivicnl    CAntAnliam    fArot      iiictriiAnlA  llnminA 


tres  cliarissimi ,  commeniarios  esse  missos  qui  me 
Uiicam  perducerent,  et  consilio  cbarissimorum  per- 
suasum  esset  ut  de  bortis  nostris  interim  secedere- 
mus,  justa  interveniente  causa»  consensi,  eo  quodcon- 
gruat  episcopum  in  ea  civitate  in  qua  Ecclesix  Domi- 
nic»  praeest,  illic  Dominum  confiteri  et  plebem 
universam  praepositi  praesentis  confessione  clarificari. 
Quodcumque  enim  sub  illo  confessionis  momenlo 
confessor  episcopus  ioquitur,  aspiranie  Deo,  ore  om- 
nium  loquilur.  Caeteruro  mutilabitur  honor  ecciesiae 
nosiraetam  gloriosse,  si  ego  episcopusalterius  ecclesis 
prxposilus ,  accepta  apud  Uiicam  super  confessione 
sententia ,  ezinde  martyr  ad  Dominum  proficiscar, 
quandbquidem  ego  et  pro  me  el  pro  vobis  apud  vos 
confiteri  et  ibi  patl,  et  exinde  ad  Dominum  proficisci, 
oraiionibus  continuis  deprecer  et  votis  omnibus  exo- 


Dei  procoiisul  sententiam  ferat ,  iiistruente  Domino 
in  commuiie  disponemus.  Incolumes  vos,  fratres 
cbarissimi ,  Dominus  nosler  in  Ecclcsia  sua  perma- 
nere  faciat  ei  conservare  dignetur.  Iia  fiat  per  sttam 
misericordiam  ^. 

167  xres  epislols  qus  sequunliir  inter  episiolas  Cy- 
pnani  reperiuntur  in  quibusdam  Ubrls  auliqois  *. 

EPI8T0LA    GORNELU    PAPiE    AD   CTPRIANUM. 

Dilectionis  tux  non  delectabilia  et  contra  fidei  re- 
gulani  scripta  suscepi,  in  (luibus  nauseas  recognovi , 
et  venena  sermonum  adversus  catholicam  per  toium 
orbem  diflusam  Ecclesiam  horribilibus  a  te  superseri 
zizaniis  non  laudavi.  Qnx  peto  velociter  toliasac 
praedamnes.  Quod  prius  quidem  te  facere  oportebat 
quam  lu  mundo  letbale  virus  aspersum  simpiicium 
et  innocentium  interficeret  mentes.  Non  ergo  dignum 


*  Temere  profiteri  rat.  1. 


LECTIONES   VARIANTES. 

^  Hac  uUima  verba  refidunt  Oxon,  Ups. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE, 
Epist.  lxxxiii.  —  I.  Commentarios:  Manutius,  cui 
prima  Epistolse  isilus  editio  debeiur,  et  Morellius 
posuerunt  frumentarios ;  qiiam  lectionem  praefert 
etiam  codex  Remensis  sancti  Dionysii.  Omnes  alii  et 
duo  laudati  a  Pamelio  babent  commentarios,  Islam 
lectionem  sibi  magis  probari  dixit  Pnmeiius,  et  la- 
inen  edidit  frumentarios.  Commentarii  sive  commen  - 
tarienses,  quorum  mulia  nientio  in  Codice  Tbeodo- 
siano,  ubi  vocanlur  neauissimi,  ii  eraiit,  ut  all  Julius 
IFirmicus  in  libro  de  Instiiutione  Matheseos^  quibus 
damnatorum  "'  cura  coinmiltebatur ,  vel  carcerum 


eos  vocat  qui  idcirco  frumentum  emunt  ut  fratres 
suos  opprimant. 

De  hortis  nostris,  Vide  qux  dc  horlis  istis  dicta 
sunt  ad  Epistolam  vi,  png.  393. 

IL  —  Proconsul  sententiam  ferat,  Quinque  libri  ve-' 
teres,  proconsulis  senteniia  fertat, 

In  commune,  Qunmquam  isia  lectio  sit  optima,  non 
dispticet  tamen  ea  quam  codex  ^iS^  bibliotbecae  Col- 
beninae  et  Fuxensis  exhibent.  Exhibent  auiem  in 
comminus,  id  est  cnm  simiil  erimus,  cum  in  unum 
convenerimus.  Cum  aiitem  frequenter  observaverim 


cusiodes,  qiios  nos  vocamus  geolarios,  gedliers,  Sic  j.  codices  Veronensem  ei  Fnxensem  prxferre  easdem 
enimrecteexplicanturm  Actis  priini  ingre.ssusJQannis  ^  lectioiics,  baec  mea  observatio  fulcriuretiam  testimo^ 


d*Orleans,  episcopi  Aureiianensis,  in  urbem  suam 
anno  15i2;  Episcopatus  Auretianensis  carcerum  com^ 
mentarienses  sive  geotarios.  tisdeni,  iit  ait  idem  Firmi- 
cus,  publicarum  catenarum  ciira  demandabatur ;  de 
quibus  vide  eiiam  Ludovicum  Cxliiim  Rhodigiiium 
lib.  IX,  cap.  31.  Recte  ergo  Cypriaiius  ait  missos 
esse  commentarios  qui  eum  Uticam  perducerent.  li- 
dem  iiclores  vocanlur  in  Epistola  llieronymi  de  Mu- 
liere  seplies  icta  ;  Turbatur  tali  nuntio  urbs  propinquat 
el  tota  lictorum  caterva  ghmeratur,  e  quibus  mediuSt  ad 
quem  damnatorum  cnra  pertinebat,  erumpens^  elc.  De 
irumentariis  vide  noias  Andreae  Schotti  ad  Aiirelium 
Victorem ;  Henrictim  Vaiesium  ad  librum  vi,  cap.  50, 
Hist.  Eccles.  Eusebii,  et  glossarium  Latinum  Cfangii. 
Alio  sensu  Jacobus  Billius  iii  scboliis  ad  Orationem 
Gregorii  Nazianzeni  de  Plaga  Grandinis^  frumentarios 


nio  istius  loci.  Veronensis  enim  babebat  comminus, 
Quo  etiain  modo  scriptum  vidi  anud  Suelonium  in 
Vita  Cassaris,  Apollonius  apud  Ruflnum,  lib.  v.  Hist. 
Eccles.,  cap.  18,  aut  si  eonfiduntt  in  eominus  ve- 
niant, 
lia  fial,  Istud  addidimus  ex  libro  Fuxensi. 

*  Quamvis  nolim  prxstare  has  (res  epistolas  esse 
Cypriani,  pulavi  tamen  debere  me  illas  edere  in  bcc 
loco,  quia  referuntiir  in  quibusdnm  veteribus  libris 
Epistolamm  sancii  Cypriani.  Virt  docti  illas  exami- 
nabunt.  Prima,  quae  est  Cornelii  Pnpse,  inventa  est, 
ut  ad  Epistolam  lxx.  dictiim  est,  in  duobus  iibris  ve* 
teribus,  secunda  in  codice  Fuxensi  bibliotbecae  Col- 
bertinae,  tertia  in  eodem  codice  Fuxensl  et  iu  co  qui 
servatur  Remis  in  abbatia  sancti  Dionysii.         ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


433  EPIStOLA  AD  TURASIUM  PRESBYTERUM.  454 

esl  rcbapiizarc.  Ergo  eradica  et  extrica ,  ai  diximus,  A  torqueri»  quorum  exempla  habemus.  Tertio  negavc- 

runt,  et  sacramentum  non  tradiderunt.  Hi  autem  qui 


florulenlis  sermonibus  atque  dignis  per  posieriorem 
epistolam  priora  scripta  ,  qusc  contra  caiholicam  fi- 
dem  servare  censuerunt  genimina  viperarum.  Non 
enim  dccet  tanlae  urbis  antisliiem  excellenlissimum- 
que  doctorem  ut,  dum  puus  hacresis  baptisma  prsc- 
damnandum,  verum  Baptisma  sermonibus  macuiare 
audias  quae  doles  contra  Aposlolum  scilicet  repugna- 
re  dieentem  :  Unu$  Deu$t  una  lide$,  unum  Bapti$nM, 

AD  PLEBEM   CiRTHAGIlflS. 

Cyprianns  plebi  Carihagini  consistenti  acternam  in 
Domino  mluiem.  Gratias  quidcm  agimus  Deo  Palri 
et  Domino  Jesu  Christo,  qui  vos  adunatos  atque  in 
conventicula  restiluit.  Propier  quam  rem  memoravi- 


nec  interrogati  obtulerunt,  i  nlerim  usque  ad  statum 
consilii  laici  communicabunt.  Verumtamen  in  statum 
consiliiquod  Scriptura  sancta  promoverit/secundum 
senlenliam  fixam  sanctis  et  amicis  Dei  suppleri  vo- 
lumus,  cum  jam  testes  et  proximi  aliquid  jam  duduni 
slaiuerant  nostri  antecessores.  Ob  quam  rem  neccsse 
est  nos  tesiibus  consentire  compiecii  et  supplere. 
Opto  vos  in  Domiuo  semper  bene  valere.  Amen.  Deo 
graiias. 

AD  TORASIUM  PRESBYTERnM. 

Cyprianus  benediclo  ct  dilectissimo  parenti  Tura- 
sio  in  Domino  aeternam  saluiem.  Charitatis  tuae  scri- 


mus  et  scriptum   beatissimorum  martyriim  atgue  B  pia  percepi,  quibus  animum  tuum  doiore  commotum 


conressorum  voluimus  ad^consilium  nostrum  scrvare. 
Jubet  desuper  majestas  atque  Spiritus  sanctus,  cujus 
in  nobis  gratia  testis  est  salutaris.Nam,  cum  iractaret 
dc  traditoribus,  jubet  tam  in  Evangelio  quam  in 
Apostolo,  tam  in  Psalmis  quam  in  Propbeiis  et  cac- 
leris  Scripturis  :  Scrutamini  (Joa,  v,  59).  Quo  scru- 
talo  a  nobis,  inventis  «  ab  iis  qni  Scripturas  san- 
ctas  Iradiderunt  non  mercri  eos  congredi  consilium 
noslrum,  id  est  consilium  babiiare.  Nemo  est  enim 
qui  boc  consilum  condreatur  ^  non  coelestem  spe- 
ctct.  Ac  propterca .  memoravimus  ut  ii  qui  taliier 
Scripiuras  tractavcrunt  ad  statum  plebis  et  jiidicium 
ab  ipsis  porrectum,  nec  aliqua  actio  ab  ipsis  promi , 
sed  nec  etinm  ad  statum  sacrillcii  neque  plebis  esse 


de  niiaedormiiione  cognovi.  Non  aliud  principaliter 
admiratus  sum  quam  cbristiani  pectoris  in  te  jacta- 
tam  Tuissc  virtutcm,  ut  animum  flecteres  addolorcm. 
Slupeo  murum  fidei  penctratum  vulneribus  orbitalis, 
quem  sepire  debuerat  spes  resurreciionis  et  rcgni 
coelestis.  Numquam  spes  cum  dolore  concordat,  nec 
fides  aliquandosentitquacumqnejaciuram.  Resurgc- 
re  credimus  mortuos,  et  plangimus :  quid  racercmus, 
si  mori  taniummodo  sine  resurrectione  praeciperct 
DeusT  Voluntas  utique  ejus  sola  sufficeret  ad  sola- 
lium,  cui  nullum  pra^poncndum  scimus  afiectum. 
Quod  dederat  abstulil  qui  creaverat.  Quid  certas 
plangere  quod  ad  tempus  acceperas?  Commodaverat 
ut  haberes  quantocumque  tempore  voluisset,  et  cum 


proximi;  qui  utique,  jam  dudum  derelicta  plebe,  nu-  C  velletrursus  auferret.  Nihil  abstulit  tuum  qui  recipe- 


daia  altaria,  prompta  sacrificia  ^.  Merito  bxc  memo- 
raiites  cum  moesiitia  atque  dolore  animi  profici  lesie 
ad  Dominum  quod  debuimus  staiuere,  quam  omnes 
disceptaiiones  et  dissensiones  et  haereses  et  scandala 
haiiserant,  ne  ulterius  provocent  se  homines  seu  mi- 
nus  fldei  seu  Scripturts  icves  sint  etlectores  id  staiui- 
mus  atque  statuimus  ^,  atque  statuto  nosiro  recedi  no- 
liimus,  ut  si  qui  tradidit  praepositus  huic.plebi  me- 
reantur  aniistitem  administrantem  altari  ac  corpore 
inicgro.  lis  vero  jussimus  a  quibus  et  sacrificium 
olTcrri  jubemus,  merito  praeceplis  iis  "•  oblemp  erari 
debet,  nec  aliud  fiel  quam  statim  evangelica  vox  sin- 
cern  cala  Johannem  foquitur  :  Nolo,  inquit,  de  mani' 
bu$  ve$tri$  $acrificia^  Quia  non  veni$li$  ad  me  cum  ho$tia 


re  dignatus  est  proprium.  .Creditum  suum  recipere 
decuerat  creditorem ,  et  nihil  aliud  decet  quam  cre- 
dilori  suo  gratias  agere  miKuantem.  Sic  Job  legimus 
quam  sequamur  devolissimam  vocem  :  Donumu,  in- 
quit,  dedil^  Dominu$  ab$tulit.  Sicut  Domino  placuit^ 
ita  factum  e$t.  Sit  nomen  Domini  benedictum  (Job  i, 
21).  Parum  crgo  non  erai  haec  sola  consolaiio  contra 
luclum  quod  ncmo  lugere  debeai  cum  aliquid  reddi- 
derit  alienum ,  quia  fas  nou  crat  a|)ud  alium  detineri 
quod  domino  suo  fuerat  necessarium.  Addhurconso- 
latioiiis  alia  providentia,  qux  jaculis  occurrat  orbita- 
tis.  Gaudere  debuimus  de  saeculo  recedeutibus,  fi 
saeculi  contra  nos  inimiciiias  sentiremus ,  et  plangi- 
nius  beneficia  Domini,  qui  nobis  quod  prxstat  infir- 


munda.  Qui  utique  hosliam  mundam  non  olTert,  bo-  D  miiali  iiostrae  prxsiat.  Pcriclitari  volcbat  adhuc  qiii 


stia  de  manibus  ejus  non  ascendil.  Nam  ilerum  legi- 
mus  :  In  principio  erat  Verbum^  et  Verbum  erat  apud 
Deum^  el  Deu$  eral  Verbum  (Joan.  1,1  ).Qui  per  Yerbum 
fliictionem  finierinl  dare  res  inhabitabiles  apiid  illos 
seu  vcras  scripturas  saiictas  seu  fictas,  qui  dat  vocem 
ei  qiii  dat  desideria  proxiina,  qui  uiiqiie  Hnget  tradere 
suppicbit  tradiliouem.  ^Merilo  neganlcs  volunius  in- 
terim  veniam  babere  confitcntes  patres.  Nam  qui  di- 
cii  se  Scripturas  ^non  habcre,  utique  paratus  fuit  et 


dolet  aliquem  dormientem,  et  inier  fluctiis  vitx  pra^- 
scnlis  vidcre  cupiebat  miserum  iaborare.  Ad  quid 
christianum  et  fidelem  animam  putas  intra  carcereni 
mundi  remorari  debuisse,  cui  lotus  mundus  naufra* 
gium  esi?  ^**  Tantis  et  talibus  tempestatibus  viiae  tot 
impugnationes  diaboli ,  tot  corporis  bclla,  tot  clades 
Sv^culi,  U)t  calamitates  evasit.  Et  lacrymas  fundis , 
quasi  nesciasquid  in  te  ipse  quotidie  patiaris.  Pro* 
pler  quod  Dominus  sic  admonet  Apostolos  stios  di- 


LECTIONES^VARIANTES. 


^  loventum  est  conpdt  Baluz. 
k  Congrediatur  forle.  Edd, 
^  Forte  dereliqueninl.  Bdd, 


d  Atqne  statuimus.  Hwc  wper$mU  acp$akna  amanHen$i$ 
tedolenl.  Edd, 


Digitized  by 


Google 


435 


DIVI  CYPRIANI 


iz6 


.ecns :  Si  me  diligerHii,  gaudireihy  qHonlatn  vado  ad  A  secum  vacare  quos  diligunt  paiiunlur.  Et  ul  ad  pala- 


patrm{Joan.  xit,28).  Plane  moriuum  Lazarum  flcTil, 
sed  non  luis  lacrymis.  Resurrectionis  promissor  do- 
lere  non  poleraif  ne  fldem  perffdiam  faceret  qnam 
doccbai.  Doluit  Lazarum  non  dormienlem,  scd  po- 
tius  lesurgenlem,  ct  flebat  quem  cogcbaiur,  proptcr 
salvandos  alios  el  confundcndos  ineredulos,  ad  ssecu- 
lum  revocare.  Ilano  viiam  d»ni  Dominus  ingemisce- 
bat,  quam  tu  doles  esse  sublatam.  Gonlra  lacfymns 
e}iis  pugnani  lacrymse  tuas ,  et  amor  luus  amori  ejus 
iion  convcnit.  Flelus  ejus  non  habet  pnrcm.  Ille  no- 
lcbni  rcdderc  laboribus  quem  dilcxerat,  cl  tu  amare 
le  crcdis  cui  laborum  volebns  adhuc  reslarc  (ormen- 
la?  Caterum,  si  puias  eum  mortuum  Lazarum  doluis- 
so,  (kntc  non  perniisisset  exire  qui  repcllere  polerat 


tium  coeli,  ad  siudia  Chrisii,  ad  honorem  vilx  pcr- 
peiux,  ad  patrimonium  posscssionis  xternx  ^""^  cum 
sccurilate  valeant  pervenire,  nemo  fillos  suos  liben- 
ler  a  se  gratulaiur  abscedcre.  Propter  incerta  per 
incerta  filium  vel  fratrem  vel  parentem  peregrinari 
unusqnisfiue  compellit,  et  propter  certa  per  ceria 
suorum  aliquem  proficisci  nullus  admiiiii.  Ad  compa- 
randa  peccnta  gaudent  lam  pnrcntes  a  filiis  quain  fiiii 
a  pareniibus  separari  provoeaBie  diabolo ,  ad  indul- 
gcnliam  percipiendam  holunt  ab  invicem  Deo  vocanic 
discerni ,  ut  nppareat  non  pro  noslra  ratione  iios  do- 
lcrc  qucmcumque  videmur  amittcrc,  sed  indicium 
mngis  ostendere  difndentis,  qui  non  sustinemus 
uostrorum  profectioucs  ad  Dominum ,  quorum  pcrc 


nioriem,  autccrie  nonfleretqnimortuumresusciian- B  grinaUones  in  sxculo  gratulainur.  Quia  credimus 


di  posimodum  habuerat  potestatcm.  Unde  apparet 
eum  sola  ea  causa  fuisse  commoium,  quod  ad  hosii- 
lcm  vitam  charissimum  suum  revocare  denuo  propter 
crcdiiufos  allquos  vel  confundendos  incrcdulos  urge- 
batur.  Denique  sic  subsecutus  est  Dominus  dicens  : 
Ergo,-  Paler,  nt  credant  qma  tu  me  mimli,  ait  clnra 
Toce  :  Lazare,  podi  fora$  (Joan.  xi,  43).  Et  Ihctum 
est.  Gaudere  ergo  debes  unde  ille  coactus  est  flere, 
ne  viiJenris  dormienlis  feliciiaiibus  inviderc.  Ab 
alieno  mundo  ad  proprium  transivit,  transixit  ad  Do- 
minum,  et  dc  hostlli  patria  ad  paternnm  patrinm  ini' 
grnvit  ad  coelum ,  dicente  Apostolo  :  Scimus,  inquit, 
quonmn,  9i  terrena  domut  ndstra  hujus  corporit  resol-' 
vatur,  quod  halfitalionem  habmus  non  manu  factam 


roundi  lucris ,  toleramus  divisa  nosiri  corporis  mem- 
bra.  Si  credercmus  Dei  promissis,  post  abscessionem 
nostrorum  nihil  aliud  qunm  gratias  debuerant  reso- 
nare  nostri  pectoris  gaudia.  Mihi  crede,  semper  in 
omnibus  increduiilas  rooeret,  et  sicut  non  potest 
nossc  fides  quod  doleat,  sic  diffidcntia  sola  doloribus 
tenctur  ancilla.  Nam  si  dormicnics  dicimus,  dorroien- 
les  utique  credere  debemus,  non  mortuos,  sed  re- 
quiesccntes  interimsccundum  voccm  Domini  fideliter 
loqucntis  :  Omnis,  in(|uit,  qui  credit  in  mc,  iicct  mo- 
rialur,  vivel  {Joan.^  xi,  25).  Si  cui  raedicus  homo  pro- 
miitcrct  quicquam  ,  sinc  dubio  promissioni  ejus 
negarenon  poterit  oinuino  LTtitiam.  Nunc  quia  Do- 
minus  Chrisius  fabricator  et  resuscilator  promiiiit. 


aternam  xn  ccelis  (II  Cor.  v,  i).  Caruil  ergo  domo,  C  non  times  plangcre,  ut  fideliorcm  Cbristo  pnriicr  ct 


qunm  nec  nosse  debucrat ;  caruit  malis  civibus,  quo- 
rum  odla  sustincbat,  ne  adbtic  pcrcgnnaretur  in 
tcrra  contraiia,  sicul  Aposlolus  memoral  dicciis  : 
Quamdin  sunm  in  hoc  sceculo,  prregrinamur  a  Domino 
{IbJd,,  6).  Non  lobis  crgo  dcbct  loctus  iocumbcre, 
quis(|iiis  a  pcrcgrinalionc  redire  menierii  ad  pro- 
piinin  regioncni ,  maxiine  ctim  non  inanis  et  vacuus 
icdin;  iioscatur  qui  cbristianitalis  mercnlus  esl  lii- 
rriiip,  proplcr  qiiod  vcnit  nd  mundi  commcrcium. 
Negoiinni  cxjjlicavil,  rcdiit,  et  Deo  debiluin  solvit. 
CoiiJ|)aiavit  proplcr  qunm  desccndcrat  eniplionem, 
ctad  Doininuin  rcgrcdi  properavii,  cui  offeral  mcr- 
ccm,  ul  coniparata;  mcrcis  lam  sccuiilatem  nccipint 
qunm  honorem.  Et  ego,  inquie?,  nulla  promissorum 


potentiorcm  medicum  videnris  in  promissioiiibns  jii- 
dicare.  Sed  dcsiitulain,  dicis,  doleo  seneclutcm,  quia 
debueram  meos  liberos  poiius  antcccdcro,  ne  iu 
laboribus  remnncrem.  Quando  de  spiritualibiis  boiiis 
quodcumque  traclaiur,  niliil  est  omnino  de  carnall- 
bus  ante  oculos  rcponcndum.  Ego  tibi  mclius  piofi- 
teor  cvenissc,  quoniam  non  cnrnalcm  scd  spiritunlciu 
circa  te  considcro  ndclilalem,  Tu  lc  dlcis  de  nliciijos 
pignoris  obilu  iii  senertnte  conf<  clum.  Ego  contr.i 
C(;ini>robo  sublcvalani  seneclulcm  luain.  Ainpulavii 
Doininus  soliiciliidincm  qux  lc  torqucbatde  viva  filia 
iic  pcrircl.  Melius  utiqiie  nunc  mortunm  sa^culo  rc- 
di^se  ad  Dominum  vivam  quam  nvam  sxcuio  dolc- 
res  for.sitaii  apud  Doihinuin  morluam.  Gaude  Itbi 


cceleslium  dubitalione  conlurbor,   sed  sola  separa-  D  quod  cbristianam  mereberis  scqui ,  quam  seciitus  in 


lione  morientis  xstuans  desolatus  solntio  pii  pignoris 
jactor.  Excusalio  lia!C  est  siiie  dubio  frngiliintis  hu- 
manae,  quai  palrocinari  non  potest  difiidenrup.  Si 
cnim  desolationcm  homincs  fcrre  non  valcrcnt,  num- 
qiinm  prorsus  a  se  sua  pignora  dimisisscnl.  Dcblitu- 
tos  se  a  inorientibus  conqiieruntur,  cl  vivos  filios  nut 
propter  liiteras  nul  propter  honorcs  aul  propier  nc- 
golia  percgrinis  rrgionibus  crcdunl,  et,  gaudcnt  lota 
vita  siiie  alTeciibus  coinmorari,  dummodo  cnpinnt 
quod  de  suis  cupiunt  pignoribus  ndipisci ;  cl  ut  nd 
pahitia  pergant,  pcregrinantur.Adstudiadignitatis.na- 
vigantacquirenda,  vel  causas  patrimonii  explicandas 
er  tabores  et  Pericnla   roiiciscentes  impellunt.  nec 


coclo  gaudeas  rursus  amplecti.  Non  te  dcseruii,  scd 
prxccssit;  ctne  dolerct  excedcntem  patreni  snscipere 
fistiitavii.  Nou  amisisti  tua  nuirimeiita.  Si  lucium 
horrueris  et  scnex  tuum  obtiilisse  pignus  Domino 
dcputnrc  poteris,  poies  seciindum  votuni  habcre  post 
Abraham,  si  noii  potes  primum,  ut  quod  ille  non  irc- 
pidnvit  oflerre,  tu  saltcm  vidcaris  de  sublato  gaudc- 
re.  Ab  illo  Dominus  postulavit,  n  te  tulit.  Ille  ju.ssioni 
paruit,  tu  voluntaii  consensisti.  Ille  pcr  illiciiam 
legem  nalur»  quem  Dominus  sibi  probnvit  devotum, 
te  saltein  per  licitam  condilionem  rerigionis  annotet 
religiosum,  advocet  religiosum.  Nani  sive  voliuitate 
nec  necessitate  compelleris  devolionl«  Dominoi  ali- 
Digitized  by  VjOOQIC 


4S7  LTISmA  AD  TURASIUM  PnESBYTERUM.  ^58 

quid  exbibere,  in  qua  pi^rlc  le  clirisiianum  poieris  Aq»od  vcl  dc  occasione  debcas  lolcrare  Domini   vo- 


approbare.  Erubotcal  iiK-redttUUi  nostrik  cum  genii- 
libus,  s)  Domino  vult  esse  subjecta.  Goromunis 
esl  nobis  cum  illis  exilus  morlis ,  et  dolores  illorum 
superamus  doioribus  nostris.  Quid  agcremus  si 
peculiariler  aliquid  exigeretur  a  nobis  quod  ad  de- 
decus  nostrnm  pertinerel?  Gentiles  dolorcs  sse- 
pe-  contemnunt,  cum  non  ad  promissa  coelesiia 
sed  ad  poenas  tartari  rapiantur.  El  nos  "\  plangimus 
euntes  ad  ccelum.  Gonsiderel  christiaiiug  tallg 
quid  deinceps  merealur  qui  nec  imitari  contcndit 
exempla  sanctorum,  nec  contemptum  habere  genti- 
lium.  Illi  luctus  desperando  despiciunt ,  el  nos  spe- 
rando  despicere  conamur.  Denique  vendcre  liberos 
saepe  non  dubitant»  ut  vivos,  quod  pejus  esi ,  sper- 


luntaiem ,  cui  non  potes  contradicere.  Et  cum  sit 
omnibus  communis  hic  casus,  vanus  doloresi,  qui 
nec  primus  vidctur  esse  nec  solus.  Sed  dicis  :  Nullus 
roe  de  roea  desolatione  meniis  angor  exulcerat ,  scd 
pro  deliciis  parvuli  morienlis  humaniiatis  afTeclus 
impulsat.  Nec  hoc  licet  commovere  animum  ciirisiia- 
num,neconira  Ghristi  imperia  luctetur.  Quid  cst 
inter  quoscumque  ei  qualcscumque  fllios  dirnisi>sc « 
qiioi  Jubeamur  a  Domino  pro  causa  devoiionis  odissc, 
Melius  nunc  salval  animam  suaro  moriens.  Relinquit 
in  pace,  ne  persecutionero  dimiltere  cum  suo  itilcritu 
non  valeret ,  ipse  illi  auxiliaiur  in  roundo  quoi  uni 
roater  habitat  in  coelo,  et  qui  matri  subvenir,  ct  filiis 
pro  certo  succurrii.  Posircmo  vide  si  habeat  aliquis 


nant.  Et  nos  nec  derunctorum  obitus  sublevant.  Et  3  dolore  concidi ,  ubi  sine  aliquo  remedio  potest  a1i< 


nos  sublatos  captiviuti  et  libertale  donatos  volumus 
servire.  Fillos  suos  intrepide  mortalibus  tradunt , 
et  nos  de  nostro  simul  et  suos  liberos  et  noslros 
liberandos  dimilicre  sacrilega  roente  cunctamur, 
quasi  tulius  apud  homines  judicemus  magis  quam 
penes  Dominum  comroendari  aliquem  filiorum.  Pu- 
denduro  nescio  quid  chrlstianus  est  apud  gentiles 
opprobrii;  quibuspejores  sine  dubio  judicantur  quos 
pares  habere  non  dicam  roeliores  fuerat  putarecri- 
roinosum.  Ghrisliani  nolunt  vel  gralulatione  suos 
deduoere  ad  bona,  genliles  iradere  non  cunctantur  ad 
mala.  Poitremo  vel  cum  ipaa  relicitate  nostrorum 
morientium  cogamur  animiim  fleciere,  et  desideriis 
eorum  desideria  nostra  incipiant  repugnare.  Lsetan- 


qnis  fatigari.  Sapienter  debet  dolere  qui  dolet,  no 
perdat  sine  causa  quod  dolet.  Nunc  autem  contra 
luctum  sumenda  sunt  arma ,  ut  spes  nostra  possit 
haberevictoriam.  Principaliler  quod  Dominus  voiuit 
suscipere  gratulemur.  Deniquc  quia  hoc  omnibus  in 
roundo  comroune  additur,  privatum  particularc  no- 
sirum  quod  ad  requiem  revocamur.  Sequilur  con- 
summalio  oronium  gaudiorum,  quae  in  resurrectione 
invicem  nobis  Domino  reformaute  reddetur,  sicut 
Apostolus  pollicelur  :  Nolumus  igitur  ignorarevos^ 
fratres^  de  dormienlibus,  ut  non  contristemini  sicut  el 
cceteri  qui  tpem  non  habent,  Si  enim  crcdimus  quod 
Je9Ut  mortuus  est  el  resurrexil ,  sic  et  eos  qui  dormie- 
runt  in  Jesu  adducet  cum  eo  (I  Thess,  iv ,  12).  Ihrc 


turiili  quiezeunt  venientes  ad  requiem.  Laetemur  C  libi ,  bencdictc ,  pro  charitate  mulua  transmisi.  Ox- 
et  no8  cum  ipsis,  saltem  computantes  nostrorum  lerum  scio  tc  bcne  valere,  alios  consolari.  Tunc  to 
ezeuntium  beatitudinem.  Si  religiosiis  vel  novitius  orbilas  non  inveniet  penctrabilem ,  si  alios  conira 
qui  evasit,  si  non  potes  vei  exulta  quia  placuisse  illam  non  cessabis  armare.Opto  te,  frater  cbarissime, 
cognoecis pariicipium  tui singuinis  Ghrislo,  roaxime     semper  bene valere etnostri  roemmisse. 


-aiaa- 


Digitized  by 


Google 


THASCII    CiECILn    CYPRIAM 


EPISCOPI  CARTHAGINENSIS  ET  MARTYRIS 


OPERUM  PARS  II- 
OPUSCULA. 


LIBER  DE  HABITU  YIRGINUM. 

LIBER  l)E  LAPSIS. 

LIBER  DE  UNITATE  ECCLESIiE. 

LIBER  DE  ORATIONE  DOHINICA. 

AD  DEMETRIANUM. 

DE  IDOLORUM  VANITATE. 

DE  MORTALITATE. 


DE  OPERE  ET  ELEEMOSYNIS 

DE  BONO  PATIENTIiC. 

DE  ZELO  ET  LIVORE. 

AD  FORTUNATUM,  DE  EXHORTATiONE 

MARTYRH. 
AD  QUIRINUM,  TESTIMONIA   CONTRA 

JUDiEOS,  LIBRi  IIL 


i^»o^« 


LIBER  DE  HABITU  VIRGINUM. 


-BEh 


Arguiientitm.  —  Pontm  in  vila  D.  Cypriani  pauei$  A 
hujus  Ubri  argununlum  compleclitur  :  c  Qu»,  inifuit^  r 
virglnes  ad  congruenlem  pudicitiiB  disciplinam  el  ha- 
biium  sanctimonia  dignum^  velut  frmnis  quibusdam 
leclioni$  Dominicai  coerceret? » Primum^  ul  paulo  fu$ius 
argumentum  explicem ,  discipUna  encomium  celebrat^ 
el  ejHs  uiiUtatem  Scripturis  comprobal^  deinde^  ylo- 
riam,  decus  el  merilavirginitatiStetearum  qum  vir- 
ginitatem  suam  Christo  voveranl  et  dicavemnl  prose* 
cutusy  continentiam  non  in  sola  carnis  integritale,  sed 
cl  in  cultus  et  ornalus  honore  docet  consislere  :  neque 
vero  divitias  superfluam  cultus  euram  excusare  apud 
eas  quce  jam  swcub  renuntiaverant ;  quin  potius, 
cum  nwderandum  juslo  fine  cuUum  prcescribat  nup- 
tis  faminis  Apostoli,  multo  id  magis  observare  virgi^ 
nem  oportere;  etsi  itaque  bcupletes  sint,  cogitare '^ 
debere  vtendum  quidem  divitiis^  sed  ad  bonas  artes, 
cd  ilLi  qm  prwcepit  Dcus ,  expendendas  nempe  in 
pnupcrcs,  Posl  htsCf  ornamentorum  ac  vesthm  insl- 


gnia  prostitutis  pofttii  feminis  convenire  quam  m» 
ginibus,  docet  ex  Apoc.;  ex  Iseute  quoque  iii  cap , 
quam  Deum  offendant  tam  varia^  {am  sumptuosa  mu' 
liebria  omamenla  deducit.Alque  adeo,  a  superfiuoof- 
natu  ad  fucorum  diversa  genera  transitum  faciens, 
non  virginibus  dumtaxat,  sed  et  nuptis  itla  prorsus 
inlerdicit,  utpote  quw  impune  laluree  non  sint,  quod 
facturam  Dei  reformare»  transfigurare  et  adulterare 
nitantur.  Porro  etiam  illa  vhrginibus  inlerdicil  quee 
negligentia  in  usum  venerant  ^  tum  nuptiis  ne  inter- 
»in(,  tum  ut  promiscuas  balneasnon  adeant.  Brevi 
denique  epilogo^  qmd  boni  contineat  continentim  wV-, 
/tt»,  quove  malo  careat^  tribus,  quod  aiunt,  verbis 
prosecutus,  librum  hoc  epiphonemnte  concludit : 
iDuratefortiter,  spiritaliterpergite.pervenite  feliciter;'" 
tunlum  mementote  tunc  nostri  cum  incipiet  in  vobis 
virginitas  honorari.%  Pamelios. 

I.  Disciplina  cusios  spei,  rclinaculum  ftdci,  dux 


STKPII.  BALUZli  NOTil':. 


*An(ca  legebatiir  Dedisciplina  el  habitu  Virginum. 
CoacUis  siiiii  muiare  propler  aiiclorilaiem  velenun 
exeiiiplariuui,  iu  primis  vero  Scguieiiani.oniuiuui  aii- 
ti(]iiissiuii,  el  c|uia  eo  modo  librum  istiim  cilai  sanclus 
Auguslimis,  \ib,  ^y  de  Doctrina  Chrntiana,  cap.2i.  De 
illo  ici  scribii  Hierouyuuis  iii  Episiola  ad  Eustocliiiim 
de  Cuslodia  Virginilaus  :  Legas  Tertultianumad  ami- 
cum  philosophum  et  de  Virginiiate  alios  iibcUos  et  beati 
Cypriani  wiumen  egrcgium.  Idcni  in  Episiola  ad.De- 
iiieii iadeiu  Ue  Viiginiiale  servanda : Certe  et  beatus Cy^ 
prianus  egregium  de  Virginilate  voiumen  edidil,  Qunc 
ctiam  jeperinuiur  in  Episiola  79  llildeberli.  Hanc 
nosir.im  inuuiioneni  in  lilulo  islius  libri  connnnari 
dosse  pnto  aucioriiale  Cassiani,  qni  libros  quos  edi- 
dit  de  Institulione  Monachorum  vocavil  de  Uabitu  Mo- 


nacliorum.  Sic  enim  legitiir  in  codice  Corbciensi :  In- 
cipit  liber  primus  de  Habitu  Monachorum.  El  iirfine  : 
De  Habitu  Monachortm  liber  primusexplicit.S\c  etiani 
in  codice  78i  liibiioihecic  Colberlinai.  Immo  in  edi 
tionc  Anluerpiensi  Chrislophori  Planlini  legiiur  in 
iiiiiio:Lf6er  primus  de  Hubilu  If o;tac/if .  Exsiai  insignis 
liber  sancii  Joannis  Chrysosiomi  de  Virginitaie. 

^.—Disciplina  custos  spei.l»  Livius,  lib.  xxxiY  Disci- 
piina  custos  iufirmitatis.  Cyprianus  in  Epislola^fld  Do- 
naium^  [ii^^.%Timor  innoccntice  custos.  Ckero  m  Ora- 
tione  in  L.  Calpiirnium  Pisonem  :  Vetus  illa  magisira 
pudoris  et modestitP severitas  ceusoria.  Apubius« lib.  ix 
Meiainorphoscoii :  immicfl  /fdd,  hostis  pudicitim.yvX' 
clira  pudicilto!  cominendatio  exstat  apud  Ludovicum 
Cielium  Rhodiginum,  lib.  vii,c:ip.27. 


Digitized  by 


Google 


441  LIBEB  DE  HABITU  VIBGINUM.  442 

jtineris  salutaris,  fomes  ac  nutrinieulHm  bonne  indo-  A  <iuid  cupidius  appctere,  quid  magis  velle  ac  lenere 


lis,  mngistra  virtuiis,  facil  in  Christo  mancre  scmper 
ac  jiigiier  Deo  viTere  et  ad  promissa  <>  coelestia  et  ad 
divina  praemia  pervenire.  Hanc  et  sectari  salubre  esl, 
et  aversari  ac  negligere  leihalc.  In  Psalmis  loquiiur 
Spirilus  sancius  ^  :  CoiHinete  ditciptinam^  ne  forte 
irascatur  Domhius^  et  pereatis  a  ^  via  rectaj  ^  cum  exar- 
serit  cito  ^  ira  ejus  super  vos  {Psal.  ii,  12).  Et  ilerum  : 
Peccatori  autem  diuat  Deus,  Ad  quid  '  exponis  justifica' 
tiones  meas^  et  assumis  testamentum  meum  per  os  tuum? 
Tuaulemodistidiscipiinamet  abjecisti  sermones  weos 
retro  k  (PsaL  xlix,  16,  47).  Et  denuo  legimus  :  Dis- 
ciplinam  qui  abjicit,  infetix  est  (Sap.iii,  II).  Et  de  Sa- 
lomone  mandata  Sapientix  monentis  accepimus:  Fiti, 
fie  negtexeris  disciptinam  Domini,  nec  dcfeceris  ab  eo 


nos  convenit,  quam  ui ,  radicibus  forlius  fixis,  ei  domi- 
ciliis  nostris  supcr  petram  robusla  mole  solidalis, 
inconcussi  ad  proccUas  ct  turbine3  sacculi  stemus,  ut 
ad  Deijnunera  per  divina  prxcepta  veniamus,  con- 
siderautes  pariter  ac  scientes  quod  tcmpla  Dei  sint 
membra  nostra,  ab  omni  foice  contagionis  antiqu» 
lavacri  vilalis  ^  sanciificatione  purgata,  nec  violari  ca 
aut  poiiui  fas  sit,  quando  qui  violat  et  ipse  violetur. 
Eorum  nos  templorum  cultores  et  aiitislites  sumus. 
Serviamtis  illi  cujus  esse  jain  coepimus.  Paulus  in 
Cpistolis  suis  dicil  i  quibus  nos  nd  curricula  viven* 
di  per  divina  magisleria  forniavit :  Non  estis  veslri. 
Empti  enim  eslis  pretio  magno  ^,  Ctanficate  ^  et  por- 
tate  Deum  in  corpore  vestro  ( i  Cor.  vi,  19,  20)  Cla- 


correptus;  quem  enim  diligit  Deus  corripit  ^  (Prov.  iii,  B  rificemus  et  portemus  Deum  puro  ei  mundo  corpore 


41  ,  12).  Si  autem  Deus  quem  diligit  corripli  et 
ad  hoc  corripil  ul  emendel,  fralres  quoqiie,  et  maximo 
sacerdotes,non  oderuntseddiliguni  eosquoscorripiunt 
ut  emendent.  quando  et  Deus  per  Uieremiam  anie 
prxdixerit  et  lempora  nostra  significaverit  dicens  : 
El  dabo  vobis  pastores  secundum  cor  meum,  et  pascent 
vos  pascentes  cum  disciplina  (Hier,  iii,  15). 

II.  Quod  si  iii  Scripturis  sanclis  frequcnter  et  ubi- 
quc  disciplina  prxcipitur,  et  fundamentum  omne  re- 
ligionis  ac  fidei  de  observatione  ac  timore  profiscitur, 


et  observaiione  mcliore ;  ei  qui  per  sanguincm  Christi 
redempii°*sumus,  per  omnia  servitutis  obsequia  Rc- 
demptoris  imperio  pareamus,  demusque  operam  ne 
quid  immundum  et  profanum  templo  Dci  inferalur, 
ne  offensus  sedein  quam  inhabilat  derelinqual.  Sos- 
pitantis^  Doniini  verbasunt  eldocentis,  curantis  pa- 
riter  el  inonentis  ;  Ecce,  inquil,  sanus^  factus  es,  jam 
nolipeccaret  ne  quid  tibi  detcrius  fiat  (Joan.  v,  14).  Dat 
vivendi  tenorem ,  dai  iiinocentiae  legem,  postquam 
coniulit  sanitaiem ;  nec  babenis  liberis  et  solulis  va- 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Senipcr  et  ad  promissa  Ar,  NC.  1.  Bod.  2.  Ebor. 
Lam.  Far.  3.  MR.  2. 
*>  Sancius.  diceiis  rer. 
«  De  via  Bod.  I. 

•»  Viajusta  Lam.  Ebor,  NC.  2.  Corb.  Tku. 
*  In  brevi  nu.  2. 

'  Ul  quid  Vet.  Itmom.  Foss.  1.  Bod.  i.  Thu.  Foss. 
«  Hetrorsum  Pem.  Bod.  4.  Post  se  NC.  2. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


1»  Sic  corripil  Foss, 

i  Salutari.»  Ar.  NC.  i.Ebor.  Lam,  MR. sicad  Donatum. 

j  Ponit  etdicll  Foss.  Qmbus  nos  successibus  Foss.,  3. 
P      k  EmpU  esiis  magno  Bod.  2,  4.  NC.  1.  yoss.  1, 2.  Pem. 
^  Latn.  Ebor.  Ver.  MR. 

1  Gloriticate  Oxon. 

"  Chrisii  Domini  nostri  redempli  Thu.  Foss. 

^  Hospilanlis  Bod.  A.  Suscitantis  Foss.  3.  ^ 


"^  Aversari.  Codex  sancti  Arniilphi  et  Beccensis 
itcmqiie  editio  Morellii  habeiit  adversari,  Iia  etiam 
Tiiiinnus  et  Foss.itensis,  ut  recle  annoialuni  est  iu 
cditione  Anglicana. 

•  A  via  recta,  Iii  codice  sancti  Arnulphi  scriptum  est 
JMsmelsnpra  lineam  vet  recia»* 

Ad  quid  exponis.  Ideiii  codex  el  Bcccensis  Ut  quid. 
Ila  ciiain  cdiiio  Morelli.nna. 

II. —  Scripturis  sauciis.  In  cdilione  Erasmi  el  in  iis 
quiX5  poFlea  secul:e  sunl  addilur  conseqMenler  tam  ve- 
leribus  quani  wou/«,qii.nn  addiiionein  Riualliiisailcsse 
siipciflnam.  S.inc  non  exslal  in  anti(|uis  edilionibus; 


pr.Tsertim  cum  iiifra  in  libro  adversus  Demetrianum, 
p:ig'223.  ita  eiiam  scripium  sit.  Et  licet  in  libro  de 
llnilaie  Ecclesice,  pag.  195,  legatur  Christi  prmiia,  noii 
inde  colligi  potest  in  islo  loco  retinendam  esse  vocem 
Chnsti,  quamvis  ea  quoquc  lectio  bona  sii. 

Quibus  nos.  Iu  tribiis  aiili(|uis  codicibus  legitur  qui" 
bus  nos  successimus.  Sed  verbum  svccessimus,  quod 
ccrlc  non  esl  hiijus  loci,  deesi  in  omnibus  aliis. 

Ciaripcate.  Iia  septemdecim  libri  velcres,  cl  mox 
clarificemus.  Noii  inonuissein  me  ita  S(  i  ipsisse,  nisi 
alia  lectio,  quai  habel  glorificate  et  gloriftcemm,  f>r;c- 
valuissel  in  omnibusedilionibiis,  excepia  Morelliaua. 


Mqnc  veriim  esse  aiiiiiolat  Panidiiis,  sed  lamen  mo- D  Pr.Tluli  porro  istam  propler  aucloritoteiu  veieruui 


nc<^  codicrs  uianiiscriplos  e:»m  liabere.  Ego  vero  tes- 
l.m  possuMi  me  illam  in  lanlo  numcroveierum  cxcm- 
plariiiiu  ciim  quihiis  opcra  sancii  Cypriaui  contiili 
noii  npcrisse  nisi  in  uno  recentiore  sancti  Vicloris 
Pjirisieiiis.  Certc  iion  cxstat  iiil^eguicriano  neqiie  in 
Kpistola  Pelngil  H  :id  episcopos  htriip,  iibi  hoc  frag- 
iijcnlum  refertur.  Ediiio,  profeclo  qu:E  dicliir  Gravii 
ilhim  linbet,  scd  minuliore  char.nciere,  el  in  margine 
noialur  ca  vcrl):i  niibi  non  habcci,  ;id  esl  alibi  qiiani 
iii  eilitioMC  Erasmi»  qiunc  emersit  aiile  ili:un  qu:c  dici- 
inr  Grnvii.  Lomberlus,  qui  gallice  vcrlit  opcra  saiicli 
Mnriyris,  ill:im  omisil  iii  sua  versione.  Angli  eliam 
cxpiinxiTunl- 

Dei  muuera.  Anlca  scripliim  erat  Christi  uumera. 
Qn.c  saiic  lcclio  bona  cst.  ViTiiin  quoiiiuni  cdilioMo- 
relli.ma  ct  oiiini\s  lihri  vetercs  quos  cgo  vidi,  tluobiis 
duuuaxnt  cxceptis,  legunt  Dcimuucra,  arbilrains  sum 
ccdcnduin  essc  auctoritati  it>i  veicrum  cxcmplnriuui, 


exeinphrium,  et  qiiia  ita  loqui  amal  s;incius  Cyprin- 
nus. 

Mundo  corpore,  In  libro  Flori  scriptum  cral  mundo 
peclore. 

Demusque  operam,  H:cc  dcsunl  in  codice  saucii  Ar- 
iiulphi. 

Tcuorem,  Ila  cmcndavimus  ex  fide  codicis  Burgun- 
dici  pro  eo  quod  veieres  editioiies  habenl  mvrem^ 
trcdeciin  libri  nostri  et  qiiiiique  Auglicani  tinwrcm. 
Quo  prxjiidicio  freti  Angli  timorem  posucruut.  Scd 
ego  f.ain  lectionein  puto  esse  ralsissiuiaui,  eam  ycro 
qiiam  pra^ferl  codex  Burguiidicus  verissimnni.  Con- 
liniinre  illain  videlur  Pliniiis  in  Panegyrico,  ubi  !(»- 
qucns  de  uxore  ei  sorore  Trajnni  ait  :  idem  utrique 
propositum^  ideni  viiee  tcnor.  Cypriaiins  ipse,  Ep.  lxiv, 
ail  :  Teueant  intcgri  salutis  su(e  perpetuum  lenorem,  uti 
nos  emeiidaviiniis  ope  libri  Fuxcubis.  Slaiius  in  La- 
crymis  Ilclrusci,  alque  aivi  sine  1%**^  tenor,  Tacitus  in 


Digitized  by 


Google 


MS 


DIVI  CYPRIANI 


itl 


garl  poslmodum  ivalUur,  sed  ipsis  pollus  quibus  sa-  A  placere  culquam  nisi  domino  suo  sludeant,  a  quo  el 


natus  fuerat  roancipaio  gravius  comminalur,  quod  sit 
acilicet  minor  culpa  deliquisse  anle  cum  necdum 
nossea  disciplinam  Dei,  nulla  sit  vcnia  '^  ultra  delln- 
quere  postquam  Deum  nosse  cocpisli.  Et  quidem  hac 
tam  Tiri  quam  mulieres,  tam  pueri  quam  *'^  pueilo^, 
sexus  omnis  atque  omnis  aetas  observet,  el  curel,  pro 
religione  et  fide  quam  Deo  debet,  ne  quod  sanctum 
et  pbrum  de  Domini  dignatione  percipitur,  minus  sol- 
licito  tiitiore  teneaiur. 

III.  Nunc  nobis  ad  yirglnes  sermo  est;  qnarum 
quo  sublimior  gloria  est,  major  et  eura  est.  Flos  est 
ille  ^  ecclesiastici  germinls,  decus  alque  omamen- 
tum  graliae  spiritalis,  laeta  itidoles,  laudis  et  honoris 
opus  Integrumatque  incorruptum,  Del  imago  respon- 


niercedem  virginilalis  cxpectant,  diccntc  ipso  :  Non 
omne$  eapiuiU  verbum,  sed  Uli  quibus  datum  est.  Snnt 
enim  spadones  qui  ex  utero  matris  sic  nall  sunt,  el 
sunl  spadones  qui  coaeti  sunl  ab  hominibus,  et  svnt  spa» 
.  dones  qui  se  ipsos  castravMtnt  propter  regnum  coslorum 
(Matth,  XIX,  11,  12).  Denuo  quoque  per  hanc  An- 
gcli  vocem  coniinenlioe  munus  ostenditur,  virgiiiitns 
procdicatur  :  Hi  sunt  qui  cum  mulieribus  se  uon  coin" 
quinaverunt.  Viryines  enim  permanscrunt,  Ui  sunt  qni 
sequuntur  Agnum  quocumque  fertf  (Apoc,  xiv,  i).  Ne- 
que  enlm  taiitum  masculis  continentte  gratiam  i  Do« 
minus  repromiiiit  et  feminas  prxlerit,  scd,  quoniam 
femina  Viri  portio  est  el  ex  co  sumpia  atque  furmata 
esl,  iii  Scripturis  rcre  omnibus  ad  proloplaslum  Dous 


deiis  ad  sanctimoniam  Domlni,  lllustrlor  portio  gre-  B  loquitur,  quia  sunt  duo  In  carne  una  ct  in  niasculo  si- 
gis  Christi.  Gaudet  ^  per  illas  atque  in  illis  largiler     mul  signiflcatur  et  rentina. 


floretEcclesiae  matris  gloriosa  foecnnditas;  quantoque 
plua  copiosa  virginiias  numero  suo  addil,  innto 
plus  gaudium  matris^  augescit.  Ad  has  loqulmur,  has 
adhoriamur  affectione  poiius  quam  potestaie ;  non 
quod,  exiremi  etminimi  ^  et  humiliiaiig  nosirae  adino* 
dum  conscii,  aliquid  ^  ad  censuram  licentiaB  vindice- 
mus,  aed  quod  s,  ad  soUicitudinem  ^  magis  cauti  ^ 
plus  de  diaboli  infcstalione  timeamus. 

IV.  Neque  enim  inanis  hacc  cautio  est  et  vana  fbr- 
mido  qu3B  ad  salulis  viam  consulit,  qux  Doroinico  et 
vitalia  prxcepla  custodit,  ut  quae  se  Chrisio  dicavc- 
rint,  et  a  carnali  concupiscentia  recedentes  tam  cnr- 
ne  quam  inente  se  Deo  voverint ,  consuniment  opus 


V.  QiH.d  si  Christum  continentia  sequitur,  et  regno 
Dei  virginiias  destinatur,  quid  est  iltis  cum  terrcno 
cultu  et  cum  ornamentis,  quibus  duni  hominibus  pla- 
cere  gesiiunt,  Deum  oiTcndunt,  non  cogitantes  csse 
prflDdicliim  :  Qui  hominibus  ptacent  confusi  sunl^  quo* 
nlam  Deus  nihil  fecil  iUos  {Psal,  Lii,  6),  et  Paulum 
qiioque  gloriose  et  sublimiter  pracdlcassc  i  :  Si  homi- 
nibus  placere  vetlem  y ,  Christi  servus  non  essem  {GaL 
I,  40).  Conlinentia  vero  et  pudicliia  non  in  sola 
earnis  integrllate  consisiii,  sed  eliam  iiicullus  ct  or- 
nalus  bonore  pariter  ac  pudore,  ut,  secundum  Apo- 
siolum,  qu9c  innupta  est  sancta  sit  et  oorpore  ct  spiri- 
tu.  Iiistruit  nos  Paulus  et  docei  dicens™  :  Caitebs  co- 


suuin  magno  prsemio  destinalum,  nec  ornari  jam  aut  C  gitat  ea  qua  smU  Dominl,  quomodo  placeat  Deo  :  qui 

LECTIONES  VARIANTE8. 


^  Non  faciUs  venia  Toss.  3. 

!>  Ha:  sunt  eccIesiasUci  germinis  flores  NC.  1.  lam. 
Ebor.  Oxon, 
^  Kt  per  illoB  Pem. 

•i  Addit  gaudinm  matris  Thu.  C^rb.  Fou, 
®  PotesUtes,  extreroi  et  roinimi  Ar, 
'  CoDSCii  Ule  quid  Bod.  i.  Lam,  Ebor.  Ben,  NC.  1 . 
8  Pfec  quod  Foss.  i.  Bod.  1,3,4.  Thu.  Corb,  Nec 


quo  MR.  Quod  Fosi. 

h  SolUcitudinem  pertinel  Ver. 

>  Ex  ullra  nati  Lm.  Matris  naU  Jlfmi. 

)  GonlinenliamD(Mnmus'irj|. 

^  Paulo  piediCMHte  Bod.  4.  Ver.  Paulos  quoqoe  pray 
dicat  Voss.,  5. 

t  Si  bominibus  placerem  Lam.  NC.  1.  Voss,  I.  Corb. 

^  Paulus  et  dicii  Oxon. 


STEPH.  BALUZH  NOTiE. 
Vita  Agri.colac  :  Idem  prcetura  lenor,  Item  Cyprianus         HI. — '*•  Nunc  nobisM  virgines.  Refert  hunc  locuck 
Epist.  XXV  pag.  55  scripsli  disdp/tn^  fmof,  Epist.  Lii,      sanctus  AugusUnus  iib.  ti  de  Doctrina  clmstianuy 
pag.  72,  tenorem  p/orfee.  Episl.  li,  pag.  65,  E|)ist.      cap.   2i. 

Li^xvii,  pag.  458,  custodilo  fidei  tenore,  Arnobius.  SanciimQniam,  Codex  sancti  Amulphi  <anc(fmo 

lib.  II,    Viriutum  omnium  servamus  alque    integra'     nium,  Vide  supra,  pag.  407. 
mns  ffnor<*m. LacUntius,  lib.  v,cap.  9,  Pietas  in  svmmo         Copiosa,  Apud  Augustinum  gioriosay  In  codice  FIo 
regulam  tenens  tenorem  suum  urvat,  Dido  in  Epislola  jy  riacensi  illic  citato  generosa,  Sic  etiam  Morellius  ia 


ad  i£neain  apud  Ovidium 

Durat  in  extremum  vita^c^ue  novissima  noslri 
Prosequitiir  faU  qui  liiit  ante  tenor. 

Siint  alia  inulin  exeinula  isUiismodi  apud  eumdem 
Ovidium,  Suetoniiim,  Valerium Flacciim,  LucreUuiny • 
Virgilium,  etalios,  a  qiiibus  referendis  absUneo.  Ad- 
dam  Unien  locuni  Ponlii  diaconi  in  Viia  Cypriani 
prout  Icgitur  in  codice  Bodleiano,  concupiscentiam 
sanciimonioB  lenore  calcaret^  pro  eo  quod  ediiioncs  lia- 
bent  vigore. 

Minus  sotlicito.  Codex  Turonensis,  minus  cnuie  et 
soUicito  timore, 

Tcncaiur.  Post  ista  Pnmelius  adiecit  cx  Codice 
Cambcronensi,  quia  scriptum  esl  :  (}ut  perseveraverit 
nsque  in  finem  hic  salous  erit.  At  ego  additamentum 
illiid  delevi,  quia  illud  nuspiam  inveni  in  codicibus 
aniiquls  cum  quibus  coniuli  opNera  sancU  Marlyris,  et 
deest  etiam  in  novem  Anglicanis. 


veteri  codlce. 

ly,— Spadones,yide  annoUtiones Erasmi  i'n  caput 
XIX  Maulisci. 

Angeli  vocem,  Duo  libri  veteres  habent  archan  . 
geli,  iiovem  evangelii.  Sic  etiam  vidit  Morellius  in 
veteri  codice. 

\,—Continentia  vero.  Videquae  de  conUnentia  dixi- 
mus  supra,  ad  Episiolam  lii,  pag.  442. 

Cwlebs  cogitat,  lla  etiam  lib.  iii  TesUmoniorum 
cap  32.  At  ilieronymus  m  Epistola  ad  Eustocliiuni 
de  Virginiiate  servanda  aliter  refert  hunc  locum  ex 
quadam  vcteri  versione  hoc  ;modo :  Qui  sine  uxore 
est  soUicitus  esl  ea  quce  Domini  sunt  quomodo  placcat 
Domino,  Qui  autem  cum  uxore  esi  soUicitus  est  ea  qum 
sunt  hujus  mundi  quomodo  placeat  uxori.  Divisa  est 
mulier  et  virgo,  Qu(e  non  esl  nupta  cogitat  quwsunt 
Dominiy  ut  sit  sancta  corpore  et  ipfn7tt.»Verum  idem 
Hleronymus  in  libro  primo  adversus  Jovinianum  im  - 


Digitized  by 


Google 


ilS  LIBER  DE  liABITU  VIRGIINUM.  4i< 

auiem  mairimonlum  eontraxtl,  eogital  ea  qua  suni  mun-  A  inquit  Esaiae  Deus  :  Omni$  caro  /b^iitmt,  et  omnit  cla^ 


di  huju$,  quomodo  placeai  ttxori,  Sic  et  virgo  et  mu" 
Hef  innupta  eogilat  ea  quw  sunt  Dominiy  ut  sit  tancta 
et  corpore-etspirilu  (iCor.vii,  32-34).  Virgo  non  esse 
tantum  sed  cl  Intelligi  del»cl  et  crcdi.  Ncmocum  vir- 
ginem  Tiderit  *,  dubftet  nn  vii  go  sil.  Parcm  te  in- 
tegritns  in  omnibus  praestet,  ncc  bonum  nienlis  cor- 
poris  cullus  iuramet.  Quid  ornata  ,  quid  conipta 
procedit,  quasi  marilum  aul  habeat  aut  quaerat  ?  Ti- 
meat  poliu^  piacere,  si  virgo  est,  nec  periculum  sui 
appetnt  quae  ad  mcliora  et  divina  se  servat.  Quae  vi- 
rum  non  habent,  cui  placere  se  simulcnt,  integrae 
et  purae  non  tanlum  corpore  scd  etiani  spiritu  per- 
scverent.Neque  enim  fas  est  virginem  ad  spccicm  for- 
mxsux  comi  aut  de  cnrne  el  de  cjus  *''pulchritudine 


rita$  eju$  ut  flo$  fasni.  Aruit  fwnum ,  et  flos  decidit : 
sermo  autem  Domini  manet  in  wiernum  (!sa.  xl, 
6-8.)  Nemincm  dirisiianum  decet,  ct  maxime  virgi- 
nem  non  decet,  clariiatem  uliam  computare  ^  carnis 
ei  honorem  ,  sed  solum  appeiere  sermonera  ^  Dci , 
bona  in  aeternum  maiisura  complecti.  Aut  si  in  carne 
sit  gloriandum,  tunc  plane  quando  in  nominis  ^  con- 
fessionc  cruciatur,  quando  fortior  femina  viris  tor- 
quenlibus  invenitur,  quando  ignes  aut  cruces  aut 
fcrrum  aut  besltas  patitur  ut  coronelur.  Illa  sunt 
carnis  preliosa  monilia ,  illa  corporis  ornamenla 
meliora. 

VIF.  Sed  suntaliquae  diviles  etfacultaium  ubertale 
locupletes,  quae  opes  siias  prsfferant  et  se  bonis  suis 


gloriari,  cuin  nnlla  sit  illi  mngis  qnnm  adrcrsuscar-  B  titi  dcbcre  contendant.  Sciant  primo  illam  divitem 


nein  colUictaiio  el  vlnccndi  corporis  ac  domandi  ob- 
stinala  certalio. 

YI.  Paulus  forti  ac  sublimi  voce proclamat :  Milii  au- 
tem  ab$it  gloriari  ni$iincruce  Domininoslri  Je$u  Clinsti^ 
per  quem  mihi  mundus  crucipxus  est ,  et  ego  mutido. 
(Gai,  VI,  14) :  et  virgo  in  Ecclesia  de  spcciecarnis  ac 
de  corporls  pulchriludine  gloriatur !  Addit  Paulus  et 
dicit :  Quienim  sunt  Chrisli^  carnem  suam  cruciflxerunt 
cum  vitiis  et  concupiscentiis  ( Gal,  v,  24)  :  ct  qux  se 
concupiscentiis  carnis  ct  vitiisrenunliassepronictur, 
in  iisdcm  quibus  renuntiaverat,  invenilur  !  Dcprchcn- 
deris  virgo ,  dciegeris.  Aliud  esse  tc  jacias,  ct  aliud 
afiectas.  lilaculis  le  concupisceniiae  carnalis  nspergis  ^, 
cum  intcgritaiis  candidaia  sis  et  pudoris.  C7nma, 


esse  quae  in  Deo  dives  est,  illam  esse locupletem  qu;e 
locuples  in  Cliristo  est,  bona  illa  esse  quae  sunt  spi- 
riialia,  divina ,  coelestia ,  quse  nos  ad  Deum  ducant , 
qux  nobiscum  npud  Deum  perpeiua  possessionc 
permaneaiit.  Cxtcrum,  quxcumque  terrcna  suiit  in 
sxculo  accepta  el  Iiic  cum  sa^culo  remansura  ^  tnm 
contemni  dcbeiit  quam  mundus  ipse  conlemniiur, 
cujus  pompis  et  dcliclis  jnm  lunc  rcnuntiavimus  cum 
meliorc  irnnsgressu  nd  Deum  venimus.  Jonnnes  nos 
cxcitnfct  hortntur  spiritali  et  coelesli  voce  conte- 
stnns  :  Nolite,  ait ,  diligere  mundum  neqte  ea  quw  in 
mundo  sunt  s.  $i  quis  dUexerit  mundum^  nonest  chari* 
tas  Patri$  in  itlo  :  quoniam  omne  quod  in  mundo  est^ 
concupiscentia  carnis  e$t ,  et  concupi$centia  oculorum , 


LECTIONES  VARIANTES. 

«  Virginem  videt  Oxon.  Viderel  Lin.  yo$$.  \.  Lam,  Q     *  Nominis  ChrisU  NC.  1.  Lrnih  Bod.  2.  B«i. 
Etfor.  '  f  In  saeculo  ei  s»culo  remansura  Bod.  1.  Accepta  Lam. 

^  Carnis  aspergis  Bod.  A.  Ebor. 

^  Proponere  2lr.  Lam.  NC.  i.  Ebor.  Bod.  2.  Ben.  ^  Aut  ea  qu»  in  mundo  suut  Pem.  Vo$$,  2. 

<t  Verbum  Bod.  4.  Fo$$. 

STEPH.  BALUZII  NOT^E. 


probat  hanc  versionem  et  aii  iltam  non  esse  aposto- 
lic.T  vcrilaiis.  Et  ,tamen  in  libro  adver$us  Helvidium 
rererens  cumdum  locum  aii :  Quid  oblaira$^  quid  re- 
pugna$!  Va$  eleciionis  loquitur,  Divi$a  esl,  dken$f 
wuiier  et  virgo.  Eadem  vcrsioiie  iisum  csse  Tcrtulia- 
num  liquet  ex  libro  ejus^e  Virgimbtt$  velandis. 

Sie  et  virgo:  In  codicc  sancli  Arnulphi,  iii  Bec- 
censi,  ei  in  ediiione  Morcllii  legilur  :  Sic  et  mulieret 
virgo  innupla. 

Dubitei  an  virgo  $it.  In  codice  Gratianopolitniio 
legitur,  dubitet  an  nupta  aut  tirgo  $it.  Tertulli.Mniis 
in  libro  de  Virginibus  velandis  :  Difficile  mulier  semel  ] 
fii  quce  non  limet  peri  quaque  jam  facta  potest  virgi' 
nem  mefHiri  sub  Deo.  Apud  Dioneni  Cassium,  lib.  xxxvit, 
legimus  Ca*sarem  uxoivm  sunm  suspectam  aduiterii 
rcpndiasse,  non  quod  crcderet  qua;  de  ea  ferebaniur, 
sed  quod  diceret  nonlposse  se  enm  conjugem  babere 
qiise  semcl  adulterii  cnmmissi  suspecia  haberclur, 
pudHsse  enim  esse  non  tnodo  ut  ne  quid  peccei,  sed 
ne  susptcionem  quidem  ullam  turpem  de  se  prsebcat. 

Parem.  Codex  Seguierianus,  Tulem  le  inlegrita$. 

iVon  lantum  corpore.  Dissimuiare  non  debeode- 
ccm  et  novein  veleia  exempiari?.  et  in  ei»  Scguic- 
rianiiin,  hubero  non  solum  corporatiler  $ed  spiritatiter. 
Leciioiiem  vukatam  nun  reperi  nisi  in  anliqui^  edi- 
tionibus  ct  iii  duobus  iibris  veteribus.  Rctinui  tamen 
eani  quia  est  eiegantior,  quamvis  sciam  in  libro  de 


Oratione  Dominicat  pag.204,  proeoqnod  iliicscriplum 
est  magis  $piriiati$y  quosdam  vetercs  ]il>ros  habeio 
$piritaiior. 

Comi.  Ita  plerique  libri  veccres.  Sicetiamapud 
Aldelmum  in  libro  de  Laude  Virgin\tati$.  Non  disnli* 
cet  tainen  alia  lectio,  comam  nutrire.  Iiifra,  in  iioc 
ipso  iibro,  pag.  178,  Quod  ornari  le  puia$,  quod  pula$ 
comi,  impugnatio  e$t  iila  divini  operi$. 

VL — Cum  integritati$.  Duo  librl  veleres,  eum  afectu 
integritati$.  Aiii  tres,  ctim  integrilate  candida  $i$  el 
pudore. 

Candidnta.  Iia  editio  Erasmi,  cum  antea  legere- 
^  tur  candida.  Qiiain  leciioiiem  ego  deprehendi  in  un* 
decim  liliris  veteribus.  Aliam  reperi  iii  editionibus 
Muiiutii  el  MQiellii  et  in  aliis  ocio  codicihus.  Terlul- 
lianusin  libroii  ad  UxorennVnh  :  Ip$e  Dei  tandid^tM$ 
e$l  timore.  Et  iii  liliro  de  (kipiismo  :  Agebatwr  itaque 
Bapti$mu$  poenileniia  qua$i  candidaiu$  rmi$$ictd$  et 
$anctificationi$  in  Chri$to  $ub$ecuturee. 

Sermo.  Plerique  librt  vetcres,  ut  frequenlcr 
alibi,  hnbent  verbum.  Vide  supra,  pag.  465,  et  notas 
ad  Episiolnm  lxxxi,  pag.  521. 

V]I.-^PtfiMiiioii«.  Veieres  ediliones  et  deoem  llbri 
veteres  mansione. 

Conte$tan$,  Ita  scriptum  vidi  in'  pleritque  codi- 
cibus  inanuscripiis.-Quidam  lamen  et  veieres  editio- 
ncs  prurferuiit  corroboran$.  Infra  in  libro  de  LapM^ 
pag.  i85,  Dei  $ervo$  C€ele$ti  voce  corroboran^.  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


147  DI\I  CYPRIANI.  418 

et  ambitio  tweidi,  quw  non  e$l  a  Palre,  $ed  ex  concupi-  A  Quod  si  illi  muliercs  qaoque  admonent  coercendas  et 


iceniia  soBculi.  El  mundu$  Iransibit  el  concupiscentia 
ejus.  Qui  autem  fecerit  voluntatem  Dei,  manet  ■  in  <eter' 
num^  quomodo  el  Deu$  manet  in  aternum,  (I  Joan.  ii, 
45-i7).  iEterna  igilur  el  divina  scctaiida  suiit,  el  om« 
nia  de  Dei  volunlate  facienda  sunt ,  ui  Domini  nostri 
vestigta  et  magisteria  divina  seciemur  ^  ,  qui  monuit 
et  dixit :  Non  de$cendi  de  ccelo  ut  [aciam  voluntatem 
meam,  $ed  voluntatem  eju$  qui  me  misit  {Joa.  vi,  38). 
Quod  si  non  est  mnjor  domiiio  suo  servus  et  libera- 
tori  deliet  obsequium  ^  liberatus ,  qui  esse  cupimus 
clirisiiani  ,  dcbemus  quod  Cliristus  dixit  et  fecit 
imitari.  Scriptiim  esl,  et  legitur  et  audilur  ct  in  exem- 
pluin  nostri  Ecclesia  ore  celebraiur  :  Qui  dicit  se  in 
Christo  manere  debet  quomodo  ille  ambulavit  et  ip$e 


ad  ecclesiasticam  disciplinam  religiosa  observaiione 
moderaiidas  qux  excusare  cnltus  suos  soleani  per 
maritum  f «  qtianto  id  magis  observare  virginem  fad 
esi,  cui  nulla  ornatus  sui  competat  venia ,  nec  deri* 
vari  in  altcrum  possii  mendacium  cnlpae  s,  sed  sola 
ipsa  remaneat  in  crimine. 

IX.  Locupletem  te  dicis  et  diviiem.  Sed  non  omne 
quod  polest  debct  et  fieri,  nec  desideria  prolixa  et  de 
s.Tculi  ambitione  nascentia  ultra  bonoremacpudorem 
virginiialis  extendi,  cum  scriptum  sit :  Omnia  ticenl^ 
$ed  non  omnia  expediunt ;  omnia  tieent^  $ed  non  omnia 
(edifieant  (I  Cor.  x,  23).  Cxteruin,  si  tu  te  sumptuo- 
sius  comas,  et  per  publicum  notabiliter  incedas, 
oculos  in  te  juventutis  illicias',  suspiria  adolescen- 


ambutare  (l  Joan.   ii,  6).  Anibulandum  est  igiiur  B  tiuin  post  te  trakas,  concupiscendi  libidinem  nutrlas, 


vcstigiis  paribus ,  semula  ingressione  nilenduin  est. 
Tunc  respondet  ^  ad  ndem  noininis  sectatio  veritatis, 
et  credenti  prxmium  datnr  «  si  quod  creditur  et 
geratur. 

VIII.  Locupletcm  te  dicis  et  diviiem.  Scd  diviliis 
tuis  Paulus  occurrit ,  et  ad  cultum  atque  ornaium 
tuum  justo  fine  moderandum-sua  vocepr:escribit:  Sm^ 
inquit»  mutiere$  cum  verecundia  et  pudicitia  componen- 
te$  $e,  non  in  torti$  crimbu^^  neque  auro ,  neque  marga- 
ritis,  aut  vestepretiosa^  sed  ut  decet  mutieres  promitteii- 
te$  ca$titatem  per  bonam  conver$ationem  (I  rmi.  ii,9). 
''*  Iteni  Petrus  nd  liacc  eadem  prxcepta  conscntit  ct 
diclt :  Sit  in  muliere  non  exterior  ornamenti  aut  auri 
aut  ve$ti$  cuttu$ ,  $ed  cultu$  cordi$  ( I  Pet.  ni,  5-i). 


suspiraiidi  fomenta  succendas,  ut,  etsi  ipsa  non  per- 
eas,  alios  tnmen  perdas,  et  velut  gladium  te  et  ve- 
nenum  videntibus  praebeas,  excusari  non  potes  quasi 
mente  casia  siset  pudica.  Rcijdarguitte  cultus  impro- 
bus  et  impudicus  omatus ,  nec  computnri  jam  potes 
inter  puellas  et  virginesChristi,  qux  sic  vivis  ut  possis 
adamari. 

X.  Locupletcm  te  dicis  et  divitem.  Sed  jactare  di- 
vitias  siias  \irginem  non  decel,  ciim  dicat  Scriptura 
divina  :  Quid  nobi$  profuii  $uperbia,  aul  quid  divitia- 
rum  jactatio  ^  xontutit  nobi$  ?  tran$ierunt  omnia  illa 
lamquam  umbra(Sap.  v|,  8);  et  Apostolus  rursum 
moiieat  ct  dicat :  Et  qui  emunt  $ic  $int  qua$i  non  emeti' 
tes  f  et  qui  possident  quan  non  possidentes^  et  qui  hoc 


LECTIONES  VARIANTKS. 


*  Manebll  Thu,  r 

i>  Diviua  onttll,  Oxon.  et  Man.  ex  codd,  ver.  Lam.  Ebor. 
Lin.  yo$s.  ±.  Seclamur  ir.  lani,  Lin,  Bod.  1,  2. 
«  OlQcium  Bod,  1,  3,  4. 
<l  Respondebit  Ar,  Bod.  1,  2,  4.  MR,  \ 


«  Dabilur  Ben.  MR. 
t  Marilos  Voss.  1. 
K  Meiidacii  culpa  Bod.  1. 
^  JacunUa  Thu. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Cfiristu$  dixlt,  Ita  omnes  librl  veleres,  uno 
Tliiinno  excepto,  in  quo  legitur  fecit.  Ita  etinm  Eras- 
miis,  Melior  est  autem  leciio  veierum.  Respicit  enim 
istic  Cyprianusnd  verba  Chrisii  paulo  antcdcscripta. 

Mll. — Jnsto  fine.  Codcx  l\\\\Tm%^  justifieatione.  lia 
Cliani  coilex  sancti  Arnulphi. 

IX. — Siie  sumptuosius,  llieronymus  in  E|iistola  nd 
L3*tam  de  Instilutione  filix  :  ''*  Cave  ne  aures  ejus  per- 
rrs^  ne  cerussa  et  purpurisso  eonsecrata  Chritto  ora 
%1epinga$,  elc.  Idem  in  Epistola  ad  Furiamde  Vidui- 


prcefinit  oculo$  qnibu$  formam  tuam  approbei.  Vlterior 
(Hi  conspectus  superavaeua  irritatione  accer$itu$  in  iNf- 
picione  et  crimine  $ubhanrent  necesse  est. 

Suspirandi  fomenta.  Miruin  est  qurinla  sit  in  hoc 
loco  discrepantia  in  codicibus  manuscriplis.  Diio 
hnhcnt  suspirandi,  octo  el  editio  Maniitii  sperandi^ 
unus  pereuudi,  itcin  tinus  $lipandi,  aliiis  $tuprandi, 
aliiis  deni(|ue  peccandi.  Apiid  Aldelmutn  in  lihro  de 
LaiideVirginilalis:  $pirandi,  forie  pro«Mspirfliidi.Ter« 
tJiIliniius  in  liitro  de  Cultu  feminaruin  :  Suspiria  ado- 


late  servnnda  :  Quid  facit  in  facie  Christianw  purpu-  j)  lesccntium  post  se  trahat,  Hieronymus  iti  Epistola  ad 
rissus  et  cerussat  \u\t  in  lihro  iv  T.  Livii  historiam      Eiistliochiuin  deVi 


de  virgine  Vcsiali  acciisatn  prnpter  culcum  nnioenio- 
rem.  In  hoctihiis  Fesulnnis  Matiha^i  Bossi  cxslat  ejns 
exhortatio  nd  Bcssarionem  ne  feminea  ornaincnta 
Bononiensihu<  restituantur.  Vide  etiain  Episiolamvi 
cjiisdem  Mntlhxi. 

Ocutas  in  te,  Tertullinnns  in  libro  de  Virginibus 
velnndis  :  Ejusdetn  tibidinis  est  videre  et  videri.  Sulpi- 
tius  Severus  Dial.  2,  cap.  12 :  Mutieris  prima  virtus  est 
uon  videri.  Valerius  Mnximiis  lib.  iv,  cap  5,  tmdit 
Spurinnm  excellentis  pulchritudinis  adolescentem  , 
cuiii  mira  specie  coniplurium  feininarnm  illustrium 
sollicitaret  oculos/oris  decorem  vuliieribusconfudisse 
quin  nolehat  forinain  suain  esse  irritamenluin  alienoe 
libidinis.  Idem,  lib.  vi,  cap.  3,  ait  C.  Sulpitium  Galluui 
dimisisse  uxorein  quod  eam  capike  aperto  foris  vcr- 
5at;nii  C(5gnovcral.  Lex  enim,  inquit,  tibi  lantum  mcos 


r^iniiale  servanda  :  II ee  sunt  quce 
per  pubticum  notabititcr  incedunl  et  furtivis  ocuCorum 
nutibus  adotescentium  greges  post  se  trahunt.  Uein  iii 
Episiola  nd  Geruntiam  de  Monognmia :  Ne  propositum 
viduoi  exquisitior  cuttus  infamet.  Ne  ocutorum  nutibus 
et  hilaritgte  vultu$  juvenum  po$t  $e  grege$  trahat. 

Vetut  gtadium.  Teriullianns,  lih.  ii  de  Cultu  fc- 
minarum  :  Perit  enim  illri  simul  ut  tuam  formam  con- 
cupierit^  et  facta  es  tu  gtadius  iHi.  Vide  Uomilinin 
saiicti  Joannis  Chrysosiomi  :  Quod  regulares  femmoe 
viri$  cohabitare  non  debeant- 

X. —  Non  ementes.  Quamvis  sclam  hoc  segmenlum 
non  exstare  in  prima  Epistola  Pauli  ad  Corintldos,  cx 
qiia  8U  nptus  est  hic  locus,  quamvis  sciain  illud  raro 
reperiri  in  anliquis  codicibus  operiim  sancti  Cypriani, 
lainen  addidi,  quia  illud  inveni  in  Pithoeano,  cui  coii- 
scntit  Camberonensis  a  Pamelio  laudatus,  et  quia 


Digitized  by 


Google 


449  LlBER  DE  UABITt}  VlaGlNUM.  'm 

mundo  utuntur,  quasi  non  utantur  ^.  PnBttrit  enim  A  rernim  esse  ad  culturam  (errx  Deus  voluif ,  nec  lio* 


figura  huju$  mundi  (I  Cor.  vii,  30, 31).  Petrusctiam,  ciii 
ovcs  suas  Duminus  pasceiidas  tuendasque  commea- 
dat,  supcr  quem  posuit  et  fundavit  Ecclesiam  ^,  au« 
rum  quidcm^sibi  esse  et  argenium  negat  (Act.  iii,  6), 
sed  esse  se  dicit  Chrisli^gratia  divitem,  esse  flde  ejus 
et  virtute  locupletem,  quibus  multa  magn^lia  cum  mi- 
raculo  faceret,  quibus  ad  gratiam  gloria;  bonis  ^  spi- 
ritalibus  abundaret.  Uas  opes,  has  diviiias  possidere 
Don  potest  quae  se  divitem  sacculo  mavult  esse  quam 
Gbristo. 

XJ.  Locupletem  te  dicis  et  divitem ,  et  utendum 
putas  iis  quae  possidere  te  Deus  voluit.  Ulere,  sed  ad 
res  salutares ;  uiere,  sed  ad  bonns  artes  ^ ;  uiere,  sed 
ad  illa  quae  Deus  prxcipit  ,  quae  Dominus  ostendit. 


micidia  sunt  idcirco  facienda ;  aut  quia  thura  et  me« 
rum  etignem  Deus  instituit,  sacrificandum  est  inde 
idolis;  vel  quia  abundant  pecudum  greges  in  agris 
tuis,  victimas  et  boslias  diis  immolare  debebis.  Alio- 
qui  tentatio  est  patrimonium  grande,  nisi  ad  usus 
bonoscensus  operctur,  ut  patrimonio^suo  unusquis- 
que  locupletior  magis  redimere^debeat  quam  augeire 
delicta. 

XII.  Ornamentorum  acvesUum  insigniaetlenocinia 
formarum  "'  non  nisi  prostitutis  etimpudicis  feminis 
congruuiit,  ct  nullarum  fere  pretiosior  cultus  est 
quam  quarum  pudor  vilis  est.  Sic  in  Scripturis  sanc- 
tis,  quibus  nos  instrui  Dominus  voluit  et  moneriy 
describitur  civitas  meretrix*,  compta  pulchrius  et 


Divitem  te  sentiant  pauperes,  locupletem  te  sentiant  B  ornata,  et  cum  ornamentis  suis  ac  propter  ipsa  poiius 


indigentes ;  patrimonio  tuo  Deo  foenera  :  Cbristum 
ciba.  Ut  virginitatis  perferregloriam  liceat,  ut  ad  Do- 
minr  prsemia  venire  contingat ,  multorum  precibus 
cxora.  Gommenda  iilic  thesauros  tuos  ubi  fur  nulliis 
effodiat,  quo  nullus  insidians  grassator  irrumpat. 
Possessiones  libi  sed  coelestes  magis  compara ,  ubi 
fructus  tuos  juges  ac  perennes  et  ab  omni  contactu 
injuriae  saecularis  iminunes  ^  nec  rubigo  aticrat ,  ncc 
graiido  cxdat,  nec  sol  urat,  nec  pluvia  corrumpat. 
Nam  dcliiiquis  et  boc  ipso  in  Deum,  si  ad  lioc  tibi  ab 
illo  divitias  datas  credis  ut  illis  iion  salubriier  per^ 
fruaris.  Nametvocem  Deus  bomiiii  dedit  ^,  cttamen 
non  sunt  idcirco  s  amatoria  canlanda  .nec  turpia ;  et 


ornamenta  peritura.  Et  venit^  inquit,  unus  ex  septeni 
Angelis  habenlibus  phiatas  ieptem ,  et  aggressus  est  me 
dicens  :  Veni ,  oslendam  tibi  damnalionem  meretricis 
magno!  sedentis  super  aquas  multas,  cum  gua  fornicati 
sunt  reges  terrce.  Et  duxit  mein  spiritu,  Et  vidimutie- 
rem  sedentem  super  bestiam;  et  mulier  illa  amicta  erat 
paltio  purpureo  »  et  coccineo ,  et  adornata  erat  auro  et 
tapidibus  pretions  et  margaritiSy  tenens  poculum  in 
manusuaplenumexecrationum  et  immunditias  i  el  forni' 
cationis  totius  terrce  {Apoc.  xvii,  14).  Fugiant  ^^  casix 
virgincs  et  pudicx  incestarum  cultus,  liabitus  inipu- 
dicarum,  lupanarium  insignia,  oriiamenta  mere- 
tricum. 


LLGTIONES  VARIANTES. 

J  Utantor  eo  Ar.  Lam.  NC.  i.  Ebor.  ,     Q     «  Idcirco  omitt,  Lam,  Ebor,  NC,  1.  Bod,  1, 2. 

I»  Ecdesiam  suam  Bod.  4.  ^  £t  paUrimoQio  Thu. 

«  Donis  Bod.4.  i  Paliium  purpureum  Lin,  NC.  1 .  Pem.  Ver. Neap. Thu, 

d  Salutares  et  ad  bonas  artes  Lam.  Lin.  Foss.  Corb. 

®  Immunes,  nec  judex  ambiat  nec  quaesitor  inquirat         I  Omnia  immuoditie  Ver, 

yat.i.  k  Fugiant,  fugiant  Ver. 
t  Hominibus  dedit  Itn. 

STEPH.  BALUZU  NOTiE. 


Gyprianns,  lib.  iii.  Testimoniorum  cap.  ii,  eumdem 
locum  describens  etiain  hoc  segmentum  refert.  Ego 
enim,  ui  antea  dixi,  in  emendandis  sancti  Marlyris 
operibus  non  quaero  quid  reperiatiir  in  codicibus  sa- 
crorum  Biblionim,  sed  quid  Gyprianus  scripserit. 
Videtur  autem  ille  voiuisse  sensum  facere  iniegrum 
cum  isia  addidit. 

XI. — Pairimonio  tuo,  Pamelius  et  posteum  Rigaltius 
posuerunt  patrimonium  tuum  Deo  fosnera,  Quani  lec- 
tionem  uiveni  in  qiiatuor  excmplaribtis  antiquis.  Ve- 
tcres  editiones  et  undecim  vctera  exemplaria  habent : 
Patrimonia  tua  Deo  fosnera.  Leciionem  autem  qiiam  ^^ 
ego  retinul  praeferuntduodecim  libri  vcieres  et  editio  ^ 
Alanutiana,  itevique  Anglicana. 

Amatoria  cantanda.  Seneca  rlielor  in  praefalione 
Gontroversiarum  :  Cantandi  saltandique  nunc  obscosna 
studia  e/feminatos  tenerit. QmniiVianus  :  lib.  i,  cap.  2  : 
Omne  convivium  obsccenis  eantibus  strepit,  pudenda 
dictuspectantur,  GonciIiumVeneticum,can.  ii  :Prei- 
byteri^  diaconi^  atque  subdiaconi  nuptiarum  evitent 
conviwa^  nec  iis  admisceantur  ubi  amatoria  cantantur 
et  lurpia.  Sic  eiiaiii  iii  canonc  37  concilii  Agalhensis ; 
Burctiardus,  lib.  ii,  cap.  i3i  boc  decretum  syiiodi 
Agaibensis  refert  ex  diciis  Auqusiini.  Sic  etiain  Ivo 
Garnoiensis,  parte  6,  cap.  209.  At  Graiianus  recte 
ex  concilio  Agailiensi.  In  concilio  Trosleiaiio, cap.  ii, 
prohibcn  ur  turpia  cantica.  Hieronymus,  in  Epistola 
ad  Laetam  de  Institutiooe  filiae  :  Turpia  verba  non  in- 


tetligat,  cantica  mundi  ignotet.  iElius  Spartianus  tra- 
dit  Adrianum  Imperalorem  scripsisse  canlica  ania* 
toria. 
Ferrum  ad  cutturam.  Ovidius,  lib.  ii.  Tristium  : 

£t  latro  et  caulus  prsecio^ilur  ense  viator. 
Ille  sed  Insidias,  hic  sibi  porial  opem.  • 

Quinlilianus,  lib.  n,  cap.  i6  :  Non  fabricetur  miliii 
gladius.  Potest  nti  eodem  ferro  tatro.  Tertullianus,  *'^  in 
libro  de  Spcctaculis :  Ferrum  Dei  res  cst,  Nuniquid  ta-' 
men  in  hominis  necem  auctor  ista  providit  ? 

Xn. —  CiviHis  meretrix,  Nescio  quid  lieic  faclat  vox 
civitas.  Non  enimagitur  de  civitate  aliqua  in  Apoca- 
lypsi,  sed  de  meretrice  magna.  Videtiir  igiiur  Cypria.- 
nus  acccpisse  ex  libro  ii  Tertulliani  de  CuUu  femina' 
rum^  ubi  legitur  :  Uta  civHas  vaiida  quce  super  ntontes 
septem  et  pturimas  aquas  prassidet,  Idem  civiiatcm 
etiam  prostitutam  vocat  in  iibro  dc  Resurreciione  car* 
nis.  Iii  capite  primo  Isaiae  legitur ;  Quomodo  facta  est 
meretrix  cioitas  fidetis,  Hieronymus  in  Epistoia  ad 
Euslochium  de  Custodia  Virginitaiis  :  Ne  fiat  obsecro 
civitas  meretrix  fidelis  Sion,  Vide  Esiiuin  iii  caput 
illiul  Apocalypsis. 

Ornamenta  meretricum.  Vide  Nicolai  Abrami  no- 
tas  ad  Orationem  Giceronis  pro  M.  Caelio,  pag.  491,  et  ^ 
cummentarium  Joannis  Bourdelotii  ad  Petronium, 
pag.277. 


Digitized  by 


Google 


4S1  DIVICYPWXNI  ISi 

XIII.  Glamal  eiiam  Spiriiu  sanclo  plenus  EsaiAs ,  A  cum  ei  purpuram  « induUe  Gbrisliiiii  indoere  non  pos« 
ct  filias  Sion  auro  et  argento  ac  vesie  corrupias  in-  sunt.  Auro  ct  margariiis  et  monilibus  adornAls  or« 
crcpai  et  objurgat  perniciosis  opibus  a(flucnlcs  ei  a 
Dco^per  ssBcuIi  delicias  reeedeniiis:  ExaUaiw  $uni^ 
ait,  filiiB  SwH^  tl  ambulaverun^  allo  coUo  ^,  et  nula 
oculorum  el  mcei$u  pedum  Irahenlet  tumcat^  el  pedi^ 
dibus  iimul  ludenU$.  ELhumiliabit  Deus  principjlH 
fiiiat  Sion ,  el  retfdabil  Donmus  habitum  eamm  ,  et 
auferet  Dominus  gbriam  veslis  illarum  et  ornameitta 
earum  et  crmes  ei  eincimtos  et  lunulas  et  diseriminalia, 
et  armiUas  el  botronatum  et  dexlralia  et  annulos 
et  inaures  et  serica  contexta  cum  auro  et  hyacinlho.  Et 
erit  pro  odere  suavitalis  pulvis ,  et  pro  cingulo  rate 
cingeris ,  et  pro  omamento  capitis  aureo  ealviUum  ha» 
bebis  c  {Isa.  iii,  46-i4).  HocDeus  culpat,  boc  denotal. 


sunt. 

namenla  cordis  ac  pectoris  perdiderunl.  Quis  non  id 
exccreiur  ct  fugiat  qood  alii  Itierii  eiitio  '  7  Cjuis  id 
appctat  et  assumai  quod  ad  neoem  tilerius  pro  gladio 
fueril  et  telo?  Si  hausto  poculo  morereinr  ilks  qui 
biberat ,  venonum  scires  esse  quod  ille  poiavil.  Sl, 
accepio  cibo,  qut  acceperat  interiret,  seires  esse  le- 
tbale  quod  acceptum  poiuit  eccidere ,  noc  ederes  inde 
nec  biberes  unde  interiisse  alios  ante  conspieeres. 
Nunc  quanta  ignoraniia  veri  s  est,  animi  quanu  de- 
metiiia,  id  velle  quod  ct  nocuerit  semper  et  noGeat, 
ei  putnre  quod  inde  ipsa  non  i)ercas  unde  alios  peri- 
Isse  cognoscas  I 
XIV.  Neque  enim  Deus  (^>ecinea8  aut  purpureat 


liinc  cormptas  esse  virgines,  binc  a  cultu  vero  atque  B  oves  fccii ,  aut  lierbarum  succit  ct  conchyiiis  lingere 
divino  descivisse  pronuntiat.  Exaliat»  ceciderunt  «^,  ei  colorare  ianas  docuil,  nee  distineiis  auro  lapil- 
compt»  turpitudiaem  fcedhalemque  meruenint.  Seri-     iis  et  margariiis  eonleiu  serte  et  nnmerosa  com- 

LEGTiONES  YAHIANTES. 

^  A  Domteo  Vm.  3.  d  ExalUiae,  ioquit,  cecideniBt  Feroii. 

^  Processeniot  alu  cervice  Neap.  Foss.  Incesserunt         ^  Serico  et  purpura  Vat.  3.  Fo9s. 


nen. 


*^  Galvitiam  babebunt  Pem.  Vm.  1 


t  Aliis  fuerit  /'os«..exiliuin  Voss.  1. 
s  Tui  Fm. 

8TEPII.  BALOZII  miM. 


WM.-^Vesteeorruptas.  lu  omnes  veteresllbri  et  edi- 
tiones.  Et  tamen  Erasmus  pnubat  voeem  eortuptas 
csse  mnle  posiuin,eiconjccerat  legendulm  esse  compias. 
Paulo  post  Gyprianus  dicel,  hinc  corruplas  esse  virgines 
d  mox  cwruplce  turmtudinem  fceditatemque  meruerwU. 

Steculi  delicias,  Oiiaiuor  libri  uostri  et  unus  An- 
glicanus  habent  divilias.  q 

Lunulas.  Etiam  masculi  lunulas  gesubant,  noii 
sane  in  capite,  sed  iu  calceis,  ut  docet  Plutarcbus  in 
quxstionibus  Romanis.  Nos  quoque  in  juveiuute 
lioslra  porlavimos  lunulas  in  calceis.  Vtde  Ludovi- 
cum  Gxlium  Rhodi|^iiiunj,  lib.  xi,  cap.  28. 

Discrintrnalia.  Hieronynius  in  Apologia  Advcrsus 
Ruliiium  :  Linguam  v^riloquam  discriimnali  qcu  confo- 
diebat.  lii  Apoiogia  Apuleii  capilli  discrimintmdi.  Ovi« 
dius,  lib.  III  de  Arte  amandi  : 

Looga  probat  facies  captlis  discriuiioa  puri. 

Qu9erit  PluUrclius  in  libro  de  Qumstionibus  HouMnis  cnr 
Rmnani  nuptarum  conuim  discriniinant  basiae  cuspide. 
Vidc  lexicon  Mnrtinii  ct  gtossarium  Laliiium  Gnngii. 

Armillas.  Hicronymus  m  Epistola  ad  Eustoclriiim 
(lc  Acceptis  ab  ea  inunusculis  :  ArmiUoB  sunl  brachio' 
rum.  Sic  eliam  Diodorus  Sicnlus,  lib.  v,  agens  de 
Gallis.  Terluliiamis,  llb.  i  de  Guliu  feminarum  :  Ctrcu- 
losexaurOf  quibus  brachia  arc/anf  ur.  Idein  Hieronynuis, 
iii  Epistola  ad  Demelriadem  de  Virgiiruale  servunda,  D 
Asiriclas  habent  manicas.  Vide  Gotelerii  nolas  ad  li- 
briim  primum  Constiiulionum  ApostoHcarum,  enp.  3. 

Bolronatum.  Si  Gypi  ianus  rCddidissel  verba  Isai:c. 
sccuiidum  ordlnem  quem  tcnenl  in  libro  YmSx^  facile 
hinc  esset  intellipere  quid  signiflcet  hoc  vocabulum. 
Venim  alia  yersione,  ut  apparet,  usus  est,  aut  vcr- 
borum  ordhiem  lurbnvil.  Vtde  Salmaslnm  in  excrci- 
laiionibus  Plhiianis,  pag.  765,  et  in  tioiis  ad  scripto- 
ivs  Historiae  Augustjp,  pag .  539,  et  lexicoti  Martitiii. 
Vide  Etiam  elvmologicum  Vossii  in  verbo  botrus. 

DexSrulia.  Nomerorum  can.  x«xi,  anuulos  et  dex- 
traria  ac  mureenulas.  Luciier  GalariUnuB  in  libro 
de  Non  parcendo  delmquentibus  in  Deum  :  Debemus 
t>ereri  regni  tui  diadema,  bmnrm  eHam  et  dexiroche* 
rium.  Ubi  Joannes  Tilius  episcopus  Mekiensis,  cui 
debemus  prmiam  editionem  openiro  Lucifcri,  dixit 
dextrocb^ium  sibi  videri  esse  dicthmem  ex  Laiino 
etGrfeeocomposiiamproorrtainciiio  quodamhi  manu 
dextra.  Vide  Saimasiura  ad  scriptorcs  Hisionee  Au* 


gusiae,  pag.  251,  et  lexicon  Martiiiii  et  glossarium  La- 
tiiium  Gangii.  Vide  etiam  Ludovicum  Gxljuui  Rho* 
diginuui,  lib.  v,  cnp.  i3. 

Jnaures.  Inlra,  in  hoc  ipsolibro,  p.ng.  M77,  An 
vulnera  inferri  uuribus  Deus  voluU.  £t  ilerum  infra, 
pag.  179,  Non  inferantur  aurUfus  vulnera.  Teriulha- 
nus,  lib.  H  de  Guitu  feminnrum  :  Scrupulosa  Deus 
auribus  vulnera  inlulit^  et  lanli  habuit  vexalionem  opc- 
ris  sui  et  eruciatus  infantias  innocentis  iunc  primum 
dolentis  ul  ex  illis  ad  ferrum  nati  corporis  cicatricibus 
grana  nesciQ  quas  penderent.  Hieronymus,  in  Epislola 
ad  Loeiam  de  Insiilutione  1111.12  :  tave  ne  anres  ejus 
perfores.  Idcm  in  Epilhaphio  Marceilo^  :  Auribus  per 

ioralis  rubn  maris  pretiosissima  graua  suspendere. 
Miiiius,  iib.  XII,  cap.  1.  Ad  licec  excogitata  suut  aurium^ 
vulnera,  nimirum  quoniam  parum  est  colto  crinibusmte 
geaarinisi  ingererenlur  etiam  cor/'On.  Gre^orius  Na- 
zianzeiius  in  Garmine  ad  Olympiadem  cam  monet  ne 
auriiim  ornatiim  ponai  in  margariiis.  Vide  Diodorum 
SiciihiHi,  lib.  V,  ubi  agil  de  Panchalia. 

XIV.—  Co/drflrrc //!«««.  TertuHiaiius,  in  libro  primo 
de  CuItH  fetninarum :  Medicamenia  ex  fuco  ^ibus  Untee 
cohrantur.  Virgilius,  Ecloga  iv : 

Nec  varios  discet  meiitiri  lana  colores. 
Iloratius  lib.  ui,  od.  3. 

Neque  amissos  colores 
Luna  rcfert  medicau  fuoo. 

llieronymusinEpistoia  ad  Lt  larodcInstilutionofiU»  : 
Lanarum  conchytia  quis  in  pristinnm  eandorem  revoeetf 
"^  Lapillis.  Uuaiiivis  codires  anliqui  ct  edilioncs 
iu  habeaiil,  ego  puio  scribendmn  esso  eapillis.  So- 
lebani  auliqui  miscere  auri  rimeiiU  cum  capiilis  ut  * 
magis  flavi  apparerent.  Quippe  fiavus  cobr,  ul  liqu<H 
etiam  ex  lesiimonio  Virgilti  in  hbro  iv  ifiiM^HIos,  ia 
preiio  erat  ad  pulchriludinem  oris  ei  capilis.  Dor>et 
ilhidJiUius  Gapiioliiins  iii  Vero  :  Didtur  sane  tantmn 
habttissc  curam  flaventium  capiUorum  ul  capid  auri  ra^ 
menta  respergeret  quo  magis  coma  iUuminata  flavesee' 
ret.  Idcm  in  Gonrmiodo  :  Fuii  forma  quidem  eorpons 
justti^  eapite  semper  fucato  et  auri  ramentis  iUunnnato. 
Trebellius  Poliio  iu  Galheuo  :  Crimbus  suis  auri  seo 
bem  aspersit.  Anctor  Epistola;  ad  Demetriadem  editaa 
iiiter  opera  liierimynii  :  Hax^  esi  iUis  pe^  dies  singulos 
cura  pratcipua,  implicare  auro  crincm  et  atdentee  con  • 
chrrrnm  hpldes  capkis  honorem  facere.  MartiaiHia  Ga« 


Digitized  by 


Google 


455  LmEll  DE  flABITU  VlKClNUM.  ,         4S4 

prtgedigesUs  mo«'iliainsliluU,q«ibuscerviccm(inam  A  nigrore  fucare  el  genas  mendacio  ruboris  inflcere 
fccil  absconderes ,  ut  operialur  illud  quod  Deus  in 


homine  formavii ,  cl  conspicialur  id  desuper  quod 
dinbolus  adinvenil.  An  vulnera  inferri  auribus  Deus 
voluit ,  quibus  innocens  adhuc  infantia  ei  mali  sxcu- 
laf is  ignara  crucielur ,  ut  {wslea  de  aurium  cicatri- 
cibus  et  cavernis  preliosa  grana  dependeant,  gravia 
eisi  non  suo  pondere,  mercium  lamen  »  quanlitaie? 
Quae  orania  peccatores^  el  aposiatx  angeli  suis  artibus 
prodiderunt  quando ,  ad  lerrena  conlagia  devoluli,  a 
coelesti  vigore  recesserunt.  lUi  et  oculos  circumducto 


et  miitare  adullerinis  <^  coloribus  crtnem  et  expugnare 
onmeni  oris  et  capitisveritatem  corruptelx  suas  iuipu* 
gnatione  docuenmt* 

XV.Etquidem  islo  in  loco,  pro  limore"*  quem  no- 
bis  (ides  suggerit,  pro  dileciione  quam  fraternitas  exi- 
git,  non  virgii^es  Untum  aut  viduas,  sed  et  nuplas  puto 
et  omnes  omnino  fcminas  admonendas  quod  opus  Dei 
et  factura  ejus.  et  plasiica  adulierari  oullo  modo 
debeal  adhibito  flavo  colore  ^,  vel  nigro  pulvere,  vel 
rubore^),  aut  quolibet  denique  lineamenta  naiiva  cor* 


LECTIONES  VARIANTES. 


A  Pondere,  tamen  Neap.  Bod.  2. 
y»  PraBvaricatores  i\rC.  ^. 
c  Adulieris  Yer.  Corb. 


A  Facturam  ejus  el  pl»ma  adulterare  nuilo  modo  de* 
beanl  Ar.  umi.  NO.  i   Vou.  1. 
e  Vel  rubore  deest  in  MR. 


STEPH.  BAL13ZII  NOTiE. 


Dclla   lib.  1  •  Juno  quoque  espurqatiorh  auri  splendente  B  Joanues  Ludovicus  de  la  Cerda  nola vit  |^  librom  se- 
ieia  addiderai  ennibui  soMe  vinculum.  Idem  paulo      cundum  Terlulliani  udUxorem,  pag.  642.  Conlra  m 

capite  11  Threnorum  Hieremire  legimus  filias  Sioii 
squalidas  et  desolalas  conspersisse  cincre  capitn  sua, 
nimirum  ut  dedecorarent  formam  suam,  et  sic  oeten- 
derent  miserabilem  statuin  suum. 


vena  i 

post  ail  Phocbiiin  voeari  auricomum.  Nam  solts  augus- 
tumcaput,  in(|uil,  ruHHs  perfuswn  eircumactumqueflam- 
mantibus  vtlut  auratam  c(esariem  rHtiti  verlicis  imiialur. 
Ilinc  apud  Tacilum,  lib.  iv  Histor.,  Crinw  rutilatus. 
Virgilius,  iib.  xi  iEneido»,  pro  crinati  auro.  Ovidius, 
.iib.  m  Ainofttm,  Eleg.  12  : 

Virginel  crines  auro  gemmaque  premunlur. 

Ibidem,  eleg.  14 : 

Nec  lamen  ater  erat,  nec  erat  color  aureus  illis. 
Sed  quamvis  neuter,  mlxtus  ulerque  color. 

Itcm  In  Epistola  Cydippes  ad  Aconlium :  Ipse  dedii  gem- 
mtii  digitiseicriniiusaumm.  Virgilius,  I.  iviEneidos  : 

Froode  premH  criaem  fingeBs  atque  implicat  auro. 
Tibullus,  lib.  i,  Eleg.  40  :  Auro  ne  potlue  formam. 
Plinius,  lib.  iii,  cap.  1  :  Virorum  crinibus  aurum  im- 


Ex  his  qux  annoiavi  de  capillis  aiiro  mixtis  puto 
simil  posse  conjccturam  ut  emendetur  locus  Juvena- 
lis  ex  Satyra  in  qua  depingii  pravos  mores  Messalinnc, 
quam  ait  nudam  papillis  auraiis  constiliaae  in  lup.i- 
nari.  Pro  quo  facilecredcrem  legendum  eftse  camilis. 
Non  video  enim  qiiid  dicere  voluisset  Juvenalis,  si 
scripsisset  papillas  fuisse  auraias.  Quid  tnm  (hcltau- 
rum  in  papillis  ad  libidinem  ?  Coi^cclurain  porro 
illam  adjuvari  posse  puio  ereoquod  Juvenalis  paulo 
aniedixit  illamnigrum  flavo  crinem  abscondisse  ga- 
lere.  Recte  enim  flavus  coior  convenit  enm  anro,  ut 
oslendunt  loca  veterum  relala  supra.  £i  Ovidius,  lib. 
XV.  Metamorphoseon  dixil  capillos  auro  siniiles,  id 


j=:  's.sBi-,=:=;:-i^;  c  ss;s£s,;?rrs'""  "---^ " 


aurum  quo  solent  cingi  comce.  Idem  Hercule  Ocieo 

8uid  nudus  auro  criuis  et  gemma  jaeet.  Prudenlius  in 
amartigenia;  Anreotisque  riget  coma  texia  catenls, 
Apud  Apuleium,  lib.  v  Metamorphoseon^  Venus  Irriin 
adversus  filium  ait :  Tunc  injuriee  meoe  iUatum  credi- 
derim  cum  comas  ejuSy  quas  istis  manibus  mcis  subinde 
anrea  nitore  perslrinxi,  deraserim.  Et  libro  decimo  : 
Adesl  tuculentus  puer  nudus,  flavis  crinibus  usquequa- 
que  conspicuus,  et  intercomasejusaurea  pinnutwcogna" 
lione  simili  sociata  prominebant.  Vide  Bordelolii  nolas 
ad  Petronium^  pag.  2il. 

Posi  ediia  a  nobis  opera  Cypriani,  post  omendatio- 
nem  hujus  loci  a  me  leiualam,  invcni  tandem  veram 
leclionem  in  veieri  et  opiimo  codice  monasterii  Bcc- 
censis,  in  quo  diserte  scriplum  est  capitlis.  Ilaque 
emendatio  ceria  est.  Illam  porro  posuissein  in  con- 
texlu  bujus  operis  Cyprianici,  si  codicein  Becccnseni, 
qui  scro  venil  in  manus  ineas,  habuissem  eo  lempore  D  tari  tenocjtnio  circumdedit,  cotoravil  genas.  Apulciiis 


prorsus  inviio.  ooldhorn.) 

Absconderes.  Tres  libri  veteres  balMnt  sttsconde- 
ret.  Sic  etiam  Noreliiuf . 

Circumducto  nigrore.  Codex  sancti  Alfoini,  cir* 
cutnducto  nigrore  pulveris.  Terlulllanus,  in  llhro  i  dc 
Ciillu  feminarum  :  Itlum  ipsum  nigrum  putverem  quo 
ocutorum  "'^  exordia  producuntur.  Apud  Commodia- 
niim,  Instruciione  60,  legitur,  Oculos  fuligine  retinilis. 

Genas  mendaciQ.  Ori^enes,  liomilia  i  in  Cniiti'* 
ciim  cnnticoruin :  Pulchntudo^auippe  mutierum  ingems 
dicitur  esse  quam  plurimum.  Pliuius,  lib.  xi,  cap.  57, 
Io(iucns  de  gcnis  :  Pudoris  hwc  sedes.  Ibi  nuumme 
ostendilur  rubor.  Ovidius,  iu  libro  de  Medicamiue  faciei : 

Nec  cerusa  tibi  nec  nilri  spuma  rubentis 
Desit.... 

Scneca,  lib.  v,  Conlrov.  6  :  Mulicbrem  veMem  sump- 
sit,  capittos  in  feminos  habiium  composuil,  ocutos  pucl- 


(\m  Ificus  i>lc  ciidehiUir  :i  lypogiMplio 

Alia  fraude,  i<l  iu  c.\\^\in  |»imo  libri  sui  scmtiitli 
ail  Viilcnus  Miuimus,  utcbJUitir  iimllci  es  Boiikaii;^, 
ijua!,  ([\M  formain  &uaiu  coiiciimioreui  ef(kcni!m, 
&muQj;i  cutii  iiiligenlia  capillos  cinoie  niululiaiu.  So- 
«■i^iaier  Cbarisius,  lili.  t:  Mulkbre  mifmwrium  dnem^ 
rius  dicUur.  f^am  Cuio  in  oiiQinibus^  MuUereSr  inqnk  , 
tmfrw  (apiitum  ciucre  nuifttubant  ui  rniilusesHi  ciinh. 
Cf>iKiliuiu  rJilieriiaiiuEu,  canoiie  U7  i  Pri^hibendum  at 
fte  qtm  ftdeiis  vd  ciUictiii^ina  ttut  comaloi  aui  viros  cittc- 
rnrii)&  hahmh  ll-jcc  fyaodi  vcrbn  rcfcro  uli  scrii^a 
£Unl  in  triims  antlrtviisbiinis  ct  optimis  codicibus  ura- 
iiu&crtpUft  CL  lii  cmUtnie  Garal*^  Loai&a^.  Qnod  idco 
annoto  qulri  rcrilin^iiKhi!^  deMenJijZU  banc  tucuonciii 
silii  11011  prolj:*ri  ait  i[n\A  ratiu  ti  nMi  [lU  cOfUccs  uia- 
nM&t'ri[>ti  cosigruunt  lunir  ediUOMe  vnlgnts,  h\  <;iiii 
gcripium  i^l  comices  atu   i'iro9  ^ccmo^  Vidc  (|u;c 


in  Apotogia  sua  d\x\i  ^purpurisseSAs  genas.  Comino- 
dianus,  Inslruct.  59  ;  iVcc  non  et  imiucis  matis  medi" 
camina  jatsa,  et  Instruct.  60!:  Malas  medicatis  quo- 
dam  superducto  rubore.  ilodie  niliil  vulgatius.  Id  vero 
ab  italis  ad  nn%  pervcnisse  adnotatum  est  in  The- 
sauro  linguxLaliiisc;  ubi  legilur  pHrpurisstmn  oiim 
usas  f uisse  mulieres  ad  labra  et  genas  tingendas,  quem" 
admodum  hodie  plerumque  apud  Itaios  fieri  Vide^us. 

CorruptetcB  impugkatione.  ErasiHits  maltet  tmpig- 
maiione^  unde  pigmenta  dicta  videntur^  ut  ille  alt.  Sed 
ego  impigmationein  alibi  iion  l^r. 

XV.  —  Ptastica  adulterari.  TertuUianus.  lib.  ii  de 
Cnltu  feminaruin  :  Displicei  nimhrum  ittis  plasfica  Dei. 
Et  paulo  ante  dixerat :  Pimn  etsi  aeensmiduh  decor  non 
es^  ut  feticitas  corporis,  »1  dieina:  plasiic<e  aectssio. 
Et  in  libro  de  Spectaculis :  PlasiicMm  thi  SHftrfrcsm^ 

Vtavo  colore.  JuveiKilis  Satira  i  ; 


Digitized  by 


Google 


45S 


DIVI  CYPRl  VNI 


m 


rumpenle  medicamine.  Dicil  Deus  ^  :  Faeiamus  hcnnl-  A  potiorcni  ?  Audaci  conatn  ct  sncrilego  contemptu  ci  i- 


nm  ad  imaginem  et  sifmUludem  noslram.  (Gen.  i,26). 
Et  audet  quisquam  mulare  et  convertore  quod  Deus 
fecit?  Manus  Deo  inferunt  quando  id  quod  ille  for- 
mavit  reformare  et  iransfigurare  contenduni,  ncscien- 
tes  quia  opus  Dei  est  omne  quod  nascilur,  diaboii 
quodcumque  mutatur  ^.  Si  quis  pingcndi  artircx  vuU 
tum  aiicujus  el  speciem  et  corporis  quDlitatem  xniulo 
colore  signasset,  ei,  signato  jam  consummatoque  si- 
mulacro,  manus  alius  inferrel,  ut  jani  formata,  jam 
picla  quasi  periiior  rcformarct,  gravis  prioris  arii- 
(icis  injuria  et  jusu  indignatio  videreiur.  Tu  te  exis- 
timas  impune  laiuram  tam  improbae  temcrilatis  auda- 
ciam,  Dei  anificis  offensam?  Ut  enim  impudica  circa 
homines  et  incesta  fucis  lenocinantibus   uon  sis, 


ncs  tuos  infieis,  malo  prxsngio  fuiurorum  capillos 
jam  (ibi  flammcos  auspicaris ,  ct  pcccas ,  proh  ne- 
fas !  capite  \  id  est  corporis  parte  meliorc.  Et  cum 
scriplum  sit  de  Domino :  Caput  autem  ejus  et  capitli 
erant  atbi  velut  lana  auiyiix  {Apoc.  i,  14),  tu  cxe- 
craris  caniiieui,  deiestaris  alborem  qui  sit  ad  Domini 
caput  siniilis. 

XVII.  Non  metuis,  oro,  qux  talis  es,  ne,  cum  rcsur* 
rccliouis  dies  venerit ,  artifex  tuus  te  non  recognos- 
cai,  nd  sua  prxmia  et  promissa  vcnientem  remo* 
vcai  ct  excludut ,  increpans  vigorc  ccnsoris  ci  judicis 
dicai:  Opus  hoc  meum  non  est,  nec  iniago  noslra 
csu  Cutem  faiso  medicamine  polluir^ti ,  crinem  adul- 
tero  colore  rautasti ,  expugnaia  esl  mcndacio  facies » 


corruptis  violaiis<iue  qux  Dei  sunt ,  pcjor  adulicra  B  figura  corrupla  est,  vultus  alienus  est.  Deum  vidcre 


detineris.  Quod  ornari  te  putas ,  quod  putas  comi , 
impugnatio  est  bta  diviui  operis ,  prxvaricatio  est 
veritatis  «• 

XVI.  Monentis  ApostoU  vox  est :  Expurgate  vetus 
fermentum^  ut  sitis  nova  conspersio,  sicut  estis  azymi  *^. 
Nam  et  pascha  noslrum  immolatus  esl  Chrisius.  Itaque 
(esla  celebremus  ®,  non  in  fermento  vetere,  neque  in 
fermento  nmlitios  et  nequitio!,  sed  in  aztjmis  sinceritatis 
et  veriiatis  (I  Cor.  v,  7).  Num  sinceritas  perseverat  et 
verilas  quando  qus  sincera  sunt  polluuntur  colorum 
tdulteriis  ',  et  adulterinis  medicaminum  fucis  ^  in 
mendacium  vera  mutantur?  Dominus  tuus  dicit:  JSon 
potesfacerecapiUumunumalbum  aut  mgrum  (Maith.  v, 


non  poteris,  quaudo  oculi  tui  non  sunt  quos  Deus 
fecil,  scd  quos  diabolus  infecit.  Ilium  tu  sectata  es» 
rutilos  atque  depictos  oculos  serpentis  imitala  cs , 
de  inimico  tuo  compta ,  cum  illo  pariter  cl  arsura. 
Hxc,  oro,  cogitanda  non  sunt  Dci  scrvis?non  die  sem- 
per  ac  nocte  meluenda?  Viderini  quid  sibi  nuptxper 
placendi  studium  de  conjugum  solalio  blandiantur; 
quos  dum  in  excusatioaem  suam  prolerunt ,  ad  so- 
cieiatem  criminosae  consensionis  adsciscunt.  Virgines 
certe ,  quibus  hic  sermo  nunc  consulit ,  quai  sc  ejus- 
modi  artibus  coropserint ,  inter  virgines  oon  putem 
deberenumerari,sed  tamquam  coniactas  oveset  mor- 
bidas  pecudes  ^  a  sancto  et  puro  grege  virginitatis 


56) :  et  lu  ad  vincendam  Domini  tui  voccm  vis  te  esse  C  arceri ,  ne  contagio  suo  cscteras  polluant  dum  si- 

LECTIONES  VAWANTES. 


*  Cum  dicat  Deus  Un. 

l>  Quodaddilur  et  muutur  Ar.  Neap.  Bod.4. 

^  Impugnatio  veriutis  NC.  i.  Pm. 

<t  Azynia  r«r.  Neap. 

^  luque  epulemur  Voss.  3. 


f  Coloribus  adulteriis  Bod.  3. 
s  Mcdlcaminum  succis  Lam.  Bod. 
Oxon. 
^  Proh  nefas  !  in  caput  Bod.  i. 
i  Pecudes  deest  in  NC.  2. 


1.  Adulteriois  detet 


STEPH.  BALVZn  NOTiE. 


flavo  crineni  abscondente  galero.  Dio  Chrysosiomus 
Orat.  ii,  ait  Achillis  comam  fuisse  flavam.  Apuleius 
lib.  u  de  Asino  aureo;  rubor  temperainsy  ftavum  ct 
inaffectatum  capHliiium.  Idein  lib.  V  :  Per  istos  d»t- 
nameos  et  undique  pendulos  crines  tuos.  Ovidius,  lib. 
111,  de  Arte  amandi : 

Pemina  caniliem  germanis  inficit  herbis, 
£l  melior  vero  quaeritur  arte  color. 

Opus  Dei  est.  Imiutus  est  magistrum  suum 
Cyprianus.  TerlulKanus  enim  in  libro  ii,  de  cuttu 
feminarum  ait :  Quod  nascitur  opus  Dei  est.  Ergo  quod 
finqilur  diaboli  negotium  est, 

Manus  Deo  inferunt.  Tertuilianus  ibidem  :  Ilte 
indubitate  hujusmodi  inaenia  concinnavit  ut  in  vobis 
pareat  manus  vom  auodam  modo  Deo  inferre. 

Si  quis  vingendi.  Ciut  hunc  locum  sanctus 
Augusiinus  lib.  iv  de  Doctrina  c/irii(ta»ta,  cap.  2l. 

XVI.  —  Capiltos  fiammeos.  Tertullianus  ibidem, 
mate  ac  pesiime  $ibi  auspicantw  fiammeo  capite.  Vide 
lib.  ni  Observationum  Cuperi,  cap.  i4. 

Capitli  erant  atbi.  Passio  sancurum  Perpetu» 
et  Feliciutis  :  Et  vidimus  in  eodem  loco  sedentem 
quasi  hominem  canum  mveos  habentem  capitlos. 

XVII.  —  Te  non  reeognoscat.  Julius  Firmicus  in 
libro  de  Errore  profanarum  reli^lonum  :  Cum  cohors 
vestra  ad  tribunal  judicantis  Dei  accesserit^  nihil  vo- 


biscum  afferetis  quod  Deus  qui  vos  fecit  agnoscat.  Hte- 
ronymus  in  Epistola  ad  Furiam  de  viduitate  servanda : 
Qua  fiducia  erigit  ad  coetum  vuttus  quos  conditor  non 
agnoscit.  Apnd  Viciorem  Vitensem  lib.  v,  cap.  9, 
exUt  objurgalio  MuritUe  diaconi  Carthaginicnsis  ad 
Elpidoforum  olim  christianum,  cui  fuerat  delcgatuin 
membra  confessorum  Christi  suppliciis  grassnnti- 
hns  laniare.  Ad  illum  ergo  ait  iuter  caetern  Mu- 
ritu  Deum  non  agniturum  ilUiin,  cum  venerit  dies 
exiremus,  et  dictunim  :  Non  conspicio  vuttum  signa" 
D  culi  ntet,  characterem  non  video  trinitatis.  Iinpera- 
tor  Conslantinus  in  titulo  Codicis  Tlieodosiani  dc 
Pcenis  :  Si  quis  in  tudum  fuerit  vel  in  metatlum  pro 
criminum  deprehensorum  quatitate  damnatus^  minime 
in  ejus  facie  scribetur^  dum  et  tn  mattf^tts  et  in  suris 
possit  poena  damnationis  una  scriptione  comprehendi^ 
quo  facies,  quw  ad  simititudinem  pulchritudinis  CW' 
tesiis  esl  figurata,  mittime  maculetur. 

Depictos  oculos.  Plinius  lib.  xi,  cnp.  Zl :  Pal- 
pebree  in  genis  homini  utrinque.  Mulieribus  etiam  iti- 
fectm  quodam  modo.  Tanta  est  dedecoris  affectatio 
ul  tinaantur  oculi  quoque.  Hieroiiymus  in  Epis- 
tola  ad  Furiam  de  Viduitate  servanda  ait :  Nec  orbes^ 
id  est  oculos,  stibio  futiginalos. 

Bletuenda.  Erasrous  monuit  alibi  legi  meditanda 
quam  lectionem  ego  reperi  in  libro  Fuxensi. 


Digitized  by 


Google 


«7  UBER  DE  BABITU  VIRGINUM. 

mul  degiint,  ne  perdant  alias  quaf»cumqne  perienini.  A  lis,    auribus ,    lingoa   minuit   illa 

XYlll.  Et  qiioniam  coiiUiienli.c  boiiuni  >  quderimiis, 
perniciosa  qiisecine  et  Infesia  vitemus  ^.  Nec  illa  prx- 
tereo  qnae,  dnm  "*  negligentia  in  usum  veniunt,  con- 
Ira  piidicosel  sobrios  mores  licenliam  sibi  de  usurpa* 
tione  fecerunt.  Quasd.tm  non  pudel  nubenlibus  inte- 
resse,  el  in  illa  lascivieniium  liberiaie  sermonum 
coUoquia  incesia  miscere,  audire  qtiod  non  decei, 
quod  non  licel  <^  diccre ,  observari  et  esse  praesentes 
inler  verba  turpia  et  temulenta  coiivivia  quibus  libi- 
dinum  fomes  accenditur,  sponsa  ad  paiientiam  stu- 
pri,  ad  audaciam  sponsus  animatur.  Quis  illi  in 
nu)ilii8  locus  est  cui  ^  animiis  ad  nuptias  non  est , 
aul  voluptaria  « inic  et  IxtA  esse  quae  possunt  ubi  et 
stndia  et  vola  diversa  suntf  Quid  illic  discitur,  quid 


qus 


458 
babebut. 


XIX.  Quid  vero  quae  promiscuas  balneas  adeunt, 
quae  oculis  ad  libidinem  curiosis  pudori  ac  pndiciiix 
corpora  dicata  prostitnunt  ?  qnx  cum  viros  alque  a 
virisnudae  vident  tnrpiteracvidentur,  nonne  ipsas  il- 
lecebram  viiiis  praestant?  nonne  ad  corruptebm  ei  in- 
juriatn  siiam  desideria  praesenttum  sollicitant  et  invi-* 
tant?  Viderit,  inquis,  qiia  illuc  mente  qiiis  veiiial, 
mihi  taiiium  rcficiendi  corpusculi  cura  est  ei  lavandi. 
Non  te  purgai  ista  '  defeiisio,  nec  lascivix  et  pe- 
tulanliae  crimen  excusat.  Sordidat  lav:Uio,  ista  non 
abluit,  nec  emundat  membra,  sed  maculat.  Impudice 
tu  neminem  conspicis,  sed  ipsa  conspiceris  impu- 
dice.  Oculos  tuos  turpi  oblectatione  non  polluis ;  sed, 
vidctur  ?  Qiiantum  a  proposito  suo  vlrgo  deficit ,  B  diim  obleclas  alios,  ipsa  polliieris.  Spectaculum  de 
qiiaiido  pudica  quae  venerat  impudica  discedit?  lavacro  facis.  Theatro  s  sunt  foediora  quovconvenis. 
Corpore  licet  virgo   ac    mente    pcrmaneat ,   ocu-     Verecundia  illic  omnis  exuitur,  simul  cum  amictu 

LECTIONES  VARIANTES. 


*  Donum  Fm,  1. 

i>  Vitamos  Oxon  ex  4  codd.  Incesta  Lam, 

^  Quod  noD  licet,...quod  noa  decet  Voss,  1.  Bod,  H. 

^  Quis  iUis,...  qutbus  Lin.  Bod.  4. 

STEPH.  BALUZIl  NOTiE 


«  VolunUria  Thu. 

'  S^dida  isU  Fem.  Vos$.  2. 

s  Theatra  Fosf.  1.  Vetus  Irmom. 


XVni.  —  Nubcntibus  interesse.  Damnat  virgines 
chrislianas  quae  nuptiis  intererant,  ubi  sane  mulia 
etiam  in  conventibus  honestioribus  fiunt  quiB  non 
videntur  congruere  •"  professis  virginitatem.  Nam 
fescennina  quae  cantabanlur  in  nupiiis  maximam  U- 
centiam  et  lasciviam  exhibebant.  Isia  fortiter  in 
hoc  loco  exequitur  sanctus  Mart^r.  Hicroiiymus  in 
Epistola  ad  Dcmetriadem  de  Vnginitale  servanda  : 
Stridor  Punim  lingu<e  ftrocacia  tibi  fescennina  cantabit. 
Scd  de  fescenniiiis  vide  Mureluma(/  CatuUum.  Immo 
sanctus  Gregorius  Nazianzenus  liortaiur  Ojympiadem, 
quae  mariiata  erai,  ne  ad  nnpiiale  convivium  eat, 
vbi  et  perpotatiir  et  denique  infacetis  facetiis  indul- 
getur.  Omne  enim  convivium,  ut  lib.  i,  cap.  2,  ait 
QaintiliaiiuSy  obscoenis  cantibus  strepit,  pudenda 
dictu  s^ciantur.  Et  Prudeniius  in  Hamariigenia 
disil :  Lonvivale  calenlis  carmen  nequiticB. 

In  illa  lasdvientium.  Iia  habent  undecim  libri 
veteres  ct  ediiio  Manutii.  Non  displicei  lamen  lec- 
tio  vcterum  editionum,  in  quibus  scriptiim  est,  in- 
ter  illam  lascivientem  libertaUm.  Habeiur  autem  illa 
in  quinque  libris  veieribus.  Codex  Beccensis  habct, 
in  itla  libertate  convlvantium.  Lascivam  licenliam  di- 
xit  Horatius  lib.  i,  Od.  19. 

Ad  audaciam  sponsus.  HDdeberlus,  Epist.  36 : 
Nesciunt  virgines  quid  ex  maritali  licentia  muliebris 
sustineat  infirmitas.  Descriptio  licenii:e  marilalis  ex- 
stat  in  veieri  epigrammaic  quod  exsiat  inter  notas 
Salmasii  ad  Scriplores  histori(B  augusice,  pa^.  285. 

^ando  pudica.  Hic  locus  in  exemplaribus  ma- 
niiscripiis  et  in  vulgatis  ediiionibus  diverso  modo 
legitur.  Etenim  nonnulla  eorum  habciit  quomodo 
pudica  qu<B  venerat  impudiea  discedit.  Alia  conirario 
sensu,  quando  impuduior  quw  venerat  impudica  dis- 
cedit.  Ego  praefero  priorem  lectionem,  eam  eiiain 
ob  causam  quod  Cyprianus  in  simili .  argumento 
scribit  ad  Donatum  pag.  4 :  Qucb  pudica  forfasse  ad 
spectaculum  matrona  procetserat  de  spectaculo  rever- 
ittur  mvkaica.  Sic  MartiaUs  Ub.  i,  Epigr.  30,  lo- 
oaens  de  Levina  casia  et  ad  balncas  adtiltera  nii : 
Penelope  venit,  abil  Hetena.  Alia  Higallio  mens  fuit. 
Nam  tamcneisi  in  coiilextu  posuerii  lectionem,  quam 
ego  pr?f.fero,  in  observalionibus  siiis  eam  magis 
probat,  quae  habet  impudicior  quce  venerat,  pudica 
discedit.  Hieronymus  in  Episiola  ad  Salvinani  de 
servanda  Viduitate :  Tenera  res  in  feminis  fama  ptc- 
Patbol.  !¥•  S,  Cyprian. 


diciticB  est.  In  Epistola  Oeonis  ad   Paridem  apud 
Ovidium  : 

NuUa  reparabilis  arte 
Lsesa  pudicitia  est.  Deperit  iUa  semel.  ' 

Quid  enim,  inquit  Liicretia  apiid  T.   Liviiim,    salvi 
est  mulieri  amiua  pudicitin?  Senec^  Hippolyto  :  Mens 
impudicam  facere  non  casus  solei. 
jlIX. —  Promiscuas  balneas.  Olim   feminas  lavari 

C  cum  viris  sienum  esse  adulterae  putabnni,  ut  vi- 
dere  est  apud  Quintilianum  lib.  v,  cap.  9.  Hiero- 
nymus  in  Epistola  ad  Laeiani  de  Instituiione  filim : 
Mihi  omnino  in  adulia  virgine  iavacra  displicent,  qum 
se  ipsam  debei  erubeuere  el  nudam  videri  non  pohse. 
Et  paulo  post  ait  illam  e  contrario  balne;iruin  fo- 
mentis  sopitos  ignes  suscitare.  Balnearum  enim  ca- 
lor,  ul  idem  scribit  in  Epistola  ad  Furiam  de  Ft- 
dwtate  servanda^  novnm  adolescentulae  sanguinem 
incendit.  Idem  iii  Epistola  ad  Rusticum  monacum  : 
Balnearum  fomenla  non  qucerai  qui  calorem  sanguinis 
jejuuiorum  cupit  frigore  extinguere.  iElius  Spartianus 
tradit  Adrianum  Imperaiorcm  lavacra  pro  sexrbns 
separavisse.  Et  Julus  CapiioUniis  scribit  M.  Aiito- 
niniim  pliilosophum  lavacra  misia  submovisse.  iOiiiis 
vero  Lampridius  docet  Alexandrum  Severum  b;iliiea 
misla  Romae  exhiberi  prohibuisse,  et  euiiuclios  nihil 
in  palatio  curare  voluisse  nisi  baliieas  feminarum 
Concilium  Laodicenum  canone  30  :   Quod  non  opor* 

|x  ieal  sacris  officUs  deditos  aut  clericos  aut  cominentes 
vel  omnem  iaicum  cliristianum  lavacra  cum  mulieribus 
celebrare,  quia  hmc  apud  gentes  reprehensio  prima  est. 
Recte  proiecto.  Nam,  ut  ait  Ovidius  in  libro  ni  de 
Arte  amandi  :  Celant  furtivos  balnea  muita  jocos;  ubi 
pulo  legendum  mista.  Vide  Patavii  animadversiones 
ad  Epiphanium  in  haeresi  30,  quae  e$t  Ebionitarumy 
Cotelerium  In  notis  ad  Conslitutiones  apostolicas  pag. 
431,  editionis  parisiensis,  et  Beveregium  in  annota- 
tionibiis  ad  canonem  77  TruUanum. 

Verecundia  exuiiur,  HerodotOs  lib.  i:  Mulier  exuta 
tunica  verecundiam  exuit.  Hieronymus  lib.  i.  adversus 
Jovinianum?  Scribit  Herodotus  quod  mulier  cum  veste 
deponit  et  yerecundiam.  Rufiniis  lib.  i.  in  Oseam  :  A 
vutiu  suo  verecundiam ,  qum  solet  obscoenitaii  impedi 
mentum  esse,  depulerau  PUiiius  lib.  xxxv,  cap.  10 
mentionem  facit  novae  nuptae  verecundia  notabilis.  Ju- 
stinusUb.  xiv  traditOlympiademmatrem  AlexandriM, 

Digitized  by  VjOOQIC 


450  wvicmiAW 

vestis  bonor  corporls  ac  pudor  ponilary  denoianda  A  eslole  (ales  qnales  yes  manirs  Patris  instituit 


469 


ma- 


et  conlrecianda  virginitas  revelatur.  Jam  nunc  coiisi- 
dera  an»  cum  Tcslita  es,  verecunda  sis  inter  vFros  talis 
cui  ad  inverecundiam  proGcit  audacia  iiudilatis. 

XX.  Sic  ergo  (requenter  Ecclesia  virgines  snas 
plangit,  sic  ad  infames  earum  ac  detesiabiies  fabulas 
ingemiscit,  sic  flos  virginum  eitinguitur,  bonor  con- 
tinentise  ac  pudorcxditurS  gloria  omnis  ac  dignitas 
profanatur  !  Sic  se  expugnalor  inimicus  per  artes 
suas  inserit ;  sic  insidiis  per  occuUa  fallentibus  diabo* 
lus  obrepit.  Sic,  dum  ornari  cultius,  dum  liberius 
evagari  virgines  volunt,  esse  virginos  desinunt,  fur- 
livo  dedecore  corruptae,  viduae  antequam  nuptse,  non 
marili  sed  Christi  aduliers ;  quam.  fueranl  praemiis 
ittgenlibus  virgines  destinatse,  tam  magna  supplicia 
pro  an»ssa  virginitate  sensurae. 

XXI.  Audite  itaque  me  ^,  virgines,  ut  parenlem ; 
audite,  qiueso,  vos  timentem  pariter  ac  mouentem  ; 
audite  utilitatibus  et  commodis  veslris  fidelKer  coa« 
sulentem.  Estole  tales  quaies  vos  Deus  artifex  fecit : 


oeat  in  vobis  facies  iiicorrupta,  cervfx  pura«  forma 
stneera.  Non  inferantur  auribus  vuliiera,  nec  bracbia 

.  inelnJat  aat  colla  de  arroillis  et  monilibus  catcna  pre- 
tiosa ;  srnl  a  compedibns  aureis  pedes  liberi,  crines 
nullo  coiore  fucati,  ocnli  conspiciendo  Deo  digni. 
Gekbrentur  lavacra  cum  fumiiiis,  quarum  iiiter  vos 
pndtca  c  lavatio  est.  Nuptiarum  festa  improba  et  con- 
vivia  lasciva<^  viientnr,  quoruin  periculosa  conta- 
gio  est.  Viiice  vcstem,  qiiffi  vi^o  es  :  vince  aurnmy 
qux  carnem  viucis  et  sxculum.  Non  est  ejusdem  ^  non 
possea  majoribtts viiicietimparem  minoribus  invcniri. 
Arcia  ^  ei  angmta  esi  vla  qnas  ducit  ad  vitam  {Hatlh,  vii, 
14  )  durus  et  arduos  s  esi  limes  qni  tendit  ad  gloriam 
(16.45). Per  bunc  vrx  limitem  marfyres  pergnnt,  eunt 

B  virgines,  jusii  quique  gradiontur.  Lata  et  spatiosa  iti* 
nera  viiate.  Letbales  iilic  illecebrae  et  mortiferx  volnp- 
tates.  *^*  Illic  diabolos  blanditar  ot  failat,  arridet  ut 
noeeat,  iUicit  utoccidat.  Primus,  cum  centeno,  marty- 
rum  fructus  esl,  sccundus»  sexagenarius,  vealer  eet. 


LECTfONES  VARIANTES. 


^  Caeditur  Ifeap,  Ponitur  Vat.  1,  2,  3. 
>>  Me  deeit  in  Oxon, 

*^  In  vos  pudica  Impress.  fere  omites.  Debet  in  vos 
OxoH' 
d  Temulenla  Ver. 


^  Ejusdem  virtutis  et  aoimi  rou.  f . 
f  Addk  Un.  Parem  se  inteffritas  praestat  in  omnibus, 
nec  bonum  virginiiaiis  cultus  inCamet. 
BArctusBod.3. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 

eipirantem  capillis  et   veste   crura  contexisse  ne         Denotanda,  Id  est  denudand.i.  Tide  notas  ad  Epis* 

quid  posset  in  corpore  eios  indeconim  videri.  Et  Q.      lolam  Lxiir,  pag.  ^77. 

Curtius  iib.  v  ait  feminariim  Babyldniae  convivia  ine*         Cotitrectanda,  Bissimul.'indnm  iicm  est  cotupectand^ 

untium  in  principio  fuisse  modesium  babitum ,  deinde      scriplum  esse  in  uno  libro  velere,  laudato  m  maryine 

summa  qnxque  amicttla  exuisse  paulatimque  pudorem  ^  editionis  Lugdunensls  anni  1544,  in  quo  descriptaa 

profanasse ,  ad  ultimum  ima  corporom.  Qiia  de  re      suni  vari.ne  lectiones  ex  pluribus  antiquis  codiciDus 

vide  Ludovicum  Caelium  Rbodigtnum  lib.  v,  eap.  4i. 

A  Gellius  lib.  xv,  cap.  40  scribit  ex  Plutarebo  Mile- 

sios  virgines  Milesias  quae  srne  ulla  evidenti  causa  vi- 

tam  suspendio  aniiuereni ,  decrevisse  ut  qu»  oorpo* 

riiws  suspensis  demortuae  forent,  etn  oinnes  niidie 

cum  eodera  laqueo  quo  essetit  praecinct»  efferreniur, 

et  posl  id  dcereiam  virgiues  volimtari.mi  mortein 

non  petisse  pudore  solo  deterritas  lam  iMboiiesti  fii- 

neris.  Claudam  notas  Istas  insigni  loco  Vnlerii  Maxi- 

mi ,  qui  lib  .iv.  cap.  5  ail  vereetttidtam  esse  parenlem 

omuis  bonei»ti  cotisiiit,  tulelam  solemniuin  officiorum, 

magistram  innoceniiae,  eainque  omni  tempore  favo- 

ralHlem  prae  se  ferro  vulturo.  Idem  lib.  vi,  cap.  1 

pudieitiam  aitesse  virorumpariicr  ac  feminarum  prsc- 

cipiitun  firmamentum.  Atnon  sotum  in  feminis  viiu- 

perabatur  nudilas ,  sed  etiam  in  viiis.  Narrat  enim 

Massurius  Sabtuus  apud  A.  Geirmm  lib.  x,  onp.  15 

fliminem  dialem  non  potnisse  tunicam  Intiinam  exiiere 


roanuscripiis. 

Verecunda  m$.  Codex  Burgundicus  ,  Vfreemida  ak 
virgimtas  inler  viros, 

XX. — E;rpti^n«lor.  Veteres  cdUienes  ct  qulnqne  libri 
veteres  kai>enl  expugkaiKs,  Quae  lectio  potcsl  esse 
bonn.  Ego  tamen  alirHn  prxfero,  inm  quta  liabetur  in 
Cililionibos  Maniiiii  et  Morellii  et  in  dnodcctm  anti- 
quis  codictbus,  tum  ettain  qtiia  infra  in  llbro  de  lapsis 
legiiur  pag.  184:  Hoetem  nune  et  expngnaiorem  dO' 
meslicum  non  haberent, 

Vidnae  antequam  nuptas.  Hieronyinus  in  Epistola  ad 
Enslochium  de  scrvanda  Virginilate  :Vt(/eas  plerasque 
viduas  antequam  nuptas  infelicem  conscientiam  meatita 
tantnm  veste  protegerc.  In  Apologia  Apuleli :  Fortasu 
adku(^  vidua  antcquam  nupta  domi  sedisset*  Ovidius 
lib.  II,  Fasionim,  vidu(e  cessate  pucUa, 

XXI. — Timentcm,  Uanc  iectiooem  praefemnl 


ttisi  in  locis  tectis,  ne  sub  coek)  tamqMam  in  oculis  D  ferc  veieres  Iibri  ci  ediiiones.  Pameli 


Jovis  nudus  esset. 

Ptidor  poHMtwr,  Quamvis  ita  scriptum  sit  in 
omnibus  fere  libris  maniiscripiis  et  in  editionilms, 
mallem  taroen  scrtptum  fuisse  cmditury  uli  legitur 
in  uno  codice  Reroigiano  et  in  Beceensi,  et  itti  se 
legisseiii  veteribus  aiiquot  libris  tcstantur  Moreltins 
et  Pauielius.  Nara  paulo  poftt  istic  video  f^criptmn, 
honor  continentim  ac  pudor  ceeditur.  Haiic  leciioiiem 
connrinare  videtur  cttam  codox  Camberonensis  apud 
i^amelium.  iteraquc  aiius  Neapolitanus  in  margine 
esem|)laris  niei  M.iHiuian»  eiliiionis  noiatns,  in 
i)uibus  scriptmn  eral  iwdiiw,  Et  lamrn,  (fuainquam 
ca  vera  sit»t,  nonsum  ausustnuiare  conlra  *^^  tot  ve- 
leriuu  cddicum  et  edilionum  auctoriiatem.  Gregorins 
Na/ianxenu6  iH  carniine  ad  Olympiadem  ait  pudo- 
ri:>  jactttram  flagiliurum  oauiium  cerlissiiuam  esse 
(iareBies. 


■ft  posiiit  do- 


c^Htem;  i\mm  lectioiiein  cgo  reperi  in  sex 
amii|uis,  in  quorum  uuu  primo  bCriplAMii  fuit  /umii- 
tan ,  sed  postea  id  delelitm  est  ut  seriiiereMir  (heeH- 
tem.  Alii  numero  viginli  babeni  timentem.  4it  erg i 
Cyi)ri.inus  liniere  se  pro  virginibus  Deo  dkalis,  st 
nun  observaverini  viiaiii  proposito  suo  eongmeuteni; 
a^eoque  illas  adinonel  ui  in  incicplo  porseverent. 

Qu(B  virgo  es.  Postea  seqiiitnr  m  editiene  Erasmi , 
ex  qiia  alise  accoperunt,  quie  Iko  servis,  At  ego,  cnm 
islud  noH  iuveiierim  nisi  iii  mm  veteri  libro,  desit 
autcin  iii  omnibus  aliis>  id  esi  vigiiui ,  in  primts  vero 
in  Si'guieriano ,  (xisitniavi  non  es^e  Cypriani  et  ad- 
ditiun  fuisse  a  quodam  hludioso,  fortassis  in  margi- 
ne,  per  speciem  imerprei^tionis.  Iiaque  expunxi. 

Cum  centeno.  Retinui  hanc  lcaionem ,  quia  extat  in 
ommbus  antiquis  codicibuS|  etiain  iu  Seguieriano,  et 


Digitized  by 


Google 


Ui  LIBER  ll£  UAHTU  VIRGINUM.  4^ 

Ui  apiid  nanyres  ^  non  est  earnts  et  sseculi  cogKatio^  A  timetis.  Niillus  yqHm  de  ptria  drca  Alios  metos  esi, 


ncc  parva  el  levis  et  deliea(a  congressio,  sic  et  in 
vobis,  quarum  ad  grattam  ^  roerces  seeiiii4a  esi,  sit 
ct  virlus  ad  tolorantiam  proxima.  Non  est  ad  magna 
fadlis  ascensus.  Qocm  SMdorem  perpoiNaur,  ({iMm 
laborem,  com  coaamur  ascendero  colies  ei  vertices 
montiuni?  Quidy  ut  ascendarous  ad  coelum?  Si  pr»- 
rotum  poUiciiaiionis  aitcndas,  rainus  est  quod  labo- 
ras.  ImmonaUtas  persevcranii  «.d»ilur,  perpeliia  viti 
promiUiiur,  regnua  Dominus  poUtcetur. 

XXII.  Senrate  ^,  Tirgtnes,  servate  quod  esse  ccepi- 
stis,  servate  quod  eritis.  Magna  vos  merces  manet, 
prsemittm  grande  virtutis,  munus  maiimum  easlUa- 
tts«  Vuliis  seire  quo  roalo  careat  ei  quld  boni  ieueat 
coniinenlia^    virtust    MuUiplicabo ,    inquii    DMiHeri 


nee  mariius  est  dominus,  sed  domin«8 '  vesler  et 
Gipttt  Chrisius  esi  ad  insitr  ei  vtcem  maicttli.  Sors 
vc^s  et  eonditio  commufiio  esi.  DomiiH  vox  est  in 
illa  dieenlis :  PUii  stteuli  bmjits  getierant  et  generan» 
twf.  Qm  auiem  hakmemt  di^etioiiem  ttunU  iU(H$  el 
remnectiomt  a  mertmst  non  mtbunt^  neque  malrimo* 
tmm  (ackmit,  Ne^ue  enim  ineipient  mori  :  (e^fuales 
enim  imu  Angelie  Deij  cmm  $int  filii  reeiareclionh 
(  Luc,  XX, '34-56).  QOod  Aatiiri  sumus  jam  vos  esse 
ccepisiis.  Yos  resurrectionis  glonaro  tn  isto  sxciilo 
jam  teneiis,  per  saecuiiim  sine  sxculi  eontagione 
iransitis.  Cum  castae  perseveratis  ei  virglnes,  Angelis 
Dei  esiis  aequales.  TaniMD  maoeat  et  durel  solida  et 
ilUcsa  virginitas,  et  ul  cc&pil  foniier,  jugiier  perseve- 


Deus,  triititia»  tuae  et  gemiius  iacoi,  et  tn  trisiiHa  ^  pa^^^rei;  nec  moiniium  aul  vestiiMn  quaerat  oraamenia» 
ries  fUios,  ei  comersio  tna  ad  vhrmm  Ikiun,  et  ip$e  tni  sed  iMornm.  Deum  speetel  el  c^sUun,  neqiie  oeuios 
dominatitw  {Gen.  m,  46).  Yos  ab  iuc  seaieniia  li-  ad  subltme  porrecios  ad  carws  el  mundi  concupi- 
Iter»  esiis,  vos  muUerum  trtsliiias  ei  gemitus  oon     seemiam  deprimai  a«l  ad  terrenas  depoftat. 

LECTKWES  YARIANTES. 


*»  Marlyrem  Oxon.  Mart^Tas  Thu.  Corb. 
^  Ad  graliam  Bod.  i,  2*  Thu.  Foss.  Corb.  MR. 
c  Perseverantibus  Bod.  1. 
d  Servate  quod  debelis  Foss. 


.*^Cnm  Irisiilia  rer. 

'  Domintts,  Dominus  Deus  vester.  Bod.  1,  %  4. 

s  Kee  «d  ienrena  JM.  1 


STEPH.  BALUZn  miJE. 


in  editionibtis  quai  Manutianam  anieoesfterHBl.  Pru- 
dcntius  in  Carmine  de  saaftta  Agaeie  aii : 
Cingit  coronis  inlerea  Deus 
Frontem  duabus  marlyris  innubae. 
Unam  decemplex  edita  seplies 
Merces  perenna  lumtoe  coBGoit. 
Centeuus  extat  fruotus  ia  aiteca. 

Im  eodice  Piihoeano  et  in  Yeronensi  legtlur  islic :  Pri- 
nms  crnn  cenleMmo.  Hieronjrmus  in  '*'  E^slala  ad  £u- 
stocbium  de  ^ervanda  Ytrgmilaie :  Ceniesimus  et  sexa- 
qesimus  (ructus  de  uno  stitil  semine  castilatis.  Joanties 
S.nresbenensis  lib.  vtii,  Policralici  cap.  14:  Non  temen 
fftiod  conjugati  deiraham  cnstiUiU ,  sed  cmUesimmn  aul 
scxngesimuni  (tuctum^  Ucet  de  radice  tricesimi  oriatur, 
vtinime  arbitror  tricemme  compmrandum, 
Sexegenanus.  Prudentnis  I.  ii  adversus  Symmacimm: 
Suot  et  virginibus  pnlcberrima  prsemta  nostris. 
Elmox  : 

Hic  decies  seni  redignnlur  m  borrea  fructus. 

Cogitatio.  Ila  omnes  fcre  libri  veteres.  Dno  mmen 
l»ab(*tit  colluctaiio.  h\  Yeroiiensi  scripluni  primo  fuil 
colluclaiio ,  sed  supra  lineam  scripium  est  cogitatio. 

XXII. —  Non  nubmt.  Codex  Fuxensis,  non  nubent 


mque  nubentur.  Seguieriaiius  et  uuus  alius  vetus  non 

tiitbuntur  taulun).  Nnbendi  vocal)ulum  sxpe  reperitur 

iii  olisccenis,  ut  post  Lipsium  annotavil  vir  doctissi-      ...         .- ,        ,  ^     .    . 

nms  Joaiines  Seldenus  Uh.  v,  cap,  4  de  jure  naturali  D  ialtones  m  bunclocuiii  Matlltasi, 


inmtptam ,  id  e«t  viiigMiem .  qu»  nan  eitfigressa  erat 
curti  marilo.  Nain  et  Uunnus  lib.  i,  cap.  6  Hiu.  ee» 
cies.y  iimuplam  dixii  pro  virgine.  Pro  quo  Ilieronymus 
in  initio  libri  advenus  Helvidium  dixii  Mariam  luisse 
nMtirem  aulequam  nuplam^  qula  nimirum  conceperat 
ex  Spiriui  saneio  aniequam  et  sponsa  fieret  uxor  Jo« 
p  sepbi.  Et  sanctus  Ambrosius  in  Epistola  de  Bonoso 
^  efnscopo  acctis^lo  in  synodo  Captiensi  quod  diceret 
Mariam  virgHiem  ii:kimisse  pluves  liberos :  Neque  enim 
clegisset  Domimis  ^esus  naeci  per  virpnem,  si  eamjudi' 
casset  tam  incontinentem  fore  ut  illud  genilale  domimei 
corporis ,  Utam  auiam  regis  mtemi  concubHus  humani 
semine  eoinquimtssH.  Ca't43rHiii ,  la  id  quoque  obiter  di- 
cain,  KigakiosarbttraMisost  buncIocumexi4po/oa«(tV:9 
Tenulliani  stc  scribetidum  esse  ui  dicaiur  Citristum 
nullam  de  pudicitia  habere  matrem ,  quia  videb«ii  La- 
iinum  Lalinium  et  PanielHmi  ifa  legisse  in  quibusdam 
vetustis  exemplaribus.  Ege  conlra  puto  retinendam 
esse  lecilonem  volgaiam,  quae  vetustissimorum  et 
optimorura  codicum  auciorilale  niitiur,  ut  sensus  sit 
Cltri&ti  mairem  nullam  Hnpudiciiiae  labem ,  m)ii  qiii« 
deni  obscoenae  atireotaikmis  iiijuriam,  ut  Aufiiii  ver- 
bis  utar,  passam  esse,  ^uippe  qu«  numquam  cum 
roarito  exercueril  conjugale  ooinmercium ,  sive ,  ut 
loquar  cum  Lactantio,  nunquatn  per  volupiatis  ille- 
cebras  copulaia  est  cum  marito.  Vide  Erasmi  anno- 


€t  geniiumy  et  nos  quoquc  alibi  moiiuinius.  Ei  ita  vide- 
iiir  etiam  sensisseBervius  grammaticus  in  secundum 
iEueidos:  Innuptw,  qnce  nunquam  nubit.  Namvirgo 
polest  el  nubere.  Tertullianus  lib.  iv,  adversus  Marcio- 
notn  :  Manente  nmlrimomo  aubere  aduUerium  esl.  Idem 
in  Apolofielico  agens  de  lucarnatione  Cbrisli  ait  Dei 
Filium  nullam  de  impudicilia  habere  matrem,  etiam 
quam  videbatur  habere  non  nupserat.  Ubi  manifesium 
ci^i  vocem  nuvserat  positam  e^se  pro  coiiione  mulieris 
cutu  viro.  Alioqui  falsum  essoiquod  aii  Tcriuilianus, 
cuin  ceriiim  sii  Mariam  uiatrcm  Ciirisii  ductam^uisbe 
a  Joseplio,  nupiam  fuisse  Josepbo,  uxorem  ejus  fuls- 
.sc,  ct  propierea  Clirisiuin  existimatum  ftlitim  fnbriy 
quia  filius  ejus  mulieris  crat  qtiae  fabri  uxor  erat,  quia 
fiiius  esi  quem  itupti£  denHmstranl.  Hinc  in  scboliis 
sancti  Cyritli  de  Incarnatione  Domini  cap.  95  iegi- 
inr :  Natus  est  emm  ex  virgine ,  et  eoto  habet  matrm 


Jam  vos  esse  coepistis.  Uieronymus  m  cxposiitono 
psalmi  XLiv ,  ad  Principiam :  t^exus  devo^utw  a  vir- 
gine,  Chrisium  porlal  in  pectore.  Jam  possidet  quod 
futura  est.  Idein  in  Epistola  ad  EustocliiumdcCusto- 
dia  vlrginitatis  :  Caude  soror^  gmde  fi^  gaude  mi 
virgo,  quia  quod  atice  simulaut  lu  verc  esse  coepisli. 

Gratimn.  Uanc  lectionem  pr.i]reriint  omnes  fcre 
libri  veteres  et  veleres  ediiiones.  Manuiius  maluit 
gloriam.  Ilinc  acceperuni  posteriores  editioncs.  Ego 
toi  vetcKum  exemplarium  et  editionum  couiira  scr^ 
beiitiuro  auctoriiatem  conlenmerc  noii  audco.  Sj  quis 
tanicn  niavull  g/oWam,  jttdicio  suo  frnatur. 

Castai  perseveratis  el  virgines.  Hieronymus  in  Epis- 
tola  ad  Eustocbium  de  Cusiodia  viiginilalis  :  Et  quig, 
mmrilorum  ewperUB  sunt  dominatum,  caslm  vocantur  et 
nonme.  Quid  stnt  nonn»  qua^re  in  glossario  LaiiuQ 
Cangii. 


Digitized  by 


Google 


465  DIYI  CTPRIANI  464 

XXXin.  Prima   sentenlia  crescere  el  gencrare  A  misit  :  Frimus  homo^  inquit,  de  Unce  /fmo,  toeundui 


praicepit,  sccuiida  continentiam  suasit.  Cum  adiiuc 
rudis  mundus  et  inanis  est  \  copiam  ^  foecunditate 
gcnerantes  propaganiur,  et  crescimus  ad  hiunani  ge- 
neris  augmehtum  :  cnn  jam  rerertus  est  orbis  et 
mundus  impletus,  qui  capere  continentiam  possunt, 
spadonum  more  viventes,  castrantur  ad  regnum.  Nec 
lioc  jubet  Dominus,  sed  hortatur ;  nec  jugum  neces- 
sitatis  imponity  quando  maneat  voiuntatis  arbitrium 
liberum.  Sed  cum  iiabitationesmultas  aiftid  Patrem 
suum  dicat(Joaii.xiY,!2),  melioris  babitaculi  hospitia 
demonstrat.  Habitacuia  istameliora  vos  petitiSyCarnis 
desideriacastrantes,  majorisgratiseprqemium  in  coeles- 
libus  obtinetis.  Omnes  quidem  qui  ad  di  vinum  lavacrum 
Biiplii^mi  sanctilicatione  perveniunt,  hominem  illic 


homo  de  ccelo  ^.  Qualu  ille  de  (tfiio,  tale$  et  gui  de 
limo ;  et  qualie  mteitis^  takt  et  ccRlestes.  Quomodo 
portavimus  imaginem  ejus  qui  de  Umo  est^  portemus  et 
imaginem  ^us  qui  de  coslo  est  (1  Cor.  xv,  47-49)  Hanc 
imaginem  vii^initas  portat,  portat  integritas,  *"^  saii- 
ctitas  portatet  verius;  portant  dlsciplinae  Dcimemo- 
res,  justitiam  cum  religione  retinentes,  stabiles  in 
fide,  humiles  in  timorc,  ad  omnem  tolerantiam  for- 
tes,  ad  sustinendam  injuriam  mites,  ad  raciendam 
misericordiam  faciles,  fratema  pace  unanimes  atque 
concordes. 

XXIY.  Qux  vos  singula,  o  bonae  virgines,  obser« 
vare,  diligerc ,  iniplere  debetis ;  quas  Deo  et  Cbristo 
vacantcs,  ad  Dominum,  cul  vos  dicastis ,  et  majore 


veterem  gratia  lavacri  salutaris  exponunt,  et  innovati  B  et  meliore  parte  praeceditis.  Provectx  annis,  juniori* 


Spiritn  sancto,  a  sordibus  contagionis  antiquae  iierata 
nativitate  purgantur.  Sed  nativitatis  iteratae  vobis 
major  sanctitas  et  veritas  competit,  quibus  dcsideria 
jam  camis  et  corporis  nuUa  sunt.  Sola  in  vobis  qu» 
sunt  vlrtutis  et  spiritus  ad  gloriam  remanserunt «. 
Apostoll  vox  -esi,  quem  Dominus  vas  electionis  suae 
dixit,  quem  ad  promenda  ^  manilata  coelestia  Dens 

LECTIONES  YAMANTES 


bus  facite  magisterium :  miiiores  natu,  prasbeie  com« 
paribus  incitainentum.  Hortainentis  vos  mutuis  exci- 
tate,  aemiilis  de  virtute  documentis  ad  gloriam  pro« 
vocate.  Durate  (brliter,  spiritaliter  pergite,  pervenite 
feliciter.  Tantum  mementote  lunc  nostri,  cum  incl- 
piet  in  vobis  virginitasboiiorari. 


^  EssetOoDOit.  ex  omnibus  mss.  Est  Inmr. 

^  Goiiiosa   Ar.  Gopia  foecunditatis  Bod.  1 ,  2.  rar. 


^  Ad  gloriam  deest  in  Ar.  MR. 
d  Promerenda  MR. 
«Secuttduadecoelo  Tku.Fou.Corb. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 
XXni.  —  Habitationes.  Codex  Fuxensis  mansionei.     bus,  neque  in  ullo  eorum  vetemm  exemplarium  qui- 
Quod  fortasse  inelius  est.  Nam  in  capite  xiv,  Evan-  r*  bus  usus  sum,  id  est  viainti  septem. 
geiii  secundiim  Joannem ,  ad  quod  istic  respicit  Cy-         Virginitas  honorari,  Id  est,  cuin  in  vobis  Dominus 


prianus ,  legitur  in  editione  vulgata :  In  domo  patris 
mei  manmones  mutia  sunt.  Sed  beic  meminisse  oportet 
C^rprianum  aUa  versione  usum  esse  quam  ea  qua  nos 
utiinur. 

Ad  divinum  lavaerum.  Ita  posui  secutus  fidem  unlus 
libri  mei  veteris.  Atque  ea  lectio  milii  videiur  opii« 
ina.  Nam  alia  est  admodum  iniricata ,  quse  iu  habet: 
Omues  quidem  qui  ad  divinum  munus  et  patrium  Bap' 
tismi  sanclificatione  perveniunt.  Quid  "*'  enim  heic  facit 
vox  pairium  ?  Et  lamcn  illa  habetur  in  codice  S^uie- 
riano  et  in  sex  aliis.  Alii  septem  et  veteres  editiones 
pnererunt  patrimonium ,  Beccensis  patriam,  Sed  nui- 
luni  borum  vocabuionim  congruit  iiuic  loco,  mea  qui- 
dem  sententia.  Si  quis  tamen  horum  alterutrum 
retinere  voluerit.  non  repugno. 

Quomodo  portavimus.  Reiert  hanc  postremam  libri 
istius  partem  sanctus  Augustinus  iib.  iv  de  Doctrina 
christiana  cap.  21 


martyrium  coeperil  honorare,  ut  scriptum  est  in  libro 
de  Laude  martifrii,  pag.  352,  quando  i^nes  aut  cruces, 
ut  ait  in  hoc  ipso  libro  de  Habitu  virgtnum,  pa^.  475, 
sanctusMartyr,  aut  ferrum  vel  bestias  patiemini  utco- 
ronam  martyrii  accipiatis.  Prudentius  in  Carmine  de 
sancto  Fruciuoso  episcopo  Tarraconensi :  Carcerchri" 
sticoiis  gradus  coronte  est.  Hierouymus  in  Quae- 
stione  xi  ad  Hedibiam  :  Triumphus  Dd  est  pasno 
martyrum  et  pro  Chrisii  nomine  cruoris  effum  et  inter 
tormenta  Uetitia.  Virginitas  igitur  incipit  honorari  cum 
virgo  christiana  incipit  pati  pro  nomine  Christi.  Cy« 
priaiius  in  libro  de  UnitaU  EccletitB^  pag.  201 :  Con- 
fessio  exordium  giorim  est ,  tion  niertiiim  jam  co^ 
roncBf  nec  perfidt  laudem^  sed  initiat  ftignitatem^  et 
Epist.  Lxxvii,  ad  Mariyres,  pag.  159 :  Fustibas  ccesi 
prius  graviier  et  af^cti  per  ejusmodi  pomas  initiastis 
confessionis  vesirce  gloriosa  primordia.  Inde  illa  que- 
rela  Secundae  virginis  et  mariyris,  qu»  cum  videret 


XXIV. — Atiioreina(tipr(s6el6.PostistaPamelius,cuiD  RuQnam  sororem  suam  flagellari,  ciamavit  adjudi- 
pra^iverat  editio  quae  dicitur  Cravii,  .idjecit  ex  codice  cem  :  Ciir  sororem  meam  ^loria  affieiSy  me  vero  ejus 
Aflligeniensi  ct  ex  Coloniensi,  majoribus  ministerium ;  glorios  non  pateris  esse  parttcipem  ?  Celerinus  in  Lpi- 
idque  optime  quadrare  ait.  Egu  non  disputo  aii  optiine     stola  ad  Lucianum^  pag.  29  :  Sic  coronel  te  cujus  no» 

auadret.  lllud  tantum  aio,  tne  ideo  expunxisse  haec     men  confessus  ei. 
uo  vocabula,  quia^iila  non  inveiii  in  antiquis  editioni- 


LIBER  Dfi  LAPSIS. 


AROimENTUii.  —  PolUcitus  erat  frequenter  Cypria-'         tius quid^ scripturttm  de raiione iapsorum  : hocigitur 
nus,  ibi  primum  pax  Ecclesite  reddita  foret ,  se  cer-         libro  pronmds  satisfaeit.  Et  in  primis,  ob  ocutos 

STEPH.  BALOZH  NOTiE. 


DE  LAPSIS.  —  Libri  istius,  ut  ab  aliis  jam  obser- 
vatum  est,  mentionem  facit  i|>se  Cyprianus  Epist.  u 
pag.  66,  et  Pontius  diaconus  in  vita  ejiis,  tum  etiam 


sanctus  Augustinus  et  sanctus  Fulgentius  in  locis  In- 
fra  DOtatis.  Addunt  aliqui  Eusebium  Caesariensein, 
sed  lalso.  Decepit  eos  indiligentia.  Cum  enim  Rufi- 


Digitized  by 


Google 


465 


LIBER  DE  LAPSIS. 


466 


poilla  eum  gaudio  (am  insperata  Ecelen<B  paee^  et  A  licerepotesf  nl  non,qai  Domlnum  toto  corde  et  anima 


confeuorum  ccBterorumque  itanUum  in  fide  eonstantia 
et  ddnde  eum  dotore  summo  laptorum  rmm$ ,  ac 
persecutionis  prceteritas  caum  expticatie,  ditdptimB 
nempe  negtectu  et  peccatis  fidelium ;  graviter  increpat 
lap$o$  quod,  ad  prima  ttatim  verba  minantis  inimici 
idotit  BacHficaverint,  et  non  potius,  juxta  Christi  con- 
tttium,  teeetterint:  item  quod  jam  tacrificiit  macutati^ 
eonlra  Evangetii  tegem ,  ante  expiata  delicta ,  ante 
exomotogetin  criminit  factam  vim  inferrent  corpori 
et  tanguim  Dondni,  et  commumcationem  ac  pacem  a 
piilnudam  pretbyterit  tine  epiteopi  tententia  extor- 
querent.  Deterritot  proinde  vindicta  divina  laptorum 
atiquot  qui  indigne  commumcarant  ( obiter  interjecta 
menUone  tibetlaticorumf  quod  a  crinune  non  excuta- 


et  Tirtute  diligimus  s  benediciiones  ejus  et  laudes 
semper  et  ubique  cum  gloria  praedicemus.  Ezopta- 
tus  Totis  omnium  dies  venit » et,  post  longie  nociis 
horribilem  tetramque  caliginem»  Domini  luce  radiatiis 
mundus  eluxit^. 

II.  Coufessores,  praeconio  boni  nominis  «  claros  et 
virtutis  ac  Odei  laudibus  gloriosos,  laetis  con^pectibus 
intuemur,  sanciis  osculisadhsrentes,  desideralos  diu 
inexplebili  cupiditate  complectimur.  Adest  militum 
Ghrisli  cohors  candida,  qui  perseculionis  urgentis  fe- 
rociam  turbulentam  slabili  congressione  fregerunt , 
parati  ad  patieniiam  carcecis,  armaii  ad  tolerantiam 
mortis.  Uepugnastis  ^  forliter  saeculo,  spectaculum 
gloriosum  praebuistis  Deo  s,  secuturis  fratribus  fuisiis 


rentur),  et  animatot  eorum  exemplo  qui^  Tuamm  B  cxemplo.   Religiosa  vox  Christum  ^  locuta  est,  in 


nutto  tacrificii  aut  tibelti  facinore  conttricti,  quoniam 
tamen  de  hoc  vet  cogitaverunt,  hoc  iptum  apud  taeer- 
dotet  Dei  dotenter  et  timpliciter  confitentet,  exomoto- 
getin  faciebani;  ad  confetsionem  deticti,  ad  pceniten' 
tiam  publicam,  ad  tatitfactionem  ptenam  multit 
hortatur.  Pottremo  vUari  monet  Novaiianot^  confu- 
lant  Scriplnrit  aliquot  itlorum  hmetin. 

t  I.  Pax  ecce,  dilectissimi  fratres,  Ecclesiffi  reddita 

est  et,  quod  dilBcile  nuper  incredulis  ac  perfidis  im- 

possibile  videl)niur,  ope  nlque  ultione  divina  securi- 

tas  nostra  reparata  est.  In  Jaetitiam  mentes  redeunt, 

et,  tempesiate  pressara^ac  nube  ■  discussa,  Iranquil- 

litas  ac  serenitas  reTuIserunt.  Dandae  laudes  Deo,  et 

beneflcia  ejus  acmunera  cam  gratiarum  actione  cele-  G  scxum  quoque  viceruqt.  Veniunt  et  gemlnata  militiai 

branda,  quamvis  agere  gratias  noslra  vox^  nec  in     suae  gloria  virgines  •  et  pueri  annos  suos  virtatibus 

persecatioue  cessaverit.  Neque  enim  tantum  iuimico     transeuntes.  Necnon  et  caetera  stantium  maltitado 

LECTIONES  YARIANTES. 

'  RepagnantesBod.  1,3. 
SDeumsecaluris  vott.  1. 
liChrisUBod.  1.4. 

i  Laetos  in  sinum  Fott.  1, 2,  5.  Leto  sina  Oxofi.  Impr. 
j  ExcepitBod.  1,  4,  Lom, 

ic  Cum  s«calo  sexum  quoque  Bod.i  5.  4.  Lam,  Ebor. 
Yott.  l,  3.  Thu.  Corb.  m.\  MR. 


qaem  se  semel  credidisse  confessa  est.  Illustres  ma- 
nus,  quae  non  nisi  divints  operibus  assaeverant,  sa- 
crificiis  sacrilegis  restiterunt.  Sanctificata  ora  coe- 
lestibus  clbis,  post  corpus  et  sanguinem  Domini,  pro- 
fana  coniagia  et  idolorum  reliquias  respuerunl.  Ab 
impio  sceleratoque  vclnmine  ,  quo  illic  velabantur 
sacrificantium  capita  captiva,  caput  vestrum  liberum 
mansit.  Frons  cum  signo  Dei  pura,  diaboli  coronam 
ferre  non  potuit,  coronae  se  Domini  reservavil.  Quam 
vos  laete  sinu  ^  suo  excipit  i  mater  Ecclesia  de  praelio 
revertentes !  quam  beata,  quam  gaudens  portas  suas 
aperit,  ut  adunatis  agminibtis  iniretis,  de  hoste  pros- 
trato  trophsa  referentes !  Cum  Iriumphantibus  viris 
ei  feminae  veniunt ,  quae  cum  sasculo  dimicantes  ^ , 


*  Nube  discossa  et  caliglne  discissa  Ar.NC.  i.  Bod.  2. 
tjam.  Ebor.  Tempestate  preasa  vots.  3.  Nube  et  caligine 
Oxon.  Bigatt. 

^  Nostra  vox  oonvenit  Bod.  4. 

^  No6  qui  Deuro  toU>  corde  et  auimo  dUigimos,  benedic- 
tiooes  ejus  et  laudes  nou  Vots.  3. 

A  Eluxit  et  confessores  Bod.  4. 

^  Nominis  Ben.  Luminis  Ar.  Vott.  1.  Lam.  Bon.  3. 


STEPfl. 

nus  latine  verterit  Historiam  eccleslasiicam  Eusebii, 
credenies  illum  eam  vertisse  simpliciter  et  nihil  addi- 
disse  de  suo,  sibi  persuaserunt  ea  quae  in  inierprete 
legunltir  de  hoc  Cypriani  tibro  exstare  etiam  apud 
Eusebium.  Qund  verum  non  esi.  Haec  sunt  verba 


BALI3ZII  NOTiE. 

de  Corona  :  Et  de  martyrii  eorona  taurea  meliut  coro- 
nandut.  Vide  notas  Joannis  Ludovici  de  la  Cerd.i 
pag.  649.  De  massa  candida  vide  Baroiiium  an.  261 
et305. 
Sacrificiit  tacrilegit.  Septem  libri  veteres  habent 


Ruflni  :  Cyprianut  de  hit,  \6  est  de  Lapsis  tibrum  ma-     ^acrifictit  ac  tacritemis 

gnificentittime  tcriptum  edidit,  infiuoet  Lapsotfld  V     Rigervavit.  Duolibri  veteres  mancipavit 


pcenitentiam  cohorlandot  et  eontradicentet  atienot  etse 
a  Christi  vitceribus  statuit.  Hunc  porro  librnm  et  li- 
brum  de  Vnitate  Eccletice  frequenier  citat  Venericus 
Vercellensis  episcopus. 

I.  —  Pax  eccletiee  reddita.  Post  obitum  Decii,  ut 
ostcndit  PearSonius  in  Annalibus  Cyprianicis. 

Nube.  Rigaltius  addidit  et  catigine.  Sed  hanc  addi- 
tionem,  quae  haud  dubie  esi  ex  glossemate,  non  agno- 
scnnt  alix  editiones  nec  libri  veteres.  Reperia  est  in 
'duobus  tantum,  in  uno  niminim  regiu»  ex  quo  puto 
Riffaltiuro  accepisse,  et  in  Moyssiacensi. 

Yotis  om^ium.  Codex  Fuxensis,  vocibut  et  votit 
omnibut. 

II. — Cohort  candida. TeriuWidims  in  libro  i  ad  Uxo- 
rem  :  Toia  itta  Ecctetia  candida  de  sanctiiate  conscri' 
bitwr.  Ubi  vlde  Rigaltium.  Idem  TertuIIianus  in  libro 


iSexum  vicerunt.  Supra,  Epist.  xxxi,  pag.  164  sexu 
suo  fortiores.  Uhi  vide  notas. 

Annos  suos  virtutibus.  Ita  veteres  editiones,  viginli 
ettres  libri  nostri,  etquatuor  Anglicani.  In  uno  rcgio 
et  in  Movssiacensi  liegitur,  annos  suot  continentics  viV- 
tutibut.  Cum  autem  vox  continentiai  desii  in  lam  mul- 
lis  antiquis  codicibus,  cum  non  conveniat  '*^  huic 
loco,  ut  ail  Latinius,  nobisvisamestillam  esse  delen- 
dam.  Sane  Pamelius  ilbm  adjecit  ex  editione  quac  * 
dicitur  Gravii  et  ex  quodam  veteri  libro.  Verum  idein 
Latinius  jampridem  pronnntiavit  eam  aucioriiateiii 
tanti  non  esse  ut  persuadere  possit  vocem  hanc  esso 
retinendam. 

Stantium.  Veteres  editiones,  codex  Seguierianus, 
GratianopolitanuSy  recentior  VIctoriDas^  iuinus  Va-j- 
Digitized  by  VjOOQIC 


w 


MVI  CYPRf AfH 


4e8 


veslrom  gloriani  sequiUir,  ^Mtimift  «l  peneeoi^uBe-  A  ininucus  po^hitioBis  suac  «Irafe  dejecii.  Qnid  hoc 


tis  IiMiilis  lAsignlbus  vostigia  vesira  eoiatlaliir.  Eadem 
elin  ilKs  sincerilas  cordis,  eadem  Odei  tenaeis  integri- 
tas.  Inconcus6is  prffceptorum  coeJesiium  radicibus 
*^*  nixos  et  evangdicis  iradilionibus  roboralos»  non 
prxfcript)  exilia,  non  desiinal.i  lormenia ,  ikmi  rei 
liimiliaris  damnav  non  corporis  siipjillcia  lerrierunt. 
Explorandx  lidei  pra^fimebanUir  dies.  Scd  qui  saeculo 
renunliasse  9e  mominii,  nutlum  sau^uli  diem  nuvit ; 
nec  iempora  terrena  jam  conipuiat  qui  xiernltalem 
dc  Dce  sperat. 

IIL  Ncmo  a^  fralres  dilectissimi ,  nemo  hanc  glo- 
riam  mutilet,  nemo  incorruptam  stnHtium  firmitatem 
maligoa  oUrcctaiioiie  deb«litet.  Cum  dies  negaritibusi> 
prxstilutas  excesstt ,  quisquis  professus  inira  dtem 


loco  faeiam  »  dilectissimi  fratres  ?  fluctuaAS  vsrio 
mentis  aestu,quidaat  quomododicara?  Lacrymis  ma- 
gis  quam  verbis  opus  est  ad  exprimendum '  dolorem 
quo  corporis  nostri  plaga  dell>3nda  est,  quo  populi  ali- 
quando  numerosi  mukiplex  lamenlanda  jactura  est. 
Quis  cnim  sic  dnrus  aut  ferreus,quis  sic  fraternaecha- 
ritatis  s  oblitns,  qui  inter  suorum  multifarmes  rumas 
ei  lugiibres  ac  multo  squalore  deibrmes  reliquias  eoii- 
siituius  siccos  oculos  tenere  pravaleat,  nec,  erum- 
pentc  staiini  fletu,  priusgemiius  siios  Incrymisqttam 
vocc  deproniat?  Doleo,  fratres,  deleo  vobiscum,  nec 
mibi  ad  leiiiendos  dobres  roeos  integriias  propria  et 
sanitas  privata  blandiiur«  qunndo  plus  paslor  in  gre- 
gls  sui  vulnere    vuloeretur.  Cum  singuFis  peclus 


non  esi,  ChrisiiaiHHn  se  ess»  confessus  est «.  Primits  B  meum  copulo,  roceroris  et  funeris  pondcra  liieiiiosa 


est  victoritt  tiiuKjs,  gentilium  maiHbus  apprefaensum 
Dominiim  eonfiieri :  secundus  ad  gloHam  gradus  ^  est 
eauta  tecesaioiie  •uMraetmi  Domino  feservari «.  Hla 
publica,  hcc  piivata  eenlessio  «si.  Ule  jodicem  sn;- 
coli  vineit,  kie  conleiitiM  Deo  suo  judtce  eoAsciemtom 
puram  eordis  integritate  custodtt.  lilie,  fortUudo 
promptior,  hie  aoUieitudo  seeurior.  llle  appropm- 
quanie  hora  sua,  jtm  Mturas  inventusest;  hlc  for- 
tasse  dilatus  eet  qui «  pairimenio  derelictOi  idciico 
eecessit  quia  noq  efat  negaturus :  conOieretur  utique 
si  fuisset  et  ipse  detentus. 

IV.  Ilas  martyrmitccelesies  eoronas,  bas  confesso- 
rum  ghiries  spiritales,  has  siantiom  frairum  maii- 
mas  eximiflsque  virtutes  nieestitla  una  conirislat, 


pariicipo.  Cum  plangentibos  plango,  cnm  deflentibus 
defleo»  cum  jacentibus  jacere  me  credo.  Jaeulis  iliis 
grassantis  ^  inHnici  mea  simul  membra  percissa  eunt, 
Sffivientes  gladii  per  mea  viscera  iransieruiit.  Immu- 
nis  et  iiber  a  persecutionis  incursu  fuisse  non  poiest 
animus.  Iti  prostratis  fratribus  et  me  prosiravit  af- 
feclus. 

V.  Habcnda  tamen  est,  fratres  dilectissimi,  raiio 
veriiatis,  nec  sic  mepiem  debet  et  sensum  persecu- 
tionis  infestnc  tenebrosa  ^  caligo  eaecasse,  ut  nihil  re- 
manserit  lucis  et  luminis  unde  divina  pnecepia  per- 
spici  possint.  Si  cladis  causa  cognoscitur ,  et  medela 
vulneiis  invenitur.  Dominus  probari  fAinilitim  suam 
voluit;  ei  quia  tradiiam  nobis  diviniius  disciplinam 


quod  avuleam  nostrorum  yiscerum  partem  violentus  G  pax  longa  corruperai,  jaceiiiem  fldem  et  pene  i,  ut 


LECTIONES  VARIANTES. 


^Nemo,  fratres,  nemo  Voss.  t.  Lam.  MR. 

*>  Negantium  Voss.  1 . 3. 

^  Se  iion  esl  conlessus  ?  Lemh 

^  Gradus  est,  cumquis  se  Vitss.  i. 

*-•  Servavit  Fo^.l. 


f  Extenddodum  Ar.  Lam.Ben.  Ebor.  NC.  2.  Bod.  2. 

S  Sic  cladls  Lmn. 

^  Grassaulibus  tm.  NC.l. 

i  Infesiae  illecelirosa  Vos^.  i .  3. 

i  Kl  ut  peae  Lwn.  Bod.  .2. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


tiraiiii>  habeni  circttmstaHtmm.  Sed  hrcc  lectio  bona 
non  esi.  Lnmoiiianus  Usthei  adstantium. 

Damua.  Hoic  vox  deesi  iii  anii(|iiisedilronlhiis  ei  in 
treticcini  libris  velrribiis.  Erasmus  adjccit.  Non  re- 
peri  ntilom  Hlnm  nisi  in  quinque  codicibu5.  Reiiuui 
taiHCn,  i)iiia  vldetur  necessaria. 

Expl&ramHie.  Hnnc  lectionem  exhilient  sexdecim 
veiera  exemplaria.  Codex  Remensis  sancli  Dionysii  r^ 
habet :  Expugnandte  fidei  vrwfigtbuniur  diss.  Biirgun- 
dicus,  pranttnliabantur.  Veleres  edilioncsi  perlime' 
bantur. 

HL  '—Cauta  seeessione.  De  hoc  secessione  sancti 
Martyris  sic  scribit  inter  alia  Poniius  disconns  :  Se- 
auitur  ul  probemus  secessum  illum  non  liommts  pusil» 
lanimitate  conceptum^  sed,  slcuti  est,  vcre  fuisse  rf/w- 
num .  Sic  de  Paulo  ercmita  ait  Hicroiiy.iius  :  Cnm  pcr- 
seculionis  procella  denotatet,  in  villam  remotiorem  ei 
secretiorem  recessit.  Vidc  librum  Tcriulliani  tie  Fuga 
in  'ipersecutione, 

IV.  —  Durus  ant  ferreus.  Cicero  Actioue  ii  in  Ver- 
rcin  :  Quis  idm  fuit  tUo  tempore  durus  ac  ferreus^  quis 
tam  inhumaUus,  Juvenalis  Satira  i : 

Nam  quis  iniquae 
Tara  patiens  urbis  tam  lerreus  ut  teneat  se ! 

Jncursu.  Codex  Fuxensis  impetu.  Paulo  posl  in 
hOc  IpSO  llbro,  nuprestralus  esi  persecuiionis  fmpetu. 


Yide  nux  de  incursu  notavimus  ad  Epislolam  xxiii, 
p:ig.  Ai\. 

In  prostratis.  Oplatus  lib-  i,  nonnnllos  funestam 
prostravit  in  mor:em. 

V.  —  Pax  longa  corruperat.  Sancius  Augu«tiiins  in 
Epislola  ad  Bonifaciiim  coinitein  ;  Decuit  enim  eos 
solUcitudo  quos  negligentes  securitas  fecerat.  Siilpiiins 
Severus  lib.  ii  sacrWllisloriae  :  Plerique  eorum  louga 
rursum  tmce  corrupti.  El  iiifra  :  Rursum  corrupti  /oit- 

?\(e  pacis  malo  idolis  libaverunt.  Velleius  P.iterculus 
ib.  II,  Pamonia  insolens  longce  pacis  bonis.  El  taci- 
tus  lib  IV  Aunalium  tradit  Pisonem  fuisse  pace  incu- 
riosutii.  Juvenalis  Sat.  vi  :  Nunc  patimur  lougce  pacis 
mala.  Liicanus  lib.  v  :  Longaque  in  pnce  quietos  bel- 
lortm  primus  sparsit  furor.  Modesius  in  libro  dc  Vo- 
cabulis  rei  inililaris  :  Longa  secuiilas  pacis  hommes 
partim  ad  delectationem  otii,  partim  ad  civilia  traduxit 
officia.  Ca*sarlib.  ii  de  Bellocivili^iftf/fjmdomio/e^/s 
dtttturnitate  otii.  Cassianus  lib.  v,  cap.  19  :  Scilicet  ue 
pacis  otio  miles  Christi  ienieuens  incipiai  oblivisci  con* 
stitutionum  suarum  gloriosa  certamina^  ac  securitatis 
inerlia  dissolulus  prcemiorum  stipendiis  ac  iriumpho- 
rum  meritis  defraudetur.  Sanctus  Leo  Papa  ser- 
mone  ii  in  solemnitate  Epiphanix  :  Vigilanier  ca-- 
venda  suni  illa  discrimina  quce  de  otto  ipsitu  pacis 
oriuntur.  Vide  noias  nosiras  a(L4ij)rum  vi  Salviani. 

bigitized  by  VjOOQIC 


4fi9  LIBER  DE  LAPS!S.  470 

iia  dheriin ,  doriniefilem  ccnwra  coelesiis  erexit ;  A  dacio  coloraii.  Ad  decipienda  corda  sinlpticium  cal- 


comque  nos  peocaiis  nosiris  amplius  mereremur 
clenieiiissimus  Dominvs  sie  euncta  moderatus  est, 
ut  boc  offioe  quod  gosUim  est  expioratio  potios  quam 
perseoiiio  videretur. 

\LSludebamaogefldo  patrimonio  singuli.el,  obliti 
quid  credentes  aut  snb  Aposlolis  ante  fecissent  aut 
semper  foeere  deberent,  insatiabili  copiditaiis  ardore 
ampiiandis  facultatibtis  ineiibabant.  Non  in  sacerdoli- 
bos  «  relif  io  de? oia,  non  ki  ministris  ^  fides  integra, 
non  JQ  operibos  mlsericordia,  non  in  moribus  disci- 
plina.  Corrupta  barba  in  viris,  in  feminis  forma 
AieaUi  adulteraii  post  Dei  ^^  manusocull,  capilli  men- 


LECTIONES  VARIANTES 


lid«  fraudes,  circumveniendis  fratribus  subdoLc  vo- 
luniales.  Jungere  cnm  infldelibus  vinculum  mairi- 
monii,  prostiiuere  gentilibus  ^*  membra  Ciirisii.  Non 
jurare  lantum  lemere,  sed  adhuc  eliam  pejerare :  prac- 
positos  superbo  tumore  contemnere;  venenaio  sibi 
ore  malcdicere,  odils  periinacibus  invicem  dissiderc. 
Episcopi  pluriml,  quos  et  lioriamenio  esse  oporiet 
caeteris  el  exemplo,  divina  procuraiione  contempla , 
procuralores  rerum  sapcularium  fieri,  derelicla  cailic- 
dra,  plebe  deseria,  per  alienas  provincias  oberranies, 
negoiiaiionisquaisluosacnundinas*^  aucupari,  esurion- 
tibus  In  Ecclesia  frairibus  ,  habere  argcnlura  largitcr 


«SaeeniotliBAxl.l.  4.  B 

l>  Mioisteriis  Bod,  t,  4.  Thu.  Fm.  Lam.  Manul.  Grotm. 
Ups. 

STEPH.  BALDZII  NOT^. 


^'  Prostituere  cum  gentibas  NC 1.  Pem. 
d  QujesluosasDUQdioas  Bod.  4. 


AmvUus  mereremur,  Ita  antiquae  editiones.  Erasmus 
scripsu  amptinn  pati  mereremur;  quod  ego  reperi  in^ 
quatilor  antiquls  eiemplaribas.  Gravii  quse  dicltur 
editio  id  quoc|ue  babuii^  sed  minutiore  cbaractere 
scriptum,  ut  intelligi  daretur  dubium  videri  an  esset 
Cypriani.  Yox  autem  pati  iion  invenitur  in  oclodecim 
eKcmplaribns  nostria  neque  in  quinque  Anglicanis, 
neqiie  in  editionibus  Manutii  et  Morellii.  Ego  suppo- 
sitam  arbitror  a  quodam  sciolo  qui  pntaret  sensuin 
non  esse  integrum  absnue  illo  vocahulo,  siciil  Freiii- 
shemius  ad  librum  u  Hisioriarnm  Taciti,  ubi  legitur 
metpi  nicioriam  ntui^  existimat  vocem  ratus  adje- 
ctam  esse  ab  alijqno  axiraneo,  qui  deesse  aliquid  heic 
putabat.  Erasmi  tamen  ediiio  posset  adjuvari  ex  eo 
quod  paulo  post  sequitur,  quid  non  perpeti  lales  pro 
peceatis  ejusmodi  mereremur, 

VI.  In  minislris,  Dub  libri  veteres  habent  nit-  G 
nisteriis, 

CaplUi  mendaeio  colorati,  Infra  in  hoc  libro , 
pag.  191,  et  qwB  capillos  tuos  inficis,  Ovidius  lib.  in, 
de  Aite  amandi  :  Femina  caniliem  germaiiis  inficit 
herbis.  Marliaiis  lib-  vi,  Epigr.  57  :  Meniiris  fictos 
unguento  Phcsbe  capiltos,  Columella  in  praefulione  li- 
brorum  de  He  rusttca  :  Capitum  et  capillorum  eottcin- 
nalores  non  solum  ipse  audivi,  sed  el  ipse  vidi,  Yide 
iioias  ad  iibruni  de  ttabiitt  virginum  in  vcrbo  lapUlis, 
pag.  528. 

Jungere  ctim  inpdelibus.  Cilai  hunc  locum  sainclus 
Augusiinus,  lib.  i  ■"  de Conjugits adulteriuis  cap.  21  : 
Quamvis  beatissimus  Cyprianus  inde  non  dubilet  ttec  in 
levibus  peccaiis  consliluai  iungere  cutn  infidelibus  vin^ 
cuUtm  iflarrimonff,  atque  (d  ase  dicat  proslituere  gen- 
iilibus  ttiettibra  Chrisii,  Ilem  in  iibro  de  Fide  et  Ope^ 
ribus  cap.  19,  ubi  hinc  colHgii  quoidain  uno  S:cculo 
lolcr.iia  esse  qua;  in  alio  nnn  licebant.  Sane  Terlui- 
liniiiis  docet  iipam  fldel  regnlnm  es$c  immulnbilem,  ^ 
frcieni  vero  correclionis  el  disciplin:^  iidniiltere 
novitatem  cnn*eclio;iis.  Vide  rnrsum  j^nuclnm  Au-  - 
gnsiinnm  in  Epislola  ad  Bonifacium  de  variis  Consue- 
ludittibtts  Ecctestarum  et  provittciarutn,  llicionymus 
lib.  I  corJra  Jovittianum  :  Jtmguniur  getililibus  il 
tctttpla  Christi  idoUs  prostituuttt,  Idem  in  Epislola  nd 
Enstochinm  de  Custodia  virghiilniis :  Si  autetn  et  illce 
qu(e  ifirgiites  snnt  ob  aUas  tatnen  ctilpas  virginitate  cor» 
porum  tion  salvanturf  gttid  fiet  itUs  quce  vrostiluerunt 
ntembra  ChrisU?  Concillnm  Arebtense  prinuim  ca- 
lione  \i  :De  puetUs  fidelibus  quce  gentilibus  junguntur 
pliicuit  ut  aliguanto  tetnpore  a  conttntinione  separentur, 
Vide  Rigaltii  obserYatioiies  in  iibrum  ii  Teriulliani  ud 
Vxorem,  In  liliilo  Codicis  Theodosiani  de  Nuptiis 
geitliUum,  pra^cipilnr  ul  iiulli  provincinlium,  cnjiis- 
cOmque  ordinis  aiit  loci  fuerit,  cuin  barbara  sit  nxore 
coiij  iigium,  nec  ulli  gentilium  provincialis  femina  co- 
puleiur,  ei  si  contra  facium  fuerit,  capitaliier  exple^ 


tur.  Ceniiles  isiic,  ut  recie  observat  Jaeobus  Cotho- 
fredus,  non  dicuniur  respeciu  fidei  seu  religionis, 
verum  respectu  Bomanonim,  barhari,  et  specintini 
ii  qui  ex  variis  gentibus  felicitatem  Romanam  scquen- 
tes  se  nd  iinperium  contulerant.  Itaque  provincialtbus 
oppouunlur,  id  est  Romanis,  non  eiiam  Chrislianis. 

Hortamento,  Haec  est  edilio  Manulii,  cum  sn- 
periores  ediiiones  haberent  ortuimento,  Lectionem 
Manutianam  inveni  in  duodecim  vetuslis  codicibus. 
Ali:iexlalin  aliis  septein  ,  in  editione  Morelliann, 
el  npud  sanctnin  Angustinum  lib.  iii  contra  Cresco- 
tftttm,  cap.  56.  Vide  qii;ie  in  simili  cnsu  adnotavl  ad 
Epistolnm  XV,  pag.  401.  In  Coneilio  Tolelano  iii, 
canone  10,  legilur /ior/a»i^£a  conct7ti  et  alibi  orna- 
mento, 

Procuratores,  Vetitum  islud  semper  in  Ecclcsia 
Dci.  Insignis  esi  in  ea  causa  locus  in  canone  16, 
coiicilii  Carihnginensis  habiti  P.  C.  Ilohorii  XR  et 
Tiieodosii  VIII,  exlataue  apud  Craiianiim  21,  q.  S& : 
Placuil  ut  episcopi,  Vide  Epitomem  juris  pontificii 
Anlonii  Augustini  iib.  iv,  tit.  73,  et  notas  nostrns 
ad  librnm  Agobardi  de  modo  Regiminis  ecclesfasUci. 
Vide  eiiam  inveclivani  Jacobi  Cardinalis  Papiensis 
adversus  Joannein  Cardinalem  Aitrebatensem.  Sul- 

f)itius  Scverus  lili.  i  Historice  sacrce,  cum  dixissct 
cviiis  nuHam  potestaiem  datam ,  quo  liberius  scrvi> 
rent  Deo,  addit :  Equidem  hoc  exemptum  non  taciius 
vrcBterietim,  iegetniutnqtie  ministris  ecclesiarutn  libenter 
tngesserim,  Etenim  f)rwcepti  hujus  non  soluin  itnme' 
mores  sed  etlatn  ignari  niihi  videntur,  Tanta  hoc  tem' 
pore  anitnos  eorutn  habendi  cupido,  vetut  tubes,  incessii. 
Inhiant  possessiottibus ,  prasdia  excoiunt^  auro  tnca- 
banty  emtmt  vendunlque ,  qucestui  per  omnia  student. 
Vide  sanctum  Cregoiinm  lib  viii.  Episl.  x\,adversns 
BasiUum  episcopum  Capuanum.  HieTOnYmViS  In  Epi- 
slola  ad  ^fepoliaiium  de  Vita  clericorum  :  Procura- 
tores  et  dispensatores  domorum  aUcnarum  quomodo 
posstntt  esse  clerici  aui  proprias  jubentur  contemncre 
facultates?  Quo  referrf  ctiam  possnnt  ea  qua;  dixi- 
mu!^  innotisad  Capitularia,  pag.  1169. 

Derelicla  calheara.  Contra  regulas  ecclesiasticx 
disciplinGe.  Vide  concilia  Af^icana. 

/n  Ecclesia  fralribus.  In  editjone  Pamelii  adjec- 
tum  est  tton  subvenire,  Sed  ego  additamentnm  illud 
non  reperi  In  veleribus  libris  a  me  visis  neqiie  iii 
Anglicnnis.  Sane  Pithooanus  liabet  nihit  tribuere. 
Qno  ctlam  niodo  scriptum  qnoquc  fuisse  in  Cambe- 
ronensi  lestaiur  Pamelius.  Ei  tamen  'minime  ncces- 
sarium  mihi  videtur  hoc  addiiamentum.  Reprcfaendit 
Cyprianus  cpiscopos  qul  cum  viderent  fratres  ia 
Ecclesia  esurienies,  aurnm  et  argentum  siticbant. 
Dixi  aurum  et  argentum ,  qnia  in  uno  libro  meo  ve- 
leri  scripium  est :  Esurientibus  in  Ecclesia  fratribus 
aurum  habere  largiter  veUe^  ei  in  alio  argetttum  pro 


Digitized  by 


Google 


471  DIVI  CYPRIANI  m 

velle,  fundos  insidiosis  (iraudibus  rapcre,  asuris  mul-  A  iv,  iO).  Nonne,  iram  dlvinae  indignationis  ostendens  eC 


tiplicaniibus  foenus  augere.  Quid  non  perpeti  lalcs 
pro  peccatis  ejusmodi  mereremur,  cum  jam  pridcm 
praemonuerit  ac  dixerit  censura  ■divina  :  Si  dereUque- 
rint  ^  legem  meam  et  in  judicHi  meii  non  ambuiaveritUt 
tt  juitificationei  meas  profanaterint  et  prtecepta  mea 
non  observaverint^  vi$itabo  in  virgq  facinora  eorum  et  in 
ftagellii  delicta  eorum  c  (P$al,  Lxxxvin,  3i-53). 

VII.  Praeiiuiiiiata  sunt  ista  nobis  et  anie  prsedicta. 
Sed  nos,  daLx  legis  et  observaiionis  immemores,  id 
egimus  pcr  iiosira  peccata,  ut,  dum  Domini  maiidata 
coiitemnimus ,  ad  correctionem  ^  delicti  et  probatio- 
ncm  fidci  rcmediis  severioribns  veniremus.  Nec  sal- 
tem  sero  conversi  ad  Domini  tlmorem  sumus,  ut  hanc 
correptioncm  nostram  probationemque  divinam  pa- 


poenae  metum  praemonens,  deiiuo  dicit :  Adoraverunt 
eo$  B  quos  fecerunt  digiti  eorum ;  et  curvatus  e$t  /lomo 
et  humiUtaiu$  e$t  «ir,  et  non  laxabo  ilU$  (I$a.  u,  8). 
Et  iterum  Deus  loquitur  dicens  :  Sacrifiean$  dii$  erm- 
dicabitWt  ni$i  Domino  $oU  (Exod.  xxii,  i9).  In  Cvan- 
gelio  quoque  postmoduni  Doniinus,  in  verbis  docior 
et  consummator  ^  in  factis,  docens  qutd  (ierei,  ^x  fa- 
ciens  qiiodcumque  docuisset,  quicquid  nunc  geritur  et 
geretur  nonne  ante  praemonuit?  Nonne  et  neganiibus  ^ 
asteriia  supplicia  et  salutaria  coniitentibus  praeinia 
ante  constiiuit? 

VIII.  Exciderunt  quibusdam,  proh  nefas !  omnia  et 
de  memoria  recesserunl.  Non  expectaverunt  saltein 
ut  ascenderent  apprehensi ,  ut  interrogtti  negarent  i . 


tienter  et  foriiter  subiremus  <^.  Ad  prima  sutim  verba  B  Anie  aciem  multi  victi,  sine  congressione  prostrati ; 


minantis  inimici  mnxiinus  fralruin  niimcrus  lidem 
suam  prodidit ;  nec  prosiraius  est  persecutionis  im- 
petu,  sed  voluntario  lapsu  se  ipsc  prostravit.  Quid  oro 
inaudilum,  quidnovum  venerai,  ut,velut  incogniiis  ' 
atque  inoplnaiis  rebiis  exoriis ,  Christi  sacranientum 
temeritate  prjccipiti  solveretnr  ?  Nonne  haec  el  Pro- 
pheiae  anie  et  Apostoli  postmodum  nuntiaverunt  ? 
Iionne  jusloriiin  presiiuras  el  gentilium  semper  inju-r 
rias  pleni  sanctu  Spiritu  praedicaverunt  ?  nonne  fldem 
nostram  semper  armans  et  Dei  servos  coelesti  voce 
eorrobornns  dicil  Scriptura  divina  :  Dominum  Deum 
tuum  adorabi$,  et  ilU  $oU  $ervie$  (Deut.  vi,  i3 ;  ktatth. 


nec  hoc  sibi  reliqueruni,utsacriAcare  idolis  vidoren- 
tiir  inviii.  Ultro  ad  romm  currere,  ad  morteio  spoiiie 
properare,  quasi  hoc  olim  cuperent,  quasi  amidcc- 
terentur  occasionem  daiam  quam  semper  optassent. 
Quot  illic  ^  a  magistraiibus  vespera  argenie  dilati 
sunt  ?  quot,  ne  eorum  differrelur  interitos,  eiiam  ro- 
gaverunt  ?  Quant  vim  potest  lalis  obtendere,  qua  cri- 
men  suum  purget,  cum  vim  magis  ipse  fecerit  ut  pe- 
riret  ?  Nonne,  quando  ad  Capiiolium  sponte  venluin 
esl,  quando  uliroad  obsequium  dirifacinorisaccessum 
esi,  labavii  ^  gressus,  ealigavit  aspectus,  tremuco 
runt  visccra,  brachia  conciderunt?  nonne  sensus. 


LECTIONCS  YARIANTCS. 


•Scripluraros».  i,2. 
i>Fliiicu/d.  yo$$.  i. 

«  fniquitaies  eorum  ei  iu  flagellis  delicta  eorum  ;  ml- 
sericordiam  auleni  ab  eo  noo  dis()ergam  ab  eis.  ro$$,  3. 
d  Correptionem  Ar.  Lom,  Vo5$»  1. 
•  Paiienier  subiremus  yo$$.  S.  Itn. 
f  Ignotis  Kofs.  i. 


s  AdoraveHol  deos  vou.  5.  p. 
^  Doclor,  consummalur  in  factis  Thu.  Fo$$, 
i  Futura  sua  Bod.  4. 

i  Expectaverunt  saltem  ul  interrogati  rogarent,  ut 
thus  accendereiit  Voss.  5.  Impr. 
k  QuoJ  iUic  Vou.  4.  quid  illi  Oxoft. 
1  Lapsusest^oii.  i. 


^TEPH.  BALUZII  NOTiE. 


mirtim.  Sed,  quod  jugalum  petit,  sanctus  Augustlnns 
hunc  eumdein  locum  referens  in  Episiola  ad  Macro^ 
bium,  lib.  III,  adversu$  Creecomum,  cap.  36,  et  lib.  iv 
de  Baptismo  contra  Donali$ta$^  cap.  9,  non  habet  hoc 
additaiiientum.  Deest  etiam  amid  Yenericuni  episco- 
pum  Yercellensein  In  libro  de  Unitate  Eccleeide  ei 
apud  Thoinam  Valdensem  in  Doctrina  x  de  Sacra- 
mentalibus.  Hieronymus  in  Epistola  ad  Nepoiianum 
de  Vila  clericorum  :  GU>ria  epi$eopi  e$t  pauperum 
inopicB  proridere/lgnominia  omnium  $acerdotum  e$i 
'froprii$  $tudere  divitiie.  Vide  tProsperura  sive  Ju- 
liaiiuin  Pomerium  lib.ni  de  Vita  contempUuiva  ***, 
cap.24. 

F^undo^  raperi.  Citat  honc  locum  sanctus  Au- 
gustiiius  lib.  IV  de  Bafti$mo  contra  Donati$ta$j  cap. 
10,  et  in  Epistola  ad  Macrobium,  Julianus  Pnmerius 
lib.  I  de  ViUi  contempUtUva^  cap.  i5,  i(»qiiens  de 
episcopis  :  Fundorum  termino$  $ine  termino  cupidi- 
tati$  extendunt^  et  u  pa$$im  exquinti$  deliais  dcdunt 
qum  ammum  corpusque  tlebilUant,  Oe  Potamio  Olys- 
siponae  episcopo  iu  legitur  In  libcllo  precum  Marcei- 
lini  et  Faustini :  Sed  et  Potamio  non  fuii  inulta  sacrtB 
fidei  pranHtricatio,  Denique  cum  ad  htndum  properat 
quem  pro  impia  fuiei  iub$criptione  ah  Imperalore  me- 
ruerat  impetrare,  dan$  nova$  posna$  Imgute  per  quam 
bta$phemaverat  ^  in  via  moritWj  nuUo$  fructu$  fundi 
vel  vieiotte  percipien$,  Hieroiiynius  in  Cpistula  aa  Ne- 
potianom  de  Vita  clericoruin  :  Turpe  e$t  ante  fore$ 
taeerdoUi  ChrieU  erudfixi  ei  pauperi$f  et  qnd  cibo 


quoque  veecebatur  aUenOj  UeUnree  comulum  et  mUte$ 
excubare,  judicemque  provincias  meUu$  apud  te  pran* 
dere  quam  in  palaUo,  Cui  loco  recte  adjungi  possunt 
ea  quae  Ainmianus  Marceliinus  lib.  zxvii ,  dicit  de 
conviviis  episcoporuin  Romanorum  sui  lemporis, 
quos  ait  epulas  curasse  profusas,  adco  ut  eoruni 
convivia  regales  superarent  mensas.  Vide  sopra 
pag.  444. 

Ju$tificatione$,  Novem  libri  iiostri  et  sex  An- 
glicani  etcdiiio  Morelliaiia  praeferuiii  jusfilias. 
j\  Vin.  — Ascenderent  apprehenm.  Haec  est  lectio  edi* 
lionis  Anglicanx,  uuam  confirinanl  veteni  excin- 
plaria,  quam  vero  Kigaliius  in  observatiouibus  suis 
aii  esse  verissiinain.  Caeierum  Manuiius  et  Morellius 
non  fuere  priihi  qui  eain  indiixeruntv  uC  putasse 
videtur  Rigaltius.  Habetur  etiim  in  anliquis  cditio- 
nibus.  Vide  quae  noumus  ad  Epistolam  vi,  pag.  392. 

Ad  forum,  Et  hinc  in  Capilolium.  Nain  supra 
pa|;.  407 ,  adnotatum  est  forum  fuisse  juxu  Capi- 
tolium. 

Negarent,  Post  haec  Manutius  et  Pamclius  ad 
dunt  ut  thu$  accenderent,  Sed  hanc  iectioiiein  ine- 
rito  reprobat  Rigaliius»  quamvls  eam  retinueriL 
Quippe  nuspiam  reperitur  in  antiquis  exeroplaribus » 
\\\i\  quod  Aiigli  uiium  ciuni  ex  biblioiheca  Vati- 
cana. 

Quam  eemper.  Sexdecim  libri  veteres  et  editio 
Murellii  hHbent  Ubenter, 

Quot  ne  eorum.   Codex   Seguierianus ,  quod  ut 


Digitized  by 


Google 


473  LIBER  DB  LAPSIS.  474 

**^  obstupuitjingua  h9esii,8crmo  defecit?  Siare  illlc  <"  A  cibis  polini  vio1ari(|i]e  cogantar,  non  exennt  de  me- 


potuit  Dei  servus,  ei  loqui  et  renunliare  Christo,  qui 
jain  diabolo  renuntiaverat  et  sopculo  ?  Noime  ara  illa 
quo  moriturus  accessit  rogus  illi  fuii?  nonne  diaboii 
altarc,  qnod  foetorc  tetro  fumare  ac  redolere  con- 
spexerat,  velui  funus  et  busturo  vit-u  suae  horrere  ac 
rugere  debebat  ^  ?  Quid  bostiam  lecum,  roiser,  qnid 
victimam  immolaturus  Imponis?  ipseadarambostia, 
victima  ipse  venisti;  iroroolasii  iilic  saluiem  luam,  spem 
tuam,  fidem  tuam  funestis  illis  ignibns  concremasti. 
IX.  Acmullis  proprius  intcritus  satis  non  fuit. 
Hortamentis  mutuis  in  exitium  c  populus  impulsus 
est,  mors  invicem  letbali  poculo  propinata  est ;  ac,  ne 
quid  deesset  ad  crimlnis  cumulum,  infantes  quoque, 
parenturo  manibus  vel  imposiii  vel  altracti,  .imiserunt 


dio  nec  recedunt !  Alibi  quoqne  vox  auditqr  e  coelo, 
praemonens  quid  Dei  servos  facere  convcniat  dicens : 
Eai  de  ea,  populug  meus,  ne  parlieepi  m  dellctorum 
ejui  el  ne  per$tringaris  plagig  ejus  {Apoe.  xvin,  4), 
Qui  exit  et  cedit  s,  'delicti  particeps  non  fit ;  plagis 
vero  et  ipse  perstringitur  qui  socins  criminis  inveni- 
liir.  Et  ideo  Dominus  In  persecutione  secedere  et 
fuger»  roandavit,  atque,  ut  id  fieret,  etdocuitet  fecil. 
Nam,  cum  corona  de  Dei  djgnaiione  descendat,  nec 
possit  accipi  nisi  fuerit  hora  sumendi,  quisquis  in 
Chrisio  manens  interim  cedii,  non  fidem  negat,  scd 
lempus  ^  expectat :  qui  autem  cum  non  secederet  cc- 
cidit ,  negalurus  reroansit. 
XI.  Dissimulanda,  fratres  dilectissimi,  veritas  non 


parvuli  quod  in  priroo  staiim  nativiiatis  exordio  B  esi,necvulnerisno8tri  materiaelcausareiicenda.  De- 


fucrantconsecuii.  Nonne  illi  cum  judicii  dies  venerit 
dicent :  Nos  nihil  roali  ^  fecimus,  nec,  derelicto  cibo 
et  poculo  Domini,  ad  profana  contagia  sponte  prope- 
ravimus,  Perdidit  nos  aliena  perfidia,  parontes  sensi- 
miis  parricidas.  Illi  nobis  Ecclesiaro  roatrem,  illi  pa- 
trem  Deuro  negaverunt ;  ui,  dum,  parvi  et  improvidi 
et  tanti  facinoris  ignari,  per  alios  ad  consorlium  cri- 
minum  jungimur,  aliena  fradde  caperemur. 

X.  Ncc  est,  proh  dolpr !  justa  aliqua  et  gravis  caiisa 
quas  tantum  facinus  excusei.  Relinquenda  erai  pa- 
tria  et  pairimonii  iacienda  jactura.  Cui  enim  nas- 
centi  atque  moricnii  non  relinquenda  quandoque  pa- 
tria  et  patrimonii  sui  facienda  jactum  est  ?  «  Chrislus 
non  reiinquatur,  saluiis  ac  sedis  seiernae  jaciura  ti- 


cepit  multos  patrimonii  sui  amor  cscus,  nec  ad  rcce- 
dendum  paratl  aut  expedili  esse  potuerunt  quos  facul« 
tatessuxvelutcompedesrigaverunt.  Illa  fuerunt  reiiia- 
nentibusvincula,  illxcatenae  quibuseivirtusretardaU 
est,el  fidespressa,  et  mens  vincia  >  .et  anima  praeclusa, 
ut  serpenti  lerram,  secunduro  Dei  senlentiam,  devo- 
ranti  praeda  et  cibus  fiereni  qui  terrestribus  inhxrerent. 
Et  idcirco  Doininus,  bonorum  inagister  et  prsmonens 
in  futurum  i  :  Si  vis,  iiiquit,  perfeclus  esse^  vade^  vende 
omnia  tua^  et  da  pauperibus^  et  habebis  Ihesaurum  in 
ecelis;  el  veni^  sequere  me.  (Malih,^  xix,  21).  Si  lioc 
divites  facerent,  per  divitias  suas  ^  non  perirent ; 
tbesauriim  in  coelo  reponenies,  hostero  nunc  et  expu- 
gnatorem  ^  domesiicum  non  haberent.  Essel  in  ccelo 


meatur.  Clamat  ecce  per  prophetam  Spiritus  sanc-  G  cor  et  animus  et  sensus,  si  ihesaurus  esset  in  coelo : 
tns  :  Discedite,  discedite,  exite  inde^  et  immundum  no-  nec  vinci  a  saeculo  possel  qui  unde  vincereiur°>,  in  sx- 
lite  tangere.  Exite  de  medio  ejus,  separaminif,  qui  fertis  culo  non  haberet.  Sequeretur  Dominum  solutus  et 
vasa  Domini  (  Isa.  lii,  II).  Et  qui  vasa  sunt  Domini  liber  ",  ut  Aposioli  et  sub  Apostolis  mulii  et  nonnulli 
ac  leniplum  Dei,  ne  immundum  tangdre  et  feralibus     ssepe  fecerunt,  *"'  qui,  et  rebus  suis  et  parentibus 

LECTIONES  YARIANTES. 


^  Hlicquoniodo  Voss,  2.  Illic  num  Bod,  2. 

^Debuerat  Voss.i. 

^  Eiitum  siium  Oxon, 

d  Nescio  cur  Balux.  Mc  interponat  mali  Gotdh. 

«  Jaclura  est?  Ut  Christus  Oxon. 

'  Nnadamiui  Man.  Qui  portatis  Itn.  Bod. 

8  El  secedit  pem.  Un.  Vo%s.  3. 


^  Horam  Foss.  3. 

i  Fides  prodiu  et  mens  victa  voss.  1 . 

i  Sic  XI  Mss.  Et  praemoDeos  et  consolens  Oxan. 

k  Non  suas  Lam.  Thu.  Fou.  Voss. 

1  Hostem  nunc  expugnatorem'  Oxon. 

^  VlDciretur  Emendat  Grmwv.  Obs.  mon.  p.  40. 

^  Securus  et  liber  Bod.,  4. 


STEPH.  BALUZn  NOTJS.] 


interrogati  negarent,  ne  eorum  diferretur  interitus  et 
rogaverunt. 

Brachia  conciderunl.  Codex  Scguieriaiius ,  mem- 
bra  conciderunt. 

Immolaturus.  Quidain  'librl  veleres  et  veteres 
cdiiioiiea  habeiit  iinmolaturus  vel  supplicaturus.  Ita- 
Qiie  quidani  librarius  anliquus  scrlpsil  immolaturus. 
Alius  snpra  lineam,  ut  tum  solebai,  scripsit  vel  sup- 
plicaturus.  Ex  his  Uuahus  lectionibus  ii  qui  postea 
secuii  sunt  eam  elegerunt  quas  illis  magis  placebal. 
Ego  pr;ufcro  eam  quic  habet  immolaturw,  quani  iion 
dubito  fulsse  primain.  Nam  et  mox  sequitur :  Im- 
moiasti  hie  salutem  tuam.  Aliam  lectionem  adjuvare 
possiint  h.xc  verba  Terlurtlani  ex  libro  de  Jejuiiiis  : 
Saccis  voluti  et  dnere  conspersi  idolis  suis  invidiam 
supplicem  objiciunt. 

IX.  —  Infuntcs  quoque.  Cilat  hunc  locuin  sanc- 
lus  Augustiniis  in  Epistola  ad  Bonifacium  episcopum. 
Optatus  lib.  III :  Omnibus  loeis  templum  erat  aut  scelus. 
Inqmnabantwr  prope  morientes  senes^  ignorans  pollue' 


D  batur  infantia  f  manibus  parvi,  pueri  porlabantur  ad 
nefas,  parentes  ineruenta  parrietdia  facere  cogebantur. 

Amiserunt  parvuli.  Hunc  quooue  locum  refert 
sanclus  Augustinus  in  Epistola  ad  BonifaciunLepiscO' 
pum ,  ut  Cypriani  tesiinKinio  probct  parvuiis  apud 
Deuii)  non  onicerc  parenturo  perfidiam. 

Aliena  fraude  caperemur.  lla  sex  libri  vcleres  et 
sanctus  Angustiinis.  Plerique  tamen  libri  babent  mo- 
rerentur,  quinque  aliena  morte  morerentur. 

XI.  ^lHa  catentB.  Sanctus  Aii^ustinus  Traclalu  x 
In  Evangelium  JoSnnis  :  £rtt  tibt  avaritia  catena  pe- 
dum. 

Qui  terrestribus.  Pamelius  adjecit  cupiditutibus , 
parum  firmis  lestimoniis.  Idero  paulo  |>o.<t  siniili 
anctoritate  addiditel  consulens  posl  vocero  pnenionens. 
Sed  isia  noii  extani  in  aniiquis  codicibus  neqiie  in 
aniiquis  edilionibus.  Angli  lamen  ca  letinucrunl , 
qunmvis  his  carcrent  eorutn  libri.  Vox  cupiditatis 
addiia  haud  dubie  est  a  quodam  siudioso  qui  infra 
legebat,  ^tii  terrems  cupiditatibus  ptcegravantur. 


Digitized  by 


Google 


478  DIVICTPRIANI  |7S 

derelietit,  indififliii^  Cltristd  nexibii^  adhiescnint.  A     Xni.  Sed  lormenta  •postmodttm  venenmt,  et  crii- 


XII.  Seqni  aulera  Chrifttum  quomodo  possunt  qui 
palrimonii  finculo  detiiientur  ?  Aut  qooinodo  coehim 
petunt,  et  ad  sulilimta  et  ai(a  oonscendunt  qui,  lerrenis 
cupuiitattbus  degra? anlur  ?  Poastdere  se  credaru  qui 
potius  possidentur,  cetms  aili  servi,  ncc  ad  (leeuniam 
suamdominlf  sed  magis  pecmii«  mancipail.  Hoc  tem* 
pus,  hoe  homines  Apotiolus  denotat  dicens  :  Qai  au» 
tem  9oinnt  divitet  fieri,  ineidmt  in  tentationem  et  mu^ 
eifmlam  •  et  deiideria  mulla  inutilia  ei  nocemia  ^,  tfua 
mergunt  laminemin  perditionem  et  in  interitum.  Radix 
enim  omnium  malorum  eet  eupiditat,  qwm  qmdam  ap- 
petentee  etravermt  afideit  Interwerunt  u  doloribue  mut- 
ti$  (1 7im.,  Yi,  9).  Dominus  Aiitem  quitms  tios  praemiis 
adcontemptum  relfomilfairii  iiifiut?  Panra  hxo  et 


ciaius  grares  reluctaniibas  immiiiebant.  Queri  de  ior« 
roeiiiis  potest  qiil  per  tormenta  superaius  est  ?  Potcst 
excusaiiooem  doloris  •btendere  qui  victus  est  in  do« 
lore  ?  Potest  rogare  talis  et  dieerc :  <  Ccrure  quidem 
forliier  toIui,  el ,  Sacrameoti  inei  memor,  derolionis 
ac  Odei  nrma  suscepi;  sed  me  in  corigreasicme  pugnan- 
tem  cruciamenta  varia  et  supplieia  kmga  vieerunt. 
Sletii  mens  siabilis  et  lides  fortia»  et  eum  torquenti- 
buapcenis  imniobilis  did  aiiima  lociaia  esl :  sed,  cum, 
durissinii  judicisrecrudescente  sseviiia,  jam  ialigaiuin 
Duiic  flagelhi «  scinderenl,  nunc  contunderetit  fhs- 
tes,  nunc  equuleus  exteDderet,  nunc  ungula  eifoderet, 
nuiic  fljimma  tlNteret,  earo  me  ui  eolluetatione  dcse- 
ruit,  infirmiuis  viscerum  cessif,  nec  animus  sed  eor- 


exigua  hiijus  temporis  damnaqnibus  mercedibus  pcii-  g  pus  in  dolore  defecit.»  Potest  cito  '  proflcere  ad  tc* 


sat  ?  Nemo  e$t^  inquit,  qui  reUnquai  domum  aut  agrum, 
aut  parentes  aut  fratfCM^  aut  uxorem  aut  fiiioe^  propter 
regnnm  l>ei,  et  non  recipiat  eeptiee  tantum  in  itto  tem-' 
pore^  in  eweuto  autem  ^enturo  vitam  wtemam  {  Marc, 
X,  S9).  Quibus  eogiiiiis  el  de  Oomiiii  pollieentis  veri* 
tale  coinpertis»  non  lantum  timenda  non  est  ejus* 
modi  sed  et  optanda  Jactora ,  ipso  denuo  Domino  « 
praedicante  el  monente  :  Beatieritit  cum  perteeuti  vot 
fUerint  <l,  et  tepuraderint  vot  et  expulerint,  ei  mate<Uxe^ 
rint  nomini  wettro  ut  nequam  propter  Filium  honmit* 
Gaudete  ih  illa  die  et  exultate ;  ecee  emm  mereet  vettra 
muita  ett  in  eeettt  (  Lue.  \j,  22). 


nuim  caiisH  talis.  Potest  e|usmedl  cxcusatio  esse  mi^ 
icrabili».  Sic  hic  0  Casto  et  iEmiiio  aliquando  Domi- 
nus  ignovit;  sic»  in  piiina  cong ressione  devictos,  vic- 
tores  in  sceundo  prxlio  reddidit,  ut  fortiores  if^ibus 
florenl  qui  ignibus  anle  ees^issent,  et  uude  superati 
essent,  inde  superarent.  DeprecabaDtiur  iili  non  ia- 
crymarum  niiseratione  sed  volneruin^  nec  sola  la« 
mentabili  voce,  scd  laceraiione  corporis  et  dolore. 
Maoabat  pro  fletibus  sanguls»  et  pro  lacrymis  cruor 
semiustulatis  visceribus  defluebat. 


*  Muscipulam  diuboli  Voss.Z. 
1»  Muita  et  nocenlia  Oxon  ex  M8S, 
*^  Ei  Deo  ^ost,  i .  3. 
d  Fuerinl  homiues  Ar.  Bod.  %  3. 


XIV.  NuDC  vero  quae  vulnera  ostendere  vieti  pos- 

LKTIONLS  VARIANTES. 

Q     «  iJ^Iagella  adhuc  Bod.  1, 3,  4. 
t  Clio  deettin  Vott. 
B  Sic  sic  Lam.  yost.  i.  Fom.  Spir*  Imp.  nup. 

STEPB.  BALtZII  NOTiE. 


WL^  Pottiderete  credunt.  Vide  supra  pag.  384. 

Piec  ad  pecumam,  Quiiiquc  libri  veicres  hahonl 
nec  pecuniai  su(b,  Alii  diio,  nec  ad  pecuniam  dommi, 
ted  ipsi  potius  pecunice  "^ 

Erraverunt,  Rcvocaviinus  iiccessario  hanc  Iecii>)- 
nem,  quam  ManutiuS  cliiiiiiiaverat  ponens  nnufraga^ 
verunt.  Qunmquain  illius  mutntionis  pfimus  auclor 
non  est  Manutius,  cum  ea  lcctio  j  un  extarct  in  mar- 
giiio  ediiionts  qiKu  dicitur  esse  Gravit.  En  (ju.ini  nos 
iTposuiiuusexlal  in  nntiquis  cdiiionibus  et  in  decem 
cl  iiovein  vetustis  exeiiiplani)iis.  Manuliaiiain  iioii 
hiveni  nisi  iu  quiuque.  Paineliiis,  quainvis  eam  re- 
tinueril  in  contextu,  inngisaliani  probat  in  observa- 
lionibus  suis.  In  iiiio  vero  libro  ex  ihore  veterum  li- 
hrarionim  scripliim  esi  nnufragaVerunt  et  eivavertmt,  ■. 
Et  tainen  Cy|irianiisin  lilirode  oratione  doiuinica,  pag. 
210 ;  in  libro  de  Opereet  Kleemosijuis,  pag.  240;  etlib.  nt 
Tettintoniornm  cnp.  61,  hnbet  navfragavertmt  a  fide, 

Septies.  Quatuor  libii  veteres  et  ediiio  Maiiuiiaiia 
habent  ceniiet 

XIII.  —  Venerant,  Jla  veler(»s  cdiliones  ei  xxvu  li- 
bri  vetercs,  in  qiribus  pono  Veroncnsem  ct  Seguie- 
rianuni,  nisi  (|uod  eorum  tres  hab^it  venerunt.  Eras- 
mus  scripsit  vetttura  erant. 

Jn  dolore.  Codex  Lamoiiii  per  dolorem.  Quod  for- 
las^e  mclius  esl.  Vide  Epistolam  iii  Basitii  ad  Am- 
philochitmif  ubi  tractni  de  iis  qui  rton  ferciites  dolores 
ad  negalionein  Ghrisli  tracti  ^unl. 

Reluctaniibus.  Qiintuor  libri  vclercs  prsefcrunl  in 
tuetationibus,  alius  m  luctatmnibtis. 

Cott^ressione.  Codex  Fuxensis  colluctatione. 

Faltgatum.  Morellius  et  Pameliiis  addunl  fam  tas- 
tum  corput.  Scdego  delevii  qiiia  non  reperi  in  ulio 


yetcri  libro  quam  in  Beccensi.  Sed  tamen  in  vnriis 
iectiouibiis  positis  ab  eriidilo  quodnin  iu  marginibiis 
cditioiiis  Lugdunensis  anni  15 ii,  adnoialum  vidi 
coMlra  hnnc  locuin  jatn  iassutn.  Coosar  lib.  i  de  bcllo 
Gallico  dixit  tetberibut  exanimatum  corput. 

In  dolore  delecil.  liieronyinus  iii  caput  I  EpiStoi:c 

Pnuli  aposloli   ad  Galatas  :  In  tnartyrio  non  eadtin 

poena  pleetilur  qui  absqtte  coUtictallone  et  (ormentis  sin- 

tim  prosilivit  nd  neqandtmi  et  iile  qui  inier  equuleos,  fidi- 

culaSy  ignesqtie  dtstortus  compulstts  esi  quod  credebnt 

negare.  Et  in  cnput  vi :  Si  quis  pro  Cliristi  notttinis  con- 

fettione  crudalns  aliutn  in  tormeitlis  viderit  denegasse, 

compaiiaittr  tultteribus  negaloris^  et  non  tatn  illum  ric- 

tttm  qttam  se  ticiste  mhretur. 

rv      Custo  et  jEntilio.  Kalendarium  velus  ec(ilesi:e  Car- 

thaghiensis  ecllluin  a  Mabiilonio  :  xi  Kat.  Juniassatic- 

totum  Casti  et  jEmilii.  In  inarlyrologiis  Bedu:et  ulio- 

rum  legilur  endeni  dic  *.  In  Africa  Casti  et  A£miUi, 

qui  per  igttem  passionit  martgrium  consumttuxverimt. 

Scribit  Cyprinnus  in  libro  de  Lapsis.  Exiat  iiiter  Ser- 

moiies  sancii  Augustlni  Sermo  in  natali  plurtmorKin 

martyrum  lncii»icns  :  Sanctomm  mariyrum,  queiu  iiu- 

peri  edltores  operum  sancti  Augustini  collegeruntex 

indiciilo  Possidii  dictum  esse  in  natali  sanctorum 

Casii  et  iEmilii. 

Victotes  inseeundo,  Sic  snncius  Joannes  Chrysos- 
romiis,  in  inilio  secnndtc  Par:enesis  ad  Theodornm 
iapsum  ait  inullos  qtii  vi  lorinentorum  fracti  Christum 
ncgavcrnnt,  ledinlegrato  cctiainine  inanyrii coronain 
reporiasse. 

.S>ui}t(5/u//itts.  (>odex  Lamonii  semiusti  iaterit. 

XIV— Oufli  plagas,  Codes  Seguierianus,  quam  vim^ 
quat  plagat,  ^ 


Digitized  by 


Google 


i11  MBER  DE  LAPSIS.  .  478 

8unt,  qiias  plagas  iHftnihim  viscennn»  qnse  tormenu  A  pefe*  dirioreHi,  gnrtias  «ffet  postmodnm  enm  sen$crH 
meniirornm,   nbi  Aon  Mqs  congressa  cecHlU,  sed 


eongressionem  perfldhi  prsTenit  ?  Nec  excnsat  op- 
pressum  necessitascriminis  ubi  crimen  est  volnniatis. 
Nec  boc  ideo  dico  ui  frairnm  caiisas  onerem,  sed  nl 
magis  fraires  ad  prccem  satisfactionis  instigem :  nam, 
cum  scriptum  sil,  Quivos  felices  dicuntf  in  errorem  vos 
mltunt,  et  semitas  pedum  vestrorum  turbant  ( Isa,  tii , 
12) ,  qui  peccanlem  blandinienti^^  adulunlibus  pai- 
pat,  peccnndi  fomilom  subministrat ;  nec  comprimit 
deifcta  ilie,  scd  nutrit.  At  qui  consiliis  fortioribus  re- 
dargitit  simul  atque  instruit  fratrem,  promovei  adsa* 
Intem.  Qttos  diligo^  inquit  Dominus,  rcdatgno  et  caS' 
iigo  (Apoc.  m,  19).  Sic  oporiet  ei  *"^  Dei  sacerdoiem 
non  obsequiis  decipientibus  falierc,  sed  remcdiis  sa- 


sanitatem. 

XV.  Emersit  enim,  fratres  dileciissimi,  novnm  * 
genus  ciadis;  ei,  quasi  pariim  persccuiionis  procella 
sxvierit,  accessitad  cnmulnm  sub  misericordiaB  titnlo 
malum  faliens  et  blanda  pemtcies.  Contra  fivange* 
lii  vigorem,  contra  Dominicac  Dei  legem  lemeriiase 
quorumdam  laxaitir  Incaiitis  commnnicatio  ,  irrita  ct 
falsa  pax,  periculosa  ^  dantibus  et  nihil  accipientibns 
profutura.  Non  quaerunt  sanitatis  patientiam,  nec  ve- 
ram  do  sattsfactione  medicinam.  Poenilentisl  de  pec- 
toribus  excussaesl,  gravissimi  extremiqnedelicti  me- 
moria  snbiata  est.  Operiuntur  morientium  vuinera  , 
et  plaga  ieibalis  altis  et  profundis  visceribils  iuflxa, 
dissimulato  dolore,  contegitnr.  A  diaboli  aris  rever- 


lutnribns  providcre.  Imperitus  esl  medicus  qui  tumen-  B  tenles,  ad  sanctnm  Domini  sordidis  et  infeciis  nidore 


tes  vuincrum  sinus  niann  parcente  conlrectat,  ei  in 
altis  recessibus  viscerum  virus  inclusum  duin  ser^^at 
exaggemt.  Aperiendum  vulnus  eslet  secandum,  et,  pu- 
traminibus  amputaiis,  medela  fortiore  curandnni.  Vo- 
cifcreiur  et  clamet  licetet  conqueratur  xger  impatiens 


*  Verbis  Voss.  3. 

^  lo  oos  Qovnm  Foss.  3. 


manibus  acccdnnt.  Moriiferos  idolorum  cibos  adlino 
pene  ruetanies,  exliaiantibus  etiam  nimc  sceius  suuin 
faucibus  et  contagia  funesta  redolenlibus ,  Domini 
corpns  invadunt,  quando  occurrat  Scripiura  divina,  et 
clamet  et  dicat :  Omnti  mttn^i  manducatrit  camem  , 

LECTIONES  VARIANTES. 

«  Conlra  Deum  et  Dei  Voss.  3. 
<t  Perniciosa  Ebor. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Imperuus  est  medicus,  Terlullianus,  in  libro  de  poc- 
nitcmia  :  Miserum  est  secari  et  cauterio  exuri  ei  pulve- 
ris  alicujus  mordacHate  auciari.  Tamen  qute  per  tnsua- 
vitatem  medentur^  ea  ei  e^notnmento  curationis  offensam 
sui  excusant  et  prwsenlem  injuriam  supervenlurce  utili' 
tatis  gralia  commendant.  Ideiu  iii  Scorpiace  :  Et  est 
plane  quasi  swvitia  medicince  de  scapello  deque  cauterio,  C 
de  sinajrth  incendio ;  non  tamen  secari  et  innri  et  exedi 
idcireo  malum,  quia  dotores  utiles  affert.  Eliiifra  :  Vlu- 
lans  denique  ille  et  genwis  el  mugiens  inter  manns  me- 
dici  postmodum  eadetn  mercede  cumulabit,  et  artijices 
optimos  prcedicabii  et  scevos  jam  negabit.  Lucifer  Cnla- 
ritanus  in  libro  de  Moriendo  pru  Dei  Filio  :  Quid  . 
enim  licet  ferro  medicus  secel ,  cauterio  urat ,  sinapis 
incendio  ad  omnetii  dolorem  cegrum  deducat,  lamen  nec 
secari,  exuri,  exedi,  niorderique  esset  inimicum,  quippe 
quod  idcirco  bonum  sit  quia  dolores  inutiles  auferai  per 
adliibitos  salulis  causa  dolores.  Cassimus  Collal.  vi, 
cnp.  6.  Etenim  sectio  vel  usfio  salutaris  quce  iliis  qui  iti- 
cerum  contagione  putrefacti  smit  pie  infertur  a  medico 
mata  a  tolerantibns  crediturl  Pai  iaiiii^  iii  Paricnosi  ad 
Poenilcniiam  :  Prudtntes  wgri  medicos  non  vhentur  ne 
inoccultis  quidemcorporum  partibusetiam  ^*^  secaturoSf 
etiam  perusturos.  Meminimus  quosdam  remota  eiiam  et 
verecunda  membrorum  non  erubescentes  in  ferro  et  _ 

cauterio  et  gravissimailla  pulveris  mordacita  edurasse.  j)  Papa  III,  lib.  Xf,  Epist.  211  :  Ideoque  simorbwntuumy 


eos  qui  gravius  laborant  urerc  et  secare,  ut  eos  cu- 
rent.  Prudentiiis  iii  Carmine  de  Romano  martyre  : 

Putate  ferrum  Iriste  chirursos  meis 
Inferre  costls  quod  secat  saiubriter. 
NoQ  est  amarum  quo  reformalur  salus. 

Ovidius  lib.  i,  Meiamorpfaoseon : 

Cuncla  prius  tentanda,  sed  iminedicabile  vnlnus 
Knse  recideodum  est,  ne  pars  sincera  trahatur. 

Idem  lib.  i,  de  Remedio  amoris  : 

Ut  corpus  redimas  terrum  patlaris  et  ignes. 

Vociferetur.  Tertullianus  lib.  ii  ndversus  Marclo- 
nem :  Quidenim  il  medicum  dicas  essedeberef  ferrementa 
vero  ejus  accuses  qu6d  secent  et  inurant  el  amputent  ct 
consirictent.  quando  sine  in»trumento  artis  meaicus  esse 
non  possii  ?  Hieronyiiil  nomine  Epistola  scripta  ad 
Ainicuni  o^grolum  :  Manusmedici  mutta  ccedendo  con- 
ferunl  sanitatem  non  sine  murmure  palicntis. 

yEger  impatiens.  Snpra  Episi.  xwi  pag.  37  :  Non 
est  niii  patientia  morbis  necessaria. 

Cum  senserit  sanitalem.  Jiilius  Firmicus  in  libro  dc 
Errore  profaiiarum  religionum  :  Sic  Uomo  recepta  sa- 
nitaie  et  snluie  sibi  reddita  quicquid  agrotantis  corporis 
vitio  invitus  passusest^  hoc  totum  pro  ntilitate  suaf.c- 
tum  esse  slantisanimi  judicio  confiletttr.  ii\nocc\\\\M% 


Islud  Fulgentius  Placiadeslib.  i.  Mytliol.  vocalchiriir- 
gicse  tanienam.  Hicronymus  in  Episiolaad  Marccilam 
de  Onaso  :  Medici  quos  vocant  chirurgicos  crudeles  pu- 
tantur  et  mlseri  sunt.  Annon  est  miseria  aiienis  non  do- 
lere  vulneribus  et  morluas  carues  inctemenli  secare  ferro? 
hicin  iii  Epislola  ad  Amaiidniii  piesbytLTuni :  Puiridce 
cames  ferro  indigent  ct  cauterio ;  nec  est  medicince 
culpa,  sed  vutneris,  cum  crudelitate  clcmenli  non  parcit 
medicus  ut  parcat,  scevit  ut  misereatur.  Idein  iii  Epis- 
tola  ad  Malrem  cl  FHiain  :  Pulridce  carnesferro  curan- 
tur  et  cauterio.  SiHcius  Papa  in  Epistola  adHinieriiun  : 
Ferro  neceste  est  exscindantur  vulnera  qua  fomeniormn 
non  senserint  meditinam.  Eiinodius  iii  Vita  Epiphnnii : 
^umquam  a  medico  ad  plenissima  curaiionum  wgerad' 
ductus  ett  ab  iUo  qui  primum  putrita  ferro  membra  r/e- 
secuit  et  latentem  penitus  a  sinu  viscerum  produxii  itlu" 
viem.  Xenophonin  libro  v  de  Psedia  Cyri  ait  medicos 


quod  absit^  invenerimus  induratum,  viotentlori  nos  co» 
ges  insisiere  mcdicina^j  juxta  quod  necessaria  cura  de- 
poscet ;  cujvs  aspcrilatem  etsi  forsan  in  prassenti  refu  - 
gius,  sanilate  tamcn  rccepla,  ipsiuscoUaudabiseffectum^ 
ac  peritum  quoque  medicum  benedices.  Seneca  lib.  v  de 
Reneficiis,  op.  'iO  :  Non  esi  speciandum  an  doleat  ali' 
quis  beneficio  accepto,  sed  an  dolcre  debeat. 

XV.  —  Irrita  et  faisa  pax.  Ciceio,  lib,  x  Epistola- 
ruin  ad  Atticiiin,  Episi.  1  :  De  pace  idem  sentio  quod 
tu^  simulationem  esse  apertam,  parari  autem  belluin 
acemmnm.  Vide  supra  pag.  457. 

Sanitatis  paiientiam.  Liher  Flori  pcenitentiam.  Et 
mox  pro  medicina  codex  Luroonianus  liabet  posniteti- 
tiam. 

Excussa.  Ita  duodccim  libri  vcteres.  Alil  undecim 
et  veteres  ediiioncs  exctusa,  Utraque  lectio  krona  cst. 
Codex  Fossatensis :  P(em'renlia  de  peccatoribus  exclusa 


Digitized  by 


Google 


«79  DIVI  CYnilANl  480 

et  ttmma  qwBeumque  numduea»mi  ex  earne  tocri/icft  A  gnandis  adbuc  lapsis  «  occulto  populatione  grassatur. 


ealularii  quod  e$i  Donnni^  ei  immunditia  ipiiui  iuper 
ijman  ea,  perHfii  anima  ilia  de  populo  suo  {Lemt.  vii, 
80).  Aposioius  item  tesletur  ei  dicai  '^  :  Non  poteitii 
eaUcem  Domini  Inbere  ei  ealicem  da:moniorumt  non  pO' 
ieOii  meniCB  Domini  eommumeare  ei  menics  dcmonio- 
tum  (1  Cor.  X,  21  )•  Idem  contumacibus  et  pervica- 
eibus  comminaiur  el  denuntiat  diccns  :  Qweumque 
ederii  panem  aui  fnberit  ealicem  Domini  indigne^  reui 
erii  corporii  ei  eanguimi  Domini  ( I  Cor,  xi,  87). 

XVI.  Spreiis  bls  omnibus  aique  contemptis,  anle 
expiata  delicta,  ante  exomologesin  factam  criminis , 
ante  purgatam  conscicntiam  sacrificio  el  manu  sacer- 
dotis,  ante  offonsam  placalam  indignantis  Doroini  et 
minantis,  vis  infertur  corpori  ejiis  et  sanguini,  ei  plus 


ut  lamentaiio  conquiescat,  ut  dolor  sileat,  ut  delicti 
memoria  evanescat,  utcomprimatur  pectorom '  gemi- 
tus,  statuatur  fletus  oculorum,  nec  Dominum,  gravi- 
ter  offensum,  longa  et  iileiia  poenitentia  deprecetur, 
cum  scriptum  sit :  Uemento  nnde  eedderii^  ei  age  pce^ 
niieniiam  (Apoe»  u,  5). 

XVII.  Nemo  se  faliat,  nemo  se  decipiat.  Solus  Do« 
minus  inisereri  pdtest.  *"^  Veniam  peccatis  qu»  in 
ipsum  commissa  sunt,  solus  poiest  ille  larglri  qui  pec- 
cata  nostra  portavlt,  qui  pro  nobis  doluit,  queru  Deus 
tradidiipropeccatisnostris.  Homo  Deoesse  non  potest 
major ;  nec  remittere  aut  donare  indulgentia  sua  ser- 
Tus  poiest,  quod  In  Dominum  delicto  graviore  com- 
missum  est ,  ne  adhuc  lapso  et  hoc  accedat  ad  crimen 


modo  in  Dominum  manibus  atque  ore  delinquunt ,.  j)  si  nesciat  esse  pnedictum  :  if alci/ic/tM /totno  qui  epem 


quam  cum  Dominum  negaverunt^.  Paeem  putant  esse 
quam  quidam  verbis  fallacibusvenditant.  Non  est  pax 
illa,  sed  belium ;  iiec  Ecclcsix  jungitur  qui  ab  Evan- 
gelio  separatur.  Quid  injuriam  beneAcium  vocant  ? 
quid  impietaiem  vocabulo  pietatis  appellant?  Qoid  eis 
qui  flere  jiigiteret  rogare  Dominum  suum  debent,  in- 
tercepta  poeiiiienii»  lamentatione,  communicaresesi- 
mulant  ?  Hoc  sunt  ^  ejusmodi  lapsisquodgrandofrugi- 
bus,  quod  turbidum  sidus  arboribus,  quod  armeiitis  pes- 
tilens  vastitas,  quod  navigiis  saeva  tempestas.Solatium 
xternai  spei  ^  adimiint,  arborem  a  radice  subvertunt, 
sermone  morbido  ad  lethaie  contagium  serpunt,  navem 
8Copul{s,neinportumperveniai,  illidunl.Non  coiicedit 
pacem  racilitas  ista  sed  tollit ,  nec  communicatlonem 


habet^  in  homine  {Hier.  xvii,5).  Dominusorandus  est, 
Dominus  nostra  satisractione  placandus  est ,  qui  ne- 
gantem  negare  se  dixit,  qui  omne  judicium  de  Patre 
solus  accepit.  Gredimus  quidem  posse  apud  judicem 
plurimum  martyrum  meriia  et  opera  justorum,  sed 
com  judicii  dies  venerily  cum,  post  occasum  sxculi 
liujus  et  muiidi,  ante  tribunal  Christi  populus  ejus 
adstiterit. 

XVIII.  Gxterum,  si  quis,  praepropera  festinalione 
temerarius  remissionem  peccatorum  dare,  se  cunctis 
putat  posse  ^ ,  aut  audet  Domini  praecepta  rescindere, 
non  lantum  nihil  prodest  sed  et  obest  lapsis.  Provo* 
casse  est  iram,  iion  servasse  sententiam,  nec  miseri- 
cordiam  prius  Dei  deprecandam  putare,  sed  contempio 


iribuit,  sed  impedil  ad  salutem.  Persecutio  est  lixc  Q  Domiiio  de  siia  facultaie  praesumere.  Sub  ara  Dei 
aliaelaliatentatio,  perquamsubtilis  inimicus  impu-      animai;  occisorum    martyrum  clamant  magna  voco 

LEGTiONES  VARIANTES. 


'  Gorominetur  etdenuDtiet  Bod.  4,  2,3^  4. 

t>  F^rfra  ante  offensam...  negaveniot  mter  contemptis 
ei  ante  expiata  Ver,  Impr,  prceter  Baiuz,  iiuerponuni. 
oxon,  mtliam  ad  h.  l.  vartetaiem  leciionum  afferl, 

^  H^ecsuut  ilr.  £od.  1,  2,  3. 

d  Solatium  spei  Bod.  i,  2, 5,  4.  Fou.  1.  adununt  radice 


Bod.  1,2,3,4. 
®  ImpugoaDdisboroinibas  rou,  2, 4.  Pem, 
'  Peccatorum  lin.  yois.  1. 
s  CoDfidit  ilr.  Bod.,  2.  Ben, 
b  Dare  se  cunctis  posse  Imp,  Dare  se  posse  Bod.  2. 


STEPH.  BALOZII  NOTiE. 


eit  ve/^tfisa.Utramque  leciionem  protulit  librarius,  ut 
lecior  inlelligeret  liberum  sibi  esse  eani  pricfcrre  quo: 
sibi  magisarrideret,utsae|)eac(i(iitin  libris  veieribus. 

Immundiiiaipiiui.  Ita  etiam  lib.  iii.  Teitimomorunt^ 
cnp.  94.  At  Gassiaiius  lib.  vi,  cap.  8  Gollal.  xii,  c:ip. 
9,  et  Gollat.  xxii,  cap.  5,  legit,  in  quo  at  immunditia^ 
peribit  coram  Doniino, 

XVI.  —  Spretii  hit  omnibui.  Restituimus  bunc  lo- 
ciim  uti  reperilur  in  aiitiquis  cxemplnrii)u<%,  in  edi- 
lione  MorelUana,  et  in  ea  qux  dicitur  Gravii.  Iu  quo 
secntisumus  consiliuni  Higaltii;  qui  qiiamvis  rcti- 
nuerit  in  eontexiu  veierein  lectioneiii,  pronuntiat  in 
observationibus  suis  illam  quam  nos  revocavimus 
esse  verissimam. 

Ante  exomologeiim  factam.  Nimirum  apud  sacerdo- 
tes  Dei,  ut  ait  iiifra  Gyprianus  in  lioc  libro,  pag.  i90. 
Rudnus  in  Psal.  xxxi  :  Licet  autem  Dem  dimittat  pee- 
eata  ex  quo  homo  in  voluntate  pmnitet^  tameti  confiten' 
dumeiiminiiirii  Eccleiio!  Vide  Socratem  lib.  v,  cap.  i9, 
cnm  annoiutionibus  llenrici  Valesii.  Vldeetiam  infra 
in  notis  ad  paginam  209,  peceare  nee  eatitfacere.  "**' 

Verbii  fallacibui.  Godex  Segiiierianus  faltenHbut. 

Arboran.  Hisc  vox  decst  in  sexdecim  codicibus  an- 
tiquis  et  iii  antiquioribus  editionibus.  Dcerat  etiain  in 
aliu  vctcri ,  scd  addiia  est  posiea  supra  lincam.  Epi- 


stola  nomine  Hieronymi  scripta  ad  Amicum  aegrotum : 
Non  enim  ett  arbor  toiida  nec  robutta  niti  qute  Ouidui 
iurbinit  incurtione  ttipitibut  coneuaii  huc  atque  iUuc 
inclinata  tentatur,  in  quam  iaspe  ventorum  iurbinum 
fiamen  incurrat.  Iptit  enim  vexationihui  conitrmgitur^ 
premitur^  fixitque  radicibui  citiui  roboratur. 
jy  XVIi.— So/ns  I^omtNtts  mitereri  potett.  Tertullianus 
in  libro  de  Baptisino  :  Sed  neque  peccatum  dimittii 
ncfiue  tpiritum  induiget  niti  tolut  Deut,  Item  in  libro 
de  pudicitia  :  Quit  enim  dimitUt  delicia  niii  tolui  Deut  f 
Saiiclus  Joannes  Gbrysostomus  liomilia  iv  in  caput  i 
Mitibaei,  ait  neminem  posse  peccata  diinittere nisi  so« 
luminodo  Divinam  Naiurain.  Guido  de  Perpiniano 
scribeiis  adversiis  Errores  Armeiiorum  ait  :  Dicuni 
etiam  quod  homo  non  remittere  potett  peeeaia  niii  iolut 
Diut,  Ruricius,  lib.  ii ,  Epist.  4i  :  Prasttabit ,  ut  crc- 
dimut ,  nutericordia  iptiui  ui  qui  pcenitendi  vobii  aiii- 
mum  intpirare  dignaiut  ett^  qui  iolut  poteU  et  tanare 
eorrupta  et  reparare  coiiapta  et  delere  conuniua.  Vide 
Maldoiiaii  Tracutum  de  Saeramenlii^  pag.  255,  se- 
cundu!  editionis. 

Piurintum  martyrum.  Veteres  editiones  et  oclo 
libri  veteres  Iiabent  plurimum  vaiere  mariyrum.  Sed 
vox  vaiere  non  extat  in  aliis  antiiiuis. 

XYIIL— Factf/ra/e.Velereseditiones  et  novem  libri 


Digitized  by 


Google 


481  LroER  DE 

dicentes :  Quouique^  Dandne^  tanetu$elveru$,  nonjudi-  A 
cas  €l  vmdica$  $anguinem  nmrum  de  lu$  qui  in  terri$ 
inhabiiant  ( Apoc.  Yi,  10)  ?  El  requiescere  ac  paiien- 
tiam  lenere  adhuc  jubenlur.  £t  quemquam  posse  ali- 
qui^  exiftimal  remiUendis  passim  dooandisque  pec- 
catislionum  fieri  contra  judicem  velle,  aut  priusquam 
vindicetur  ipse  alios  posse  defendere?Mandant  martyres 
aliquid  fieri;  sedsi  justa,  si  liciia,  si  noncontra  ipsum 
Dominum  a  Dei  sacerdote^  facienda,  si  obtemperantis 
facilis  et  prona  consensio,  si  petentis  fuerit  religiosa 
moderatio.  Mandant  aliqoid  martyres  fieri  ^  ;  sed,  si 
scripta  non  sint  in  Domini  lege  quae  mandant ,  ante 
cst  ut  sciamus  iilos  deDeo  impetrasse  quod  postulant, 
tunc  facere  quod  mandant.  Neque  enim  statim  videri 
potesl  de  divina  majesute  concessum,  quod  fuerit 
liumana  polliciiatione  promissum.  B 

XIX.  Nam  etMoyses  pro  peccaiis  populi  petiit,  nec 
tamen  peccantibus  veniamcumpetisset  accepit :  PrC' 
cor,  ail,  Domine^  detiquit  ffoputu$  hic  detictum  grande, 
et  (ecerunt  $ibi  deo$  aureoe ;  et  nunCy  $i  dinntti$  m  • 
detictum  (Kmitte ;  dn  autem ,  dete  me  de  libro  quem 
urip$i$t%  ^.  Et  diskt  Dominui  ad  Moy$en  :  Si  qui$  deii- 
querit  ^  ante  me  ,  deteam  eum  de  tibro  meo  (  Exod, 
xxxii ,  51  ).  Ille  amicus  Dei ,  ille  facie  ad  faciem 
locutus  saepe  cum  Domino  ,  quod  petiit  impetrare 
non  potuit ,  nec  Dei  indignantis  offensam  sua  depre  • 
catione  placavit.  Hieremiam  Deus  laudat  et  prxdicat 
dicens  :  Pnttt  quam  te  formarem  in  utero  novi  te  ,  el 
priu$  quam  exire$  de  vutva  eanctificavi  te  ,  et  prophO' 
iam  in  gentibu$  potui  te  (  Hier.  i  ^  5  ).  Et  eidem  pro 
peccatis  populi  deprecanti  frequenlius  et  oranii ,  C 

LEGTIONES 

■  Ad  Dei  sacerdotem. 

k  Fleri?  Si  Oxon. 

^  Libro  tuo  Lam.  Quem  scripsi.  Ko».  1. 

d  Deljqoerit  Fos$.  i.  Pem. 

«  AitDominus  Oaxm. 


LAPSIS.  489 

NoU  ,  ail  •  I  orare  pro"  popuio  Itoe^etnoti  pootulare 
pro  ei$  in  prece  et  oratione  ,  quia  non  exaudiam  in 
tempore  in  quo  invocabuiU  nu ,  m  tempore  affiictUm» 
$uw  {Uier.  xi,  14).  Quid  vero  justius  Noe  ,  qul 
cum  replela  esset  terra  peccatis  ,  solus  inventus  esl 
justus  in  terris  ?  Quid  gloriosius  Daniele  ?  quid  illo 
ad  facienda  martyria  in  fidei  firmitate  robostius  ,  in 
Dei  dignatione  felicius  '  »  qui  toties  et  cum  confli- 
gerel  vicit ,  et  cum  vinceret  supervixit  ?  Quid  Job 
iu  operibus  promptius  ,  in  tenuiionibos  forlius ,  io 
doiore  patientius »  in  lioiore  submlssius ,  in  fide 
verius?  Nec  his  tamen  ,  si  rogarent ,  concessurum 
se  Deus  dixit.  Cum  propbeta  Ezecbiel  pro  delicio 
populi  deprecaretur ,  Terra  ,  inquit ,  ^cimi^ii^ 
peccaverit  ndhi  ut  detinquat  detictum,  extendam  manum 
meam  $uper  eam^  et  obteram  etabHimentum  ^^  pani$ 
et  immittam  in  eam  famem ,  et  auferam  ab  ea  hominem 
et  pecora.  Et$i  fuerint  tre$  viri  ki  in  medio  eju$ , 
Noe,  Daniet  et  Job ,  non  tiberabunt  fUioe  neque  fUiae^ 
ipu  $oU  $alvi  erunt  (  E»ech.  xiv,  15  )•  Adeo  s  non 
omue  quod  petitur  in  praejudicio  petentis  ^  sed  in 
dantis  arbitrio  est ;  nec  quicquam  sibi  usurpat  et 
vindicat  humana  sententia  ,  nisi  annuat  el  censura 
divina. 

XX.  In  Evangelio  Dominus  loquiiur  dicens:  Qui  coit« 
feuue  me  fuerit  coroiti  hominibue  ^ ,  et  ego  confitdfor 
eum  coram  Paire  meo  qui  in  calie  e$t.  Qui  autem  nu  ne* 
gaverit,  et  ego  ite9a6o6iim(Lik;.xii,8).SinegantemnonJ 
negat ,  nec  conlitentem  contiieiur.  Non  poiesi  Evan- 
gelium  in  parte  consistere  et  in  parte  nutare  :  aul 
utrumque  oportet  valeal ,  aul  utrumque  vim  veri- 

YARIANTES. 

i  Facilius  vos$.  3. 

s  A  Dco  vou.  % 

^  Iq  preces  jodicio  potentls  Vo$$.  1. 

i  Gorafn  bomiiiibus  Bod.  4. 

i  Confitentem  oon  if  C  4.  Un. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


vcteres,  etiam  Seguicrianus,  praferunt  facilitate.  Alii 
quatuor  feUcitale,  iiimirum,  ut  opinor,  pro  facilitau. 

Bonum.  Pamelius  posuit  dignuni^  nescio  qua  aucto- 
ritaie.  Ego  sane  ^oniim  vidi  scriptum  in  omnibus  an« 
liqnis  ediiionibus  et  in  omnibus  libris  veleribus. 

Vindif-etur.  Fnllontur  profecto  qui  putant  banc 
vocem  istic  accipiendam  esse  eo  sensu  quo  accipiiur 
npud  Opiatum  cum  loquilur  de  ossibus  cujusdam 
martyris  nondum  vindicati.  Isiic  cnim  vox  illa  referri 
pcr  consequentia^  necessariam  debetad  ea  qu;e  an-  ^ 
teceduni ,  cx  quibus  liquet  exislimasse  Cyprianum 
plurimum  posse  apud  judicein  merita  mart^rum  et 
opera  jostomm ,  sed  cum  judicii  dies  venent ,  cum 
post  occasum  saeculi  hujiis  et  mundi  anie  tribunai 
Cbristi  populus  ejus  adsiiterit.  Et  mox  Cyprianus  af- 
fert  locum  er  Apocalypsi  in  quo  animae  mariyrum 
occisorum  sub  ara  Dei  constitutx  posiulant  a  Deo 
viiidtctam  de  persecutoribus  suis.  Alia  erat  causa 
mariymm  nondum  occisomm ,  quos  Cyprianus  ait 
non  posse  remittere  neque  donare  p^caia,  neque 
ipsos  posse  aiios  defendere  antequam  ipsi  vindicen- 
tur,  uii  postulabant  anima:  martyrum  occisorum. 
Eodem  sensu  Episi.  lvi,  png.  95,  ait  Dominum  |)as- 
fiones  nostras  et  vutnera  viiidicaturum.  Vlde  eiiam 
exiremani  partem  libri  de  Bono  patientiw ,  pag.  255. 
Terlullianus  in  libro  de  Fuga  in  persecutione :  Pote$ 
itaquete  martyrem  vindicaret  $cienle$  e$$e  nutgnum  vin- 


dicariab  eo.  Lodfer  Calaritanos  in  Apologia  i  pro 
sancto  Atlianasio  :  Tali$  mo$  e$t  Dd  cultoribus  ut 
totum  re$ervent  Deo  ,  ecienlee  e$u  magnum  vindicari  ab 
eo.  Vide  Rigaltii  observaiiones  ad  librum  Tertulliaiii 
de  Oratione.  Julius  Capitolinus  in  Perlinace  dixit : 
AUquot  etiam  mortuoe  vindicavit,  Quod  tamen  refcrri 
non  potest  ad  mortuos  vindicatos  insensu  Optaii. 

Si  non  contra.  Rigahius  istic  ait  Isia  sic  uno  iractu 
perduconda,  si  non  contra  ip$um  Dominum  a  Dd  $acer- 
dote  facieAda  »it  obleniiperanti$  facitis  et  prona  con^en^ 
«10,  liancque  scripturam  putat  esse  verissimam. 
Laiidat  auiem  codicem  Veronensem ,  in  quo  scriptum 
erat  $it  pro  timl.  Sic  etiam  in  e<litiono  llorelliana. 
Al  in  Seguieriano  legitur  :  Mandant  aiiquid  nuirtyres 
fieri,  lijiMla,  st  Ucitat  $i  noncontra  ipsum  Dominum  a 
Dei  eacerdote  facienda.  Sit  obtemperantie  faciUe  et 

{irona  coneensiOf  it  petentie  fuerit  reltgioea  moderatio. 
ta  etiam  ferme  codex  sancti  Arnulplii. 

XIX. — Fecerunt  $ibi  deo$  aureo$.  tlxc  desunt  in  an- 
liquis  editlonibus  et  in  quatuordecim  codicibns  ma- 
nuscriptis.  Esstant  umen  in  aliis  sepicm»  ei  iii  qui- 
busdam  additur  et  argenteoe ,  quod  dcest  iii  Fuxensi 
et  in  editioiie  Morellii.  In  capite  iv  Epislol»  ad  For- 
tunatum  de  Exbortatlone  martyrii  legituc  :  Vecerunt 
$ibi  deo$  aureoe.  In  libro  vero  i  Testinioiiionim , 
cap.  1  :  Fecerunt  $ibi  deo$  aureoe  et  argenteoe.  In  ca- 
piie  xxxii  Exodi,  feceruntque  $ibi  deo$  aureoe. 


Digitized  by 


Googie 


485  mi   CtPRlANt  m 

tatis  amiltat :  si  Regimtes  rei  erimiiiis  dor  erunt ,  A  fractus  est.  Jacens  stantibas  et  integris  vulnernius 


nec  confitenies  pnemiiHQ  virliitis  accipient.  Porro,  si 
fides  qtts  vicerit  coronatur,  necesse  est  tit  vicia 
perfidia  poniatHr.  Ita  mnrtyres,  .nut  niliil  possunt  si 
E?angeUiim  solvi  poiest ,  aut  si  Evangeiium  non 
polestsolvi  *,  contra  ETangelium  facerc  non  possiiiU 
qui  i)e  ETangelio  martyres  fiuni.  Neino  ,  fraircs  di-. 
lectissimi,  nemo  Infamet  inariyruni  digiiitaiemi>, 
nemo  eorum  glorlas  deslruat  et  coronas.  M^Kiet 
iiicorrupUe  fidei  robur  incolume ;  ncc  dicere  aliquid 
aut  facere  contra  €liristam  potesi,  ciijus  et^spes  et 
fides  et  virlus  et  glorla  omiiis  in  Ghristo  cst.  Ut  ab 
episcopis  contra  mandatum  Dei  fiat  auciores  esse 
non  possont  qui  ipsi  Dei  roandaia  fecerunt.  An 
quisquam  major  Dco  aut  divina  bouiiate  deraentior  , 


miratur  ;  et  quod  non  stitim  Domini  corpus  inqui« 
natis  manibiis  accipiat ,  aut  ore  poUuio  Domioi  san- 
guinem  bibat  ,  sncerdotibus  sacrilegus  irnscilur. 
Atquc,  0  tnnm  ^  nimiam,  furiose,  demeniinm  !  Iras- 
ceris  ei  qui  nbs  te  averlerc  iram  Dei  nitiiur  ;  ci ' 
ntiuaris  qui  pro  te  Domiui^lsericordiamdeprecatur  , 
qui  Yulnus  tuum  sentit  quod  ipse  non  sentis  ,  qui  pro 
te  Incrymns  fundit,  qnas  forsitan  Ipse  noii  fundis. 
Oneras  adhuc  crimen  et  cumulas  ;  et  cum  sis  ipse 
implacnbilis  s  ad  niuisiiies  ct  sacerdoies  Dci ,  pulas 
drca  le  Dominnm  posse  placari  ? 

XXIII.  Accipc  potius  et  admit!e  qux  loquimur. 
Quid  surdx  nures  snluinria  pnccepla  non  audiuntqux 
monemus?  quid  capci  oculi  }ioenilentia!  jler  non  videul 


qui  aut  infectum  Telit  quod  passus  est  Deus  fieri ,  aut  B  H"od  oslcndimus  ?  quid  pcrcuha  ^  el  aliennia  ^^ 


quasi  illi  minus  potestatis  ad  protegendam  Ecdesiam 
suam  fuerit ,  auxilio  nos  siio  putet  poese  servarl  ? 

XXI.  Nisi  61  toc  ignaro  Deo  gesta  sunt ,  aut  non 
permitieiae  ^  illo  omoia  ista  venervni  ,  cum  doceat 
iodocUes  el  adinoneat  iminemores  Scriptura  divina , 
qiue  loquitur  dicens  :  Qm$*deiit  in  dkepti^Hem  Jmo^ 
ei  Jsrael  U$  4pU  prtvdabantur  Ukm  t  Nomu  Deus  , 
ctii  peccaverunt  ?  Et  noluerunt  in  viit  ^ui  amlnUMre 
neque  mdire  legem  ^u$  :  ef  utperduxU  iuper  eoi 
iramimmatMuii  iuae  (/ta.  xtn,  24).  Etalibi  testatur 
ae  dicit :  Nunufuid  no»  vaiet  uumui  Dei  ut  ialvoi 
fadat ,  aut  gravavk  aurem  ut  non  exaudiat  f  Sed  pec- 
ciOa  veitra  iuter  voi  et  Deum  ieparant ,  et  propter 
deUcta    vettra  avertit  faciem  a  vobii  ne  nmcreatur 


mens  remcdin  viialia  non  percipii  qux  dc  Scripturis 
c(fiIo5libits  el  discimus  el  docemus  ?  Aul  si  incrcdulis 
(luibusdam  minor  fides  est  futurorum,  vel  praesenii- 
bus  terre.mlur.  Ecce  .eornm  qui  negaverunt  quae 
suppUctn  consptcimus,  qiios  eorum  tristes  exitus  flc- 
mu^  ?  Nec  hic  esse  sine  poena  possunt,  qaamvis  nec- 
dumdies  venerii  peensp.  Plectuniur  intcrim  ^  quidam, 
quocd&teri  corrigantur.  Exemph  sunt  omnmra  tor- 
menta  paucoriim. 

XXIY.  Unus  ex  bisqui  sponle  Capitolium  negnlu- 
rus  asccndit,  postquam  Gbristum  negavii  obmuiuit. 
Poena  inde  coepit  unde  coepit  et  crimen ;  ut  nec  ro- 
gnre  jnro  posset  qui  verba  ad  prccum  miscricordinm 
non  liaberet.  Alta  iu  babieisconslitnta(boc  cnim  cri- 


(  Im.  cix,  1).  Dclicta  polius  nostra  reputemus , aclus  G  tn\n\  ejus  et  mnlis  deeral  i,  nt  ct  nd  balneas  statira 


nostros  et  ^  animi  sccreta  revolvenies  ,  conscientios 
meriia  ponderemus.  Kedeat  iu  cor  nosirum  nou 
nmbulasse  iios  in  viis  Domini  ct  abjecisse  legom  Dei, 
pnccepta  ejus  et  moniui  salutnria  iKim<ianm  servnre 
voluisse. 

XXII.  Quid  de  eo  boni  seniins ,  quem  timorem 
fuisse  apud  eum  ,  quam  fidem  credas  quem  con  igere 
nec  metus  poiuit ,  qoem  persecutio  ip<(a  non  refor* 
ronvit  ?  Alia  et  erecta  cervix  necquia  cecidit  inflexa 
c<t.  Tumens  animus  et  superbus  nec  qula  viaus  esi 

LECTIONES  VARIANTES 


pevgeret  quae  lavacri  vitnlis  grntiain  pcrdidissel),  illic 
nb  immundo  spirilu  immuiida  coriejla,  lauiavitden- 
libus  linguam  qiin  fuerat  vel  pasla  i4Ui>ic  vel  locuta. 
Posiquam  scelernius  cibus  sumptus  es(,  in  pcmiciem 
suam  rahies  oris  armata  est.  Ipsa  sm  cariAilex  exstitit, 
nec  diu  superessc  postniodum  potuii  :  doloribus  ven- 
tris  et  viscerum  cruciala,  dcfecit. 

XXV.  Prxscute  ac  tesle  me  ipso  acciptte  quid  evc- 
ncrit.  Parenics  forle  fugientcs,  dum  trepidi  minus 
consulunt,  sub  nutricis  aiimeulo  parv4ilam  fiHam  ro- 


A  Si  EvaQgdium  solvi  potest,  aut  si  non  potcst  solvi         '  Niliiur  ct  Bod.  1,  2,  3. 

roulra  Ltn.  Lam.  NC.  1,  5.  Pem.  Ebor.  Foss.  1.  £od.  1,         s  Imjiiacabilis  irasceris  Oxon.  Ad  sacerUolcs  Dei  irascc- 

2  5  4  ris,  et  Lirt.  ro^. 

'  fc  Nemo  hanc  gloriam  mutilel  Bod.  5.  ^  Pr;Eclusa  Pem.  ro3S.  1,  2.  NC.  2.  Bod.  2. 

«  A«t  permilleale  Lin.  *  In  lerra  NC.  2. 

d  Aclus  Dostri  Bod.  1,  2,  4.  D     J  Non  deeral  Lam.  Ebor.  NC.  i. 

e  Ob  uiam  Bod,  1,  2.  l.  r«ii.  2. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


XX.— Di/ereiMtwi.  Tres  libri  veieres :  Nemo^  fratrei 
dilectissimi,  nemo  hanc  gloriam  mutitet  neaue  infamet. 

XXIII.— /'7emii«.  Cocfex  Burgundicus  addit  et  dok- 
mui.  Sic  etiam  in  Vaticano  scriptura  esse  inveiii  ad- 
noutum  in  editione  Auglicana  **. 

Diei  venerit  pmrn,  Codex  Seguicrianus,  judtcH  diei 
venerit,  ,..  _ 

Corrigantur.  Sic  Erasmus  et  ani  post  eum.  Qux 
lectio  sane  boua  est.  Ei  tamen  amiqu;c  cdiiiones  et 
trcdecim  libri  uosiri  ilem«iuc  trcs  Anslicani  pracfc- 
ruut  dirigantur, 

3UUV,  —  Precum.  Istud  quoque  mutare  oportutl 


-propler  aucloriialcm  velcrumexcmplaiinm  cl  cditio- 
nis  Sj)iren<is.  Erasinus  primus  posuit  precandum. 
Sed  ego  Icciiouein  illain  noii  reperi  uisi  in  codice 
Turoueusi.  Casierum  pro  miscricordiam  Fuxeiisis 
bahel  medelam. 

Correpta  laniavit.  Ernsmus  scripsil  correpta  cecidit 
laniavil.  Al  vocem  ceiidii  nulliis  vetcrum  librorum 
nosiroruin  agnoscit ,  i\Ui  qiiod  duo  ex  illis  hnl)ent 
concidii.  Nou  exlarc  eliaiu  in  Ycrouciisi  et  iii  Bciic- 
venlano  ,  ileraque  in  Segiiicriano  ,  inilii  compcr- 
lum  esl. 

XXY.  Minus,  Paraclius  postca  vo^  sibi  posuK 

Digitized  by  VjOOQIC 


4^  LtBEH  DE  LAPSlS.  486 

liqfimint;  relietam  nutrii  detu!il  ad  magis(ra(ns.  llli  A  Domini  sangiiine  polus  de  pollutis  visceribus  cnipit. 


et,  apud  idolum  quo  popiilus  eonflueba(,  quod  carnem 
necdom  po9sel  edere  per  aetaiem,  panem  mero  mix- 
tnm,  qood  tamen  et  ipsum  de  immolalione  pereun- 
tiun  supererat ,  tradideruiit.  Recepit  flliam  posimo- 
dum  maler.  Sed  facinus  pnella  commissum  lam  ioqui 
et  iiidlcare  non  poluit,  quam  nec  inielligcre  prius  po- 
tnit  iiec  arcere.  Ignoratione  igttur  obreptum  cst  u( 
saerificanlibus  nobis  eam  secum  ma(er  inferrei.  Sed 
enim  puella  miita  cum  sanctis,  prccis  nosirae  e(  om* 
tioiiis  impatiens,  nunc  ploratu  concuti ,  nunc  menlis 
festu  ccepit  fluctuabunda  jaciari,  et  velui  tortore  co 
gcnle,  quibus  polerat  indiciis  conseienlinm  facti  in 
simplicibus  adlruc  annis  rudis  anima  fa(el>n(ur.  Lbi 
vero  Bolemnibus  adimpletis  calicem  diaeonus  olTcrro 


Tantn  est  po(csta3  Domini,  tnnta  mnjestas !  Sccreta 
tenebrarum  sub  ejus  luce  detee(a  sunt ,  sacerdotcm 
Dei  nec  occnlta  crimina  fefeUerunl. 

XXVf.  Hoc  circa  infantem  qox  ad  el6quendum 
alienum  circa  se  crimen  necdum  baboit  ae(atem.  At 
vero  ea  quae,  aetate  provecta  et  in  annis  adultioribus 
constituta,  sacrificandbus  nobis  latenter  obrepsii,non 
cibnm  sed  gladium  sibi  8umen$,  et  velut  qoxdam  ve- 
nena  leibalia  in(ra  faiices  e(  pecdis  admitteiis,  angl 
et  anima  exaestuanie  concludi  postmodum  ceepit.  Et  ' 
pressuram  non  jam  perseculionis  seddelicti  sui  passa» 
palpitans  et  iremens  eoncidit.  Impnnitom  diu  non 
fnit  nec  occultum  dlssimulataB  conscienlhe  criiMii, 
Qux  fefellerat  boininein  ,  Deum  sensit  ultorem.  Et 


praesentibusccepit,  eiaccipientilios  caetens  locus  ejiis  g  cnm  qutednni  arcam  soam,  in  qna  Domliii  sanelum 


advenit,  fjciem  suam  parvola  insiinctu  dlvinse  majes 
(atis  avertere,  os  labiis  obturaniibus  premcre ,  cali* 
eem  recusare.  PersiitK  tamen  diaconos,  et  relnctanti 
Nret  de  sacntmento  calicis  infndil.  Tunc  sequiiur 
singuliis  et  vomiios.  In  corpore  atque  ore  violata 
Eftcliaristla  permanere  non  poiuH.   Sanctificatus  in 


*  lnquinatis  Pem.  rosi.  2. 
^  Et  cum  alios  Bod,  1. 


fuii,  manibus  indignis^^  teiitaaaet  aperire,  Igne  inde 
surgenie  deterri(a  est  ne  auderet  altiiifefe.  Et  qui- 
dcm  alios  ^,  quia  ei  ipse  macttlaius  sacnflcio  a  saeer • 
dote  celebrato  parlem  eum  caeterifl  <  avsos  eal  laten- 
ter  accipere,  aanciniii  Domini  edere  et  conHrecfare 
non  potuit,  einerem  ferre  so  apartis  *^  manHlus  inve- 
LECTIONES  YARIANTES. 

^  Oeieris  accipientibus  Pem.  Fo$s.  % 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


cx  cooiectura  Canchii ,  fassoa  eam  non  rcperiri  in 
aiiis  exemplnribus.  Kgo  sane  nuspiam  illain  niveni  in 
ils  quibus  usus  snm. 

Panem  mero.  Iia  omnes  libri  veieres  et  editiones. 
Pilhoeanus  tamen  babei  panem  mordidU  mlxtum. 

Arcere.  Qua(uor  libri  ve(cre8  prajfcrunl  cavere.  In  q 
uno  tamen  scriptnm  est  arcere  ct  snpra  liiieara  9elca9ere. 

Rudis  anima.  Infra,  in  libro  de  Bono  Padentiae, 
nag.  251  :  Ploralu  et  gemilu  rudit  anima  te$tatur, 
Tenullianus  in  Apologetico  :  Fugienteni  animam  no- 
vam  expecta^  excipe  rudem  $anguinem.  llicronymus  in 
Lpistola  ad  C(csiphou(oin  adversus  Peltginnos  :  At- 
ierii  posse  homnem  eae  sine  peccato ,  »  velit ,  el  posl 
gravissimuiti  somnum  ad  decipiendas  rudes  animas 
fniHra  cornris  adjungere  non  absque  Dei  gratia. 

Fatebatur,  Dno  libri  velcres  testabalur. 

Calicem  diaconus.  Yide  Bevercgium  ad  canonem  ii 
*  syiiodi  Ancyranae.  Similem  fernie  hisloriam  dc  qiia- 
dani  juveiicula  Araba  nadone  nnrrnt  Prospcr  in  libro 
inscriplo  Dinudium  temporis ,  cap.  G. 

Obturantibus.  Ita  qnindeciin  libri  veteres  et  edttio* 
nes  Manuiii  et  Morellii.  Veteret  et  oc(o  vetera  exem* 
plaria  habent  obdurantibut.  Quie  discrepautia  oria  cst 
cx  commu(a(ione  lit(erarum. 


ea  quae  sequun(ur  in  boc  loco  Laetanlii»  tum  etiam 
alius  locus  ejus  ex  libro  iv  divinarum  institutionum^ 
cap.  27 ,  ubi  de  hac  ipsa  re  afens  scrrint ,  quidam 
ministrorum  nostrtnun  sacrifUmuUtus  dommis  misisie' 
rent. 

Intra,  Non  ndmonerem  inc  muUisse  pro  eo  quod 
Pamelius  posuit  fnt^r,  iiisi  iia  lae  lacore  coegisset 
auctoriits  veierum  excmplartam.  Qotp^  omura ,  si 
duo  tanium  excipias ,  habent  tnir«.  Ita  efiam  babei 
editio  Morellii. 

Peetus  €dm%ttent.  Pamclius  secutus  auc(ori(atem 
codicis  Camberoncnsis  posiiit  pectut  sangmnem  ad^ 
tniHsns.  Eam  (ec(rfmcm  rednuit  Rigahius,  Angji  ex- 
piHixenifit.  Rccie.  Non  cxiat  enim  in  libds  nostris 
Dcqiie  in  dtiobus  Petavianis  .ib  Alberlino  citatis. 

Arcam  suam.  Hospinianns,  iib.  ii,  cap.  5,  de  Tem- 
plis  afferens  hunc  locum  saiicii  Cypnani  mulium 
di^pulai  adversum  nos,  propterca  quod  Eucharisdaih 
concludimus  in  arca  sive  lecha  vel  armario ,  ei  ait 
nulluin  de  includenda  Eudinrisiia  mandatum  exstare 
vel  ChHbti  vel  Aposlolorum.  Inn(iliter  profecto  scri- 
pta  tUa  sniit  ab  Hospiniano.  Nam  nos  id  facile  con- 
cedimus.  In  itla  Ecclesi  e  novrlaie,  cuin  illa  inier  pcr- 
secutores  suos  degeret ,  et  in  occulto  Clirisiiani  pera- 


^ercBt  divina  mysteria,  locus  non  crat  tuins  el  ccrtns 
XJLSL—Saerifiamiibus  uo^.  Hanc  lecdonem  exhi-  D  in  quo  coneludi  posset  Eucharisiia.  Iiaque  ;distnbue 


bent  octo  codices  anii()tti  et  ediiio  Morellii.  Sed  ve- 
tercs  editiones ,  etiatt  Mauutiana  ,  et  iredecim  libri 
veteres  non  babent  vocem  nobis,  quam  ergo  arkkror 
noH  esse  neeessarian.  Non  sttm  taroen  ausus  expuu^ 
gere ,  quia  non  ofileit  aenienlise  sancti  mariyris.  Si- 
niile  quid  habetur  in  libro  Lactanlii  de  Mortibut  Per- 
secutorum ,  c;ip.  10 ,  ubi  quidam  ministrOrum  tcientet 
Dominum  ,  cmiii  adsitlerent  immolanti ,  impotuernnt 
frontibut  immortale  tignum,  Qtii  locus  nullam  babct 
difficlilialcui.  Quippe  minislri  scienies  Dominum  non 
pos<unl  esse  alii  quam  Cliristnini ,  pr;cser(ini  cum 
s(a(im  Lac(an(ius  dioat  illos  imposuisse  fronlibus  suis 
signum  crucis.  Et  tainen  fuii  luiper  qui  cxisiimaret 
iiunc  loquendi  modum  cssc  ambi^unm,  dnbium  enim 
csse  an  minislri  illi  fuerint  ministri  Diocleliani  aut 
Chris(iani«  Cbiisiianos  porro  fui  so  osienduni  ciiain 


ba(ur  fiddibus  a  ministris,  et  vnusquisqne  partem 
saam  deferebat  doinum  iit  communioneni  acciperet. 
A(  p«)8tea,  cnm  totus  orbis  factus  fuisset  chrislianns, 
dccens  et  congrucns  visum  est  in  loco  certo  ct  (u(o 
eam  reponere  "^^  u(  ea  stathn  dis(ribuere(nr  sumere 
velentibns ,  non  in  occuHo,  ut  in  primis  ccdeMO} 
sxenlis ,  sed  palam  et  poblice  et  statim  cum  quis 
cuperet. 

Domini  tanctvm.  Id  est  Eucharistia,  qnam  hi  iiii- 
tiis  cbri^iianx  religiottis  unus(|ui9qoe  domum  ferc- 
bat  u(  sibi  ipse  libere  cowmunionem  corporis  Christi 
impertiretur.  Terlullianus  in  iibro  n  ad  Uxorem  : 
?ion  tciet  mawitus  qutd  secreto  atite  omnem  cibum  gus' 
tes,  Viife  qu*  notatnus  ad  libmm  de  B<»no  pa(ienti:c. 

Manibus  iwMgms.  Codex  Vcronensis,  rnius  meoa, 
et  duo  AngUcani  habcnt  iniiuiHtUi^. 


Digitized  by 


Google 


487 


DIVI  CYPRIANI 


488 


Dil.  Documcnlo  unius  oslensum  est  Dominum  rece-  A  Deut  auiem  in  corde^  (I  Reg.  xvi,  7).  Ipse  quoque 


dere  cum  negatur,  nec  immcreniibus  ad  salutnm 
prodesse  quod  sumilur»  quando  gratia  salutaris  in  ci- 
nerem  saiictitate  fugiente  mutatur.  Qtiam  multi  quo- 
tidie  A  poenitenliam  uoii  agentes,  nec  delicti  sui  con- 
scientiam  confitentes,  immundis  spiritibns  ndimplen- 
tur,  quam  multi  usque  ad  insaniam  meniis  cxcor- 
des  dementiae  furore  quaiiuniur?  Nccncccsse  est  ire 
per  exitus  singulorum,  cum  per  orbis  multiformes 
ruiiias  tam  deliciorum  poena  sit  varia  quam  deliii- 
quentiummultiiudonumerosa.  Unusqiiisque  conside- 
rel,  non  qnid  alius  passus  sit ,  sed  quid  pati  et  ipse 
merealur.  Nec  eTasisse  se  credal ,  si  eum  inlcrim 
pcena  distuleril ,  cum  timere  plus  debeai  quam  sibi 
Dei  judicis  ira  scrvavil^. 


Dominus  pnemoneat  et  pncstruat  diceiis  :  Et  uient 
omnes  ecciesiw  quia  ego  ium  icrutator  reni$  et  cordit 
{Apoc.  II,  23).  Perspicil  illc  abdila,  el  secrela  atque 
occulta  considerai.  Nec  Dei  oculos  potest  aliquis 
evadcre  dicentis  :  Ego  Deu$  approjttmans,  et  non 
Deusdf  lonyinquo.Si  abseonditus  fuerit  homo  in  abscon* 
diliSf  ego  ergo  non  videbo  eum  ^  ?  Nonne  OBlum  et  ter^ 
ram  ego  impleo  {Hier.  xxiii,  23)  ?  Videl  ille  corda  eC 
peciorasinguloruin,  ct  jiidicaturus  est,non  tanluinde 
faciis,  sed  et  de  verbis  el  de  C(»gitalionil»iis  nostris » 
omnium  menlcs  voluiiiatcFque  conceptas  in  ipsis 
ailliuc  clausi  pectoris  latebris  intiieiur. 

XXVIII.  Denique  quanto  el  fide  majorcs  ct  timore 
meliores  suut  qui  quamvis  nullo  sacrilicii  aui  libelli 


XXVn.  Nec  sibi  quominusT  agant  poeniientiain  B  facinore  constricti,  quoniain  lamen  de  boc  vcl  cogiia- 


blandianlor  qoi  etsi  neiandis  sacrificiis  manus  non 
contaminaverunl,  libellis  lamen  conscieiiiiam  poUiie- 
runl.  £l  illa  professio  denegantis  coniestaiio  esl 
chrisliani  qnod  fueral  ^  abnuentis.  Fecisse  se  dixit 
quidquid  alius  faciendo  comniisiL  Cumque  scripium 
sity  iVoii  potestit  duobus  dominis  servire  {liauh.  vi,  2i), 
servivii  sxculari  domino  qui  oblemperavit  ejus  edicto ; 
magis  obaudivit  humano  imperio  quam  Deo.  Videril 
an  minore  vel  dedecore  vel  crimine  apud  Bomines 
publicaveril  qood  admisii.  Deum  lamen  judicem 
fugere  ei  viure  nonpoterit,Cttm  dicat  Spiriius  sanc- 
108  in  Psalmia  *\Quod  est  imperfectum  meum  viderunl 
oculi  tui ,  et  in  libro  tuo  omnes  scribentur  {  PsaL 
cxxxvuiy  16).  El  ilerom  :  Homo  videt   in  facie^ 


veniitt,  boc  ipsum  apud  sacerdotes  Dei  dolenler  el 
siniplicitcr  confitentes,  exomologesin  conscientias  fa« 
ciiini,  aninii  sui  pondusexponuni,  salutarem  inedelam 
parvis  licei  et  modicis  vulneribus  exquinmt,  scientes 
scriptum  esse  :  Deus  non  deridetur  {Gal,  vi,  7).  Deri- 
deri  ei  circumveniri  Deus  non  potesl  nec  astutia  aU- 
qua  fallente  deiudi.  Plos  immo  delinquit  qui  secun- 
dum  hominem  Deum  cogilans  evad^re  se  pcenam 
criminis  credit,  si  non  palam  crimen  admisit.  Gbris- 
tus  in  praeccplis  sois  dicil :  Qui  confusus  me  fueritf 
confundet  eum  filius  kominis  (Marc.  viii,  38).  El 
€hristianum  se  puiatqui  Cbristianosesseauiconfun- 
ditur '  autvere(ur?Quomodopoiest  essecum  Christo 
qui  adCbrisium  pertinere  aul  erubescit  auimeiuit? 


LECTIONES  VAI^IANTES. 


'  QuoUdie  immundi  Bod..  i,  3,  3,  4.  8pir.  G 

)>  Ira  Dei  reservavit  Bod.^  i,  2, 3,  4.  Lam.  Ebor.  Un. 
J\rc.,  1.  Censora  Oxon. 
«  Qood  eum  fueral  lom. 


d  In  oor  Ver.  Ben, 

«  Noo  videbo  eum?  Videt  ille  Ben.  Lam.  Kbor,  NCt  1. 

t  Aut  deesi  in  Oxm. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


Sanetitate  lugiente.  Codex  Seguierianus ,  saneto 
inde  fugiente.  P^ulo  anle  diiil,  In  qua  Domim  sane- 
tum  fuit.  Itaque  ista  leciio  videiur  esse  melior.  Sed 
non  sum  ausus  mutare,  quia  reliqui  libri  praeferunl 
sanctitate.  Ea  quippe  lectio  bonuin  ^uoque  sensum 
consiituit.  Capiabo  autem  haiic  occasionem  ui  emen- 
dein  extremam  partem  Episiolae  lertia;  Pelagii  II  ad 
episcopos  Istriae»  ubi  legilur  sanctitate  servante.  Pro 
quo  scribendum  esse  servamt  docet  vetus  codex  ex 
quo  ilia  edita  est.  Ibidein  paulo  ante  addenda  suni 
tria  vocabula  quos  excidcrunt  veteri  librario.  Le- 
^endum  igilur  :  Qui  de  iterando  baotismate  scripserat^ 
tn  unilaie  caihoUca  defuncUm  perhibuit.  Ita  Augus-  j) 
linus  iu  libro  de  unico  Baptismo^  cap.  12. 

PoimUntiam  non  agentes...  confitentes.  hta  primum 
emersere  e  lypographia  Manutii.  Inveni  in  tribus 
antiquis  codicinus.  I)esunl  aulein  in  sexdecim  ei 
in  editione  Moreliii. 

Quam  fi^i.  Antea  in  omoibus  edilionibus  et  in 
omnibus  fere  codicibos  manoscriptis  legebatur  quem. 
Facile  eral  existimare  reponendum  csse  quam.  El 
iamen  eam  leciionem»  quam  poto  e^se  venssiinam, 
nu8))iam  reperi  nisi  in  codice  Remensi  sancti  Dio- 
nysii.  Unus  Anglicanos  praeferl  quag. 

Ira,  Hbc  est  scriptora  viglnli  velerom  exempta- 
riom  nostrorom  el  octo  Anglicanorum.  Eorum  auc- 
ioritas  mihi  persoasit  ol  iu  poncrem  pro  eo  quod 
editiooes  halient  cenwa,  quamvis  haec  qooqoe  ieciio 
bona  iii  ei  reperiaior  m  qoibosdam  libris  vele- 
ribot« 


XXVII.  —  Fugere.  Anlea  legebator  subterfugere ; 
qoam  leclionem  ego  arbiiror  esse  optimam  ;  verum 
aoetoriias  veterom  librorom  exegilulmutarcm.  Suni 
autein  numero  xvi  comprobautes  banc  muiatio* 
nem. 

Abscondilis.  Dux  suut  hujus  loci  lectiones  in  co« 
dicibus  manuscripiis.  Quidain  enim  habeni  abs- 
eonditis,  alii  abditis.  Uiracfue  lcctio  bona  est. 

Nonne  ceelum  impleo.  Hsec  desuni  in  antiguis  edi- 
tionibus  et  in  ouindecim  codicibus  antiquis. 

Coneeptas.  Codex  Foxensis,  contetnplans.  Qooe  lcc- 
lio  non  est  mala. 

XXVIII. — Fidemajores.  Yeteres  editiones,  decem 
libri  nostri»  ei  sex  Anglicani  pneferunt  fide  majore 
et  timore  meliore.  Alii  sexdecim  ita  guoquc  liabienl, 
nisi  quod  in  illis  scripium  esl  meliores.  Qualuor 
habent  majores.  Epitome  Lactantii  cap.  45  :  Ingrato 
populo  ab  hmeditate  summoto^  aliam  sibi  plebem  pde^ 
liorem  de  exteris  gentibus  congregaret. 

Qui  confusus.  Ita  veteres  editiones  el  tredecim 
libri  veteres.  Tres  alii  habent:  Qui  confusus  me 
fuerit^  confundam  et  ego  eum  coram  Patre  meo  qui 
in  coelis  est.  Beccensis,  Qui  confusus  flterit  me  coram 
hominibusy  eonfundet.  Coiilra,  in  aliis  duobus  scrip- 
lum  csl :  Qttt  me  confessus  fuerit^  con/itebitur  enm 
fitius  liominis.  Sic  etiam  supra,  Epist.  ix,  pag.  18. 
At  leciio  qux  babet  Qui  confusus  extai  etiam  supra, 
episu  Lxiii,  pag.  109.  Ej^o  puio  hanc  discrepaniiam 
esse  imputandam  lemeritati  iibrariorom. 


Digitized  by 


Google 


m  LIBER  DE  LAPSIS.  490 

i^inus  plane  peccaverit  non  videndo  idola,  nec  sub  A  Giirisii  quod  perdidit  cogitare,  accipere  preiiosa  or- 


oculis  circumslanlis  atque  iiisullanlis  populi  sancii- 
(alem  fidci  profanando ,  non  polluendo  manus  suas 
funestis  sacrificiis,  ncc  sceleraliscibis  ora  maculando. 
Hoc  eo  pruficit  ut  sit  minor  culpa,  non  ut  inuoccns 
conscienlia.  Facilius  potest  ad  vcniam  criminis  per- 
venire.  Non  esl  tamcn  immunis  a  crimine.Neccesset 
in  agenda  poeniientia  alque  in  Domini  misericordia 
deprecanda,  ne  quod  minus  esse  in  qualitate  delicti  *^ 
videtur,  in  ncglecta  satisractionecuinulelur. 
.  XXIX.  Confiieantur  singuli,  quaeso  vos,  fratres  di- 
Jectjssimi,  *^*  delictum  suum,  dum  adbuc  qui  deliquii 
in  saeculo  csl,  dum  admitti  confcssio  ejus  potest,  dum 
^tisfactio  et  remissiofacta  per  sacerdotes  apud  Domi- 
Dumgralaest.Convertamurad  Dominum  mente  tota; 


namenta  ct  monilia  elaborala  ^,  nec  divini  et  coeles- 
tis  ornatusdamna  deflere^Tu,  licct  indumenta  pere- 
grina  et  vcstes  scricas  induas,  nuda  es.  Aiiro  le  licet 
et  margarilis  gemmisque  condecores,  sine  Cbristi  de- 
core  deformis  es.  Et  qu:e  capilios  tuos  inficis,  vel 
nuiic  in  doloribus  desine ;  et  quae  nigri  pulveris  duc- 
tu  «  oculorum  liniamenta  depingis,  vel  nunc  Licrymis 
oculos  tuos  ablue.  Si  quem  de  tuis  cbarum  '  mortali- 
taiis  exitu  perdidisses,  ingemisceres  dolenlercifleres, 
facie^  inculta,  veste  mutata,  neglecio  capilto  ,  vullu 
nnbilo,  ore  dejecto  indicia  moeroris  ostendcrcs.  Ani- 
mam  tuam,  misera  s,  perdidisii,  spiritaliter  mortua 
supervivere  bic  tibi  et  ipsa  ambulans  funus  luum  por- 
tare  coepisti;  et  non  acriler  plangis,  non  jugitcr  in- 


et,  pcenitentiam  criminis  veris  doloribus  exprimenics,  B  gemiscis  ,  non  le   vel  pudore  criminis  vel  continua- 


Dci  misericordiam  deprecemur.  Illi  se  anima  proster- 
nat^,  ilii  mcestitia  saiisfaciat  «^,  illi  spes  omnisinciim- 
J>at.  Rogare  qualiler  dcbeamus  dicit  ipse :  ileverf  imim',  in- 
^uil,  adme  ex  toto  eorde  veslro^  iimulque  et  jejunio  et 
flelu  et  planclu;  el  $cindile  corda  vestra^  et  non  vesti' 
mentavestra  (Joel  n,  12).  Ad  Dominum  toio  cord« 
redcamus.  Iram  et  offensam  ejus  jejtmiis,  fletibus, 
planctibus,  sicul  admonet  ipse,  placemus. 

XXX.  Lamentari  eum  putamus  ex  toio  corde,  je- 
juniis,  fletibus,  planclibus  Dominum  deprecari,  qui  ex 
primo  criminls  die  lavacra  quolidie  cum  feminis  ce- 
lebrat,  qui,  epulis  affluentibus  pastus  et  sngina  Jargiore 
distentus,  cruditates  suas  postridie  ruclat,  nec  cibos 
et  potus  suos  cum  paupcrum  necessitaie  communicat? 


lione  lamentationis  abscondis !  Ecce  pejora  adliuc 
peccandi  vulnern,  ecce  raajora  delicta,  peccasse  nec 
satisfacere ,  deliquisse  nec  delicta  deflere. 

XXXI.  Ananias,  Azarias,  Misabel,  illustres  ac  no- 
bilespueri,  quominus  exomologesin  Deo  facercntncc 
inier  flammas  et  camini  exsestuaniisinccndia  quicve- 
runt.  Bene  sibi  licet  conscii  et  Dominum  fidci  ac  ti- 
moris  obsequio  saepe  promeriti,  bumilitaiem  tamcn 
tenere  et  Domino  satisfacere  nec  inter  ipsa  gloriosa 
viriutum  suarum  marlyria  destiterunt.  Loquitur 
Scriptura  divina  :  Stans^  inquit,  Azarias  precatus  esl^ 
et  apermt  os  suum^  et  exomologesin  faciebat  Deo  simul 
cum  sodatibus  suis  in  medio  ignis  (Dan,  ni,  ^).  Da- 
niel  quoque,  postfidei  atque  innocenti»  sux  muliipli- 


Qui  bilaris  ac  Ixtus  incedit,  quomodo  mortem  suam  C  c^i^  gratiam,  post  dignationem  Domini  circa  viriulcs 


deflet  ?  Cumque  scriptum  sit,  Non  corrumpetis  effi" 
giem  barbos  vestra:  (Levit,  xix,  27),  barbam  velliiet 
faciem  suam  coinii?  Et  placere  nunc  cuiquam  studet 
qui  Deo  dispUcet?  An  illa  ingemiscit  et  plangitcui  va- 
cat  cultum  preiiosae  vestis  induere  nec  indumentum 


ac  laudes  suas  socpe  repetitam,  jejuniis  ndbucpromc- 
reri  Deum  nititur,  in  sacco  et  in  cinere  volulatur» 
exomologesin  faciens  dolenter  et  diccns  :  Dominus 
Deus  magnus  et  fortis  et  metuenduSf  qui  servas  testa^ 
mentum  tuum  et  miserationes  eis  qui  te  diliguut  et  con- 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  MiQus  esse  deiidi  Lam.  Ebor.  NC,  i.  Bod.  %  Len, 
^  lUi  se  prosternat  Ben. 
'^  IlUos  n^jestati  saiis&cial  voss.,  1. 
d  Laborau  Lips.  Gronov.  ex  codd.  mss. 


*:  Nigro  pulveris  ductu  Fer.  Inductu  Pem. 

'  Sic  codd.  novem.  Caris  Oxon. 

8  Animam  tuam  miseram  ros$.^  1,  2.  Pem.  Lin. 


STEPH.  BALUZII  NOTM. 

XXIX.— Qtf(Bio  vosy  fratres.  Post  ista  sequebaturin  netum  in  libro  de  Harmonia  mundi,  canlico  it,  cnp.G, 
libro  Veronensi  :  Confiteatur  unusquisque  delictum  et  notas  nostras  ad  Gratianum  dist.  22,  cap.  PrO' 
suum.  htbete^  pag.  453. 

Dum  admitti  confessio.  Post  mortem  enim  non  ad-  Peccandi  vulnera.  Codex  Lamoiiii  babct  genera. 
miitilur.  ExomolMesis  apud  inferos  noa  esi,  ut^  Peccasse  nec  satisfacere.  Quintillianus,  Jib.  m, 
ail  Cypnanus.  Vide  Pamelium.  cap.  i.Tulissimumergo  pcenitenticB  confessio  etsaiis- 

Corde  vesiro,  Codex  Pitboeanus  addit  et  ex  tota      -  -       —  ••  - 

anima  vestra. 

XXX. — Cum  feminis.  Ila  omnes  ediiiones  ante  Pa- 
melianam.  Pamelius  ilaque  expunxit  bas  voces ,  tum 
quia  illas  non  reperiebat  in  suis  codicibus  manu- 
scriptis,  tum  quia  iis  opus  non  esse  credebat. 
Sane  desunt  in  tredecim  nostris.  Veriiin  exstant  in 
aliis  quindecim  et  in  uno  Anglicano.  Non  video 
autem  cur  expungi  debeant,  cuin  videam  supra,  in 
libro  de  Uabitu  Virginum,  pag.  179.  balnea  promiscna 
cum  viris  et  feminis  interdici  virginibus.'  Hinc  enim 
(uiliigitur  fcminas  lavare  consuevisse  cum  viris.  Vide 
notas  ad  Hbrum  de  Uabitu  Virginum^  pag.  530. 

•^»  Barbam  vellit.  Vide  lib.  iti  Testimoniorum^  cap. 
84 ;  Savaronem  et  Sirmondum  ad  Sidonium  lib.  iv, 
Epist.  24.  Vide  eiiam  Franciscum  Georgium  Ve- 

Patrol.  IV.  S.  Cyprian,    ' 


factio  eulpce.  TerluUianus  in  libro  de  P(£nileutia: 
Confessio  enim  satisfaclioniseonsHiumest.  Vide  supra, 
pag.  538,  ante  exomotogesim  factam. 

XXXI. — /n  sacco.  Quinque  libri  veleres  pra^ferunt 
t»  citicio  et  sacco,  Seguierianus  fii  cinerej  in  ciUcio. 
Infra,  in  fine  bujus  libri,  pag.  192,  strato  sacco  ad- 
hcerere  in  cinere  et  cHicio  et  sordibus.  Tertullianus 
in  libro  de  Poenitentia  dixit,  sacco  et  cineri  incubare^ 
eorpus  sordtbus  obscurare^  et  in  asperitudine  sacci 
ei  horrore  cineris.  Saccus,  nt  ait  Hieronymus  ia 
Epistola  ad  MarceHam  de  Mimeribus  acieptis,  est 
signum  oralionis  atque  jejunii. 

Qiii  servas.  Veleres  editiones  et  quatuor  libri  ve- 
teres  addunt  et  dispotus.  Alii  tres  babent  quidein 
disponis,  sed  iion  babent  servas. 

Digitized  by  VjOOQIC 


•49!  DlVl  G\PRIANl  4« 

iervant  imperia  iaa;  peccatnmus,  facinu$  admisimusy  A  non  communicaniiam  num  duennt;  hominibuscon- 


impii  fttimui,  lransgre$si  sumus^  acdeseruimusprcecepia 
tua  ei  judicia  tua;  non  andivimus  verba  pueromm  tuo" 
rum  Prophetamm  qua  iocuti  sunt  in  nomine  tno  super 
reges  nostros  et  omnei  gentes  et  super  omnem  lerram, 
Tibi,  Domine,  juslitia  ^,  nobis auiem  confUsio  (Dan,  ix^ 
4-7). 

XXXn.  Ilaec  mites»  Iixc  ^implices,  iixc  innocen- 
les  in  promeranda  Dei  majesuie^^'  fecerunt;  etnunc 
salisfaccre  et  Douiinum  rogare  delrectanl  qui  Domi- 
num  iregaverunl  I  Quaso  vos,  fralres,  acquiescile  sa- 
lubribus  remediis,  coiisiliis  obedile  meliorlbus;  cum 
hcrymis  nostrls  vestras  lacrymas  juiigite,'  cum  nos« 
tro  gemiiu  vestros  gemitus  copulate.Rognmus  vos,  ut 
pro  vobls  Deuin  rogare  possiinus.  Preces  ipsas  ad  vos 


tra  Deum  credunt,  qui  contra  boffiines  Deo  non  ere- 
diderunt 

XXXIV.  Ejusmodi  homines  quanliim  potestis  eflte- 
gile  «,  perniciosis  contactibus  adhxren:es  salnbri 
cauiione  vitaie.  Sermo  corum  sicui  canccr  serpit, 
colloquium  vclut  contngium  trnnsilit,  noxia  ei  vene- 
nata  persuasio  perseculione  ipsa  p^jus  interncit.  Illie 
superest  posnitciitia  quse  sntisfaciat ;  qui  aniem  piae« 
nilentiam  crimiiiis  toiiunt,  satisfactionis  viam  clau* 
dunt.  I(a  fit  ut,  dum  lemeritate  quorumdam  vei  pro- 
mittitur  salus  falsa  vel  creditur,  Bpes  verab  salutis  adi- 
matur. 

XXXY.  Yos  vero,  fk^airet  dileeti^almt,  quorum  ti^ 
mor  in  Dcum  pronus  .est,  el  in  ruiiia  lieet  animuft 


prius  verlimus,  quibus  Deum  pro  vobis  ul  misereatur  -j^  constitutus,  mali  sui  memor  est,  poenilentes  ac  dU' 


oramus.  Agiie  pcenitentiam  pienam,  doleniis  ac  ia- 
mentantis  animi  probate  mcestitiam. 
(  XXXUI.  Nec  vos  quorumdam  moveat  aut  error  ini* 
providus  aut  stuporvanus,  qui,  cum  teneantur  in  tain 
gravi  crimine,  percussi  sunl  animi  cxcitate,  ut  nec 
inteliigant  dclicta  nec  plartgant.  Indignantis  Dei  ma« 
jor  haec  plaga  est,  sicut  scriptum  esl  :  Et  dedit  illis 
Deus  spiritum  transpunctionis  (Jsa,  xxix,  10).  Et  ile- 
rum  :  DHectum  veritatis  non  receperuni  ut  salvi  fierent ; 
ac  propterea  mittet  illis  Deus  operaiionem  erroris,  ut 
credant  mendacio,  ul  judicenlur  omnes  qui  non  eredide- 
runt  veritatiy  sed  $ibi  placenl  in  injustilia  { II  Thesi.  ii, 
10).  Iiijustesibi  placentcs  el  trnnspunct:c  meiiiis  alie- 
natioiie  dementes   Domiiii  pncceptn    conteninunt, 


lentes  peccata  vestra  per^picite,  gravissimum  con* 
scientisG  crimen  agnoscite,  ad  intelligcntiam  delicli 
vesiri  oculos  cordis  aperite,  nec  desperantes  miserl- 
cordiam  Domiiii,  nec  tamen  jam  veniam  vindicantes. 
Deus,  quantum  patris  pietate,  induigens  ^  semper  'et 
Ijonus  cst;  tantum  judicis  majestate  metuendus  esU 
Qiiain  magna  dcliquimus,  tain  granditer  defleamus. 
AUo  vuiiieri  diligens  et  longa  mediclna  non  desit* 
Poenitentia  crimine  minor  non  sit.  Putasne  lu  Dohii- 
num  ciio  '  posse  placari,  quem  vcrbis  perfidis  ab- 
nnisli,  cul  patrimoiiiuiii  prxpoiicre  maluisti,  cujus 
templum  sacrilega  conlagione  violasti?  puias  faclle 
eum  misereri  ^  tui,  qucm  tuum  non  esse  dixisti  f  Orard 
oportet  impensius  et  rogare,   dlem  liictu  transigere. 


medelam  vuliieris  negliguiil^,  agere  poeniieniiam  no-  q  vigiliis  noctesac  fletibus  ducere,  tempus  omne  lacry- 


lunt.  Ante  admissum  facinus  iniprovidi ,  post  faci 
nus  obstinaii,  necpriusstabiles,  nec  postmodum  sup- 
plices.  Quando  dcbuerant  stare,  jncuerunt ;  quando 
jacere  et  proslernere  se  Deo  debcnt,  slnre  se  oplnan- 
tur.  Pacem  sibi  ultro  nemine  dantc  sumpserunt.  Fat- 
sa  pollicitatione  seducii,  etapostalis  acperfldis  juncii, 
errorem  pro  veritate  suscipiunl.  Communicalionem 

LECTIONES  VARIANTES 


mosis  lamenlationibus  occiipnre,  stratos^  solo  adhfle* 
rere»  in  cincre  el  cilicio  et  sordibus  voluiari,  podt 
indumentum  Cliristi  perditnm  nullum  jam  velle  ves- 
tiium,  post  diaboli  cibum  malle  jejunium,  Justis  ope« 
ribus  incumbere,  qoibus  peccata  pnrgantur^  eleeifio- 
^yuis  frequertter  insistere ,  quibus  a  morte  anima: 
liberantur.  Quod  adversarlus  auferebat  Christus  acci^ 


»  Gloria  addunt  edd,  ab  Erasmo  ad  Oxon.  usque. 

h  Negligentes  Lam.  Ebor.  Bod.  2. 

c  Fugite  Oxon.  codd.  Fem.  NC.  2. 

d  Clemens  Pem.  ross.  2* 

«  Seroper,  semper  el  bonus  Pem. 


'  Sic  octo  codd.  Anglie.  Ctto  deestin  bnpr,  vett. 
s  Fosse  misereri  lui  Pem. 

^  Straio  solo  Affluat  Thu.  Foss.  Siratos  solo  adhaerere 
cineri  Oxtm.  Lips. 


STEPII.  BALUZII  NOTiE. 


Tibi^  Domine,  justitia.  Erasmus  edidit :  Tibif  Do-  D  v<lui  roiuplementnm  oltservntionum  stiarum  de9cri< 


mtite,  gloria,  tibi  justitia,  Sed  ego  vocem  atoria  nus 
piam  reperi  in  codicibus  manuscriptiSi  Noii  exstat 
autem  in  capiie  iii  Prophetiac  Daiiielis»  ex  quo  isia 
sumpia  sunt. 

XXXIU.— Grflwi  crimine,  Qupluordecim  iibrl  noslrl 
et  ocio  Aiigiicani  pro^ferunt  liauc  leciionem  pro  eo 
quod    alibi  seriptiim  cst  grandi, 

XXXiV.— TraM«i7i(.  Iia  vulgo  libri  veteres  ei  cdi» 
tiones.  Quidain  laiucii  aliler  babent.  Iii  duobus  euini 
iegitur  transfiyit,  \\\  atio  dcmuni  trausciugit. 

lHic  superest.  P.iinclius  p0£»uit  illic  sola  supercst 
ex  manuscriplis  cl  \eieri  excusso.  At  vox  soia,  qnoB 
inulitis  est,  deest  iii  omiiibiis  libris  uosliis  |ir;i;ier 
unum  Gralinnopdlitanuin  ci  in  scpleni  Aii^lic;inis. 

XXX>^. —  Orare  oportet.  Be;ilus  Kliciianus,  cum 
niiilia  de  Poeuitenthi  et  Confessionc  dixissei  in  nr- 
gumento   libri   Teiluliiani  ({e  PosnHeiitia ,   dentuin 


bit  huiic  Cypriaiii  locuin.  Interlm  admoneo  argu<» 
nieiiium  illud  Beati  Rhenani  dcesse  in  posterioriBus 
cdiiionibus  operum  Tertuliianicorum. 

Quod  adversarius  auferebat,  liifra  in  libro  de  Vpere 
et  Eleemosynis,  pag.  2^3  :  PnfriitfOnffrm  De9  credi' 
tiim  nec  respublica  eripit  nec  /Fteiis  invttdit.  Banctits 
Angu<>tinus,  iii  libro  L  HomUiarum ,  llomilia  48  t 
Hoc  toltit  fiscus  quod  non  ntcipit  Christus^  Midt 
eiiindciii,  Er.anatione  in  Psal.  cxlvi.  Lactautius,  c.  8 
de  Moriibus  Persccutorum  :  CritefKMStififtt  fiseus  mate 
partis  opihus  afftnebat,  Plinius  in  Panegyrico  Tra- 
jaiii  :  Scepias  vincitnr  fiscus,  cuius  mala  causa  nun* 
qufim  eti  nisi  sub  bono  principe.  lu  Kpitomc  Victoris 
li^gilur  Trajanuin  (iscum  vocasse  lienem,  quod  co 
enscente  aruis  reliqiii  tabescant.  Symniachus  in 
Fcltttinne  pro  iira  Victoriae  :  Fiseus  ionomm  prin* 
dpum  non  sacerdotum  damnis,  sed  hostium  spqliis  0%^ 


Digitized  by 


Google 


493  UBER  DE  tlNITATE  EGCLGSIiG. 

pinL  No€  tefidri  Jam  nce  ainari  pairimoniiini  debet,  A  moneiite,  deciarat ' 

qtio  quis  ei  dccrptas  et  victiis  est.  Pro  koste  Titanda 

rcs,  pro  latrone  fugienda,  pro  gladio  melueiida  pos- 

sidctiiibus  ***  et  reneno :  ad  lioc  taiitum  pmfucrit  quod 

rcmanfiil  ni  iiide  criinen  ei  culpa  redimaiur.  Incunc- 

lanler  el  largiler  fiai  operatio,  ceiisusomnlsin  medc* 

lam  viilneris  erogeiur,  optbos  «  ct  faeuhatibus  nuslrtt 

qui  de  nobia  ^  jttdtcaturiis  est  Domiiio  foeneretur.  Sic 

Bub  Aposiolis  ftdes  Tiguit:  sic  primus  credentium  po* 

pulus  ChriKti  mandala  servavit.  Prompii  eranl,  largl 

erant  <:,  distribaenduin  por  Apostoloa  tomm  dabant, 

et  non  taiia  delteta  rcdimebaut. 

XXXYI.  Si  preccm  toio  corde  qnis  faciat,  si  veris 
poenlienti»  lamenlattonibus  ^  ellacryrois  ingemiscat, 
si  ad  veniam  delieti  sui  Doninum  jnsiis  et  continuis 


194 

RtiferiimkU  inquit,  ad  Dominum  . 
Deum  vestrum,  quoniam  mi$ericori  ei  piui  eil  et  paliem 
et  muUce  miserathm,  et  qni  iententiam  fleclal  adcer- 
iuimaliiiai  irrognlai  {Joel.  u,  15).  Polest  Itte  in- 
dftlgcntiam  dnre,  sentciitiim  sinm  potosi  ille  deflcc* 
lere.  Poeniteiiti,  operanii,  rogniiii  pniest  clomenlcr 
ignoscerc,  potcst  in  aeccptum  reforre  qnidquid  pro 
talibus  cl  pctierint  martyres  et  feccrint  sacerdolcs. 
Vel  si  quis  plus  eum  suis  satisfaclionibns  moverit,  si 
ejiis  hram,  st  indigtiantis  oirensam  jnsla  deprccaiionc 
placaverit,  dat  ille  et  arma  rursum  qnibus  viclus  6 
armelur,  rcparat  ci  corroborat  vircs  qiiibus  fidos 
instauraia  vegetetur.  Repeiel  cerlnmen  suum  iniles, 
iter^bitaciem,  provocabiliiostem,  etquidem  facttis  ad 
prxlium  fbrtiorperdolorem.  Qui  sic  Deo  sntisfeccrit. 


eperibus    inflecui,  misereri   taliiim  potest    qui  el  B  qui  pcenitenlia  factisui,  qui  pudore  dclicti  ^,  pius  et 


miferic«)rdiam  suam  protiiiil  dicens  :  Cum  conversui 
ingtmuerii,  tune  ialcaberii,  et  iciei  ubi  fuerii  (Ita,  xxx, 
15).  Et  iterum  :  Noio  mortmn  morientii  «,  dicit  Domi* 
Mu,  quantum  m  revertatur  «fvfM  {EMeeh.  xxxni, 
il.)  EtJohel  proplieia  pietaiem  Domini,  Domineipso 

LECTIONES  VARIANTES 


virtuiis  et  Adei  de  lp«u  lapsus  sui  dolore  conccpcni, 
exnudilus  et  adjutus  a  Domiiio,  qunmconirislavcrat, 
nnper  lastam  f^clei  Ecclosiam ;  nce  jam  aolam  Del 
veniam  merebitur,  sed  et  coronam. 


'  Dedarai  dlcens  Bod.  1.  lam,  Ebor. 
ff  Virttts  aruielur  Bod.  i. 

^  PocaUeotiam  facU  sui,  qui  pudorem  dclicU  Bod.  i,  3» 
i.  Ttm. 


*  Operibus  Lin.  Pem.  NC.  2.  Bod.  5. 
^  Qui  de  bonis  7^.  VosH 
^  Largi  eraDt  ad  distribuendum  Pem. 
d  Lameniis  lam.  Ebor. 

•  Peccatorls  lin. 

STEPII.  BALUZll  miM, 

getur,  Novella  Antliemti  A.   de   Bonis  vacnnlibuii :  Domino  fosneretnr.  Ita  scribcro  plncuil  ideo  quia 

Neque  enim  aliud  imperatoritc  mnjeitali  videtur  ae*  p  ila  loqnilur  Cypriantis   in  liliro  de  tiabitn  Virginum^ 
commodum  qunm  commune  jas  omnibus  reservare  sub-  ^  png.  107.  Sic  etiatii  bnbotit  quidatn  libri  vclorcs  et 

eiiiiio  Spirensis,  lum  elinra  Vonein  veiiis.  Hiero- 
nyiiius  in  Dialogo  adversus  Luoiferianos :  Deo  fcd' 
tierai.  MariiaUs,  lib.  i,  Epig.  44 :  Hatc  omnis  fcenerat 
ttna  deos. 

XXXVI.— D^/ftfefere.  Godox  Mnyssiaceiisis  addit  </e« 
Ucln  remiltere. 

Dat  iUe  arma.  Codox  Lnmonil :  Dal  iUe  arma  jus-' 
titim  quibus  jnslus  nrmetur. 

Dei  veniam  merebitur.  h\  csl  consequetur,   ut  ait 
Lactanlius,  Ub.  iv,  cap.  17.  • 


jeciis  et  nihil  amplius  bonis  licere  principibus  nisi 
quod  liceal  privatis.  Ammiaiuis  Mnrcellinus  lib.  xxviit^ 
agetis  de  pra^fectura  Olybrii,  ait :  Calumniarum  actr^ 
rimus  insectator^  fisci  lucra  unde  poieral  intercidens. 
Veneno.  Quxdnm  cdiUones  balient  vendenda,  eam- 
qiic  lcciionem  mngis  probal  Pamelins.  Noctram  pro; 
Imnt  sexdeciin  libri  nostri  et  nndecim  Anglicani. 
Ncquedubium  esse  potest  quin  sit  vcrissimn.  Enmdem 
|ir;i;retiuil  onmcs  veieres  editioncs,  eUaiii  Manutiana 
ci  Morelliana. 


UBER 

DE  UNITATE  ECCLESI^. 


ARGUiiENTUif. —  Occasione  schiimatii  Novatiani,  utj) 
iuos  Carthaginiensei  deterreret,  aUoqui  iion  mid- 
tum  ab  iU^  akhorrenlei,  propier  Novatum  et  atioi 
quosdam  suee  Eccieiias  presbfteroi  totmi  tragoedics 
aucloreSt  librum  hunc  conscripsit  Cyprianus.  Atque 
in  primis ,  potUfuam ,  advenui  Hlorum  ineidiai 
tommuuitoi,  etd  tonstantiam    h^rttHui   est,  iiere- 


ieon  eauiam  esse  docet  quod  eaput  EcHeikBnonquec» 
ritnr,  primatus  Petri  contemnilnr,  et  cnthcdra  ac 
Ecclesia  unu  et  Episcopatus  unus  deserilur.  Deinde 
tum  Scripturii  tum  ligurii  Veterii  et  Novi  Teita* 
menti  unitatem  Eccteiice  coniprobat.  Porro  Nova* 
tiani  atnbilionem  in  invadcndo  Episcopatu  Romano^ 
velut  aliud  ageui,  paucii  prosecutui,  tate  deducii 


STEPH.BALUZII  NOT.*:. 


**•  Cum  in  ediUone  Anglicnna  prxdare  ostensum 
sit  et  pntbaUim  vennn  hujus  lil>r'i-  Uittliim  esse  db 
1)nit\teEcci.esi.€,  uii  citaiHrab  antiqiii«,et  uU  pr«- 
fcruni  omncs  fere  veteres  libri,  ciiain  Segnierianus  . 
eam  semeniiam,  quai  miiii  vidoiureMeoptima,  sequl 


plactiit.  lihid  tantum  adilam,  Franciscum  Balduiniim 
iii  E)>isioln  ad  Lucanium  sive  Calvinum  prxfixa  ejus 
AnnotaU(»uibus  in  Optatuin  tcstarl  se ,  dum  Tridcnti 
e$s<M,  id  ipsum  legisse  iii  codicc  Apiilo  Antonii  Aa« 
gusiini. 


Digitized  by 


Google 


'491 


DIVl  G\PRIANl 


m 


iervarU  impma  tna;  peccavimus,  facinu$  admwmus,  A  non  communicantiam  num  duennt;  horoinibuscon« 


impii  fntmtit,  tran$gre$si  sumus,  acdeseruimusprascepia 
ina  et  judicia  tua;  non  andimmu$  verba  pueromm  tuO" 
rum  Prophetarum  qn(B  tocuti  $unt  in  nomine  tuo  $uper 
rege$  no$tro$  et  onme$  gente$  et  $uper  omnem  terram, 
Tibiy  DomineJu$iitia^,nobi$autemconfusio(Dan.  ii^ 

XXXn.  Ilaec  mites,  hxc  ^implices,  hxc  innocen- 
les  in  promeranda  Dei  majesiaie'^'  fecerunt;  etnunc 
salisfaccre  et  Doniinum  rogare  delreciunt  qui  Domi- 
num  iiegaverunt  I  Quseso  vos,  fraires,  acquiescite  sa- 
lubribus  remediis,  consiliis  obedite  melioribus;  cum 
lacrymis  nostris  vestras  iacrymas  juiigite,'  cum  nos* 
tro  gemiiu  vesiros  gemitus  copulate.Rogamus  vos,  ut 
pro  vobis  Deuin  rogare  possimus.  Preces  ipsas  ad  vos 


tra  Deum  credunt,  qui  contra  homines  Deo  non  ere- 
diderunt 

XXXIY.  Ejusmodi  homines  quanlum  potestis  eflte* 
giie  «,  perniciosis  contactibus  adhxrenies  salubri 
cauiione  vitaie.  Sermo  eorum  sicui  cancer  serpit, 
colloquium  velut  contngium  transilit,  noxia  et  vene- 
nata  persuasio  persecutione  ipsa  pcjus  ihterficiti  Illic 
supere$t  posnitcniia  quas  sntisfaciat;  quiaiuem  pee« 
iiitenliam  criminis  toUunt,  saiisfactionis  viam  clau^ 
dunl.  Ita  fit  ut,  dum  temeritate  quorumdam  vel  pro- 
mittitur  salus  fal^a  vel  creditur,  Bpes  verab  salutis  adi- 
maiur. 

XXXY.  Yos  vero,  fk^atret  dileetistimi,  quohim  ti« 
mor  in  Deum  pronns  .est,  et  iti  ruina  lieet  aDimuft 


prius  vertimus,  quibus  Deum  pro  vobis  ut  misereatur  -j^  constitutus,  mali  sui  memor  est,  poanitentes  ac  dU' 


oramus.  Agiie  poenilentiam  pienam,  doleniis  ac  la- 
mentantis  animi  probate  moesiitiam. 
[  XXXUI.  Nec  vos  quorumdam  moveat  aut  error  im- 
providus  aut  stuporvanus,  qui,  cum  teneantur  intain 
gravi  crimine,  percussi  sunt  aninii  cxciiaie,  ut  nec 
inteiligant  dclicia  nec  plarigant.  Indignantis  Dei  ma- 
jor  hxc  plaga  est,  sicul  scriptum  est  :  Et  dedil  illi$ 
Deu$  $piritum  transpunctioni$  [Jsa*  xxix,  10).  Et  ite- 
rum  :  Dileclum  veritatis  non  recepemnt  ut  $alvi  fierent; 
ac  propterea  mittet  itli$  Deu$  operationem  errori^^  ut 
credant  mendacio,  ut  judicentur  omne$  qui  non  credide- 
runt  veritati,  sed  $ibi  placent  in  injustitia  { II  Thes$.  ii, 
10).  Iiijustesibi  placentcs  et  transpunct:c  meiitis  alie- 
natione  dementes   Domini  pnecepta    conieninunt. 


lentes  peccala  vestra  per^picite,  gravissimnm  con-' 
scientine  criinen  agnosciie,  ad  inielligcntiam  dclicti 
vesiri  oculos  cordts  aperiie,  nec  desperanies  miserl- 
cordiam  Domini,  nec  tamen  jam  veniam  vindicantes. 
Deus,  quantuni  patris  pietate,  indulgens  ^  semper  «et 
bonus  est ;  taiitum  judicis  majestate  meluendus  esU 
Qiiain  niagna  dcliquimus,  tam  granditer  defleamus. 
Aliu  vulneri  diligens  et  longa  mediclna  non  desit* 
Poeniteniia  crimine  minor  non  sit.  Putasne  in  Dohii- 
num  ciio  '  posse  placari,  quem  verbis  peirfidis  ab< 
nnisti,  cul  patrimoiiiuiii  pixponcre  maluisti,  cujus 
templum  sacrilegn  conlagione  violasti?  putas  facllc 
eum  misereri  ^  lui,  quem  tuum  non  esse  dixisti  f  Orard 
oportet  impensius  et  rogare,  diem  liictu  transigere. 


medclam  vulneris  negliguiit^,  agere  poeniieniiam  no-  q  vigiliis  noctesac  fletibus  ducere,  lempus  omiie  lacry- 


lunt.  Anle  adinissum  facinus  iniprovidi ,  post  faci- 
nus  obstinatl,  necpriusstabiles,  nec  posimodum  sup- 
plices.  Quando  dcbuerant  stare,  jacuerunt ;  quando 
jacere  el  prosternere  se  Deo  debcnl,  stnrese  opinan- 
tur.  Pacem  sibi  ullro  nemine  danlc  sumpseriint.  Fat- 
sa  pollicilaiione  seducii,  etaposiatis  acperfldis  juncii, 
errorem  pro  veritate  suscipiunt.  Conimunicationem 

LECTIONES  YARIANTES. 


niosis  lamentaiionibus  occupare,  stralos^  solo  adhfle* 
rere,  in  cincre  el  cilicio  et  sordibus  voluiarl,  podt 
indumcnlum  Chrisli  perdilum  nullum  jam  vclle  ves- 
tiium,  post  diaboli  cibum  malle  jejunium,  jiistis  ope« 
Hbus  incumbere,  qoibus  peccaia  purgantur,  eleeifio- 
synis  frequertier  insistere,  quilHis  a  morte  anima: 
liberantur.  Quod  adversarius  auferebat  Cbristus  acci- 


f  Sic  octo  codd.  Anglic.  Qto  deestin  bnpr.  veO, 
s  Posse  misereri  lui  Pem. 

^  Straio  solo  AfSiuut  Thu.  Fo$s.  Stratos  solo  adhaerere 
cineri  Oxm.  Lips. 


^  Gloria  addunt  edd.  ab  Erasmo  ad  Oxon.  usque. 

h  Negligentes  Lam.  Ebor.  Bod.  ± 

c  Fugite  Oxon.  codd.  Pem.  NC.  2. 

d  Clemens  Pem.  Foss.  2. 

«  Seroper,  semper  et  bonus  Pem. 

STEPII.  BALUZII  miM. 

Tibi^  Domine,  iusiitia.  Erasmus  edidit :  Tibi,  Do-  D  vcloi  romplemeiiium  oltservationum  siiarum  descri 


mtiie,  gloria^  tibi  ju$tiiia.  Sed  ego  vocem  atoria  nus* 
piam  reperi  in  codicibus  manuscripiiSi  Non  exslat 
autem  in  capiie  iit  Prophetiac  Danielis,  ex  quo  ista 
sumpta  suni. 

XXXnL— Cravi  erimine.  Quptuordecim  libri  nostrl 
et  octo  Atiglicani  prafferunt  lianc  leclionem  pro  eo 
quod   alibi  seiiplum  cst  grnndi. 

XXXIV. —  Trauiilit.  Iia  vulgo  libri  velercs  ei  edi» 
liones.  Quidam  Umcii  aliter  bubenl.  tii  diiobus  eiiini 
legilur  tran$figit,  in  alio  dcmum  transciugil. 

ItUc  superesi.  P.iinolius  posuii  i7/fc  sola  supercst 
cx  manuscriplis  el  \eleri  excusso.  Al  vox  sola^  quae 
inutilis  esi,  deesl  iii  omiiibus  libris  noi>iiis  jiraiier 
unnm  Gralinnopdliianuin  ci  in  sipteni  Aii}?lic;«nis. 

XXXY.— Ormc  oportei.  Bcalus  l\liciianus,  cum 
niiilia  de  Poeniieiilia  el  Coiifcssifme  dixisset  in  ar- 
gumcnlo   libri  Teiluliiani  ((e  Pasnileniia ,   demuin 


bit  hiiuc  Cypriani  locuin.  Inierim  admmieo  argu<» 
nteiitum  iilml  Beati  Rlienani  dce»se  in  posterioHbus 
ediiioiiibus  (>peruin  Tertullianicornm. 

Quod  adver$nriu$  auferebat.  lirfra  in  libro  de  Vpere 
et  Eleemosynis^  pag.  2^3  :  PR/rtitidittffm  De9  credi' 
tnm  nec  respublica  eripit  nec  fjsens  invadrl.  Banctns 
Atigu<»tinus,  iii  libro  L  Homiiiarum ,  tlomilia  48  s 
Hoc  toltit  fi$cu$  quod  non  ntcipit  Chri$tu$.  Mtdt 
eMiiiiIeiii,  Er.ariatione  in  Psal.  cxlvi.  Laciantius,  c.  8 
de  Moriibus  Persecutornin  :  Cruentissimus  fiscus  mate 
pariis  opibtts  afftnebat.  Plinius  in  Panegyrico  Tra-* 
jaiii :  Soipins  viucitur  fiscus,  cnjus  mala  cau$a  nun* 
quam  ett  nisi  sub  bono  principe.  lu  l^^pilome  Victoris 
logilur  Trajanuin  liscum  vocasse  lienem,  quod  co 
ertscente  aruis  reliqui  tabescant.  Symniachus  in 
Ftlttiioiie  pro  «ra  VictorljB  :  Fisens  ionomm  prin* 
dpum  non  $acerdotum  damni$,  $ed  ho$iium  sfHiliis  ait« 


Digitized  by 


Google 


«93  UBER  DE  UNITATE  EGCLGSIiG.  194 

pt»L  Nec  tefieri  Jsm  nce  ainari  patrimoniam  debet,  A  moiienie,  declarat ' :  Rcviriimini,  inqkAt^adDomiuum  , 


t\\io  quis  ei  deccplos  et  victiis  est.  Pro  kosle  Titanda 
rcs,  pro  latrone  fuf  ienila,  pro  gladio  melueiida  pos- 
sideiiiibiM  "*  et  Teneno :  ad  lioc  taiilum  profucrit  quod 
reroansit  ul  iiide  crimen  et  culpa  redimalur.  Inciinc- 
Idnler  et  largiler  fial  operallo,  ceiisusoiunisin  medc* 
lam  viilneris  erogeiur,  opilius  «  ct  faculialibus  nuslrif 
qui  de  nobis  ^  judicaturiis  est  i)omitio  foeneretur.  Sic 
stib  Apostolis  ftdes  viguit :  sic  primus  credentium  \to- 
piilus  Christi  maiidaia  servavii.  Prompii  erant,  iargi 
erant  «^,  distribvendum  por  Aposiolos  tomm  dabant, 
et  non  talia  deltcta  rcdimebant. 

XXXVI.  Si  precem  toio  corde  qiiis  facial,  si  vcris 
poenlientiai  lamentartonibus  ^  et  lacryrois  ingemiscat, 
si  ad  veniam  delieti  sui  Doninum  jusiis  et  continuis 


Deum  vestrum,  quoniam  mhericori  ei  piui  e$t  el  paliem 
el  muUce  miieraihini,  et  qni  iententiam  fiectat  adver- 
$ui  maiitiai  irrogatai  {Joel,  ii,  15).  Potest  ille  in- 
dulgcntiam  dare,  sentcnirim  siinm  potisi  ille  deflcc* 
lere.  PoBnileiiti,  operattli,  rogaiiii  p»iest  cleineRlcr 
igiioscerc,  potest  in  aeccptum  refcrre  qiiidquid  pro 
talibus  et  pelierinl  inartyres  et  reccrint  saccrdotcs. 
Vel  si  qiiis  plus  eum  suis  satisfaciionibns  movcrit,  si 
ejus  h^m,  s)  indigtianlis  oirensnm  jiisla  deprceaiionc 
placaverit,  dat  iile  et  arma  rursum  qnibus  victus  s 
armetur,  reparat  ct  corroboral  vircs  quibas  fidcs 
instaurala  vegeletur.  Repeiet  certnmen  suum  iniies, 
iter^bttaciero,  provocabitliostem,  etquidem  faetus  ad 
)>raclium  fortiorperdolorem.  Qui  sic  Deo  sati&feccrit. 


operibus    inflectat,  mlsereri   talium  potest    qui  el  B  qtii  pcenitentia  faclisai,  qiii  pudoredcUcti  ^,  plus  et 


misericordiam  suam  pretulil  dtcens  :  Cum  contenni 
ingomnerii,  tnnc  iaiwUftrii,  et  iciei  nbi  fuerii  (Isa.  jxx, 
lo).  El  iterum  :  Noio  morUm  morienlii  ^^  tiicit  Domi* 
Mu ,  quantum  ut  reveriatur  eiviwt  (EMeeh.  xkxhi, 
il.)  Et  Johei  proplieia  pieutem  Domini,  Domineipso 

LECTIONES  VARIANTES 


virtuiis  et  Adei  de  ipso  iapsns  sui  dolore  concc|)orii, 
cxnudiius  et  adjutus  a  Domino,  quim  coniristavcrat, 
nuper  laciam  fticiet  Ecdesiam ;  ncc  jam  solam  Dei 
veniam  merebitur,  sed  et  coronam. 


"  Operibus  liif.  Pem.  NC.  2.  Bod.  5. 

*»  Qui  de  bonis  Tku.  Vo8$: 

'  Largi  eraDt  ad  distnlMienduiD  Pem, 

d  Lameniis  Lam,  Eiwr. 

•  Peccatoris  Un. 


f  Dedarai  dlcens  Bod.  J.  Lam.  Etwr. 
ff  Virttts  armetur  Bod.  i. 

^  PocaUeotiam  facU  sul,  qui  pudorem  dclicU  Bod.  i,  3» 
i.  Thu. 


STEPH.  BALUZll  NOTiB. 

gelur.  Novella  Antliemti   A.    de   Bonis  vacnnlibus  :  Domino  foeneretur.  Ita  scribere  placuil  ideo  quia 

Neque  enim  aiiud  imperaioria;  mnjentali  vfdeiur  ac-  p  ila  ioqnilur  Cyprianiis   in  liliro  de  Hnbiia  Virginum^ 
comnodum  qunm  communejus  Ofnnibus  reiervare  iub»  ^  png.  |(j7.  Sic  etiatn  bnlmiil  quidnin  libri  vcl(*res  et 
jectis  et  nihii  ampiius  bonis  licere  principibui  niii 
quod  liceat  privatis.  AmmiaiHis  Mnrcellinus  lib.  xxviii^ 


ngeiis  de  pra.'feciiira  Olybrii,  ait :  Calumniarum  actr- 
rimui  inseciaior^  fisci  lucra  unde  polerat  intercidens, 
Veneno.  Quirdam  cdiiiones  liabent  vendenda,  eam- 
qiie  leciionem  ningis  probnt  Pamelins.  Noctram  pro^ 
bnnt  sexdeciin  iibri  nostri  et  nndecim  Anglicaui. 
Nequedubium  esse  potest  quin  sit  vorissimn.  Enmdem 
|)i';L'feriuii  omnes  veteres  ediiioncs,  etiain  Manutiana 
cl  Noreiliana. 


quK 
edUio  Spirensis,  tum  etinra  Vcnein  veins.  Hiero- 
iiyiiius  in  Dialogo  adversus  Luciferianos :  Deo  foH' 
mrat,  Mariialis,  lib.  i,  Epig.  44 :  Hmc  omnis  faenerat 
una  deos, 

XXXYL— Z>€/7tfefere.GodoxMnysi»iaeeiisis  addit  de* 
iicta  remiitere. 

Dai  ille  anna,  Codcx  Lnmonii :  Dai  iiie  arma  jus^ 
tilio!  quibus  justus  armelur. 

Dei  veniam  merebitur.  h\  est  consequelur,   ut  ait 
Lactantius,  lib.  iv,  cap.  17. 


LIBER 

DE  UNITATE  ECCLESI.E. 


ARGUMENTiif. —  Occoiione  sehiimatii  Novatiani^  ta  D 
iuoi  Carthaginiensei  deterrerel^  alioqui  tion  mid- 
tnm  ab  iii»  abkorreniei,  propier  Novaium  d  aiioi 
quosdam  ium  Ecclesiag  presbfteroi  totiui  Iragoedice 
auctoreSf  iibrum  hunc  conscripsii  Cyprianus.  Atque 
in  primis ,  poHquam  ,  advenui  Hlorum  imidiai 
tommui^toi,  etd  tonsianiiam    liorimui   tii,  kere- 


ieon  cauiam  Hse  docet  quod  eapui  Eecie^ofnonquW' 
riiur,  primalui  Petri  contenmitur,  et  cnthcdra  ac 
Eccieiia  unu  ei  Episcopatus  unus  deseritur.  Deinde 
tum  Scriptnrii  tum  figurii  Veterii  ei  Novi  TeOa'^ 
menti  unitalem  Eccieiice  comprobat.  Porro  Nova* 
liani  ambilio9iem  in  invadcndo  Episcopatu  Romano^ 
vclui  aliud  agem,  paucii  prosecutus,  iiite  deducii 


STEPH,.BALUZII  miJE. 


•*•  Cum  in  edilioneAnglicana  prtpdare  ostensum 
sit  et  probatiim  verum  hi^us  libri-  liiuliim  esse  de 
llNrrATEEcci.ESiJB,  nti  citnlHrab  antiqiii«,et  Uti  prie- 
feruni  omnes  fere  vetet^es  libri,  ciiam  SegnierianHS  . 
eam  semenitam,  qiKc  miiii  vidotuf  esseopiima,  sequl 


placnit.  Illud  Innium  adilam,  Franciscum  Balduinum 
in  Episioln  ad  Lucanium  sive  Caivinum  praefixa  ejiis 
Annotationibus  io  Optatuin  tcstari  se ,  dum  Tridenli 
e$s<M,  id  ipsum  iegisse  in  codicc  Apiiio  Antonit  Ati« 

gustiiii. 

Google 


Digitized  by  ^ 


495  DIVI  CYPRIAM  496 

iieqne  pro  eorum  paucUate  eonlra  Eccleslam  qnld'  A  ca  csl  circtimvenicndi  liomiiiis  caocA  et  lalcbrosa  TaN 


quain  [acere  illud  MaHlu  xviii :  i  (Jbicianque  fuerunl 
dno  vel  tret  collecti  in  nomine  meo^  eic.]. neque  tii/ir- 
ttjrium  illis  potse  prodeise  extra  Ecctesiam.  Posl  hxc 
.  docet  non  mirari  eot  oportere  qnod  vigerent  liaireseSf 
jnm  otim  a  Christo  prcediclas  (obiter  interjectis  schis- 
maticornm  suppliciis);  nequequodconfessores  quidam 
Romani  schismati  conuntirentf  quippe  cum  ante  obi" 
tum  nemo  bealus  sit^  et  in  ipso  Apostolorum  costu 
Jndas  proditor  exstiterit ;  vitanda  item  schismatieotum 
et  hasreticorum  consortin,  Ad  pacem  denique  et  una» 
nimitatem  per  Scripturas  hortatur. 

.   T.  CtM  moneal  Domious  e(  dicat :  Vos  estis  sal  terrw 
{Matth,  V,  15),  cumqiie  esse  nos  jubeat  ad  iniioccii- 


lacia.  Sic  ali  iiiiiio  staliin  niundi  rcfcllit,  c(,  verbis  '*^ 
niendacibns  blandiens,  rudcs  animas  incanta  crcdu- 
liiate  dcccpit.  Dominuin  ipsum  icnlare  conalus,  qiiasi 
obreperel  rursus  ct  fallcret,  latcnler  accessil.  Inlcl- 
lectu^  lamcn  est  ct  rctusus  ^ ;  et  Ideo  prostralus , 
qiila  agnitus  atqiie  delectus. 

II.  Unde  nobis  exempluro  dalumest  vcteris  honii<> 
nis  viam  fugere,  vesligiis  Cbrisli  viventis  ^  insistcrc; 
ne  dentio  iiicauli  in  inorlis  laqueuin  revolvamur,  sed» 
ad  periculum  providi  ^  accepta  immorlalitate  potia- 
mur.  ImmorUilitate  auleni  potiri  quomodo  possumus, 
nisi  ea  quibus  inors  expugnatur  et  vincitur,  Clirisli 
mandaia  servemus ,  ipso  monente  et  diccnie  :  Si  vis 
ad  vitam  veniref  serva  niandata  (l/an/i.  xix,  17).  Et 
tiam  .«'implices,  ct  tomcn  cum  simfiliciiate  prtidentes  B  itcrum  :  Si  feceritis  quw  6  mando  vobisjam  non  dicovos 


(/fr.x,  i6),quid  aliud,  fratresdileclissimi^qiianiprovi- 
dere  nos  conventl,  et  solliciio  corde  vigilanies,  sub- 
doli  bosiis  iusidias  intelligere  pariter  ct  'cavere  nc 
qui  Christum  sapientiam  Dei  Pairis  induimus,  minus 
snpere  in  itienda  salute  videamur?  Neqite  enim  per- 
sccuiio  sola  meinenda  est  ^  et  ea  quce  subruendis  ac 
dcjicicndis  Dei  servis  aperta  impugnationc  grassan- 
tur  ^.  Facilior  caulio  est  ubi  manifcsta  formido  cst, 
et  ad  cerlanien  animus  anle  prxstruitur  qnando  se 
ndvcrsarius  confltctur.  Plus  metuendiis  ^  esl  ei  ca- 
vcndiis  inimicus  cum  lalenter  obrepit,  cum,  per  pacis 
iinngincm  fallens,  occultis  accessibus  serpit;  undc  et 
nomcn  serpcntis  accepit.  Ea  est  ejus  semper  asiuiia, 


servosj  sed  amicos  {Joan.  xv,  14,  15).  Uos  dcnique 
forles  dicit  ct  stabilcs,  bos  stiper  pclram  robusta 
mole  ^  fundaios ,  hos  contra  omnes  tcnipcstaies  ^  et 
turliinos  sxculi  immobili  et  inconcussa  (irinitate  soli- 
dalos.  Qui  audit^  inqiiit,  verba  inea  et  facit  ea^  similabo 
eum  viro  sapienti  qui  wdipcavit  domum  suam  supra  pe- 
tram.  Descendit  pluvia^  veneiunt  i  ftumina,  fiaverunt 
venti  et  impegerunl  in  domum  iltain  ,  et  non  cecidit; 
fundata  enim  fuit  ^  super  petram  (Matth.  vii,  21, 
25).  Ycrbis  igitur  ejns  insistcre,  quaecumquc  et  do- 
cuii  et  fccit  discerc  el  f:iccrc  debeinus.  Cacterum  cre- 
deresc  InCbristum  ^  quomodo  dicit  qui  non  facit 
qiiod  Cliristus  facerc  praecepit  ?  Aut  unde  perveniet 


LECTIONES  VARIANTES. 

«*  Melncnda  esl  ea  qo»  ....  grassantnr  Voss.  1.  Impr.  Q  Ver.  Neap.  Thu.  Foss. 

^  Ea  quae...grassatur Oxon, e  10 edd.  Minus probal  Itps.         ^  Robusta  et  solida  im.  1, 3. 

^  Tiiiicndus  Sdish.  Bod.  1,  2, 3.  Cambron.  i  Molestias  omnes  Smr. 

d  Helrusus  Lam.  NC.  1,  2.  Ebor.  val.  i.  j  Adveneruut  lain.  Ebcr.  Pem.  Ar.  Ver. 

^  Yiiicentis  n/tt.  Balnx.  nescio  cur.  Kt  venerunt  Thu.  Foss. 

f  Providi  et  cauti  Ebor.  NC.  1.  Bod.  2.  Ben.  k  Erat  Lam.  Pem.  Ebor.  NC.  1. 

B  Si  fcceritis  quod  Ebor.  Voss.  1.  Pem.  Lam.  NC.  1.         l  Credere  se  Cbristo  Thu.  Vos*.  o. 

STEPII.  BALUZII  NOTiE. 


MK.  Voss.  3. 


I.  Induimus.lUi  duodccim  libri  nostri  ct  unus  Yossia- 
ims.  Qunc  sanc  lectio  nielior  esl  qiiam  alia  qn.n  habet 
iiiduiinnr.  Infra,  in  boc  ipso  libro,  pag.  196  ,  Tunica 
conncxa  ostendit  populi  nostri «  qui  Christum  induimns , 
mncordiam  cohaerentcm.  Sic  pro  eo  qtiod  in  veleri  in- 
tor|irt>taiioiic  Ircn  vi  in  prurfutiouc  lihri  priiiii  legeba- 
ttir  ot  in  barbarum  sermonem  pterumque  vacamur,  qiia) 
bciio  cerie  falsa  cst ,  ut  osiendit  vir  dociissiunis 
Domiitis  (tcnatus  M::ssuctus;  illc  reposnit  vacamiis, 
adiiolaiis  Iiunc  errorcin  fuis^e  facilem  proplcr  affini- 
talcin  lilicrarum  s  et  r,  ci  propicrca  |irocIive  fuisse  j) 
fcsliiianiibns  scribis  posteriorcin  pio  priori  scribcrc. 

Facilior  cautio.  Dcmosthcnes  iii  i  Pliilippica  scribit 
nibil  essc  funnidabilc  prT.cavciitibiis;  Circro,  lib.  i 
OfficiQrum^  lcviora  cssc  f|U:n  rcpcnlino  aliquo  niodo 
accidnnt  qiiam  ca  qiisc  mcditata  ei  pra^pnrata  infcrtin- 
lur  Et  lib.  ni  Tusculannrum  Qit^rstioniiin  :  Ergo  id 
quidein  non  est  dubium  qnin  oiiinia  qnoi  mala  putantur 
sint  imprwtisagraviora.  lUiHuws,  in  Paal.  xlv  :  Vravius 
feriiinl  tela  quwprwvlsa  non  sunt.  Vidclibrum  deZclo 
et  Livore,  |)ag.  253.  Yidc  eiinm  supra,  pag.  466. 

Blanifesta.  Manulius  posiiit  manifestior,  licscio  qiia 
auctoritalc.  N;im  et  vclcies  cditioncs  ct  xxi  libri  iio- 
siri,  in  quibusnomino  Scguicruiiiuin  ,  el  oclo  Angli- 
Cnni  pr;cferunt  manifesta.  Ego  vero  arbilror  eam  lec- 
tioiicm  cssc  meliorem.  Paulo  post  lcgitur,  pag.  194  : 
Cavenda  $unt  autent  non  solum  quw  sunt  aperie  fiia- 
tvfesta^ 


Confitetur.  Ita  omnes  ediliones  Pameliana  antiquio- 
res,  viginli  sex  excmplaria  noslrn,  et  qtiiiiqtic  Angli- 
cana.  Pamclius  cx  fide  codicis  CamI)croiicnsis  scrip- 
sit  profiletur.  Cui  v.^o  non  posstim  assentiri.  Notum 
est  illud  Pelroiiii  :  Habes  confitentem  reuin  ;  et  illnd 
Ciceronis  iii  miadnm  Epi.siola  ad  Atticntn  :  Cum  ho^ 
pnines  nefarii  de  ffulrio  parricidio  conpterentur . 
•  Cirenmveniendi  hominis .  Iii  nno  veteri  codice 
Colbcrtino  lcgitur  circumveniendis  homnibus.  Sic  etiam 
in  diiobus  Anglicanis. 

Latebrosa.  Unus  codex  regius  et  unus  Anglicanns 
babcnt  tcnebrosa, 

II.  —Dico.  Pamclius  scripsii  dicaniy  eamque  lcctio- 
nem  ait  esse  meliorem.  Ideni  tamen  supra,  pag.  108, 
Epist.  Lxiii  ad  Cwcilium  ,  iii  qua  idem  locns  est  dc 
scriptns,  edidil  dico.  Quo  eiiain  modo  scriptiim  cst 
iii  oinnibus  fere  libris  antiqitis  ct  lii  cdilionibiis  qux 
Pamelianam  aiiteccsscmnt.  Faicndum  lamcn  est 
quinqtie  libros  vetercs  linbere  dicain. 

Super  petram.  Id  est  stiper  Cbristom  ct  fidcm  quae 
in  eum  est.  Hieronymus  iii  Explnnalione  Psahni  xiiv 
ad  Principiam  :  Stiper  petram  Christnm  slabili  ratione 
fundata  est  Ecclesia.  Yide  saiictum  Angusliiium  Ser- 
iiione  Lxxvi  de  Yerbis  Evangelii  secunduiiiMatih:cum» 
Serinone  ccxcv  in  Naiali  apostolorum  Peiri  etPauli, 
ei  lib.  1  lielract.,  can.  i;  tum  etiam  llincmarum Remcii- 
6em  in  Epistola  ad  Lattdmtensem,  cap.  y;  pag.  402. 

Digitized  by  VjOOQIC 


«7  LIBER  DE  UNITATE  ECCLESLG.  498 

ad  pmemium  Odei,  qiii  fidem  non  vull  servare  man-  A  wecilAie,  circiimscrihil  cl  decipil  novi  iiineriserrorc. 


daii?  Nulel  necesse  esl  ei  vagetur,  ci,  spiriiu  crroris 
abreplus,  velut  pulvis  qiicro  venhis  cxcuiii  venlileUir ; 
nec  amliulaiido  proficiet  ad  snlutem,  qiii  saliilaris  vios 
non  (enei  veriiaiem. 

IIL  Cavenda  suiit  autem,  rratres  dilcciissinii  >^,  non 
ftolum  qiioc  sunt  aperla  alque  manifesia  ^,  sed  et 
asiuUe  fraudis  subiiliiate  rallentia.  Quid  vcro  astutius, 
quidve  siibtilius,  qiiamut  Chrisii  adventu  deteciusac 
prostratiis  iiiimicus,  postquam  liix  Gciiiibns  vcnit  et 
sospitandis  hnmiiiihus  salutnre  lumcn  elTiilsit,  ut 
surdi  auditum  graiinc  spiriuilis  adiiiiitereiil,  aperi- 
rent  ad  Deum  oculos  snos  cacci,  inflrnii  acicrna  saiii- 
late «  rcvalcsccrent,  claudi  ad  Ecclesiam  currerent, 
muli  claris  vocibus  c(  prccibus  ornrent,  vidcns  ille 


Rnpii  de  ipsa  Ecclesia  lioinines;  e(,  dum  sibi  appro* 
piiirjiiassc  jam  luminl  atqiic  evasissc  s.-eculi  noctem 
videntur,  alias  nescientibtis  teiicbras  rursus  inrnndii, 
nt  cum  Evaiigclio  Christi  et  cum  observalione  ejiis  et 
lege  nnn  stantes,  Christinnos  se  vocent,  et  ambulan- 
tes  iii  tciiebris  bnbere  se  Itimen  existiment,  blniidicnte 
adversario  atque  fallen(c,  qui,  secundiim  Apostoli  vo* 
cem,  (ransfiguratse velutangelum  liicis  (II  Cor.  xi,  U), 
et  miiiistros  suos  sitboriiai  vclut  ministros  jiis(iti;e, 
asscrcnles  nociem  prodie,  interituin  pro  salute,  des- 
peratioiiem  sub  obtentu  spei,  perndiain  sub  pnetcxtu 
fidci,  anticbiistum  sub  vocabulo  Cbristi;  u( ,  duni 
verisimilia  roentiuntur,  veritatem  subdliUKe  frus(reii- 
tur.  Hoc  co  flt,  frntres  dilectissimi,  dum  ad  veritaiis 


idola  dcnlicta  et  pcr  niinium  credentium  populum  g  originem  non  reditur,  nec  caput  quxritur,  nec  niagi- 
sedes  suas  ac  (empla  de$er(a,  cxcogitivcrit  novam      stri  <>  coelestis doc(rina  scrva(ur. 


fraudem,  ut  sub  ipso  christiani  noiiiinis  titulo  fallat 
incnuios  ?  IIuTe^es  invcnit  ci  schismaui,  qiiibus  sub- 
vcrlerct  fitlein ,  verttatcm  corrnmpcrct ,  scinderct 
unitatem.  Quos  dclincrc  non  potest  in  vix  veteris 


IV.  Qiia!siquisconsidere(e(examinet,  (racUKu  longo 
aUiiie  argtitnetitis  opus  non  est.  Probatio  cst  ad  tidcni 
facilis  compcitdio  vcriiaiis.  Loquiiur  Domintis  ad 
Petrum  :  Ego  ttbi  dleo^  inquit,  <*  quia  lu  e$  Peirm,  ei 


LECTIONES  VARIANTES. 


•  Uoie  duo  rerba  demii  in  15  eodd,  Anglie. 
1>  Aperto  roaniresta  Voss.  5.  Spir. 
c  Salulel^m.  JS:6or.i^C..  1. 


d  Magisterii  Lam,  Ebor,  NC.  1.  Borf.  2.  rer. 
•  loquit,  Petre  Voss.  2. 


STEPII.  BALUZII  miM. 


•  m. — Ad  veritntUoriginem.  Qnnmvis  lia!C  lectiobona 
sit,  ei!Otainen  mnllem  timtaiii^  utiscriptum  est  pnulo 
posl  Vmtatis  ejnsdem  originem,  quam  Unitatero  siatiin 
lortissiine  nn;el  f  nnc(us  Martyr.  Te;  tulliatitis  iu  iibro 
de  Prmcriptionibus  adversiis  h.-creticos  :  Omne  gennt 
ad  originem  tnnm  eenseatnr  necesse  est.  Etiam  |)n»  co 
qiiod  vulgo  lcgiiiir  in  inltio  Epistolx*  xlii  ,  png.  .^6  :  C 
Sanctitas  ac  veritas  pariter  exigebat.  Codcx  Reincnsis 
sancti  Dionysii  h:ibct  Unitas.  Et  vineulo  Uniiaiis  lojii- 
miis  In  E|nsto)a  Ffrmf/tam,  pag.  145.  Amulphiisepi- 
scopus  Lexovlcnsis  dixit  in  concilio  Turonensi :  Nisi 
Eectesia  habueril  unitalcm  ,  noit  eril  una,  Si  una  non 

iuerii^  non  erii.  Setl  bnnc  unitatem  ita  interpretatur 
oannes  de  Ttirre  Crcmnta  in  Summa  de  Ecclesia, 
lib.  ni,  cnp30,  u(attendenda  sitad  unam  suprcmam 
potestatem  regitivam  totins  Erclesix  niinf  est  in  P;ipa. 
Kgo  mnlo  loqui  ciimsnncioCypriuno.  '^"  qiintn  vanas 
iilas  et  detorUis  (heologoriitn  scliolasticoruni  intcrpre- 
tntiones  seqni  qiia:  aiitiqnitati  ignotm*  fuere. 

IV. — Loqnitur  Dominus.  Qiioiiiam  locus  is(e,  ut  in^ 
terpolatus  es(,  fundnmeiidim  est  inaxim:i!  inter  nos  et 
adversarios  nostros  conlrovcrsi.T ,  necessarium  mibi 
vidclur  iit  cum  lllum  sic  interpolatitm  non  posuerim 
in  contextti  ubi  essc  iion  debct ,  refcram  uii  cst  in 
editioiie  Nanutiana  et  in  Rigaltiana.  Sic  ergo  habet  : 
<  Loquitur  Dominns  ad  Pctrum.  Ego  tibi  dico ,  in- 1^ 
anit.  ^if ta  tu  es  Petrus^  et  stipcr  istam  petram  cedificabo 
Eecleiiam  meam ,  et  poriai  inferi  non  vinceni  eam.  Et 
tibi  dabo  clates  regnl  ccelorum  ,  et  quee  ligaveris  snper 
terram  erunt  ligata  et  in  coelis ,  et  queecumque  solverit 
tuper  terrum  eruni  solmaet  in  coelis,  Et  eidem 
post  r«»urrec(ionein  snnm  dicit  :  Pasce  ovet  meas. 
Kt  qitnnivis'  Apostolis  omnibus  post  rcsurrec- 
tionem  parcm  potesiaiein  iiibuat  et  dicai ,  Si- 
cut  misit  me  Pater  ei  ego  miilo  vos ,  accipite  Spiritum 
tancium ,  ti  cui  remiseritis  peccuia  remitientur  ilH ,  ft 
eujus  tenueritis  tenebuntur^  taincn  iit  Unitatcm  inani- 
fesinret,  unam  Cathedram  constituit,  ct  unitatis  ejus- 
dem  originem  ab  uno  incipientem  siia  anctoritato 
disposnit.  Hoc  cr:\ii(  uiiqite  et  ca^teri  Apostoli  quod 
fuit  Petrus  pari  consortio  prxditi  et  honoris  et  po^ 
tesUitis.  Sed  exordium  ab  Unitate  prollciscitur,  ct 


Priroatiis  Petro  datur  ut  una  Christi  Ecclesia  ct  Ca- 
tliedra  una  monstrettir.  Et  pastores  sum  omnes ,  ct 
grcxunusos(eniiitiir,quinb:Apos(olisomnibusunanimi 
eonsensione  pascaUir,  ni  EcclesiaChristi  una  monstrc- 
tur,  elo  Et  paulopost :  <  HaiicEcclrsinr  Unilalem  qni 
non  tenet,  tonerese  tidem  crcdil^  Qui  Ecclesioi  rcni- 
titurct  resistit,  qui  calhcdmm  Pctri,  superqnem  fnn- 
data  est  Ecclesin,  dcsorit,  in  Kcclcsia  seesseconfidk?  i 
Fatcndum  cst  linnc  loruin  sic  cxsiare  non  soluni  in 
nnliqtiocodiccMarceUill,  qiioiisits  cstOiinphriusPan- 
vinius ,  sed  ctinm  ,  quod  cst  inajoris  anctorilatis  et 
monienti ,  in  Epistola  secnnda  Pela^ii  pap:c  II  ad 
^piscopos  Istria: :  ut  merito  hinc  colligi  debcre  videa- 
tur  hxc  qii.ne  inihi  videntur  hodie  iioii  csse  Cypriani , 
esseaiitiqua,  et  ea  vereesse  Cvprinni  credituin  essc 
sevo  Pelagii ,  id  est ,  ante  mille  annos.  Sed  Uimon 
srriptura  quam  in  contextu  seqnimur,  non  soluin  edt. 
tionibus  Manntiana  antiquioribiis.  sed  eiiam  CfNlicuiii 
inanuscrip(orum  S|tic(oriUite.  Dtio  inprimis  memor.i- 
biles  Veronensis  ct  Seguicrinniis.  De  Veroneiisi 
testnti  sunt  jamdudttin  Lntinius  et  Aldus  Manttiius 
Pauli  filius,scriptum  fuisse  ante  mille  aniios:  Segnii^- 
riamim  quo(|ue  ,  qiio  ego  utor,  con^tat  omnium  qni 
eum  videninl  judicio  et  consensu  scnptuni  qnofpic 
esse  ante  mille  annos.  Latinius  ait  hoc  additanien- 
(nm,  quod  e  (ex(u  exptinximus,  non  reperiri  in  sep- 
(em  codicibns  Valicanis.  Ego  vidi  scp(em  et  viginti 
iii  quibus  pariter  deest.  Vcrba  Cypriani  sine  addiin- 
nieiKo  rclata  c(  citat.i  fneriint  a  Callixto  II  scribente 
ad  llumbalJum  archiepiscopmn  Ltigduiienscm  ,  a 
Cardimilibusin  oppido  Libunio  congrcgatisannol408, 
ct  a  correctoribus  Romanis,  qni  in  siia  editione  hiinc 
locnro  edidertmt  eo  modo  quo  relatus  cst  a  Gratian», 
qiiamvis  scirenl  illiim  aliter  haliete  in  editione  Ma- 
untiann.  His  addendtim  puto  codicem  Epistolariini 
Pclagii  ad  cpiscopos  IstriaK,  qui  unictis  est,  n<m  o*si) 
scriptum  acvo  Pelagii,  sed  post  quingcntos  ad  iuiiiii« 
annos  ab  ejiis  cxcessu.  Ex  quo  se<|uiiiir  codiccs  «qiC' 
rtim  satictt  Cypriani,  qui  claiisuhim  illam  non  liatiriii, 
ejusdemsaliemauctoritatisesseaccodiceiiiEpistolaniiii 
Polagii.  Addo  verisimile  videri  codices  Germaiioriini 
illaro  non  habiiisseaevo  Veuerici  VerceUensis  epiBcouii> 
Digitized  by  V  IC 


m  DIVI  CYPRIANI 

$uper  hanc  ^  petramtaUfuMbe  EeeUikmiHimn,HpaHm  A  piMeai  ^  im 


50« 


iuferornm  non  vincenleam.  Ellibi  ^  dako  ckH$  ^*"  regni 
ceelorum :  el  qum  ^  li§averi$  euper  Urram^  erunt  Ugalm 
et  fo  cedis:  el  quascwnque  $olperi$  $uper  ierram,  erunt 
eolutrt  ct  in  c<Bli$  (Matth.  xvi,  IS,  iD).  Elileruni  ei- 
dcHi  po-^i  rcsurrecliojteni  6iiaHi  ili':il :  Pa$ce  ove$ 
mea$  (Joan.  XKi,  15).  Suf«r  illuiA  miiuui  ^  aHliflcal 
Kcciesium  suain,  ei  iiii  {asceiKlns  iitantliil  oves 
suas  *=.  Et  quamvis  A|M>8lolis  OHinibiis  \mi  lesurrec- 
tioiicHi  siiam  '  parem  poicsiatcm  iriliuui  b  ei  dicat , 
Sicut  miM  me  Pater,  et  ego  niitio  vo$  :  accipite  Spi- 
rilum  $anctum;  ii  cuju$  ^  remiseriti$peccata,  rcmitientur 
iiti,  $i  cuju$  tenmriliijenebuntur^  (Joan,%x,  2{-i5), 
taroeii,  ut  uiiilalem  i  inauifeiiiaret,  Miiam  catbedram 
cousiituii  ^t  uuitaiis  (^usdem  origiiiein  ^  ab  uuo  iuci- 


audoriiate  >*  disposini.  Hoe  erain 
utique  et  csBteri  Apoitoli  qued  fuit  Pietrut  <>,  pari 
OOMoriio  praediti  et  honoris  et  poiestatis,  sed  exar« 
dium  ab  uniiate  proflciscitnr  ^  el  primatus  Petro 
datur  ^,  ui  una  Chri^ii  Ecclesia  ct  eatbedra  niit  motH 
siieliir  '.  Et  paslores  sunt  omnes,  et  grex  iiaus 
osieiiditur,  qui  ab  A|>ost(>lis  onnibut  unauittii  eoa- 
sen^ioiie  pascaUir,  ut  Ecdesia  Cbristi  una  m<Hisird* 
iur.  Quam  uttam  Ecelesiaro  eilim  iii  Caniieu  eantico* 
rum  Spiriius  aanciiis  ex  persooa  Domiiii  design^it  e| 
dicil :  Vnaesl  eotumbamea^  perfecta  mea,  unaeetmalri 
$um,  eleeta  genitrid  $um  (Caui.  vi,  9).  liaBC  Ecclesis» 
uiiiiatem  '  qui  iion  lenet,  leBere  ae  fidem  eredii  t  Qiii 
EeelesiuB  renitiiuretresiaii,qm  catbedramPetri,  supev 
qucm  fandata  est  Ecclesia,  deserit  S  in  Ecciesia  sa 


LECTIONES  VARIANTES. 


»  Sic  Ar.  Boit,  i.  Jmpr,  IsUin  Oxon. 

1>  Kain  tibi  dal)0  Thu.  Voss. 

6  Quaecumque  Fetn. 

»1  Sic  Fem.  Voss.  i,  3.  Impr.  vell.  et  recentiores.  Super 
iinum  Oxon.  cmn  Spir.  Vet.  innom.  Rem.  Brnsm.  Grav. 
Uoret.  Bod.  1,  2, 3,  4.  lam.  Ebor.  lou.  i.  NC.  1.  Lin. 
Paiis.  Ben.  Uncinis  inclusit  Lips.  ed.  luec  verba  :  Super 
illum...  oves  suas. 

®  Ei  illi  pascendas  mandat  oves  suas.  Hmc  omisit 
Oxon.  ed. 

i  PosL  resurreclioQcni  suam  deest  tn  Oxon-  et  4  cod, 
Pem.  Paris.  /  o«.,  2.  Bod.,  4. 

s  Tribuai  ei  dicai.  Spir.  ct  innom.  Pem.  Erasm.  Grov. 
Morel.  Pamel.Rig  Tribuai  polesiaiem,  uuam  tamen  catbtt* 
draro  couslituil  el  uoiUlis  originem  aique  raiionein  siia 
aucU)riiale  disposiiii.  H»c  eraui  ulique  ei  caileri  quod  et 
Petnis,  sed  lirimalus.  Bod.  4. 
^  b  Sic  codd.  5  Anqtic.  Si  eui  Osm.  et  cwt.  vetl.  edd. 

i  lielenia  eruui  Lam. 

i  Ul  uiiiLatem,  uuilaiis  ejusdem  originem  ab  uno  iiici- 
pieulem  niauiiesiarei  MR. 

k  Uuaui  calbcdram  consiiiuit.  Sic  Manut.  Pamel.  et  Bod. 


j.  Rigatt.  1.  Impr.  cod.  Pem.  Vou.  8.  Vatic.  i.  Camberon. 
^*  Hmc  onuserat  BatuziuSf  nec  restituit  D.  Marmm,  dum 
cmtera  revocaret ;  undnu  ut  spuria  $ecludit  Up$. 

1  Unilaiis  ejus  idem  oriKinem  Paris. 

■*  Uno  incipienie  Bod.  1,  4. 

^  Originem  sua  tnaoriiaie  Pem.  Vo$s.  2. 

®  Quoii  ei  Pelrus,  sed  primaius  Bod.  4. 

PAr.  Lam.  Ebor.  Lin.  NC.  ij±.Ben.Voss.  i.  Bod. 
i,  2  habenl  Proficiscilur,  ui  una  Lcclesia.  Inde  Oxon.  et 
Lips. 

4  Primaius  Petro  daiur.  eodd.  Pem.  ros$.  2.  Fat.  i. 
Bod.  3.  liitpr  fereonmes.  Ei  primatus...;pascaiur.l^tid/iis 
includuniw  Iwsc  verba  ac  spuria  in  mtis  dicuntur  ab 
edd.  itfw. 

'  Ui  una  Cbrlsii  — qusm  unam  Pamel.  Rignlt.  impressi 
perplures.  Codd.  AngQc.  Pem.  rou.i.  FaUc.  i.  Pasca- 
iur.  Ui  iLCclesia  Cbrisii  una  monsireiur.  Quam  Maimt. 
Proticisciiur ;  ui  Ecclesia  una  luoosirclur  Oxon. 

*  Sic  Pimiel.  Rigatt.  Oxon.  Haiic  Peiri  uailaicm  Pnii. 
FOfiS.  3.  Pauli  uniialeiQ  Bod.  4. 

t  Sic  Pem.  VohS.  i.  Vat.  i.  Bod.  5  et  ptures  edd.  Rc- 
sisiii,  in  Hcclesia  Oxon. 


STIiiPH.  BALUZU  NQTiE. 


—11  w^  retionum  momenta,  de  quibu$Cruicijudicabunt^ 
Bulutinm  adduxerant ,  ut  nqunuiln  ex  hoc  iestimonig 
expufrtjefei.  Sed  reposita  fuere  in  iexiu,  proplena  quod 
servaia  luerunt  in  ownibus  ediiionibus ,  qvm  in  Gallia 
ab  unnis  cenium  el  quinquaginta  prodierunt ,  eiiam  in 
Higuliiuna.  Quin  eimm  ncceue  fuit  in  Batutii  iVo/i< 
non  ptmca  muiare ,  ac  ulura  essent  muiaia  ,  id  $i  coni' 
ntode  jieri  poiuitsct.  UhBkh.  —  Kquidem  non  pauca 
fuiise  niulaia^  tnimo  ei  omma  iunoiis  bulu%ii  tesianlur 
perplures  eo  loci  deficienies  paginas ;  at  legiiima  $ane 
auxieiate  lni$$e  correpium  clur.  Butuzti  ediiornn  Imud 
erit  ambiijuum  cuique  noia$  $uper$iiic$  catliolica  tru' 
tina  perpendcnli ;  erit  forhitan  qui  vel  plvra  i/ott  ftitfie 
rttiu»a  desideraverit ,  prwseriim  $i  notam  wodo  subji^ 
ciendam  <  de  SpQn$o  Kcclesiw  t  pemtu$  inirospiciat, 
iltts  VI ro  et  simdes  alia$  erudiiionis  haud  iia  sunce^  li^ 
cei  copia  non  spcrnendai  sgmbotos  salvundas  esse  duxi- 
mv$,ne  hocintegrum  Baluxiuhcecdiiiqnis  corjus^  omnibue 
tiotum  et  vulguri  luma  comnieudaiuw,  Iwdtreiur.  At 
quee  hinc  et  inde  cotrigenda  sint  imcndare  si  lis ,  vidc' 
sis  ivm.  pracidenii  dHseriationcs  ei  nctus  dc  Auctci itute 
Pontiftcali  upud  Afticunvs.  Edp. 

l^ritnatu^  Pelro  daiur.  AilLuliniudquaciinHiiic  licic 
f  uiii  addiia  omniu  c^se  e\  niaigiualibus  «uuiniulis  in 
coiiicilum  iioii  seniel ,  ^cd  divcrsis  iinii.oribu:»  lau- 
dcm  lelata,  apparcrc  auicm  ex  co  vanctaleni  qiiod 
qu;e  exstaui  velusiissima  exemplaria,  ea  paucissimas 
vel  nulbis  ejusmodi  summulas  iiiserias  iiabeut»  quod 
lacilc  videiur  cx  coJice  Yeroiicii^i ,  quem  LiUuius 
cjiKeiidebal  icvo  suo  scripium  iu|i>S4  ai|ic  luillc  aa- 
ttOi,  cum  iii  eo  liiliil  istms  luodi  apparcu ,  et  iii  sep 
tcm  aliis  Vaticanis  desiui  otuiiia.  ^ti^iit  summulas 
iilas  margia^les  fuisse  e(  ex  Cypriani  verbis  coUect4S 


C  es&e  cuivis  faciie  esse  iiitclligere ,  vel  ex  ea  lanium 
siininiula  aunni  iu  m:iiiubcriplo  codicc  Cardinalis  liii^ 
sii  iiiisse  docci  Pamciius ,  |n  qun  scri|.Uini  ei*»!  coii- 
iiequcMter  iii  CDiticxUi  :  II tc  Petro  priiuaius  duiur. 
'^^  Quod  eiiini  ex  Cypi  iai.o.  subdii  Laiiiiius,  di|i{;cns  i  i 
sludiosus  lectiir  cullrgenii  ad  lucum  slaiim  laciiiiis- 
quc  iiivenirnduiii ,  id  iii  iitargiiic  paiicis  vcrbis  ailno- 
iaial, ul  lortassis  eliaiii  iiidicem eiiriim  tamqiiam  capi- 
luiii  ei  lociuum  coiuiuuuium  lexcict  :  Ex  quibiis 
-  coil<  gii  idem  vir  docli>siiiius  et  emuiicix  iiaris  crili  • 
cus  riiiiicndam  in  auiicxtu  fuisse  leclioiicm  vciusiio- 
rumcl^pluriuiii  codicuni,  etindicari  iaiiicn  oporiuifesc 
qua;  iii  reccmioribus  reperta  eraut ,  ^ed  non  siaiim 
iii  Cypriaiii  coiitexiuni  rcferri.  Siniilemobservaiioiicm 
reperi  iii  annoialionibus  Dionysii  Lambini  in  Cfuenti- 
nam  Ciceronis  ei  in  ii  Catitinariam. 

Pastores  sunt  omnes.  Id  esi  eiiiscopi  omiics  suiit 

pasloies  gregis  Cbrisli.  Hinc  viucnius  apud  Cypria- 

l>  itum  ei  itlibi  illos  sc  in\iccm  vocnie  frnires  ct  colle- 

gas.  losica  bumilitas ,  qux  pnccipiia  dcbei  csse  in 

cpi^copo  virlus,  ui  piiiei  ex  Kpisuda  lxix  Cyptiaiit, 

eflccii  iit  episcopi  scvocaicni  servos  ser\'oium  Dei, 

eiiam  sancius  Papa  Cicgorius  et  alii  aliquot  episcopi 

Ruii.ani  posi  eimi,  sei\  iion  i.mnes  doiiec  ad  iiliima 

tenipora  vcnUim  esi.  Vide  Joannem  Sarisberieii^cm, 

iib.  viii  Poticratici^  eap.  23. 

'      Hauc  Kccie$ias  unitaiem.  Ivo  part.  v,  cap.  3G|, 

po  sui  t :  Petri  Vnitatem  qui  non  tenet.  Imilatum  ex 

glossemste. 

H'$isiit.  Pamelius  addidii ,  qui  cathedram  Petri  f 

$uper  quem  fundata  $si  Ecclesia,  qii.e  exstant  etiam   in 

Epistolu  secund.1  Pelagii  1[ ,  ad  epi$copoe  Istri  ee  ol 

iu  Aciti  Alexaiidri  IK,  apud  BaroiiimiH^iam   etiam 

Digitized  by  VjOOQIC 


Kdi 


LIBER  DE  UNITATB  ECCLESIiE. 


m 


tfise  cniifidil?  quando  ct  beaius  aposlolns  PaulurA  defluuni,  numcrosiUslicctdiiTusa  viJcatur  cxumlan- 


lioc  idem  doceai  el  socrameiHum  unilaiis  osiendai 
dieens  :  Vnum  eorpu$  ei  untu  »piniMt  una  spe$  voca- 
Homt  vettmy  uhu$  Oaminm^  um  fidn^  unum  Baptimaf 
nnui  Deus  {Epke$.  iv,  4-6). 

V.  Quam  uniuiem  Armiier  (enere  et  vindicare 
debemus,  maxime  episcopi,  qui  in  Ccclesia  prxside- 
mus,  ut  episeopaium  quoque  ipsuui  unum  alque  indi- 
visum  prolHfBitts.  Nemo  fraterRiiatem  mcndacio  fal- 
lat.  neme  fidei  veritatem  pertida  praBvaricatione  cor- 
rumpai.  fipiseopatus  unus  eat,  cujus  a  singulis  in 
solidum  pars  leneiur.  Ecelesia  quoque  una  est,  qua 
in  multilttdinem  latius  incremento  foecunditaiis  ex- 
iendiiur.  Qooreodo  solis  muUi  radii,  sed  lumcn 
onum;  et  ramiarboris  mulli,  sed  robur  unum  tenaci 


lis  copi;i:  laigilalc,  uuitos  lamen  servaiur  iu  originc. 
Avclle  radium  solis  a  corporc,  divisioncm  lucis  ^  uuh 
las  non  capii :  ab  arbore  frange  ramum»  fractus  gcr- 
minare  nou  poierit :  a  fronle  prxcide  rivum,  prai- 
cisus  arescit.  Sic  et  Ecciesia  Domini  luce  pcrfusa 
per  orbem  totum  radios  suos  porrigii ;  unum  lamei^ 
lumen  est,  quod  ubique  difl*unditnr,  nec  unilas  cor- 
poris  scparalur.  Ramos  suos  ia  universnm  icrram 
copia  uberlaiis  exicudit,  proflucntes  largi(cr  rivos  la- 
tius  cxpandii  ^;  uiiuin  tamcn  caput  cst  et  origo  una, 
ei  uiia  niater  roecundiiaiis  suceessibus  copiosa.  |IIius 
foBtu  nasciinur,  illius  lacte  nutrimur,  spirilu  ejus  ani- 
mamur. 
\1.  Adultcrari  non  polest  sponsa  Cbristi,  incor- 


radice  fundalum  <>;  et  cum  de  fonte  uno  rivi  plurimi  B  rupUi  e^t  et  pudica.  Unam  domuiii  novit,  unius  cubi- 

LECTIONES  VARIANTES. 


*  Sed  arbor  un^,  tenaci  radice  fundata.  Pei>i.  Voss.  % 
Ver,  Mun. 
^  Corporis  luds  Ben.  NC,  1.  Lam.  Pem,  Bod.  2.  Non 


recipH  Vo$$.  3. 
*;  Proflueutes  rivos  Laxn.  Ebor.  latius  pandit.  Thu. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


apud  Ivooem  in  loeo  panlo  ante  laudato  et  apud 
Gratianum  dist.  95,  ubi  correclores  Roinatii  adno- 
lant  verba  haec  qux  a  Gratiano  el  Ivone  rereruntur, 
exstare  in  una  codice  Vaiicano  openim  saucti  Cy- 
priani,  ilemque  In  altero  niotiasterii  sancii  Salvatoris 
Bmioniae.  Yerum  noii  habentur  iu  autiquis  edilio- 
nibus  neque  in  libris  noslris  antiqiils.  Sane  adnota- 
lum  est  in  ediiione  Aii^iicana  exstare  inquatuor  ve- 
lustis'  codicibus  Angltcanis.  Pamelius  le^^tatur  se 
invenisse  iii  Camberouensi.  Cyprianus  Eplst.  xl  , 
pag.  53,  Cathidra  una  super  pehram  Domini  voce 
fundala.  * 

(Jnum  corprn.  Descripsit  hunc  locum,  cilanB  Cy» 
prianum ,  Pauliis  papa  II ,  in  Epislola  scripia  ad  Ar- 
chiepitcopum  Colo$$ensem,  anno  1460 ,  14  Kal.  Au- 
gitsli :  Qnia  unum  corpus  el  unus  spiritu$  omn€$  samiis, 
qui  unum  Dominum,  unum  Deum,  unam  fidem  prcedi- 
eamus  ei  colimus.  Unde  et  Uniialem  firmiler  tenere  ct 
vindicare  debemus  omiies  episcopi^  ut  episcopaium 
guotfue,  ut  beatu$  inifuit  Cyprianu$,unum  elindividuum 
comprokemus.  l|lud  inieriin  lieie  admtuieo,  scripium 
quoque  esse  fNdtridftfiiiii  comprobemus  in  codice  Bur- 
gundico.  Ei  quo  apparet  Paulum  papaui  usuni  esse 
quodani  simili  exi:mpIarL 

V. — Henu)  fraternitatem.  Islis  verbis,  sed  poululuin 
mulaiis  et  mulilalis ,  taiiiquani  suis  usus  esl  Pius 
popa  II,  in  convenlu  ManiuQno,  ut  videre  est  iu  lomo 
noiio  Spicihgii Daclieriaiii, pag. 313. 

Episcopaius  wius  esi.  Hunc  pericopen  omisil  Pius  II, 
iii  coiiventu  Mantuano.  Poierat  laiuen  ea  non  ii^u- 
tililer  uii  sccuiiduiii  eorum  senteniiam  quiepiscoputn 
uniim  iuierpreiantur  de  episcopo  Roinnno,  qiii  ex 
iiloruiii  opinione  cst  sponsus  Ecclc^ia)  C:>tliulir.T,  id 
esl  uuiversalis,  ut  nolnvinius  siinra,  f>:)g.  450.  Vide 
Dcthnninuin,  lib.  II  d^  Romano  Poniifice^  c:tp.  iO, 
il  Epibtolam  lsxiii  Stanisiai  llosii  Cnrdinajis,  qui 
iinuni  sacerdotein  iiiterprclalur  ciim  qucin  vocure 
soleuius  virariuni  Cbrisli. 

QuQwodo  $oli$.  Ista  ei  alia  plura  b  ca  istitis  operis 
Cyprianici  llildebertiis  cpiscopus  Ctiiouiaucusis  tain- 
quain  sua,  nulla  Cyprinni  mentione.  posuit  iu  Ser- 
uioue  de  Pace  in  iiova  edilione,  pag.  709. 

Ab  arbore  frange.  Ciiat  hunc  loaiin  sauctus  Au- 
gusiiiius  Sernione  oclxxxi,  cap.  2i>;  et  lib.iii,  contra 
Creiconium,  cnp.  53. 

Prcecitus  arescH.  liriomo  tx  S|MCiIegii  Daclieii uii 
legitur  decrescit.  At  in  vetustts  scbedis  ex  quil>us 
ediia  cst  Iiu^c  oralio  Pii  disertc  scripium  est  arescit. 
Sic  etiam  in  nova  ediiiojie  Iltldcberli,  |>ag.  7iO. 


VI.  —  Adulterari  non  poiest.  Refert  hunc  lociini 
sniiclus  Fulgentiiis  lib.  i,  cap.  1,  de  liemissione  pcc- 
ealorum.  Ego  cum  viderem  in  hoc  Cypriani  loco  et 
in  aliorum  velerum  scriptorum  litcubrafiouibus  Ec- 
clesiam  yocari  sponsam  Clirisli,  Cbri^tum  veio 
sponsum,  et  (|uidein  uiiicum,  legercin  autem  in  eo- 
deui  loco  Cypriani  sponsnm  Christi ,  quam  ille  noii 
doreliquii.  iion  derelinqnil,  neque  derelinquci^au^ 
a  se  abjiciei  vel  alieuabil,  quam  ei  desponsavit  Pa* 
ter,  ui  in  lihro  ix,  Episl.  u,  aiipelrus  abbas  Ccl< 
len^is,  quain  lunoceulius  iMpa  III,  lih.  i,  Episl.  iv, 
p  ait  a  Christo  despoiisaiaiu  fui^se;  cum  ^"^  legerem,  in- 
^  qitam,  iuhoc  Cyprluni  loco  s|K)nsam  Clirisli  adulie- 
r;iri  uoii  posse,  ipsosque  ctiam  Romanos  Pontiflces, 
Bonifaciiiiu  istius  noiuinis  primuin,  Leonem  qnoquo 
isiius  nominis  primum  iu  Epistola  ad  Anatolium  , 
Leonem  IX  in  Epislobi  ad  Hobertum  abbaiem  Casa,*' 
Dei  in  Arvernis,  Alcxaiidrum  III,  in  Epistola  ad  lio- 
nonienses,  aemulum  ejus  Ociaviiinum  iii  Epislola  en- 
cyclica  de  Electione  suq,  Innocentiumlll,  in  phurimis 
Epibtolis  suis,  Honorium  111  in  Epi^lola  ad  regem 
Portugatensem,  Clemeniem  V,  iuconcilio  VieuiieMsi, 
Cardiiiaies  ad  imperatorem  Fridericum  scribentcs, 
apud  Barouiuin  an.  1159,  §  lxiii,  ot  alios  vocaru 
Ecclcsiam  unius  viri  Chrisii  sponsam ,  Chrisluin  vu- 
rum  et  uuicutn  sancta^  Ecclesiaa  sponsum »  puiabain 
biiic  colligi  non  iniiiieriio  po^se  Ecclesiam  csse  uiii* 
viram,  uli  dictiim  a  me  esl  olim  in  Nolis  ad  AgQ- 
bardum.  Videbam  prxtcrea  eam ,  quam  Tcrtulliaiius 
in  ipso  iniiio  iibri  ad  Martyras  vocal  domiuam  nia- 
irem  Eccle^iam,  vocaiain  fuisse  malrem  ei  dominaui 
D  Romaiii;  Poniihcis  a  Paschali  II,  in  coucilio  Lalera- 
ueiisi  el.a  Clemenie  V,  jn  c<tnciIio  Yicnnensi.  Undo 
recle,  ui  mihi  vidcbaiur,  eoiligebam  illaiii  non  possu 
esse  s|>onsain  ejus  cujus  luatcr  esset  et  dotuiua.  Ei 
laiuen  invcnti  simt  posica,  qui  dicerent  Papam  quo- 
qiie  esse  spoii^um  Ecclc8i;c,  non  solum  Uouianx', 
quod  esi  cxtra  controvctsium,  sed  ctiam  (oiius  seu 
universalis  Ecclesia*.  Quod  sensisse  Giegoriuiu  Pa- 
pam  X,  liquelex  decretis  ejus  editj^  in  conciliQ  Lug- 
duneu^i.  Postea  Joannes  Monachi  Cardinalis  iii  c^p. 
Feiieis  de  Poeiiis  in  Sexto ,  cum  dixisset  unam  csso 
Ecclesiaiii,  extra  qiiam  nullus  salvaiur,  siaiitn  addit : 
El  istius  est  sponsus  Papa.  Deinde  Joannes  Aiidrcae 
iii  cap  ;  PfVi  coustcfetA/Jof/e  de  Excessibus  io  Sexto, 
ait  Papani  e>sc  generalLMji  sponsuui  Ecclcsia^.  Eu- 
geniuv  Pa|)a  IV,  scribens  ad  Carolum  VII,  rpgeu^ 
Fi-ancorum  apud  Odoricum  Rayiialdum  an.  14^7,  § 
xxiv,  ait  se  esse  vcruui  Vicarium  Jesu  Cbrisii  .^uc 

Google 


Digitized  by  ^ 


503  DIVl  CYPRIANI 

culi  sanciitalem  casto  pudore  custodit.  Haec  nos  Deo  A  Paier  unum  sumiu  (Joan,  x,  30). 


soi: 

Et  iterumdePatrc 


y 


scrvai,  bxc  filios  regno  quos  generavit  nssignat.  Quis« 
quisab  Ecclesia  segregatus,  adulterx  jungitur,  a  pro- 
missis  Ecclesirc  separatur :  nec  perveniet  ad  Cbristi 
prxmia,  qui  relinquit  Ecclesiam  Cbrisii.  Alienus  est, 
profanus  est,  liostis  est.  Habere  jam  non  potest 
Deum  paireni,  qui  Ecclesiam  non  babet  matrem.  Si 
potuit  evadere  qnisquam  qui  extra  arcam  Noe  fuit, 
et  qui  cxlra  Ecclesiam  foris  '^  fuerit  evad/t.  Monet  Do- 
minus  el  dicil  :  Qui  non  est  mecum,  adversus  me  esi ; 
et  qui  non  mccum  coHigit,  spargit  {Mattli,  xii,  30). 
Qui  pacem  Cbristi  et  concordiam  rumpit,  adversus 
Cbristum  facii.  Qui  alibi  pr^ter  Ecclesiam  colligit 
Cbristi  Ecclcsiam  spargit.   Dicit  Dominus  :  Ego  et 


et  Filio  et  Spirilu  ^'^  sancto  scriptum  est :  Et  hi  tret 
unum  sunt  (I  Joan,  v,  7).  Et  quisquam  credii  hanc 
unitatem  de  divina  firmiiate  venientem,  sacrameniis 
eoelesiibus  colinereniem,  scindi  in  Ecx^lesia  posse  ct 
voluntaiumcollideniiumdivorlioseparari?  Hanc  uni- 
latem  qui  non  tenct,  Dei  legem  non  tenet,  non  tcnet 
Patris  et  Filii  fidem,  vitam  non  lenct  et  salutem  ^. 

VII.  Hoc  uniiaiis  sacramenlum,  boc  vinculuni  con- 
cordise  inseparabiliter  cobxrentis  ostendiipr  quando 
in  Evangelio  tunica  Domini  Jesu  Cbristi  non  dividi- 
lur  omnino  nec  scindiiur,  sed  sortientibus  de  vesie 
Cbristi  quis  Cbristum  ^  induerct,  integra  vesiis  accipi- 
tur,  et  incorrupta  aique  indivisa  tunica  possidctur.  Lo« 


LECTIONES  VARIANTES. 

"  Ecclesiae  fores  Thu.  B  potius  omisU.  Id  vero  retinendumf  mquU  tips.  edilor, 

^  Yeritatem  non  lenet  ad  salatem  Oxon*  Pem.  Ar.  Bod.      quoniam  ita  optime  significatur,  in  quo  omnis  hujus  argti- 
2.  Lam.  Ebor.  NC.  i.  Nec  salulera  Voss.  3.  mentivis  positaest. 

<:  Polius  ioduerel  Ita  veU.  edd.  et  multi  codd*  Batuz. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


iinlcum  Ecclesise  siiae  sponsum.  iEgidius  cardinalis 
Viierbiensis  in  oratione  ad  Julium  papain  II  babita 
\n  concilio  Lnteranensi  anno  1511,  v  Non.  Maii  : 
Appello  ergo  te^  Juli,  pontifex  maxime.  Summus  iUe 
te  appellai  Deus ,  qui  suam  te  gerere  in  terris  vicem 
voluit^  qui  a  tanto  jampridem  senatu  te  unum  delegit 
qui  nonum  usque  in  annum  Ecclesias  sum  te^  sponsum 
defendit,  Sic  Odoricus  Rnynaldus  in  epislola  dedi- 
catoria  tonii  xiii  Annalium  Ecclesiasticorum  ad  In- 
iioccntium  X,  ait  Ecclesiam  toto  orbe  diffusam  esse 
illiussponsam.  YiditAiexanderaTurremagnam  esse 
in  ea  re  difncultalem ,  magnum  periculum ,  si  dice- 
retur  Ecclesiam  non  esse  univiram,  iiem  si  negaretur 
Papam  esse  sponsum  Ecclesiae  univcrsalis.  Ilaque 
cum  in  libro  iv,  cap.  14,  de  fulgenti  radio  ecclesiastica 
Hierarchim  dixisset  Cbrislum  esse  unicum  ac  singu- 
larem  Ecclesise  sponsum ,  quod  esse  videtur  verissi* 
mum,  vellet  lamen  Papam  quoque,  quem  vocat  oecu- 
menicum  Ecclesiae  episcopum,  esse  etiam  sponsum 
Ecclesix  niuversalis ,  confugit  ad  sopbistarum  argu- 
tias  et  sublililates ,  et  ex  sensn  illorum  dixit  duos 
esse  sponsos  Ecclesiae,  unum  invisibilem,  id  est 
Cbrisium,  et  alium  visibilem,  id  estPa|)am.  Quo  ni- 
hil  fnigi  poiesi  ineplius.  Quid  enim  fiiigi  poiest  inep- 
tius  qunm  diccre  mulierem  duobus  yiris  esse  matri- 
monio  junctam,  uni  vero,  aileri  imaginario.  Et 
tumen  Oellarminus,  lib.  ii,  cap.  31,  de  Romano  Pon- 
tifice^  ausus  est  ila  exislimare,  inquiens  illum  ita  dici 
sponsum  Ecclesine  loco  Cbristi  ut  Cbristi  vicariuro  et 
minisirum.  Non  bene  profecto  merentur  de  Romano 
Pontince  qui  vanas  illas  et  fuiilcs  opiniones  comnii- 
niscuntur.  Contentus  est  ille  siia  suprema  dignitaie, 
qua  nulla  cxcelsior»  excellentior,  cminentior ,  atque 
sublimior  est  in  orbe  terrarum ,  cui  nulla  potestas 
aequnri  poiest ,  ut  ait  Pius  papa  II  ad  Carolum  YII 
regem  Francorum  scribens  apud  Bzovium  an.  1401, 
§  IX.  Cbrislus  est  sponsus ,  Ecclesia  sponsa ,  poniifex 
Komanus  amicus  sponsi.  Eam  Cbrisius  asccnsurus 
in  ccelum,  ul  ait  sanctus  Auguslinus ,  coinmendavit 
discipulis  suis,  non  ut  amet  aliqueni  ipsorum,  sed 
ipsum  tamquam  sponsum,  illos  lamqiinm  sponsi 
ainicos.  Pr^^clare  ergo  sancius  Bernardus  in  Epislo)a 
cxci,  in  editione  Mabiilonii  scribens  nomine  episco- 
porum  nd  liiiiocenlium  papam  ait :  Tibi  commissa  est 
sponsa  Christi ,  amice  sponsi.  Tuum  est  eamdem  uni 
viro  virghiem  castam  exhibere  Christo,  Idem  Eugenium 
papani  III  monuit  non  debere  iilum ,  si  amicus 
spoiisi  esset,  vocare  Ecclesiam  principem  suam ,  sed 
principem,  sicut  Hieronyinus  Eustocbium,  qux  vir- 
ginitaiem  siiam  Cbristo  dicaverat,  ideo  aii  se  vocare 
dominam,  quippe  sponsam  domini  sui.  Yirgines  enim 


quae  se  Chrisio  consecrarunt  Ecclesia  vocare  solet 
sponsas  Cbrisii,  ut  etiam  olim  scrib^bat  snnctus  Ful- 
gentius  episcopus  Ruspensis  ad  Probam  de  Yirgi- 
nitaie  :  Unus  omnium  sacrarum  virginum  sponsus. 
Reciissime  Innocentius  papa  IH  in  sermone  iii  de 
Consecratione  Pontifids,  cum  disseruisset  dc  unioiic 
sacrameiitali  Cbristi  et  Ecclesiae ,  "^^  Cbristum  autem 
vocassel  sponsum ,  se  verodixisset  amicum  sponsi , 
subjunxii  se  esse  sponsum  Romanae  Ecclesiae.  Addo 
etiam  Alypium  et  Augustinum  scribenles  ad  Julia- 
nam  diserie  vocare  Cbrisium  universte  EccletiiB  uni- 
cum  sponsum. 

Si  potuit  evadere.  Hoc  loco  usus  est  Alexander  III 
C  adversus  iinperatorem  Fridericuro,  ut  patetexejus 
Actis  apud  Baronium  an.  1164,  §  xli. 

Et  hi  tres  unum  sunt.  Yide  Erasinum  in  caput  quin- 
tum  Epislol:c  primae  Joannis,  Noias  Anglorum  ad 
hunc  locum,  et  Ricbardtim  Simonem  in  Historia  cri- 
tica  Novi  Testamenti  lom.  i,  cap.  18,  pag.  212.  Yide 
etiam  Itinerarium  R.  P.  Edmundi  Mariene  parte  ii , 
pag.  79. 

YII. — Quis  Christum.  Scio  Manutium  et  alios  post 
eum,  uno  Morellio  excepto,  posuisse  tpsam  pro  Chri- 
'  stumy  uii  eiiam  ego  vidi  scriptumin  uno  veteri  iibro, 
et  eam  in  aliis  duobus  veteribus.  At  ego,  qui  video 
libros  nostros  veteres  xxv  et  quainor  Anglicanos 
iiemque  omues'  veieres  ediliones  babere  Christum , 
arbitratus  stim  eam  iectionem,  q^uas  bonum  seiisuni 
constituere  polest,  esse  retinendam,  ut  sensus  sit 
voliiisse  Cyprianum  dicere  sortiios  fuissc  milites 

?|uis  Cbristum  iiidueret,  id  est  vesteni  qua  Cbrisius 
uerat  indulus,  improprio  sane  usu,  sed  tamen  vero. 
^  Eodein  fcre  modo  Paulus  Apostolus  eos  qui  in  Ciiii- 
^  slo  baptizali  sunt  Cbristuiti  scribil  induisse,  id  cst 
liabuisse-indumentum  Christi ,  ut  interpreiatur  llie- 
ronymus.  Quo  eliam  loquendi  modo  uliiur  Cyprianus 
in  libro  d^  Lansts,  pag.  192.  Hic  error  apud  Cy- 
prianum  baud  dubie  orius  cst  ex  eo  quod  iii  aniiquo 
quodam  exemplari ,  cui  ego  vidi  siinile  ,  scriptum 
erai  XPM ,  el  is  qui  ex  illo  codice  descripsit  opera 
sancti  Marlyris  ,  cuin  legere  nesciret  bas  notas ,  im- 
perile  posuit  ipsam,  respiciens  ad  tunicam.  Aiii 
deinde  posuerunt  eanij  putantes  baud  dubie  banc 
vocem  melius  buic  loco  congruere  quam  ipsam.  Nam 
cerium  est  veieres  librarios  qui  snncii  Martyris 
opera  descripserunt  per  liccntiam  saepe  suam  mu- 
tasse  verba  Cypriani  et  alia  similia  siipposuisse , 
qiiemadmodiim  pluribus  exemplis  ostendinius  in  bis 
noiis.  Hinc  orta  tot  synonyma  quo:  apud  Cyprianuin 
occurrunl  in  veieribus  libris. 
Indivisa.  Ita  undcciin  libri  nostri  ct^septem  ArgU* 
Digitized  by  VrrOOQlC 


^5 


LIBER  DE  UNITATE  ECCLESIiE. 


506 


quilur  nc  dicii  Scriptura  divina :  De  twiica  aulem,  quia  A  Siiis  autem  composiii  in  eodem  $emu  et  in  eadem  sen- 


de  superiore  parle  non  consutHis^  sed  per  totum  texiilis 
fueral,  dixerunt  ad  invicem  :  Non  scindamus  iUam^  sed 
sortiamur  de  ea  cvjus  sit  (Joan.  xix,23, 24).  Unitateni 
iila  '^  poriab.1t  de  su|)eriore  parte  venicnlem,  id  est  de 
coelo  e(  n  Patre  venientem,  quaeab  accipiente  ac  pos- 
sidcnte  scindi  omnino  non  poierat,  sed  tolam  simui 
ct  solidam  ^  flrmitatem  insepara))iliier  obtinebat.  Pos- 
sidere  non  potest  indumentum  Chrisli  qui  scindit  et 
dividit  Ecclesiam  Chrisli.  Contra  denique  cum,  Salo- 
nione  moriente,  regnum  ejus  et  populus  scinderetur, 
Achias  prophela  Jeroboam  regi  obvius  factus  in 
campo,  in  duodecim  scissuras  vestimentum  suum  di' 
scidit  dicens :  Sume  tibi  decem  scissuras,  quia  hcec  dicit 
Dominus  :  Ecce  scindo  regnum  de  manu  Salomonis,  et 


tentia  (I  6'or.  i ,  10).  Et  iterum  dicit  :  Sustinentes 
invicem  in  dilectione,  satis  agentes  servare  unitatem  spi- 
ritus  in  conjunctione  pacis  ^  {Ephes,  iv,  2, 3).  Stare  tii 
et  viverc  putas  posse  de  Ecclesia  recedcntcm,  sedes 
sibi  nlias  et  divcrsa  domicilia  condentem,  cuni  diclum 
sit  ad  Raliab,  in  qua  pracrormabatur  Ecclcsia  :  Pa- 
trem  tuum  et  matrem  tuam  et  fratres  tuos  et  totam  do- 
mum  patris  tui  coUiges  ad  te  ipsam  in  domum  iuani^ 
et  omnis  qui  exierit  ostium  domus  tuce  foras^  reus  sibi 
erit  (Josue  ii ,  i8,  19).  Ilem  sacramenlum  Pasch» 
nthil  aliud  in  Exodi  lege  contineat  ^  quam  ut  agnus, 
qtii  in  flgura  Christi  occiditiir,  in  domo  una  edatur. 
Lofiuitur  Deus  dicens :  In  domo  Una  comedelur^  non 
ejicietis  de  domo  carnem  foras  (Exod,  xii,  46).  Caro 


dabo  libi  decem  sceplra,  et  duo  sceplra  erunt  ei  propter  B  Christi  et  sanctum  Domiiii  ejici  foras  non  potcst,  nec 


servum  meum  David  et  propter  Uierusalem  civiuUem  quam 
elegi  ut  ponam  nomen  meum  iUic  (III  Reg.  xi,  31, 32, 
30).  Cum  duodecim  tribus  Israel  scinderentur,  vesti- 
meiiium  suum  propheta  Achias  discidit.  At  vero,  quia 
Christi  populus  non  potest  scindi,  tunica  ejits  per  lo- 
tum  textilis  et  cohaerens  divisa  n  possidentibus  noir 
est,  Individun,  copulata,  connexa  ^  ostendit  populi 
nostri,  qui  Christum  induimus,  concordiam  cohaeren- 
lcm.  Sacramento  vestis  et  signo  ^  declaravit  Ecclesise 
unitatem. 

VIII.  Quis  ergo  sic  esl  sceleratus  et  pcrfldus,  quis 
8ic  discordiac  furore  yesanus,  ut  aut  credat  sciiidi 
posse  aut  audent  sclndere  uhiiatem  Dei,  vestem  Do- 
mini,  Ecclcsiam  Christi?  Monet  ipse  in  Evangelio 


alia  ulla  s  credenlibus  prseter  unain  Ecclesiam  domus 
est.  Hanc  domum,  hoc  unanimitatis  ^  hospitium  de- 
signat  et  denuntiat  Spiritus  sanctus  in  Psalmis  di- 
ccns :  Deus  qui  inhabitare  facit  unanimes  in  domo  (Psal, 
Lxvii,  7).  In  domo  Dei,  in  Ecctesia  Cliristi,  unaniines 
habitant,  concordes  et  siniplices  perseveraiit. 

IX.  Idcirco  et  in  columba  venit  Spiritus  saiictus : 
simplex  aniinal  et  Iseium,  non  feile  amarum,  non 
inorsibus  saevuin,  non  uiiguium  laceraiione  ^  *'^  vio- 
lentum,  hospitia  hiimana  i  diligerc,  unius  domus  con- 
sortium  nosse;  cum  generant,  simul  fllios  edere,  cum 
commeant,  volatibus  invicem  cobserere,  commuiii 
convcrsatione  vitam  suam  degere,  oris  osculo  con- 
cordiam  pacis  ngnoscere,  iegem  circa  oiniiia  niiani- 


suo  cl  docei  dicens  :  Et  erit  unus  grex  et  unus  pastor  Q  mitaiis  implere.  Haec  esi  in  Ecclesia  noscenda  sim- 


(Joan.  X,  16).  Et  esse  posse  uno  in  loco  aliquis  exis- 
timai  aut  miiltos  pnsiores  aut  plures  greges?  Apos- 
lolus  iiein  Pnulus,  hanc  eamdem  nobis  insinuans  uni- 
Intcin,  obsecrat  et  hortalur  dicens  :  Obsecro,  inquit, 
vo$y  fratres^  per  nomen  Domini  nostri  Jesu  Christi,  ut 
id  ipsum  dicatis  omnes,  et  non  sinl  in  vobis  sehismala. 


pliciias,  hxc  charit;isobtinenda,  ut  columbns  dilcclio 
fraleriiilatis  iniiietur,  ul  niansuetiido  et  Icnilas  agnis 
et  ovibns  acquelur.  Quid  facit  in  pectorc  christiano 
luporum  feritas  et  canum  rabies  et  venennm  letbale 
serpeiilum  et  crucnla  sscvitia  bestiarum?  Craiulan- 
duin  est  cum  lales  dc  Ecclesia  separanlur,  ne  co- 
LECTIONES  YARIANTES. 
*  UiriUtem  ille  Lam,  Ebor.  NC.  Pem.  Bod.  1,  2,  3.         «"  Vinculo  pads  Voss.  3. 
Pms.  voss.  3.  r/iu.  Foss.  Spir.  f  Coniinet  Pem.  Voss.  2.  Continetur  Yoss,  5. 

o  Semel  sulida  firimialem  Paris.   Semel  et  solidara         s  Nec  alia  nna  lairt.  £6or.  iVC.  1. 
Oxon.  h  Unitaiis  Voss.  l. 

^  IndiTidaa  copula,  conncxa  ross.  3.  Imom.  i  Non  morsibus  Ijetum,  non  ungulalum  Thu.  Foss.  Spir, 

it  Yestrisdeclaravil  Foss.  Spir.  j  Hospitia  consuevit  Lam.  Ebor.  Ben.  NC.i. 

STEPH.  BALUZH  mTJE. 

caiii ,  meliiis  profecto  qUnm  alii ,  in  quibus  scriptiim  D     VHI.— E«  erit  unus,  Omnes  fere  libri  vetcres  linbcnt 
esiindividna.  Indlviduum  est  quod  non  potest  dividi,      et  erimL 


indivisnin  quod  non  est  divisuin.  Ccriutn  est  nutein 
veslcin  Clnisli  poiuisse  dividi  et  non  fiiisse  divisam, 
Tnincn  posiea  Cyprianns  caiiidem  lunicam  appellal 
iiidividuuin,  raiioiie  niminim  nrgumertii  quod  irac- 
tnbnt,  ui  oslenderet  concordinm  popiili  Cliristiani 
individiinm  et  nerpeinnm  esse  debere.  Ruflnus  in 
Ps;il.  XXI :  Quod  vero  inconsutilem  et  meUoremnon  di- 
viserimt,  Ecclesice  concordiam  figitraverunt.  Tcrliil- 
rmiiiis  iii  exiremo  libro  de  Patientia  :  Cum  ergo  Spi" 
rUits  Dei  descenditj  individua  patientia  comitatur  eum, 
Dubiinre  autem  licet  an  vera  sit  narralio  Riipcrii , 
sancii  Antonini ,  et  alioruin  quonimdain  scribciiiium 
lunicnin  inconsutilem  faclam  fiiisse  a  beaia  Yirgino 
Maria.  (Cui  tamen  trnditioni  suffragatur  haud  ignobile 
i>.  Gerberonii  ea  de  reopuscutnm  cni  titulus  :  Hist.  dc 
la  robe  snns  coulurede  N.-S,-J.-C.  qoi  esl  rdvejde 
dansTEgl.  du  Mon.  des  B^u^d.  d'Argcnlcnil,  1076, 
ini2.  Edd.) 


Schismata.  Tres  libri  vcieres,  dissensiones.  Sic 
eiinm  iii  veteri  libro  legissc  se  inonet  Morclliiis. 

Toiam  domum  pairis.  Codex  Beccensis :  7o/am  fa- 
miliam  tiuim  coUiges, 

Sanctum  Domini,  Idest  Eiicbqristia,  ut  nnlea  dixi- 
mtis,  png.  5it. 

IX. — Simplex  aniinat.  TcrtuIIianus  in  libro  dc 
Anima  :  Spiritus  figura  columbce  delapsus  in  hoininem , 
ut  natura  Spiritus  saiicti  declararetur  per  niiimal  shit' 
pUciiaiis  et  innocentiw ,  quod  etiam  corporaliter  ipso 
felte  careat  cotnmba.  Huflnus,  iit  Psal.  Lxvii :  Sancta 
Ecctesia  merito  dicitur  cotumba ,  quia  fel  amnriludinis 
non  hnbet,  etquiavirtute  simpticitatis  poltet, 

Ne  columbas,  ne  oves.  Sopra,  Epist.  lvii  ,  png.  95, 
dixil  dediabolo  :  (Jnnm  priino  nggrcssns^  ut  tupits  ovem 
seceriiere  a  grege ,  ut  accipiter  cotumbnm  ab  agmine 
votantium  separare  tentaveral.  Crudelitcr  iniiniciis 
fuisse  vidctur  eplscopis  sui  *cWP,^n^^^,I[f''^!^*^=*r^f^(jTp 


807  DmCYPBIANI  60» 

kimha!^,  ne  ovcg  Chrisii  sacva  sua  ct  venenala  oonta*  \  audire  $ermone$  pseudoprQphetarum ,  quoniam  vistonei 


giono  prxdoiuur.  Cohairere  et  conjiiugi  non  poiest 
ainaritiido  cum  dulceiiine,  caligo  cuin  liiniine,  pluvia 
cum  screnliate,  pugna  ciiin  pace,  cum  fueeunditale 
sterilttas,  cum  fontibus  slcciias,  cum  irnnquiHilate 
lempcstas,  Nemo  eiisiimei  bonos  do  Ecclesia  posse 
discedere  :  Iriticum  non  rapit  ventus,  nec  arborcm 
solida  radioe  fundatam  procella  subvertil;  inanes  pu- 
\ex  (empeslate  jaciantiir,  invalidae  arbores  turbinia 
incursioiie  ever.luniur.  Hos  execratur  et  percuiit  Joan- 
nes  apostolus  dicens  :  Ex  nobii  exierHnt,  $ed  non 
fuerwu  e»  nobis  :  ii  enim  fuissenl  es  nobis^  mansisseni 
utique^obiscum  '^  (I  Joan.  n ,  i9). 

X.  liine  haereses  et  laetaB  sunt  frequenter  et  fiuni, 
dum  |)crversa  mens  non  babet  pacem ,  dum  perlldla 
diseordans  non  tenet  unitatem  \  Fieri  vero  hsBC  Do- 


cordis  eorum  fruslranlur  eos.  Ijoquuniur^  sed  uon  ah 
ore  Doniini.  Dicwu  m  qm  abjiciunl  verbum  Dei :  Pax 
erit  vobis  ei  ommbus  ambutantibus  tit  voluutalibui 
suis.  Omnis  qui  ambulai  in  errore  cordis  sui^  non  tte- 
nicnt  super^um  mala,  Non  locutus  sum  adeos,  tt  ipsi 
prophetaverunl.  Si  stetissent  in  substantia  mea,  el  an« 
dissent  verba  mea ,  et  si  docmssent  populum  mcum^ 
eonvertissem  eos  a  malis  cogitationibus  earum  (Bier, 
xxiu,  16, 17,  21,  il).  Ilus  eosdem  denuo  Dominus 
desigiiat  et  denotat  dicens :  Me  dereiiquernut  fontem 
aquavivw,  et  elfoderun^  siH  lacus  detricos^  qui  non 
possunl  aquam  portare  {ibid.  n ,  15).  Qiiundo  aliud 
baptisma  pruiter  unuui  eiise  nun  possit,  bapiixarc  so 
posse  opinantur.  Vit;e  fonte  dcserto ,  vit;ilis  et  salu- 
laris  aquae  gratiam  polliceutur.  Non  abluuQlyr  iilie  « 


, , — ^  ,  _  „ r__, — ,_,^ ^ 

minus  perniidlt  et  paiitur,  manenie  propri»  iibertaiis     homines,  sed  pulius  sordidantur;  n?c  purgantMr  de^ 


arbiirio,  ut,  dum  corda  uostra  et  menies  nostras  ve- 
ritatis  discrimen  examinat ,  probatorum  fides  integra 
manifesu  liice  clarescat.  Per  Apostolum  prxmonet 
Spiriius  saiictus  et  dicit :  Oporlet  heereses  esse^  ut 
jtrobati  manifesti  sint  in  vobis  (I  Cor.  xi,  19).  Sic  pro- 
bnntur  fideles,  sio  perlidi  detegumur.  Sic  et  ante  judi- 
cii  dicro  hic  quoque  jam  jusiorum  aique  injiisiorum 
animas  dividuntur,  et  a  frumcnto  «  palese  separ^tur. 
Hi  sunt  qui  se  ultro  apud  temerarios  convenas  ^  sine 
diviiia  dispositione  praefieiunt,  qui,  se  prdeposjtoa  sine 
ulla  ordinationis  lege  cnnstiiuunt,  qui,  nemineepisco« 
patum  dante ,  cpiscopi  sibi  nomen  assuinunt ;  quos 
designatin  Psaliuis  Spiriius  sauctus  sedentes  in  pesii- 
lenliae  caihedra  (Psal.  i,  i)  ,  pesies  et  liies  fidci,  ser- 


licto  ,  sed  iiMHio  eumuIaMtur«  Non  Deo  naiiviias  illa, 
sed  diabulo  filioft  gen^rat.  Per  ineQdatium  nati  Veri- 
taUs  proiniaoa  uou  capiunt  i  de  perlidia  procreati  fidei 
gratiam  perdunt.  Ad  pacis  prsBmium  *'^  venire  iion 
possuni,  qui  pacem  Douiini  discordiie  furore  ruperunt. 
XII.  Nec  se  quidam  vana  inierpretauonc  decipiant 
quod  dixcrit  Doiuinus  :  Ubieumque  fuerint  duo  aul 
tres  collecti  ia  nomine  meo,  ego  cum  eis  sum  {Matlh* 
xviii,  19,  20).  Corrup:ores  Evangelii  aique  iulerpre- 
tes  fai:»i  cxtrema  ponunt  ct  superiora  pneicrcunl, 
partis  meniores,  ct  paricin  ^  subdole  compriinenics; 
ut  ipsi  ab  Ecclesia  scissl  sunt ,  ita  capiiuU  unius  sen- 
teniiam  scindiint :  Dominus  enim,  cum  discipulissuis 
unanimitatem  suaderet  et  pacem  :  Dico,  inquit,  vobis 


peiitis  ore  fallcnies ,  el  corruinpendaD  verilalis  ariifi-      quoniam.si  duobus  ex  vobis  convenerit  in  terra,  deomni 


ces ,  vcnena  leibalia  lingiiis  pt^sliieris  evonienies  ; 
qiiorum  serino  ut  oancer  serpii  (II  Tim.  ii,  17),  qiio- 
rum  tractatiis  pecioribus  eicordibus  singulorum  mor- 
lale  virus  infundit. 

XI.  Conira  ejusmodi  clamat  Dominus,  ah  his  refro)* 
nal^et  revocat  errantem  plcbemsuam,  dicens  :  Noliie 


re  quacumque  peiieritis,  contiugel  vobis  a  Palre  meo  qni 
in  c(]elis£sl.  fjbicunique  enim  fucrint  duo  aut  tres  col' 
lccti  in  nomine  meo,  ego  cum  eis  sum  {Ibid.) ,  osicn- 
dens  non  multiiudini,  sed  unaniinitaii  deprccantiuin 
pluriinum  irihui.  Si  duobus,  ioquit ,  ex  vobis  convenerit 
in  terra;  uuanimitatem  prius  posuil,  concordiam pvaU 


LliCTIONBS  VARIArNTES. 

'^  Mansissent  nobiscom  .T/bi.  Foss.  «  lUis  Oxon. 

J»  Dum  perversa  mens  iiOQ  lenet  ODitatcm  ilr.  '  Panim  memores  et  partim  Bod.  1.  Voss.  I.  Paris. 

c  A  Iriuco  Voss.  5,  Thu. 

d  Con?enlas  Vd^.  3. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

brochius  in  cap.  155  Commenlarii  sui  in  tabrrna-  tant.  Vide  noias  nostras  ab  librnm  quinlum  Salviani. 
cvlum  /b?i/fns,  conipainns  eos  nrcipiiri ,  nicns  illos  |%  X — Sine  divina.  \}i  Novatiauua  Romas  adversiis 
populum  Doniiiii  non  ul  paslores,  scd  sa^culariiim  Cornclium.  Vide  quai  de  Luciauo  notamus  ad  Epi- 
niorc  rrgorc  ac  moderari.  £i  addil :  Et  ut  accipiier     slolam  xvi,  nag.  403 


pullos  suos,  dum  vaUni ,  ad  captaudam  pra^dam  vo- 
tare  compeltit,  et  est  ferus  ac  crudelis,  ita  peiversi  pra:-' 
iali  pullos  iuoSfid  ett  eos  qui  ipsorum  funguntur  tim- 
ncrCy  prtedns  ubicuwque  possint  agere  compellunt, 
Seniper  euini  ubi  rerum  temporulivm  lucra  spirunt ,' 
versuti,  rigidi,  uc  crudeles  sunt ,  cmiii  lanieu  Dcus  om- 
nipolens  prwlalis  Ecclesim  liaud  secus  oniui  inlerdixerit 
iriclementia  ac  crudelitatef  quam  Judwis  omni  Oicitn" 
trum  qenere.  Vule  etiaiii  Nicolaiiin  de  Cusa ,  lib.  ui 
de  Concordaulia  Catholica,  cap.  29. 

'^'*  Amaritudo  cum  dulcedine.  Cornelius  Celsus,  lib. 
J  V,  c^p.  9 :  Dulciaomniainimicasunt.  Arnobiu::,  lib.  vii : 
Neque  eiiim  in  dulcediueiu  vcrlere  amaritudo  se  poiesl. 
Ilicroiiyuius,  in  prxfaiione  Epistolas  ad  Algasiaiii : 
Aliis  duicia  placent,  nonnultos  subamara  deleclanl. 
Ilornm  stomachum  acida  renovant,  illorum  falsa  susten* 


T ractalut.  AMieti  legehalur  tracttts  in  andquis  cdi- 
(ionil)us.  Benibolliis  edidil  taclus.  Qux  leciio  ina^^is 
arrisit  Eiusmo,  &lanulio,  Panielio,  ei  Rigaltio,  sed 
non  Moicllio,qui  posuil  tractatus.  Qiioi  est  vera 
leciio ,  (juam  confirmant  xxvi  libri  nosiri  et  deceui 
Angliciini ,  liiin  ciiam  ediiio  Venela  aniri  15i7.  Ilanc 
vero  Icclionein  tanienelsi  Rigallius  noii  |K)Suerii  iii 
coniextu,  ait  lanien  in;obscrvaiionibus  suis  ita  scri- 
bi  oiniiino  debcre.  Iloc  judiciuiu  secuia  est  ediiio 
Anglicana. 

Xll.  — CorrupioresEvaiigelii.  Rufiiius,  in  Psal.  cx, 
cxplicans  advcrsus  hacrciicos  hxc  verba,  quoniam 
cccc  pcccalores  incendcrunt  arcam ,  ail ,  id  est  sanclam 
Scripturam  suiserrcribus  et  suis  sensibus  applicaverunt. 
Idein,  lib.  v  Uist.  liccles.,  cap.  ^  :  Scripluras  autem 
divinas  absquc  uila  limoris  Dei  revereftfhjcqrrupcrunt. 
Digitized  by  VjO 


IK^  LIBER  DE  UNITATE  EGCLESIiE.  m 

anlc  pra^misit,  ul  coaveniat  nobis  fldeli'cr  ei  firniiter  A  habiti$  adversut  aliquem^  ut  ei  Paier  mier  qui  in  eetUe 
docuit.Quomoda  autem  poiesl  eicuni  aliquoconvcnire 
cui  cum  corpore  ipsiug  Ecclesiae  ct  cum  univeisa  fra- 


ternitaje  non  convenit?  quomodo  iM)S&uni  duo  uut 
tres  in  oomine  Cliristi  coliigi  quos  constal  a  Chrii>to 
et  ab  f  jus  Cvangelio  separari  ?  Nou  cnim  nos  ab  illis, 
sed  ilU  a  nobis  rece6.<ierui)t.  £t  cum  haereses  et  schi- 
smata  postmodum  nata  sint ,  dum  convenlicula  &ihi 
diversa  constituimt ,  veritatis  caput  atque  originem 
reliquerunt.  DoiuinuA  auiem  de  Ecclesia  sua  *^  loqui- 
tiir,  et  ad  bos  qui  sunt  in  Eccle&ia  loquitur,  ut  si 
ipii  concordes  fuerint ,  si,  secundum  quod  nian- 
davit  et  monuit,  duo  aut  ires  iicet,  c<»llecti  una* 
nimiter  oraveriBt,  duo  aut  tres  licet  sint,  iinpe-» 
trare  possint  de  Dei  majestate  quod  pestulant.  Ubi- 


e$t  remHut  vobi$  peccata  {Marc.  xi ,  %i).  Ei  ad&aciiti- 
ciuni  cum  disseiisione  venicnlem  rcvocat  ah  nliari,  et 
juhet  priiis  CA)iicordare  cum  fraire,  tiinc  cum  pace  rc- 
deuiiteiu  Deoniunus(>fferre(i/«///i.  v,^),qui;)  nccad 
Cain  inunera  respexit  Deus  {Gen,  iv,  5) :  neque  aiim 
pacaium  habere  Deum  poterat,qui  cum  fratre  paceiH 
per  zeli  discordiam  non  babebat.  Quam  sibi  tgitur 
paceni  pruinittunt  iiiimici  fralrum,  quae  sacrificia  ee* 
lehrare  se  credunt  ffiniuli  sacerdotum?  An  secum 
esse  Chrisium  cum  collecti  fiierint  opinantur,  qui 
extra  Christi  Ecclesiam  colliguntur? 

XIV.  Tales  eiiamsi  occisi  in  confessioDe  nominis 
fuerint,  macula  isu  nec  sanguine  abluitur  :  ineipia- 
bilis  et  gravis  culpa  discordia  nec  passione  purgatur. 


cumqm  fuerint  duo  aui  ire$  colleeti  in  nomine  meo^  B  E)sse  martyr  ^**  nonpotesi  qui  inEccJesia  noneat:  ad 


e^Of  inquit.  eum  eii  «um,  cum  siniplicihus  scilicet  at- 
que  ptcatis  i>,  cum  Deuiii  timentibus  et  Dei  (ir.cceptt 
servantibus.  Cum  bis  duohus  vel  trihus  licet  esse  se 
dixit ,  quomodo  ei  eum  trihos  pueris  in  camino  ignis 
fuit  {Dan,  in),  et  quia  in  Deum  simfdiccs  atquo  inter 
se  unaiiime&  iiermauebant ,  flammis  niubientihus  me- 
dios  spiritu  rorisanimavit.  Quomodo  Aposiolis  duohus 
in  custodia  clausis  {Aci.  v),  quii  siinplices,  qiiia  una- 
nimeserant,  ipseadfuit,  ipse,  resolutis  carceris  claus- 
Iris,  ut  verhumquod  (ideliter  praedicabant  niultiludini 
traderonly  ad  forum  rursus  imposuii.  Qiiando  ergo  in 
prxceptissuis  i>oiiil  ctdicit :  (Jbi  fuerint  duo  aut  tre$  col- 
lecii  in  nomine  meo ,  ego  ^  cum  ei$  $um,  non  homines 
ah  Ecclosia  dividit  qui  insiitnit  et  fecit  Ecclesiam,  sed 


regniim  pervenire  nou  poierit  qui  eam  qu»  regnaiura 
esi  derelinquit.  Paccm  nobis  Christus  d^dit,  conoor- 
des  atque  unanimes  essa  praeeepit,  dilectionis  et  eba- 
ritatis  fceden  incorrupta  atque  inviolata  servari 
mandavit.  Exbibere  sa  non  potest  martyrem  qui  fra- 
ternam  iioii  teiiujt  cbaritatem.  Doeet  boc  et  eoniestt- 
tur  Pauliis  apostolus  dicens :  EU  tikakuera  (idem  iia  ui 
monte$  tran^feram,  charilatem  autem  non  habeam^  mhii 
sum.  Ei  si  in  cib0$  pauperum  di$iribuero  amnia  mea ,  el 
$i  tradidero  corpu$  me%m  ut  ardeam^  chariiaiem  autem 
non  habeam^  nihil  proficio,  Charila$  magnamma  e$lf  ehO'* 
ritae  benigna  m<,  charita$  non  mmutatur^  non  agii  perpe^ 
ram^  non  inftaiur^  non  irriiatur^  non  eogitat  malum  «,  om- 
nia  ditigitf  omnia  credii,  omnia  iperoi,  omiu«  9U$tinel. ' 


e&prohraiis  discordiuin  i»erlldis,  et  fidelibus  pacem  siia  C  Charita$  numquam  excidit  ^  (ICor.  xiir,  2,  5,  7,  11). 


Toce  commendans,  ostendit  niagis  essesecuin  duobus 
nut  trihus  unaniiniter  orantibus  quam  ciim  dissidemi- 
biis  pluriiiiis,  plusqiie  impetrari  posse  paiieorum  con- 
cnrdi  prece  quain  disctirdinsa  onitioiie  mulioruiii  ^. 

XIII.  Ideo,et  cum  orandi  lcgcm  daret,  addidit  di- 
cens  :  Et  eum  $teteriti$  ad  orationem  ,  remiliiie  <t  qnid 


Numquam,  iiiquit ,  OKcidit  charitas.  Hxc  enim  sem** 
per  in  regno  erit ,  hsec  in  aeteriuim  fraternitatis  sibi 
cohaereiitis  unitale  durabit.  Ad  regnum  coelorum  nou 
potesi  pervenire  discordia ;  ad  prjcmia  Christi  «,  qui 
dixit ,  Hoc  e$i  mandaium  meum^  til  ditigali$  invicemf 
quemadmodum  ditexi  90$  {Joan,  xv,  12),  pertiiiereri« 


LECTIONES  VARIANTE8. 


*^  Ad  Ecclesiam  suam  loqoilur  Vojis.  1. 

b  Pacificus  Ver.  Placalis  Voss.  3. 

^  £go,  ioquil,  cum  eis  ir.  Puris.  Bod.  I,  2,  3,  i.  lam, 
Lin. 

^  ConoordaQliom  pacem  quam  discordanlium  oraiiouem 
mullorum  Vos$.  3. 


®  Non  agi(  perperam,  noo  inflammata,  nou  gauaei  supcr 
injiistiliani  Latn.  Lin. 

f  Excidel  fuibent  codd.  ix  Angtic. 

8  Noc  praeroium  ChrisU.  ilr.  Lam.  Ebor,  Vo$$,  f,  »,  5. 
NC,  1.  Paiis.  Thu.  Fos$,  Oxon, 


STEPII.  BALUZII  mJM, 
Xin. — Pacatvm,  Treslihriveiercsihabcnip/Qro/fim.  D  sancium  Joannem  ChrysosUmium,  homilia  undecinta 


Mii  lies  et  vetustiorcs  edilioncs  Dddiim  rel  pacem 
apud  DeuM,  Scd  ca  desunl  in  aliis  ediiionihus  ct  in 
quindccim  aniiquis  excmplaiihus.  iUcie  nul<ni  Pa- 
melius  existiniai  irrepsis&e  in  lixtum  ex  niargiiie. 
£go  raciiius  credideiini  addila  rui^se  supra  iiiie.'im 
in  codicihus  ;initquis ,  iiii  ^sci  e  facium  fuissc  nionui- 
nii:ssupia.  Cidex   Tiiionensis  hahet  :  Plrquc  niim 
habere  pacem  npiid  Deum  pcterat.  Fiixen^ih  :  ^cque 
enim  paccm  Domini  liubere  pvlerat.   In   Epislola  ke- 
cuiida  Pelagii  II   ad  Eni$copo$  htriw^  legiiur  ;  Ncqne 
enim  habere  pacatum  Dominum  poierat.  Aliler  liunc 
Cypriani  locuiii  exprcssit  Liidovicus  Ronianiis  in  ser- 
nrone  qiiein  liubuit  iii  concilio  Biisilcensi.  Sic  enim 
posuit :  Neque  enim  Dewn  habere  pacatum  poierit  qui 
cum  fraire  paeetnnon  habet^  $edxelidiuordiam, 

XIV. — Tale$  etiam$i.  Ad  hunc  h)Ciim  vir  doctissimiis 
Joaniies  Poaraonius  episcopiis  Cestrensis  in  Vindiciis 
Epi$tolttrum  $ancli  Ignatiif  cap.  9,  ceiiset  respexisse 


in  Epistolnni  ad  Eplie$iot^  cum  nit  virum  qiiemdain 
^aiiciuni  dixis>e  ne  niuriyrii  quidi  m  sanguinem  posse 
peccatum  &ehisniniis  eluere. 

iit  ardiam,  lla  etinni  lih.  iii  7r.^(mionfortim,  cap.  S. 
At  llieroitymiis  iit  capiit  ({ulnlum  Epihtolx  ad  €iaiata$ 
refert,  in  vcleri  vcr>ione,  pro  ardeam  legi  ^/on>r.  Rt 
videtiir  liieienynius  pia;lerre  eant  lectioiieni,  cum 
paulo  post  dicai  illnni  qiia^  hiii)et  ardeam  csse  eiro- 
leni  qui  npiid  ncstros  inolevit. 

Charita$  waguaniwa,  Ita  etiam  in  lihro  dfi  Zeio  et 
LivorCj  pag.  i50,  in  libro  de  Bono  paiie9iii(B,  pag.  25i; 
et  lib.  111  Tff/iiiiOfiiorum,  cap.  3.  Yide  aniioiaiioiies 

Erasnii  in   hunc  locujii  Epistote  prim»  Pauli  ad 

Corinihio$. 
Pertinere  non  poterai.  Plerique  lihri  veteres  prte* 

ferunt,  ad  Chri$tum  pertinere  non  poterit  qui  dilectio' 

nem.  Retinuiinus  eoruin  leciioueiu  qui  plures  nu* 

Digitized  by  V^OOy  lC 


611 


DIVI  CYPRUNI 


549 


polcril  qui  dileciionem  Christi  perfHla  dissensione  A  magislerio  siio  dncuit,  proplielas  ompes  et  lcgcin 


violavit.  Qui  cbariuitem  non  hnbel,  Deum  non  liabet. 
Joannis  beali  aposloli  vox  est  :  Deus,  inquit»  dilectio 
est;  et  qui  tnanet  in  dilectionej  in  Deo  manet  <^,  et  Deui 
ift  illo  manet  {IJoan.  iv,  16).  Cum  Deomnnere  non 
possunt  qui  esse  in  Ecclcsia  Dei  iinanimcs  nolueriint. 
Ardeant  licet  flammis  et  ignibus  iraditi  vel  objecli 
besiiis  aniihas  siias  ponant,  non  erit  illa  fldei  coronn, 
sed  poena  perfidiae ;  ncc  religioScT  virtuiis  cxitus  glo- 
riosus,  sed  desperalionis  interilus.  Occidi  lalis  potest, 
eoronari  non  poiesi.  Sic  sc  cbrisiianum  esse  pronie- 
tur  quomodo  et  Cbristum  diabolus  sappe  mentitury 
ipso  Domino  praemonenie  et  dicente  :  Uulti  venient 
in  nomine  meo  dicenles  :  Ego  sum  C/triirus,  et  nwlios 
fallent  (Marc.ww,  6).  SicutilleChrislusnopesl.quam* 


pneccplis  duobiis  inrlusit.  Quam  vero  unilatem  ser- 
vai,  quAm  dilcclioncm  custodit  aut  cogilat,  qni,  dis- 
cordia"  fiirore  vesanus,  Ecclesiam  scindit,  fidcm  de- 
siruit,  pacem  turbal,  cbaiiialem  dissipat,  sacramen* 
tum  profanat? 

XVI.  M.nliim  lioc,  fldelissiini  Tratres,  jam  pridem 
coeperat ;  sed  nunc  crevit  ejusdcm  mali  iiifesta  cla- 
des,  et  exsurgcre  nc  pullulare  plus  coepit  bacrcticoe 
pervcrsiiaiis  et  scliisniatum  vencnala  pernicics,  qu^a 
et  sic  *®®  in  occasu  muiidi  flcri  oportebat,  praenuntiante 
pcr  Apostoliim  nobis  ct  pRrnionuiite  Spii  ilu  sanclo  : 
In  novissimiSf  inquit,  diebus  aderunt  lempora  moletla, 
et  erunt  homines  sibi  placentes,  superbif  lumidi^  cupidi^ 
blasphenu,  pareniibtis  inobedientes^  ingrati^  impH,  sine 


vis  fallat  in  nomiiie,  ita  nec cbristianus  videri  polcst  B  affectu,  sine  poedere^^  delatores,  inconiinenteSf  immiteSf 


qui  non  permanet  in  Evangelii  ejus  el  fidei  verilate. 

XY.  Nam  ct  prophetare  et  dxmonia  excludere  ^  ct 
virtules  magnas  in  terris  facerc  sublimis  utiqiie  et 
admirabilb  res  est,  non  tainen  regnum  coeleste  conse- 
quitiir  quisquis  in  his  omnibus  invenitur,  nisi  recii  et 
justi  itineris  observatione  gradialur.  Denuntiat  Do- 
minus  ei  dicit :  Mulii  mihi  dicent  in  illo  die :  Domine^ 
Domine^  nonne  in  tuo  nomine  ^nophetavimus^  et  in  tuo 
nomine  damonia  exclusimtu,  et  in  nomine  tuo  virtutes 
magnas  fecimus  ?  Ei  tunc  dicam  illis  :  Numquam  vos 
cognovi ;  recedite  a  me^  qui  operamini  ^  iniquitatem 
(lla(//i,  VII,  22, 23).Justitia  opiis  estut  promereri  qiiis 
possit  Deum  judicem  :  prtccepiis  ejus  ei  inonitis  ob- 
tempernndum  esi,  ut  acci|iaiitmeiita  nosira  mercc- 


6oitum  non  amanles^  proditores^  -procaces,  stupore  in^ 
pati  ',  voluptates  magis  quam  Deum  diligenteSy  haben^ 
tes  deformationem  reiigionis,  virlulem  autem  ejus  obne- 
ganles.  Ex  iis  suni  qui  repuni  in  domos,  et  pradantur 
muiiercuias  oneratas  peccalis^  quce  ductintur  variis  de- 
nderiiSf  semper  discentes  ei  numquam  ad  scientiam  ve- 
ritatis  pervenientes,  Et  quomodo  Jamnes  et  Mambres 
restiierttut  Motjsi,  sic  et  hi  resistuni  Veriiatiy  sed  non 
proficient  ^  plurimum,  Imperitia  enim  eorum  manifesla 
eritomnibus,  sicut  et  iilorum  ftdi  (II  Tim,  iii,  1-9). 
Adimpleiilur  qnucumque prxdicta  suiii,  ctappro{Hu- 
quanic  jnm  sxculi  flne,  bomiiiiim  paritcr  ac  tempo- 
riim  probaiione^  venerunl.'M:igis  ac  magis  advers:> 
lio  sj^vicnle  error  fallit,  extoilit  stupor,  livor  incen- 


dem.  Dominus  in  Evangelio  suo,  cum  spei  et  fldei  C  dil,  cupidiias  excxcai,  dcpravat  iinpietas,  superbia 


nostrsc  viam  conipendio  breviante  dirigcret :  Dominus 
Deus  tuus,  iiiquif,  Deus  unus  est ;  et :  Diiiges  Dominum 
Deum  tuum  de  toto  corde  tuo,  ei  de  toia  anima  tua,  et 
de  iota  virtute  iua,  Hoc  est  primum  innndatum ;  ei  se- 
cundum  simile  huie  :  DiUges  proximum  iuum  tamquam 
te  ^.  In  his  duobus  prceceptis  tota  lex  pendei  et  prophe^ 
ice  (Mare,  xii,  29-31).  Unilatcm  simul  et  dilectioiiem 


iuflal,  discordin  exasperal,  ira  pro^cipiut. 

XYII.  Non  tamen  nos  inoveat  aut  iurl>et  ^  multorum 
nimia  et  abrupu  perfldin,  sed  potius  fldcm  nostrain, 
prscimiiiiaiite  rei  veritaie,  corrdboret  i .  Uiquidaui  ta- 
les  csse  roepcruiil,  quin  bxc  ante  prxdicla  sunt,  iui 
cxteri  Tratres  ab  ejusroodi  cave;inl,  qciia  et  bxc  nnte 
pr(cdicta  sunt,  iiistrucntc  Domiuo  et  dicentc :  Vos 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  \n  Deo  manel.  Cum  Dco.  Pem.  Litu  voss,  1.  NC»  2.  »  Verilali,  sed  non  profidftnt  ^lr.  Lmn.  Ebor,  Lin.  Thu, 

»»  Expellere  Lam.  Ebor.  Lm.  Bod.  2.  Foss.  fien.  NC.  1.  Voss.  1.  Thu. 

^  Operabamini  NC  t,  2  Pem.  Voss.  2.  Tlfu»  *»  IVobaiiones  Ver.  Voss.  3. 

d  Teipsunv Pam.  Lm.  Voss.Z.  i  Tcrreal    Voss.  l.  3.  lluioa  et  olirupu  NC.  i,3. 

«  Slne  misericordla  Voss.  3.  j  Fidem  nosirain  prxnovilas  corroborel  Ben.  Prajuuii- 

'  luflali,  superbi  Ar,  Ambiliosi  Voss.  1.  3.  tiatae  rei  Paris.  Ucl  verilale,  res  ipsa  Val.  3.  - 

STEPH.  BALirZII  NOTiE. 

XV.— Vir/ti^«  magnas  facere.  Vide  nolas  noslras  D  Apud  Tertiillianiiin  in  libro  de  Exliortaiione  Casiilaiis 
ad  lilmim  Agobnrdi  de  Privilegio  et  Jure  snccrdotii.        lego  o6(i(i(/teii/faiii.  Viile  Gwiioviiiii^cap  xiv  observa- 

XVI. — Fiilelissimi,  Ita  onines  veleres  editiones.vi- 
ginti  libri  iioslri,  el  septem  Anglicani.  Morclius 
posuit  diiectissimi.  Sed  liaisc  lcciionem  ego  non  in- 
veiii  iiisi  in  tribus  nntiquis  codicibiis.  Et  lanien  Pa- 
melius  enin  retiniiit,  tuin  quia  illam  iiiveiiit  in  mar- 
gine  editionis  qun;  dicilur  Gravii  et  in  codice  Cani- 
lieroneiisi ,  tum  ctiaiii  i|uia  vocem  fidelissimi  iiico- 
gnitaui  cssc  ait  Cyprinno.  Quod  veriiin  iioii  est. 
Quippe  in  pluribus  anliqnis  exemplnribus  scriptum 
iu  pluribiis  locis  aniniadverti  fidelissimi  pro  eo  quod 
in  aliis  legilur  di/ecffMtml. 

Parentibus  inobedienies,  Codex  Tliuanus  :  Paren- 
tibns  in  dicio  inobedientes,  Ita  etiani  codex  sancii 
Arnulpbi  et  Cariiotensis.  At  Beccensis  babet,  pnren' 
tibus  in  dicto  non  audienies.  Sex  libri  iioslri  cl  duo 
'Anglicani  pnvferuiit  innudientes,t{\\v[^m,  obaudientes* 


lionuin  siiaruin  in  Scriptortbus  Ecclesiasticis. 

Resistunt  vcritati.  Poslea  addilnr  iii  addiiione  qii.^c 
dicitur  Gravli.  homines  "*  corrupti  sensu,  reprobi  circa 
fidem.  Sedegoilla  iu  nullo  corum  veleriiiii  exeinpla- 
riuui  reperi  quibus  iiior.  Desuni  etinm  in  quibiisdaiii 
Anglicanis  ct  in  amiiiuis  editionibus ;  eai|uc  de>ido- 
rari  in  iiianiiscriplis ,  cxcepio  Colonieiisi,  el  in 
excusis  omnibiis  lestatur  Pamelius ,  qui  addii  ca 
oinilti  poiuisse  a  Cypriano.  Scio  sane  iila  baberi  iii 
Epistola  secunda  Pauli  ad  Timotheum.  Sed  noii  idco 
necessc  est  nt  ponaiitur  in  coniextu  Cypriani ,  ciim 
non  exstcnt  in  nntiquis  exemplaribus  liiculirationiiin 
ejus.  Neqiie  enim  ille  semper  describit  inlegra  loca 
qax  accipit  ex  Epi^tolis  Pauli ,  ct  inierdum  qu:ndain 
addit  quu!  in  illis  non  exsunt ,  ut  supra  observaium 
esi,  p.ig.  52<J.  (^n,n^n]o 

Digitized  by  V^OOy  lC  4 


m 


LTBKR  DE  UiNITATE  ECOLESIiE. 


m 


aulem  cavele,  ccee  prcedm  vobis  omnia  {Marc,  xii,  i3).  A  mul  ad  audaciam  fucrant,  cxiens  a  Dominoignis  pro« 


Yiiatf,  qii«x*so  vof,  fralrcs,  ejusmodi  liomiiies,  et  a 
laiero  lUqiie  atiribus  veslrisperniciosn  colloquia  veliit 
conlngium  mortis  arceie,  sicut  scriplum  csi  :  Sepi 
aures  tua$  spimSj  et  noU  audire  tinguam  nequam  .{Ec- 
'  cli,  xiviii,  28).  Et  ilerum  :  Corrumpunt  ingenia  bo- 
na  confabulationes  pessimce  { l  Cor.  xv ,  53) :  Docet 
Dominus  et  admonet  a  talibns  recedendiim.  Cwci 
siml,  inquit,  duces  cmcorum.  Ccecus  aulem  ccecum  du' 
eenSf  iimul  in  foveam  cadunt  {Matth.  xv,  14).  Aver- 
sandus  est  talis  atque  fugiendus  quisquis  fuerit  ab 
Ecclesia  separatus.  Perversus  est  hujiismodi  et  pec- 
cat,  et  est  a  semetipso  damnatiis  (Tf^ni,  i1).  An 
csse  sibi  cum  Cbristu  videtur  qui  adversus  sacerdoles 
Clrristi  facit,  qui  se  a  cleri  ejus  et  plebis  societate 


peraia  uttione  consumpsit,  admonens  scilicct  ct 
osicndens  contra  Deum  (icri  quidquid  improbi  fucriiit 
ad  destruendam  ordinationcm  Dei  bumana  voluntate 
conati.  Sic  el  Ozias  rex,  cum  thuribulum  ferens  (II 
Parat.  xxvi,  19),  ei  conira  legem  Dei  sacrificium  sibi 
violenter  assumens,  resistenle  sibi  Azaria  sacerdote, 
oblcmperare  nollet  et  ce^ere,  divina  indignatione 
confusus  et  leprse  varietatc  in  fronte  maculatus  est 
(lY  Reg.^  v),  ea  parie  *^'  corporis  notatus  oflenso  Do« 
mino  ubi  sigiiantur  qui  Dominuin  promereniur.  Et  filii 
Aaron,  qui  imposuerunt  altarl  ignem  alieniim,  quem 
non  pr^ceperat  Dominus,  in  conspectu  statim  Do« 
niini  vindicalis  extincti  sunl. 
XIX.  Quos  imitantur  scilicet  atque  sectantur  qui, 


scccrnit?  Arma  ille  contra  Ecclesiam  poriat,  contra  B  Dei  traditioneconlempta,aHenas  doctrinasappetuntet 


Dei  disposilionem  repngnat.  Ilosiis  aluiris,  adversus 
sncrificium  Christi  rebcllis ,  pro  fide  perfidus,  pro  re- 
ligioiic  sacrilegus,  inobscquens  servus,  fiiius  impius, 
frater  inimicus,  contemptis.episcopis  et  Dei  sacerdo- 
tibus  dereliciis,  constiiuere  audet  aliitd  altare,  pre- 
cem  alleram  illicilis  vocibus  facere,  Domiiiicx  hostioB 
veritaiem  per  falsn  sacrificia  profannre,  ncc  scirc 
quoniam  qui  contra  ordinationem  Dei  nilitur,  ob  lc- 
nierilaiisaudaciam,divina  animadversionc  piinitur. 

XVIII.  Sic  Chore  et  Dailian  et  Abiroii,  qui  sibi  con- 
tra  Moysen  et  Aaron  sacerdoiem  sacriricandi  licen- 
tiain  vindicare  coiiati  sunt,  poenas  pro  suis  staiim 
conaiibus  pependerunt  (iViim.  xvi,  d7).Tcrra,compa- 
gilMis  niplis,  in  proriindum  sinum  patuii,  slanies  aique 


magisteria  humanae  inslitutionis  inducuni;  quos  in« 
crepat  Dominus  ei  objurgat  iii  Evangelio  suo  dicens  : 
Rejicilitmandalum  Dei^  ut  iraditionem  vestram  slaiua- 
tis  {Marc.  vii,  9).  Pejiis  hoc  crimen  esi  quam  quod 
admisisse  lapsi  <>  videntur ;  qui  tamen  in-  poeniteniia 
crimiiiis  constituli  Deum  plenis  satisfactiunibus  de* 
precantur.  Hic  Ecclesia  quaeritur  et  rogaiur,  illic  EC', 
clesiae  repugnatur.  Hic  potest  necessitas  fuisse,  illic 
voliintas  lenetur  in  scelere.  Hic  qiti  I^psus  esi  sibi 
tanium  nocuit,  iliicqui;haere8im  vei  schisma  facero 
conatus  esl  multos  secum  trahendo  decepii.  Ilic  ani« 
mo!  unius  est  damnum,  illic  pericuUim  plurimorum. 
Certe  peccasse  se  hic  et  intelligit,  et  lamcnialiir  et 
plangit;  ille  tumens  in  peciore  suo,  et  in  ipsis  sibi 


viveiiles  recedentls  soli  hiaiusabsorbuit.  Nec  lanlum  C  delictis  placens,  a  matre  filios  segregar,  oves  a  pns- 
cos  qui  auctores  fueraoi  Deiindignaniis  ira  percussii,  lore  sollicitat,  Dei  sacrnmenta  disturbai :  et  cum  lap- 
scd  et  cosieros  ducentos  quinquaginta  parlicipes  ejus-  sus  semei  peccaverit,  ille  quotidie  peccat.  Postremo 
dem  furoris  et  comitcp,  qus  coagulaii  cum  iisdem  si-     lapsus,  marlyrium  postmodura  consecutus,  poiest  re^ 


^  Hi  qui  sacrificaverunl  Pem.  Voss.  2 


LECTIOiNES  YARIANTES. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


XVII. — A  semetipso,  damnatus.  In  codicc  Burgundico 
coiiscquciiter  additur :  A  semetipsis  damuati  sunt  qui 
scfib  Ecclesia  Christi  sepnrnnt.  Ei  mox  post  hxc  verba, 
advenns  sacerdotesChristi,  subiungitur  in  eodem  veteri 
codice:  Cum  Christo  esse  non  videbitur  qui  contra 
sacerdotem  Christi  facit.  Verum  nemo  non  videt  lixc 
essc  inera  glossemaia  qux  cx  ora  libri  irropseruiit  in 
tcxliim.  GBierum  ca  in  nuUo  alio  libro  re))eriuntur 
qiinm  in  Biirguhdico,  et  nulla  ediiio  ca  habet.  Unde 


Qucc  lcctio  poiest  cssc  bona.  Vcrum  ciim  illa  non 
invenialur  nisi  in  quinque  codlcibus  antiquis,  alia 
exsiol  in  antiquis  editionibuselinxxi  libris  veleribus, 
placuil  seqiii  exemplum  edilionis  Anglicanac,  in  qua 
scriptum  est  cedere. 

Vbi  signantur.  Id  est  in  fronte,  uti  diciiim  est  paulo 
anle.  Hieronyinus,  in  Priefalione  in  librum  Job :  Ego 
christianus,  et  de  parentibus  christianis  natus,  et  vem- 
ium  Crucis  in  mea  fronte  portans.  Vide  ilospinianum 


iHlcriin  coIli;{itur  non  staiim  traiisrerenda  esse  in  j)  Itb.ii  (fe  7 emp/is,  cap.  10,  pag.  161;  et  notnsnosiras 

la      ad  libruin  Lactantii  de  Mortibus  persecutorum. 


tcxliim  qiiac  in  aniiquis  codicibiis  reperiuntur  inserta 
liiictibralionibus  vcterum  scripiorti:ii  cl  dccocto  judi- 
cio  in  \U  utendum  cssc.  Vidc  annoiaiioncs  Erasmi  in 
caput  tcrtiiim  EpistoIa&Pauli  ad  7/ffim. 

A  cleri.  Codex  Vcronensis,  ab  Ecclesia  ejus  et  plebe. 
LnmoniniiUH,  qui  se  a  clericis  ejus  et  plebe. 

Nec  scire.  Ilo^c  scriplurn  habetur  in  omnibiis  anli- 
quis  codicibus  ct  editionibus ,  nisi  quod  in  codice 
Jiurgundico  scriptnm  est,  f^escit  quoniam.  Quidam 
vera,  sed  pnuci,  ne  scire.  Mnnulius  edidit  nec  dignatur 
scire.  Quod  ab  co  rectc  racium  ait  Panielius  ad.vi- 
tandum  hypcrbaton,  admoiiensinterim  vocem  digna- 
tur  non  cxstare  in  inanuscriptis.  Sane  cgo  illam  in 
niillo  eorum  vetcrum  exemplarium  quibus  uior  reperi, 
Decst  etiain  in  scptem  Anglicanis,  ut  miiiimc  dubi- 
landum  sit  quin  cxpungi  debeat. 

^MU.^Cedere.  Ediiio  Manutiana  habet  credere. 


XIX.  —Pejus  hoc  crimen  e</.Codex£ratianopolita' 
nus:  Pijushoccrimen  est  quam  quod  hi  qui  sacrifica- 
vermit  admisisse  lapsi  videntur.  Verum  istud  glossciiia 
est  qiiod  cx  ora  iibri  irrepsit  in  tcxlum.  Aucior 
Epistolac  secundae  Pelagii  H,  adEpiscopos  Jstriie,  iit 
isia  qundrarent  cum  suo  proposiio,  scripsit:  Pejus 
schismatis  crimen  esl. 

in  peccato  suo.  Codex  Florl,  m  pectore  suo.  Isiic 
errore  lypographi  scriptum  est  peccatore.  Emendan- 
dum  esi. 

Posimodum.  Ila  omnes  libri  vcteres.  Ediiiones  an- 
tiquic  hubent  prinutionem ,  eiiain  Erasmica.  Quod 
ideo  annoto  quia  valde  mirum  cst  hunc  Iiomincm, 
pcriiissimum  videlicet  linguae  Iatiii.Te,  qui  non  potuit 
ignoi^rc  lianc  vocem  nonessc  latinain  et  niliil  signi- 
ficarc,  qui  pneterea  sciebai  alibi  legi  postmodum  ; 


Digitized  by 


Google 


StS 


DIVI  CVPRIAJSi 


felS 


gni  <>  promissa  percipere ;  ille,  s!  exlrn  Eccleslain  Tne-  A  actu  suo  ciim  disciplina  modestas ;  ut  (tui  Ghri^i  con-i 


rit  occisus,  ad  Ecclesias  non  polcst^  praemia  pervc- 
hire. 

XX.  Nec  qiiisquam  miretitr,  dileclissiini  Tratres, 
etiam  de  conressoribus  quosdani  ad  ista  proccdcre  ^, 
inde  quoque  aliquos  tam  neranda  qunm  gravia  pcc- 
care.  Neque  enim  confessio  iinmuneni  facil  ab  insi- 
diis  diaboli,  aut  contrft  tenlaliones  cl  poricnla  cl  in- 
ciirsus  atque  impeius  saecuiares  adhiic  in  Fa^culo 
positum  perpetua  securitate  derendit.  G:ntenim  iium' 
quam  in  conressoribus  fraudes  et  stupra  et  adulieria 
p  >stmodum  videremus,  quse  nunc  in  quibusdatn  tI- 
dentes  ingemiscimus  et  doleinus.  Quisqiiis  ille  con- 
fcssor  est,  Salomone  major  antmeiior  aui  Dco  chnrior 
non  est :  qui  tamen  qnamdiu  in  viis  Domini  ambula- 


fcssor  dicitur,  Ghristum  qiiem  conflietur  imitetor. 
Nam,cnm  dical  ille:  Qui  se  exlollil  hHntiliabilur,  et  qtd 
fiHmiliat  $e  exaliabitut  {Luc,  xviii,  14),  ei  ipse  a  Palre 
cxaltnlus  sif,  quia  se  in  lerris  Scrmo  et  Virius  et  Sa- 
pieinii  Dei  Patris  humiliavit,  quomodo  potest  exiol<* 
lcnliam  diligcre  qiii  ei  nobis  humtlilalem  sua  lege 
mnndavii,  et  ipse  a  Paire  amplissimnm  iiomen  prav 
miu  hiimifitaiis  accopit?  Gonfessor  est  Ghristi,  sed  sl 
non  •••  postca  blasphemctur  pcrtpsum  majestas  et  di- 
^gnilas  Ghristi.  Lingua  Ghristum  confcssa  nonsit  ma^ 
ledica,  non  sit  turbulenta,  non  conTieiis  et  litibus 
pcrstrepens  audiaiur,  non  contra  fratres  et  Dei  sa-* 
cerdoics,  post  verba  laudis  *,  serpentis  venena  jacule^ 
tur  Gxterum,  si  culpabilis  et  dctestabllis  postmodum 


vii,  tamdiu  gratiam  quam  de  Domino  fuerat  consecu-  B  nierii,  si  confessionem  suam  mnla  conversniionepro* 


tus  obtinuit ;  postquam  dereliquii  Domiui  viam,  per- 
didit  etgratiam  Domini.  Et  ideo  scriptum  est<: :  Teni 
quod  kabeSf  ne  aUut  aecipiat  coronam  tAam  {Apoc,  iii, 
i  i).  Quod  utique  Domlnus  non  minarelur  auferri  posse 
coronam  juslitise,  nisi  quia,  recedente  jusiiiia,  recedat 
necesse  cst  et  corona. 

XXI.  Gonfessio  exordium  glorix  est,  non  merituoi 
jamcoronaB;  nec  perficit  laudem,  sedinitlat  digniia- 
tem.  Gumque  scriptum  sil,  Qui  perseveraverit  usque 
in  finem^  hic  salvus  eril  {Matth.  x,  2i),  qnidquid  ante 
Hncm  fueritgraduseSt  quo  ad  fasiigium  salntis  nscen* 
ditur,  non  terminus  qoo  jnm  culminis  suhima  tenea^ 
tur.  Gonfessor  est;  sed  post  confcssionem  periculum 
majus  est,  quia  plus  adversarins  prOTOcatus  est :  con- 


degerir,  si  vitanl  suam  turpl  fceditalcniaculaveril,  s\, 
Ccclcsi.nni  dcnique,  iibi  confcssor  factus  est,  dcrelln- 
qnens  ct  uniiatia  concordiam  scindens,  Adem  primanl 
perfldia  postcriore  mntaverit «  blandiri  sibi  pcr  con-* 
fessloncm  non  potcst,  quasi  sit  elcctUBad  glorhe  prx* 
mium,  quando  ex  hoc  Ipso  mngis  ereverint  mcrita 
poenarnm. 

XXII.  Nam  et  Judam  tnter  Apostolos  Dominus  ele>* 
git,  ct  tamen  Dominum  Judns  posimodum  prodidit, 
Nqii  tamen  idcirco  Apostolontm  (ides  ct  flrmitas  ceci- 
dit  quia  proditor  Judas  ab  eornm  societate  defecit. 
Slc  el  hic  non  statim  confessonim  sanctitas  et  dig^i-* 
taseomminuta  est  quia  qitorumdam  fides  fraeu  est* 
Beatits  Paulus  apostolus  in  Episiola  sua  loquitur : 


fessor  est;  hoc  magis  stare  del)et  cuni  Domini  Evan-  q  Quid  enim  siexciderunt  afideqnidam  iUorumf  numquid 


gclio  per  Cvangelium  gloriam  consecutus  a  Don)ino. 
Ait  enim  Doininus  :  Ctti  muUum  datur,  multnm  quw- 
ritur  tdf  eo;et  cni  plus  diqnhaiin  adscribitur,  plus  de 
illo  exigitur  serviiutis^  (Luc.  xii,  48).  Nemo  per  con- 
fcssoris  exemplum  pereat,  ncmo  injustitintn,  nemo 
insolentiam,  nemo  perfldiam  de  confessoris  nioribus 
•  discat.  Gonfessor  est.  Sit  humilis  et  quiettts,  sit  in 


tnfidelitas  itlorum  pdem  iki  ewicuwitf  Abeit,  Est  enins 
Deus  t>emXt  omnis  autem  kom4  nwndax  { Rom.  iii» 
3,  4).  Siat  eonfessorum  pars  major  et  mclior  in  lid^ 
su:u  robore  et  in  legis  ac  dlsciplinx  Doininicas  verl-> 
taie ;  ncc  ab  Ecclesix  pace  discednnt  qui  se  in  Eccle- 
sia  gratiam  consecutos  de  Dei  dignaiione  mcmine^ 
runt ;  atque  hoc  ipso  ampliorem  consequuntur  fidei 

LECTI0NE5  VARIANTES. 


A  Regni  ooelorum  Lm.  Ebor.  Bod.  %.  Ben. 
^  Ad  islam  dissensionem  procedere  Bod.  3.  Prosilire 
Ver, 
«  Et  ideo  Lm.  Sbor.  HC.  1,2.  Bod.  1,  2,  3,  i.  Paris, 


Voss.  1,  3.  Et  ideo  in  Apocalypsi  Doiuiniis  ad  Joaimeia 
graviter  comminatus  Ver.  Manui. 

d  Ofliciura  serviluUs  Bod,  3. 

*  Verba  laudis  et  confessionis  Ver, 


STEPH..  BALUZII  NOTiE. 


mirnm  est,  inqnam,  fthim  pravam  lectionem  retinuisse 
in  contextu,  bonam  posuisse  in  margine.  Cditio  qii» 
dicitur  Gravii  pnefert  eamquae  bona  est.  Inde  exortae 
sunt  ali»  editiones. 

XX. —  Gratiam  Domini,  Posl  Iltcc  verba  Manulius 
addidit ,  sicut  scriptum  est :  Et  excitavit  Dominas 
Satanam  ipsi  Salontoni ;  et  ideo  in  Apocalypsi  Dominus 
ad  Joannem  graviter  commintttttr.  Qn.-e  Rigaltius  ait 
essc  in  veteri  libro  Veronensi.  P.imelio  non  placuit 
iiaec  addilio  Maiiutii,  niniinnn  quia,  nt  ille  aii,  Do- 
minus  in  illo  loco  nen  toquitnr  ad  Joannem,  sed  ad 
Angelum  Philadelphiae.  Itanuc  Pamelius  retinuit  qui- 
dem  eam  additionem.  sed  delevit  ea  quae  referuntur 
ex  Apocalypsi.  Iia  etiam  Rigaftins.  Ego  vero  nmnia 
supprimo,  quia  illa  non  inveni  in  ullo  veterum  cxem- 
plarium  nostrorum,  qnia  dcsuiit  in  undedm  Anglica* 
nis  el  in editionibns Nanuflani  nittiquionbus. 

XXI. — Ascenditur,  Godex  sancti  Dionysii  Reinensis 


D  extenditur.  Pro  quo  fortassislegcndum,  est  etcendifttr^ 
ut  apud  T.tcitum,  lib.  xiii,  Annaliuni  eocendere  sug-> 
gestum  imperatoris  ct  lib.  xv,  postea  escendere. 

■•^  Confessorper  Eu/inge/iwm.  Supra,  epi>t.xxx,  p.Tg. 
40 :  Si  non  illam  de  EvangelH  conservatione  inveniantur 
consecnti  nnde  martyres  fiunt,  Ubi  vide  nolas  nostras. 
ptc.  416. 

Prodeqerit.  Haiie  leciionem  hnbent  codex  Vt^ro- 
nensi^  ct  sexdecim  libii  nosi ri.  Eatn  primus  invexil 
Pnmelius,  ediiionem  Gravii,  tii  ipse  .lit,  secnttis.  Ej^ 
Uitiien  in  illa  ediiione  legi  prodiderit.  H.ie  vero 
posireina  leclio  habetnr  in  onuiibus  editionibus  qiise 
P.iinclrauain  antecesseniiit  ct  in  decem  codieibue 
aniiquis.  Puto  anicm  illam  csse  meliorem.  Supra^ 
cpiH.  Lxxiv,  pag.  ()f  :  Proditorcs  fidei  et  Ecclesim 
Cathoticv  hnpugnaiores,  Rclinui  e«g  i  loctionem  qnaB 
pluriofn  veicruin  hbrorum  auctoiiute  iiiiiiur.  Naoi 
ct  illa  (|uoque  bona  est. 


Digitized  by 


Google 


U1  LIBER  DE  UNtTATE  EGCLESti£.  •  «It 

sux  laadcm,  quod,  ab  eorum  perfidia  segrcgaU  fpii  A  debei  ct  seqoi  flliuspncis,  &  dissensionis  malo  con(i« 


Juticti  confessionis  consorlio  fuerunf*,  a  contagio  cri- 
nilnts  recesseruiU,  vero^  iiluniinaii  Evaiigelii  liiininr', 
pura  el  candida  Domtiii  luce  radiati,  lam  sunt  iti  con- 
servanda  Ghristi  pace  laoilabiles,  quam  fuerunt  in  dia- 
boli  congressione  victores. 

XXlll.  Opto  equidem,  dileciissifni/ralres,  ct  con- 
isulo  pariter  et  suadco  ut,  si  fferi  polcsi,  netno  de  fra- 
iribus  pereat  et  consentientis  populi  corpus  unum 
gremiosuo  gaiidens  matcr  iiicludaic.  Si  tamen  qiios- 
dam  schismatum  duccs  et  di.ssensioiiis  atictore.s,  in 
cseca  et  obsiiiiata  demciiiia  permanenics,  non  potuc- 
rit  ad  salutis  viain  consiiium  salubre  revocarc,  ca:teri 
taroen  vel  simplicitaie'  capii,  \el  errore  indiicsi,  vcl 
aliqua  failentis  astutire  callidilate  decepli,  a  rullaci.c 


ncre  ringnam  *^*  suam  debet  qui  novit  et  diligit  viiicu- 
lum  cliarilaiis.  Iniersua  ilivina  inandaia '  et  magisteria 
saluiaria,  passioni  jain  proximus  Doniinus  addidit  di- 
ceiis :  Pae^m  dimilto  i^oMi,  fmcem  meam  do  wti$  {Joan. 
XIV,  27).  Hanc  nobis  hscreditalem  dedit,  dona  omnia 
sux  pollicitaiionis  et  praemia  in  pacis  conservaliono 
promisK.  Si  coba^redes  Gbristi  sumas,  in  Ghristi  pace 
maneamuss.  Si  filii  Deisumas,  padficiessedebemus* 
Beati,  inquil,  pacificiy  qnoniam  ipti  filii  Dei  tocabun^ 
tnr  (Maith.  v,  9).  Pacificos  esse  oportet  Dei  Alios, 
corde  mitcii,  sermone  simplices,  afTectione  concor- 
des,  fideliter  sibi  unanimiiatis  nexibus  cohairenies. 

XXV.  Ilxc  unanimiias  sub  Apostolis  olim  fuit. 
Sic  novus  credcntiiim  populns  Domini  mandala  cus- 


vos  laqueis  solvitc,  vagantes  grcssus  ab  erroribiis  li-  B  (odieiis,  charitatein  suain   teniiit.  Frobat  Scriplura 


bcrale,  iter  reclum  viaj  coelesiis  agnosciie.  Conle.v 
tiniis  Apostoli  vox  est  :  Prascipimus  vobiSj  inqiiit,  in 
nomine  Doiuini  uostri  Jesu  Cftristi  ut  recedatis  ab  omni- 
bu$  fralribus  ambulantibus  inordinate  et  non  secundnm 
iradilionem  quam  acceperunt  a  nobis  (II  Thess.  iii,  6). 
Et  ileriim  dicit :  {femo  vot  dedpiat  inmibus  verbis, 
Propterea  enim  vettit  ira  Dei  supirfities  contnmacioi^. 
Nolite  ergo  esse  participes  eorum  (Ephes,  v,  6,  7).  Re- 
cedendum  est  a  delinqucntibus,  vel  iinmofugienduin» 
ne,  dum  quis  male  ambulanlibus  jungiiur,  et  per  iti- 
nera  erroris  et  eriminis  graditur,  a  via  veri  ilineris 
exerrans,  pari  crimine  et  ipse  teneatur.  Deus  unus 
est,  ct  Ghristus  uuus,  et  una  Ecclesia  ejus,  et  fides 
una»   e(  plebs  una  in  solidam  corporis  unilaiemo 


diviiia  qu:e  dicit  :  Turba  autem  eorum  qui  credideranl 
anima  et  mente  unaagebant  ^  (Act,  iv,  5!2).  Et  ilerum  : 
Ei  erani  perseverantes  omues  unanimes  ^  in  oratione  cum 
mulieribyis  ct  Maria  quce  fuerat  mater  Jesu  et  fratribus 
ejus  (Act,  I,  14.).  £t  ideo,  quia  efncacibus  precibus 
orabant,  ideo  impetrare  ciim  fiducia  poierant  quod- 
tumqde  de  Domiiii  milericordiik  poslulabant. 

XXVI.  In  nobis  vero  sic  unanimiias  diminuia  cst, 
ut  et  largiias  operationis  infracia  est  i .  Domos  tuiic 
ei  fundos  venumdabant,  et  ihesauros  sibi  in  coelo  re- 
ponentes,  dislribueiida  in  usus  indigemium  pretia 
A|)Ostolis  offerebant.  At  nunc  de  palriroouio  nec  de- 
ciinas  damus;  etcum  vendere  jubeat  Dominus,  emi- 
niiis  potius  et  augemus.  Sic  in  iiobis  emarcuit  vigor 


concordis  glutino  copulata.  Scindi  unitas  non  potesti  Q  fidei ,  sic  crcdentiuni  robur  elanguit.  £l  idcirco  Do- 


nec  corpus  unum  discidio  compaginis  separari,  di- 
vulsis  iaceratione  visoeribus,  in  rrusta  discerpi.  Quid- 
quid  a  mairice  discesscrit,  seorsiim  vivere  et  spirare 
Bon  poterit,  substantiam  salntis  amittit. 

XXIV.  Monet  nos  Spiritus  sanclus  ei  dicil :  QtuM 
6$t  homo  qiuvult  vitam  et  amat  videre  dies  optimotf 
Contine  Unguam  tuam  a  malo^  et  labia  tna  ite  loquantnr 
in$idio$e,  DecUna  a  malo  ei  fac  bonum^  qumre  pacem  ei 
sequere  eam  (P$ai.  xxiiii,  15-15).  Pacem  quaerere 


minus,  teropora  nostra  respiciens,  in  Evatigelio  suo 
dicil :  FiUu$  hominue  cum  veneritt  puta$  inveniet  fidem 
in  terra  (Luc.  xviii)?  Viden)us  fieri  quod  ille  prx- 
.  dixit.  In  Dei  timore«  in  legc  jiislitia!,  in  dilectione»  ia 
opere  fides  nuUa  esl :  nemo  ruturorum  meium  cogi-* 
tat ;  ^  diem  Domini  et  irain  Dei  et  incrediilis  veniura 
supplicia  et  statula  pcrfidis  aeicrna  lormeoia  nemo 
considerai :  quod  meluerel  ^  cooscienlia  noslra,  si 
crederel ;  quia  non  eredil  omoino,  nee  roetiiil.  Si 


LBGTK)!HES  VARIANTES. 

^  Atque  hoc   Ipso  ma]orem  oonseqnunlur  fldel  sus         *  In  Ghristi  pacem  abeamus  Cor.  Maneamus  Ar, 

laudem^iino  ampliorem,  quod segre^ali  quibus  juDCli         ^  Animjfli  elmentem  «Dam  habebant  Bod.  o, 

confessionis  consorlio  fiierunt  Ver.  Paris.  Qui  junctis  cotf-         ^  Perseverantes  unanimes  Lam.  Ebor.  Lin. 
fessionibas  Pflrts.  J  Ut  largitas  operalionis  iufracta.  Domos  Ver.  Infbcta 

i>  Steterunt  vero  B^d.  5.  At  vero  Bod.  1,  3.  sit  Voss,  3. 

^  Mater  Ecclesia  Voss.  3.  D     ^  Metuin  oogiUt,  diem  Bod.  i,  i.  Jmpr. 

*  DiflhientiflB  Ar.  Lam.  ^  Quod  quidem  meluerel  Voss.  1 .  Qiiod  meiuerel  Ver^ 

**  Unitale  Bod.  i.  4.  Qnidquid  metueret  Ben. 

t  Inler  sua  deuique  mandata  Ver. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


XXIV.— /nsidiose.  GodexGompendiensis  liabct  do^ 
lose,  quaiuor  alii  dolum,  Burgnndicus  iniquitalemy 
Eligianus  mendacium, 

Hareditatem  dedit.  Manutius,  hcereditatem  Chriftus 
dedit.  Sed  vocem  Chri$lu$,  qu»  sane  necessaria  iion 
cst,  noii  agnoscunt  libri  veieres,  neque  veieres  edi- 
tiones. 

Cohwrede$.  Faiendmn  est  majorem  veleruin  libro- 
runi  partein  liabere  siiiipliciier  hoiredes  et  leciioiiem 
quam  ego  relineo  exsiare  in  sepleni  tanluin  et  iii 
vetustis  ediiionibu!:,  inter  quas  pono  Morellianani. 
Quainvis  vcro  major  veicruni  librorum  pars  Iiabcat 
hccredes^  ego  atiani  lcciioncin  prxfcro,  qiTa  in  ca^ 


pileviii  Epislolx  Pauli  ad  Romanos^  exqua  sumptnS 
est  bic  locus,  legilur :  Si  autem  filii  et  hceredes,  hwrede$ 
quidem  Dei,  cohieredes  antem  Christi.  Sic  eiiain  re- 
fertur  bic  locus  Episi.  lvi,  pag.  90,  et  cDist.  lxxxi, 
pag.  16i,  cl  in  Epislola  ad  Fortunatum  ae  Exhorta- 
tioneMartyrii,  cap.  ii,  et  lib.  iii  Testimoniorum,  ap.  16, 
JiW .—Qu(v  fuerat.  Revocavilianc  lectioncm,  nuam 
et  onines  fere  libri  veieres  et  editiones  Pameliana 
anliquiores  babeiil.  Painelius  posuii  fuii  ex  codi- 
ce  ins.  et  (]uia  ila  legcbai  in  libro  de  Oratione  Domi^ 
nica.  At  rgo  leclioniMii  ill  im  non  reperi  iiisi  iii  codice 
Ucnicnsi  sancii  Di()ny>ii.  PoslC.i  vidcbimus,  pag  556, 
Painelium  po^uii^se  fuii  iii  libro  de  Oratione  Dum^nicai 


Digitized  by 


Google 


S19  DIVI.  CYPRIANl  iJ20 

autem  credcrel,  el  cavdrel :  si  cavcrel,  evadercl.  Ex-  A  iinplicilos  npprchcndal.  Lnccal  in  bonis  operibus 


cilemus  nos  quanluni  possumus,  dilcciissimi  rralres  , 
el  t  sonmo  inerliae  velcris  abrupto,  ad  observanda  et 
gerenda  Domini  prxcepta  vigiiemus.  Simus  tales  qua- 
les  csse  nos  ipse  proecepit  dicens ;  Sint  lumbi  vestri 
accincti  ei  lucernce  ardenles  in  mambus  vestfia ;  et  vos 
similes  hominibus  expeclantibus  dominnm  suum  quando 
veniat  a  nnptitSy  ut  cum  venerit  et  pnlsaverit  aperiant 
ei.  Beati  servi  quos  adveniens  Dominus  invenerit  vigilan- 
ies  {Luc.  xn,  5o-57).  Accincios  nos  esse  oportel, 
ne,  cum  cxpeditionis  dies  °^  vcnerit,  impcdiios  nos  et  • 


nosirum  lumen  et  fulgcat,  ul  ipsum  nos  ad  luccm 
clariiaiis  teiernae  de  bac  Sicculi  noctc  perducat.  Ex- 
peciemus  solliciti  scmper  ei  cauli  advenlum  Domiui 
repenlinum,  ut,  quando  ille  puUavcrit,  cvigiict  fides 
nosirn,  vigilanliac  prasmium  de  Domino  receptura. 
Si  hajc  ujandala  servenUir,  si  baic  moniia  ct  prae- 
ccp!a  lcncanlur,  opprimidormienlcs  diaboio  fallcnte 
iion  possunms,  scrvi  vigiles  Clirisio  domiuanle  re- 
giiiibimus  ^. 


•  Proditionis  dics  Penu  Imp, 


LECTIONES  VARIANTES. 

b  Rognabimus.  Amen  Voss.  3. 
STEPH.  BALUZll  NOTyE. 


WSh—lmpeditos  et  imp/ici/oa.  Paraelius  scripsit  B  non  agnoscunt  rcliqui  nequc  velcres  editiones.  El 
impeditos  nos  et  implidtos.  Quam  sane  lectioncm  rc-  alioqui  scnsus  est  integcr  absquc  illo  vocabulo.  Ilaquc 
peri  in  tribus  antiquis  exemplaribus.  Sed  vocem  nos 


dclcvi. 


'"  LIBER  ' 

DE  ORATIONE  DOMINICA. 


ARGimENTiiif .  —  Tres  complectilur  partes  tractatus  aliud  sunt  quam  magisleria  divina,  fundamcnia  xdi- 
S.  Cypriam  de  Oratione  Dominica,in  qtio  librtim  ficanda;  spei  ^,  firmamenta  corroborandse  fidei,  nu- 
Tertulltani  de  Oratione  imitatur.  In  priore  ostcndit  iriinenta  fovendi  cordis,  giibcrnacula  dirigcndl  iii- 
Oralionem  Dominicam  esseomniumexcellentissimam,  C  neris,  pr.Tsidia  oblinendnc  saluiis ;  qua;,  dum  docilcs 
summespiritualemetadimpetrandumefficacissimani.      credentium  mentcs  in  terris  inslruunt,  ad  coDlcsiia 


In  altera  vero  parte  Dominicm  Oraiionis  compleciitur 
explicationemy  septemque  ejus  partes  pnscipuas, 
TertulUam  vestigiii  inharens^  decurrit.  Demum  in 
tertia  parte  Orationis  conditiones  expendit ,  docetque 
OraUonemesse  debere,  V  perseveranum  et  asiiduam, 
exempto  Christi  Domini ;  V  vigilantem  ae  toto 
corde  effusam,  exemplo  sacerdolis  qui  i  anle  oralio- 
nem  prcefatione  prmmissa  parat  fratrum  mentet  </l- 
cendo  :  Sorsum  corda,  et  respondet  plebs  :  Habe- 
mus  ad  Dominum;  >  Vbonis  operibus  et  eleemosynis 
consociatant,  Tobiceinstar  et  Cornelii ;  4*  omtiibus  diei 
horis  ac  prceserlim  Iribus  ab  Evclesia  Orationi  des- 
tinatis,  tertia  nimirum^  sexta  et  notta^  mane  nee  non 
et  vespere  esse  orandtmu  Epd, 
I,  EvANGELiCA  pncccpta. 


regna  perducunt.  Mulia  et  per  Fropheias  scrvos  suos 
dici  Deus  voluii  ct  audiri ;  sed  quanlo  majora  ^  qiisc 
Filius  loquitur,  qux  Dei  sermo  qui  in  Propheiis  fiiit 
propria  voce  testaiur,  non  jam  mandans  ut  parelur 
vcnienti  via,  sed  ipse  veniens,  et  Tiam  nobis  aperiens 
et  ostendens ;  ut  qui,  in  lencbris  mortis  erranles,  im- 
providi  et  caeci  prius  fuimus,  luce  graiia!  luminali» 
iter  vitae  duce  et  rectore  «  Domino  leneremus. 

U.  Qui  inter  cxiera  saluiaria  sua  monita  et  prx- 
cepta  divina  quibus  populo  suo  consulit  ad  salulcmy 
etiain  orandi  ipse  formam  dedit,  ipse  quid  precare- 
mur  monuit  et  instruxit.  Qui  fecit  vivere,  docuit  cl 


orare,  benigniiate  ea  scilicet  qua  et  cactera  dare  et 
D  conrerredignatusest;  ui,  dum  preceetoratione '  qnam 
fratres  dilectissimi,  niliil      Filius  docuil  apud  Pairem  loquimur,  facilius  audia* 
LECTIONES  VARIANTES. 


«  FundamenU  corroborandae  fidei',  nulrimenla  aedifl- 
candae  spei,  firmamentum  fovendi  cordls  Voss.  3. 
d  Mdiora  ross.  2.  Pem. 

STEPH.  BALUZU  NOTiE. 


«  Iter  viae  duce  Litu  NC.  2.  Bod.  I,  2,  4. 
'  Orationem  Voss.  3. 


"»  DE  ORATIONE  DOMINICA.  —  SanctiiB  Hila- 
rius  euiscopus  Piciaviensis,  c.  5  Commeniarii  in  Mai- 
thwtm,  sic  loquitur  de  libro  Isto  :  De  oraiionis  autem 
gacramento  neceuitate  nos  commentandi  Cyprtanus 
sanctcejttemoricB  iiberabit.  Sanctus  Augusiinus  iii  Epis- 
lola  ad  Yalerianum  :  Legimus  eis  ettatn  Itbrum  beatts- 
simi  martyris  Cypriani  de  Oratione  Dominica,  ei  osteti- 
ditnus  quemadmodum  docuerii  omttia  qua  ad  ntores 
nostros  pertinent,  quibus  reete  vlvimus,  a  Patre  nostro 
ifxi  in  cosUs  esi  exposcenda^  ne  de  libero  prwsumentes 


arbitrio  a  divina  gratia  decidamus.  Ejusdem  argu- 
menii  Jibrum  habcmus  apud  Terlullianum.  Iii  conci- 
lio  Gerundensi  siatutum  est  ut  omnibus  diebus  post 
maluiinas  et  vespcras  Oraiio  Dominica  profcratur. 
£i  tamcn  postea  nonnulli  sacerdotes,  ut  in  canonc  dc'* 
cimo  concilii  Tolelani  quarti  legitur,  inventi  suni  qui 
Dominicam  Oraiionem  non  quotidie  sed  dic  laniuin 
dominica  dicerent.  VideWeseli  Gansforiii  Gronin- 
geiisis  Tractatum  de  Oratione. 


Digitized  by 


Google 


m 


UBER  DE  ORATIONE  DOMINICA. 


m 


mur.  Jam  praedixerat  horam  venirc  quando  veri  A  el  non  Deu$  de  tonginquo.  Si  abseonditui  [tteril  homo 


adoraiores  adorareni  Patrem  in  spirilu  el  veriiale 
(Joan.  IV,  23),  et  impievit  quod  ante  promisil ;  ul  qui 
spirilum  et  verilatem  de  ejus  sanaificatione  <^  per- 
cepimus,  de  traditione  quoque  ejus  vere  et  spiriiali- 
ler  adoremus.  Quoc  enim  polest  esse  magis  spiriialis 
oratio  qiiam  quae  a  Ghristo  nobis  data  est,  aquo  nobis 
et  Spiritus  sanctus  roissus  est?  Qiiac  vera  magis  apud 
Patrem  precatio  quam  qn:e  a  Filio,  qui  est  Yeritas, 
de  ejusore  prolata  est?  ut  aiiier  orarc  quam  docuit 
non  ignorantia  sola  sit,  sed  et  culpa,  quando  ipse 
posuerit  et  dixerit :  Rejidti$  mandahim  D^,  ut  tro' 
diiionem  vestram  statuatis  (  Marc.  vii,  8). 

lU.  Oremus  itaque,  fratres  dilectissimi,  sicut  ma- 
gister  Deus  ^  docuit.  Amica  et  Daimiliaris  oratio  est 


t/i  absconditis,  ego  ergo  non  videbo  eum  ?  Nonne  ccelum 
et  terram  ego  impleo  ^  (Hierem,  xxiii,  23»  24)?  £t  ilc« 
rum :  In  omni  loco  oculi  Dd  specutanlur  bonos  et 
malos{Prov»  xv,  5).  Et  quando  in  unum  cum  fra- 
iribus  convenimus,.  et  sacriGcia  divina  cum  Dci  sa- 
cerdote  celebramus,  verecundiae  et  disciplinse  me- 
mures  essc  debemus,  non  passim  vcntilare  preces 
nostras  incondiiis  vocibus,  nec  peiitionem  commen- 
dandam  modeste  Deo  tpmultuosa  loquacitaie  jactare» 
quia  Dcus  iion  vocis  sed  cordis  auditor  est.  Nec  ad- 
monendus  est  clamoribus  qui  cogitationes  hominum 
videt,  probante  Domino  et  dicenle  :  Quid  cogitatis 
nequam  in  cordibus  vestris  (Luc,  v,  22)  ?  Et  alio  loco : 
Et  scient  omnes  ecciesice  quia  ego  sum  scruiator  renis 


Deum  desuo  rogare,  ad  aures  ejus  asccndcrc  Cbristi  B  ^l  cordis  (Apoc,  u,  23). 


oratione.  Agnoscat  Pater  Filii  sui  verba  cum  precem 
facimus.  Qui  habitat  intus  in  peclore,  ipse  sit  et  in 
voce.  Et  cum  ipsum  babeamus  apud  Patrem  advoca- 
tumpro  peccatis  nosiris  (I  Joan.  ii,  i),  quando  pecca- 
tores  pro  delictis  nostris  peiimus,  advocaii  nosiri 
verba  promamus.  Nam,  cum  dicat  quia  quodcumque 
petierimus  a  Patre  in  nominc  ejus  dabit  nobis, 
(Joan.  XVI,  23),  quanto  efficacius  impetramus  quod 
petimus  in  Christi  nomine,  si  petamus  ipsius  oratione  ? 
rv.  Sit  autem  oranlibus  sermo  et  precatiocum 
disciplina,  quietem  continens  et  pudorem.  Gogiiemus 
nos  sub  conspectn  Dei  slare.  Placendum  est  divinis 
oculis  et  habitu  corporis  et  modo  ^  vocis.  Nam ,  ut 
impudentisestclamoribus  strepere,  iia  contra  con- 


y .  Quod  Anna,  in  primo  Regnorum  libro,  Ecclesiac 
typum  portans,  cnstodit  et  servat ;  quae  Dominum  non 
damosa  pelitione»,  sed  tacite  et  modeste  intra  ipsas 
pecturis  latebras  precabatur.  Loquebatur  prece  oc« 
culta,  sed  manifesia  (ide  ;  loquebatur,  non  voce,  sed 
corde,  quia  sic  Deum  sciebai  audire  :  et  impetravit 
eflicaciter  quod  peiiit,  quia  fideliter  postulavit.  De- 
clarat  Scriptura  divina  quae  dicit :  Loquebatur  in  corde 
mo,  et  tabia  ejus  movebantur,  et  vox  ejus  non  audieba- 
tur ;  et  exaudivit  eam  Deus  ( I  Reg.  i,  43).  Itcm  legl- 
mus  iii  Psalmis :  Dicite  in  cordibus  et  in  stralis  vestris^ 
et  transpungimini  (PsaL  iv ,  5).  Per  Ilieremiam  quo* 
que  haec  eadem  Spiritus  sancius  suggerit  et  docet  di- 
cens :  In  sensu  aulem  tibi  debet '  adorari  Deus  (Baruch^ 


gruit  verecundo  modestis  precibus  orare.  Denique  C  vi,  5). 


magisterio  suo  Dominus  secreto  orare  nos  praecepit, 
in  abditis  et  semotis  locis,  in  cubiculis  Ipsis,  quod 
magis  convenit  fidei ;  ut  sciamus  Deum  ubique  esse 
pnesentem,  audire  omnes  et  videre,  et  majestatis 
6ux  plenitudine  in  *^'  abdita  quoque  et  occulta  pene- 
trare,  sicut  scriptum  est :  Ego  Deus  approsinmns, 


VI.  Adorans  autem,  fratres  dilectissimi,  nec  illud 
ignoret  quemadmodum  in  templo  cum  Pbarisseo  Pu- 
blicanus  oraverit,  noii  allevatis  in  ccehim  impudenter 
oculis,  nec  manibus  insolenter  erectis,  sed  pectus 
suum  pulsans ,  et  peccaia  inius  inclusa  contestans  , 
divinae  misericordiae  implorabat  auxiUum.  Et  cum 


LECTIONES  YARIANTES. 


'^  SalisEactione  pro  sanctiflcatione  Oxon. 

^  Magister  Doinmus  Ar,  Magister  docuit  Bod.  2,  3. 

«  Modulo  vocls  Victor.  Voss.  2. 

<t  Impleo,  dicit  Domioas  Victor. 


«  Qamosa  voce,  nec  petilione  Ebor. 
f  Tibi  debemus  adorare  Paris.  lo  sensu  aut6m  tibi  esso 
debet  adoraUo  Domioi.  Ver.  In  corde  autem  Vict. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


II.  —  Magis  spiritalis.  Pameliiis  monuit  scriptum 
esse  spiritalior  inquntuor  antiquis  codicibus.  Ego  quo- 
que  iia  reperi  in  sex.  Vide  notas  ad  librum  de  Habiiu 
Virginum^  pap.  525. 

ducs  a  Chruto.  Manulius  posuit  qHce  vere  a  Christo, 
Sed.ego  vocem  vere^  qus  non  habelur  in  antiquis  edi- 
tionlbus  neque  in  veteribus  libris  noslris,  et  iniitilis  esr, 
abjeci.  Nemo  quippe  dubitare  poiest  quin  Oraiio  Domi- 
nica  composita  sit  a  Christo.  Editio  quoque  Anglicana 
eam  vocem  rejecit. 

III. —  Deum  de  siuo  rogare.  Seneca,  Epist.  10  :  A«- 
dacter  Deum  roga^  nihil  de  alieno  rogalurus, 

Chrisii  oraiione.  Secuti  in  hoc  loco  sumus  editionem 
Bigaltii,  auam  ipse  veram  esse  probnt  ratione  et 
exemplo.  Nititur  autem.ea  pluriqm  velerum  librorum 
auctoritate. 

IS.—Denique  Magisterio.  Ciiat  hunc  locum  sanctus 
Fulgentius  lib.  ii  ad  Trasimundum,  cap.  16. 

Abditis  et  semotis,  Yeteres  editiones  ct  tres  libri  ve- 
teres  prxferunt  abdilis  et  secretis  vel  semotis^  ut  lector 

Patrol.  IV.  S.  Cyprian. 


eam  lectionem  acciperet  quam  mallet.  Itaque  quidam 

Tk  habebant  in  abditis  et  secretis,  alii  in  abdidsvel  semotis^ 

Cogitationes  hominum.  Vox  hominum  decst  in  anti- 

3uissima  editione  hujus  libri  (|uam  habeo,  in  quibus- 
am  editionibus,  et  in  quibusdam  codicibus  aniiquis.  . 
Certe  non  est  necessaria. 

\,—Labia  efus  movebantur.  Horatiiis,  lib.  i  Episl., 
i^.Labra  moves  tnetuens  audiri.  Persius,  Sat.  5 :  Labra 
moves  taeitus^  id  est,  clam  bene  precando^  ut  ait  Yol- 
scus  interpretans  hunc  locum.  Sic  Judith  commenda- 
tur  quod  oraret  cum  lacr^mis  et  labiorum  motu  in 
silentio.  Augustinus  in  Iibro  quinquaginta  Homiiia* 
rum,  Homilia  xxiii  :  Tacita  toquebalur^  non  sermone 
rogabatf  sed  devotionem  ostendebat.  Alio  sensu  apud 
Petroniom  Qnarlilla  commovebat  valgiter  iabra. 

Didte  in  cordibus.  Qualuor  libri  veteres,  et  in  his 
S^uierianus,  habent  :  Dicite  in  cordibus  vestris  etin 
cubilibus  veitris  compungimim,  Quod  congruit  cum  ver-> 
sione  vulgnta  psalmi  iv. 


17 

Digitized  by 


Google 


m  DIVI  CSPRtANI  iU 

8)bl  PbftriB»u»  pkMMl,  Mncii4caci  Imc  magis  neniii  A  quis  oom  prtoutar,  NOft  pro  se  tenlQte  preeetor.  lioii 


qui  sie  roga?it>  qiil  s|ieiii  saUiiis  iion  in  fiducia«  inno^ 
€enii«  suse  posuii,  ciiib  tnnocons  neqio  sit,  sed  pec- 
eaia  confessas  hwMHlep  oravii^  et  exaiidivii  oraniem 
qui  liumilitHisigiioscii.  Qnae  Dominus  in  Cvangelio  suo 
penil  et  dkit  :  ii^mitias  dico  aseen(hrunl  hi  Umplum 
ontr«b,  unm  pkamwu$ei  unu$  ^  pukHcanuM.  Pharismti^ 
cum  iteUiiet^  talia  apud  te  prtcabaiwr  ^ :  Deut^  gratioi 
tiki  ago  quia  non  tmn  Mut  casten  hominesj  tn/utii,  rap' 
torei ,  aduUeri,  quoniodo  el  pubHcanus  iite,  Jejufio  bis 
in  sabbatOy  deeimas  do  omnium  quacumque  pos\ideo  * 
Publieanus  autent  de  longinquo  ttabat,  el  nequs  oculot 
wlebat  ad  cmlum  letme^  sed  percuiiebal  pectus  iuum 
dieent :  Deuty  propitiut  etto  mihi  peeeatori,  Dico^vobttt 
descendit  hh  justifieatui  in  domum  suam  magit  quam 


enim  dicimos,  Pater  meu$  quieuin  coMt^t  nec  PMm 
tntfiim  da  mihi  hodie;  Bee  dimiMi  siU  laiittuD  wuis^ 
quisque  deliilum  poslitbt,  aut  nt  m  letilaiione»  noa 
indueafciir,  aique  a  malo  liJMreiitr,  pro  se  ***  solo  ragat 
Publica  esl  nobis  et  commiinis  oraiio ;  el  qnando  9t^ 
mus,  oon  pro  uno  sed  pro  toto  popuio  orMM.s  qoia 
teuis  pepulus  unum  sumus.  Deua  paeis  cl  eeiicordia 
magisier,  qni  doeuil  onctaiem,  kk  orare  oouai  pre 
omnibus  Yolnit  quomodo  iu  uno  emiiift  ipso  portavil  • 
Uaiic  orationis  legem  servavefunt  ires  poeri  io  ea- 
mmo  ignis  indosi,  consomiM  in  preee,  et  spirto 
consensione  ooncordes.  QioA  deetaral  Seriplurfli  di- 
viiMe  ftdes :  et  dom  doeel  qoomodo  era wim  inles  ^, 
diit.  exemplum  quod  imitari  in  pretdnK  debeamos»  ol 


ille  pharisasm.  Quia  mnnit  qui  se  e^oUit^  hMmUiabitur\  B  iaies  esse  possimos  :  Tutw  ilk  (m^  inqiiil,  ^aak  ett 


et  qui  te  humiUatectaUabitur  {Lue.  xvm,  iO-14). 

VIL  Qu»  nos,  fratres  dileeiissimi,  do  divuia  lee- 
tione  disoenief  ,  poslqnam  cognovimos  qualiler  ad 
orationem  aecedere  dobeamiis,  cogooseamus,  docente 
Domino,  ei  quid  oremos.  Sk,  inqiiii,  onife  :  Pater 

HOSTER  QUI  eS  IN  CfELlS,  SANCTlPICETGII  N0«BN  TeOlf, 
ADVENIAT  REONim  TBOM,  PIAT  VOLONTAS  TUA  *»  SICGT  IN 
GQBLO  ET  IN  TfiMA  :  PANEO  NOSrNGO  QGOTIBIANGH  BA  NO- 
BIS  nOBIE,  BT  BEOITTB^NOBIS  DEBrTA  NOSTRA  SICUT  BT 
NOS  REHITTIVUS  DEBITORIBUS  NOSTRIS;  BT  NB  NOS  PATIA- 
BIS  i  INDUa  IN    TENTATIONeii,  SCD  LIBERA    NOS  A  OALO» 

AoBN  (IfalfA.  Ti,  9-13). 

yyi.  Ante  emnia,  paeis  doctor  aiqoe  unitatis  ma^ 
glsier  singillaiim  noHiit  el  privatlm  preeem  Aeri,  oi 

LECHONES  YARIANTES. 


ojie  orn  hymnum  canebmtt  et  benetHeebani  Dmmnum 
{Dan.  iH,  S^U-  Lof|ttebantur  quaei  ot  ooo  ore,  etBo»« 
dora  ilios  Christus  docoerat  oraro.  El  ideiroo  oranti^ 
btis  fuji  innpolr.lbili»  ei  efficax  semio,  quia  promofO« 
boior  DvMDiiram  paeilica  etsioiplex  ei  spiriialb  ora^ 
^K  Sic  ei  Aposinios  oum  di»eipoli»  posi  aeeeneooii 
Domiiii  inveoimoa  orasse :  £rmtl,  inquit,  pene^eiwitm 
onmet  unanimet  in  eratione  eum  mutieHbus^  et  Mofi^ 
qum  fuerat  mater  Jesm,  elfratribut  ejtts  {Aet.  r,  i4if. 
Perseferabant  in  oraiione  unanimcs,  oralioftfS  susi  et 
inslBntiam  simul  et  ooncordiam  declamnieoM  qoio 
Beusy  ^oi  inhabUafe  fiacit  unanimes  in  domo  ■»  (Pio#. 
Lxvit^  7);  non  admiiiil  In  divtnaiiieKelernaflvdoBrHint 
nisr  eosapod  quos  est  unanimts  orailo. 


•  Non  fidudam  Gronov.  Monob.  p.  151,  qdootaf,  §emif-  C      I  Ne  nos  indaeasij'.  ^r.  Pait»  Ito.  Fot».  % 


nam  esse  hanc  lectionem,  quam  tanien  neino  accepU. 
^  Adorare  onrnes  edd.  aiUe  Oxon. 
«  Kl alier  Ebor.  Vm.  3.  El  aliua  Ver.  lan.  NC.  L  Utk^ 
d  Pharissus  autem  lam.  Ebor. 
•  Precabatur,  dicens  NC.  1.  Iiim. 
f  Aioen»  ameQdico  Bod.  i. 
s  ExalUt  Ar.  Lam.  Paris.  Bod.  2. 
^  Tua  in  coelo  et  Bod.  1.  4. 
i  Dimiue  Pem.  Ebor.  Paris.  Lam.  Ver. 


4.  Ct  ne  passus  fueris  induci  nos  Ver. 

k  Tale  dai  exemplum  Voss.  3. 

i  Orationis  su»  msiflvitia,  simiil  et  conoerdia  < , 

quia...  It^.  ed.  qui  adnotai  suam  lectionem  probabiliO' 
rem  irfrfcri,  utpote  qwe  in  3  edd.  tnonelur  (o  /.  Walkero 
m  iMntiHi  et  Burmanni  miscaUan,  oterran.  «oi.  ul  l.  k 
p.  13).  ^ 

"*  la  dome  una  Pem.  Voss.  Bod,  i. 


STEPa  BALUZn  NOTiE. 


VL  —  Sattell/fMH  hie.  Pameliits  auciorilate  codieis 
Gamberonensis  posuii  tanctificari  publicanus  hic.  Ve- 
rum  vox  publicanust  quoe  valde  superflua  et  imiltlts 
esl  in  hoc  loco,  non  reperilur  iii  anii(|uis  excniplari- 
bus  nostris  ncque  in  Aii^licani^  neque  deinum  in  cdi- 
tioiiibus  anliquis.  Kecie  ergo  fbcermii  Augli  dum 
eam  cxpunxeruui.  Groiiovjiis,  cnp.li  suarum  Obser- 
vaiionum  in  scripioribus  ecclesiasucis,  jam  dixcrai  D 
addiiaHienium  esse  ex  iulcrpreuuione. 

Qui  humitibns.  PaineHus  cx  eodeui  cddice  Gambe- 

roneusi  scri psi i,  (/ui  semper  humilibus  ignoscil.  Vocem 

semi)er  non  nabeni  veieres  ediliones  liec  tlbri  veteres. 

£i  ^^*  tnmen  Augli  eatn  reiinueruni ,  quamvis  ooio 

.  eorum  librt  iHain  uoii  imbeani. 

Yotebat  ud  cmiuiu  lemre,  Godex  SeguieH»mis,  /evo- 
bat  ad  coeium.  Sic  (4inin  in  aMo  TCierf  libi'o.  In  Bvan- 
gelio  sectiiiduui  Luciiiii,  nolebat  nee  oculos  ad  ceeium 
letare.  Ubi  vkle  aunuiaiieiies  Rrasmi. 

VIII.  —  (Jniiatis  mftgister.  Godcx  Fiixensisi  umiatit 
amator  ei  magister. 

Singillaiim,  Iia  seplomdecim  libri  veieres.  Al  fiuii- 
qii  I!  eililioucs ,  euam  Maniiliaiia  ei  Morelliatia,  et 
uodocim  velera  exeiu)>larii  pnelerunt  singHlaiim.  Sic 
Ciiain  in  iiova  no:«(ra  Conciliorum  cUiliuiio,  p  >(^.  1097, 


inonuiinus  veteres  concilli  Ghalcedoncnsls  ciMices 
liabere  singitlatim  pro  eo  quod  edlliones  liabeiit  stn- 
gulatim, 

Pro  se  solo,  Godex  Turonensis,  noit  pro  se  solo. 
Ilaiic  leciionem  conUrmnfe  videturunus  vetiismeus, 
iii  quo  scriptum  esi  :  Neut  quis  cmn  jxreeatwr  ptB  at 
tuntuni  precetur. 

Clmstut  docuerat,  Paiiieliiis  ex  codsoe  GamiieJNl- 
ncn^  posuiu  Christns  in  carne  vintt  doeuerati  Paittelii 
ediiioiieui  secuii  suni  Higallius  ei  Angli.  Sed  eum 
eam  addiiionem,  quaQ  maxiiHe  superflua  est,  ntf|tte 
libri  vcierea  liabeant  neqne  voieres  ediiiottOii,  doiovi, 

/lsc<e/ifiim.  Duse  veieres  ediUones  et  iros  ItiKi  omb- 
iiuscripd  liabciii/ifcmofN,  duo  asce/tMdiiem.  figo  prae- 
fcrrein  ascensam,  iiisi  omMOs  lere  libri  veieres^  repu* 
gnnreni.  Nam  Tertulliaiius  ei  Gvpriatms  seHbere  so^ 
loni  reinissam  pro  remissioiie.  Vide  gtosMirtttm  Laii- 
nuin  Gangii. 

Quai  fuerat.  lui  omnes  veteres  ediiioiies  et  oronia 
velera  exemplaria  P.imelius  ex  unico  codiceGambo- 
ronensi  posuit  qit(B  fuit.  Vide  nolas  ad  exlremam  par- 
Kmii  libri  de  Unitate  liccletiai\  pag.  554.  Noii  vidoo 
.niiiein  cur  isiud  mutari  debuerit,  euin  oiriuaque 
lci.iionis  idein  sit  sciisus. 


Digitized  by 


Google 


tm  TJfiER  DE  ORATIONe  DOMINtCA.  m 

IX;  Qinlfaaulem  scmt,  fratres  dilectfssimi,  oratio-  A  cere  tmUis,  lUe  enim  henndda  fuUab  fnUio,  el  in  teri- 


nis  Pmnmrt^fr  sacrflmentft,  qnam  mulla,  quam  magna% 
breviter  in  sernrone  collecta,  sed  in  Yirtnte  si^iriia- 
IHer  coptosa,  ul  niliil  omnino  pfseierniissnm  sit  quml 
non  tn  precilnis  aique  oraiioniiins  nosiris  coalestis 
doclrinx  compendin  coinprcliendnf iir.  SiCt  nii^orate: 
Patbr  NOSTERom  ES  iN  coELis.  Ilc^m^,  iioviTB,  renatii-, 
et  [>eo  stto  per  gratiam  cjiM  resiitntits,  Pater  primo 
in  toco  d)cit,quia  ftiinS  essc  jam  ccepil.  In  sua,  inqutt, 
proprki  venit,  et  $ui  eum  uon  reeeperunt,  Quoiquot  ffit- 
tem  enm  r^epervntj  dedii  iitis  poteslatem  nt  filii  Dei 
fitrent^  his  qm  eredunt  in  nomine  cjus  (Joan.  t,  ii,  iS). 
Qti!  ergo  credidii  in  nomme  ejus,  et  Tactus  est  Dci  fl- 
lind,  bfne  dcbet  incipere  ot  ei  graiias  agnt  el  protilea- 
ivr  se  Dei  fllinm,  dum  nominni  pairem  sibi  esse  in 


tate  non  stetit,  quia  V(frUas  non  est  in  ilio  {Joan.  vm,  44). 
El  per  Esniam  propheiani  Deus  clamnt  iniltgnan9( :  Fi" 
iios  generavi  et  eMtatl,  ipsi  autem  me  spreveruiit, 
Agnovit  bos  possessoremsnum,  et  asintis  prwsepe  donrini " 
sni ;  israel  antem  ••'  me  iron  cognovit,  et  populus  mens 
me  non  intcllexU,  Vm !  gens  peecatrix,  popului  plenus 
peceatis,  semen  netfuam,  filii  seelesti.  Deretiqnisiis  Domi- 
nnm^  et  in  indignationcm  misistis  illnm  Smictnm  israel 
(/m.  I,  3-4).  In  quorum  erprobrationem  Chrisiiani 
qnando  oramus«  Pater  noster  dicimus,  qula  noster 
esse  coepit  el  Judxorum,  qui  eum  relinqocrant, '  esso 
desiii.  Nec  peccator  populns  potest  esse  Alius,  sed 
quibusremissa  peccatorom  dntiir>>,  eis  niioromnomen 
adscribitur,  et  cis  xternitas  repromillur,  Domino  ipsO 


ccelts  Deum;  contesieHir  qooqud  infer  prima  stnlim  B  dicente  :  Omnis  quijacii 


ilatititatis  suse  terba  renumiaiise  se  lerreno  et 
nali  patri,  ct  pairem  solum  nosse  oe  trt  tiabere  eoepisse 
riui  sil  in  coelis,  sicui  scriplum  est :  Qm  dicnnt  patri 
et  matri :  Non  novi  te,  et  filios  suos  non  agnovemnt,  hi 
custotRerunt  prtecepta  tua  et  testamentum  tuum  servth 
vermu  {Deut.  xxxni,  9).  Ilem  Dominus  in  Emgelirt 
8U0  priTcepii  ne  vocenMis  nobis  patrem  |rt  lerra,  quod 
sit  sttlfcel  nobis  mins  pnter  qui  esi  iil  CobIis  (Maith, 
XXHI,  9).  Et  discipulo  qui  incniioneM  defrtncil  pairl» 
fecei^ai  respondit :  8ine  niortui  mortuos  suos  sepeUaM 
{Matth.  vin,  ^).  Dixerat  enim  pairem  sutnn  mortuum, 
cum  sit  credeiitimn  Pater  vivns. 

X;  Ne^  boc  solum,  fhifrd»  dileclissimi;  afilmad^ 
tericre  a  inteHigere  debfemni,  quod  jlppellemus  Pa 


oti  iigrmrTgtM  non'manei  m  domo  in  a^lernum^  fiUusau^ 
tem  manet  in  aHernum  (Joan»  vm,  34,  55). 

XI.  Quania  diitem  Domini  Indulgenlin  ,  quanld 
eirca  nos  dignniionis  cjus  cl  boniiatis  ubertas,  qui 
sic  nos  voliierit  oratlonem  eelebrare  ifi  eonspectu  Dei 
ui  Deum  pnirem  voccmus,  et,  m  esi  Chrisius  Dei 
filiiis ,  sic  et  nos  Dei  (iiios  nuncupemus  «^ !  Qiiod 
Bonicn  oemo  nostrtmr  in  oratfone  duderCt  attingere  , 
nisi  ipse  uobis  sie  permisiS!^lOrare.  Meminisde  itaque^ 
fralres  dileeilBsimt ,  ec  scire  debfemus  quia,  quando 
patrem  Deum  dicrmns ,  quasi  lilii  Dei  agere  debemus, 
ul,  quomodo  nos  nobis  placemus  de  Deo  paire  ,  slt 
sibi  placeat  el  ilie  de  nebis:  Goirversemur  quasi  Del 
lempla  ,  ui  Dettm  in  nobis  eonsiei  baiiltare :  neC  sit 


trem  noi  sit  in  cojlis,  sedcoi.jnngftmrs  ^l  dieimus,  Pa-  C  degener  aclus  nosier  a  spiriiu  ,  ut  qui  ccelesies  el 


spiritales  esse  eeepimiis,  notrnisi  spiriialia  et  coelesfla 
eogiieimis  et  agamus  ,  quit  et  ipse  Domlnns  Deus 
dixit :  Eos  qmi  elarificant  me  clarificabo  ^  et  qui  me 
spemH  spernetur  (I  A^.  ii ,  50).  Deatus  quoqiie 
Apostoliis  in  Epistola  soa  posuit :  Non  eslis  vestri. 
Kmptienim  estis  pretio  magno^.  Clarificate  et  poriau 
Denm  m  corpore  vestro  ( I  Cor.  vi,  i9,  20  )* 

JLll.  Posi  lioc  dicimus  :  Sancticetur  nomen  tuum. 
Non  quod  optemus  Deo  ut  sanciiQcetur  oraiionibus 

LEOTIONES  VARIANTES. 
tt  Qtiam  magna,  qUam  grandia  Ar,  Bod.  2.  Jir«.  «^  Filios  nwrctipemus  /mpj.  me  Oxon. 

b  Remissa  ^ccatorum  dantur  Bod.  1 .  4.  Remissk)  Viet.         ^  Empu  cslis  magno  NC.  l.  4.  Vm.  Bod.  3. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

X^  —  /Tj/jos  generavi.  Hanc  leciionem  inveni  io  dc-  D  verieront  semen  pessimum.  Quo  ctlam  modo  babcnt 
rcin  libris  veteribus  el  in  editionc  Manutiana.  At  iii      ires  libri  nosiri  vcleres. 


TRR  ifOSYER,  irf  est  eoru»  qul  credtmt.  eorum  qui, 
per  eum  sanCiifieali  el  gratiae  spiritailt  natlviiale  re- 
paraii,  mii  Dei  essecoeperunt.  Quae  vox  etldm  Judacog 
pcrsiringit  et  perciHit,  qui  Chrlsiam,  srbi  p^r  Prophe-: 
la;;  tfnnnntialum  et  ad  se  prioS  missutn,  rton  tanlum 
inlidcliier  spreveruni,  sed  et  crudeliier  necavcrunt : 
qiii  jam  non  possunt  patrem  Deum  vocare,  cum  Do- 
ininus  eos  confundatet  redarguai  dicens :  Vos  de  dia- 
boto  palre  nati  estis,  et  eoncupiscentias  patris  vestri  fa- 


aliis  ediUonlbus  ei  in  sepremdeeim  vetusits  eKempIa- 
rilms  iegilur  genui. 

Vof  gens  peccntricc.  Secolos  snm  editionem  Angli- 
c^iiam,  quia  eam  vldi  conflrmalam  auciorllaie  vele- 
rum  ediitoliMm  el  qiiatuordecim  velenim  libronim. 
N;iin  el  Tertullianits  ih  libro  adversus  Judm$  hoc 
eodeni  mndo  reTerl  liunc  locum,  iit  noiavit  eiiam  Pa- 
uieliii^.  Aliam  lecttonem,  ijuie  liabel  :  Yce  genti  pec- 
cmriei.  populo  pteno  peccatis,  invenl  in  tredccim  ve- 
tirsiis  cxemplanlins.  In  nno  meo,  poffulo  gravi  infqui-' 
taie.  Qiio  eliam  inodo  scriplum  esi  in  caplie  i  Isaiae 
iii  o.diiione  viilgaia.  Observal  antem  Arnobiiis,  lih.  i, 
ethnicos  nobis  ext»fobrasNe  qiiod  rcs  iiosirae  barliaris- 
inis  'l  soloDcismis  obsitx»  cSBeni  et  viliornm  detormi- 
latc  pollma.  Vide  Jlb.  iii  Testimoniarum^  cap.  3, 
pag.  276. 

Senien  nequain.  Si»|»lunginla,  ul  aii  Hieronymut, 


XI.  — Clarificate.  Codex  Monastcriensis,  glorificale 
vel  clarificfUe.  Hinc  fiictnin  lil  quidani  libri  veieres 
Irabeanl  gtorificate,  alii  clarificate.  Vide  nolas  ad  li- 
brum  de  Hnbitu  Virginuin,  pag.  524. 

W\,-^Sanctifieeturnomen  tUum,  Rcferl  biinc  locum 
Kanctits  Aiigustinus  lib.  iv  contra  duas  Epistolas  PetU' 
gianornm,  cnp.  9.  Hieronymus  in  Epi^tota  ad  Suniam 
et  Frelelam  :  Sanclificetur  nomen  titum,  non  quod  no- 
bis  orantihus  sanctificetur  quod  per  se  sanctum  cst,  sed 
quo  pelamns  ut  quod  ver  naiuram  sui  sanctum  est  sanc^ 
tificetur  in  nobis.  Riinnus  iii  PkiI.  lxxv  :  Sanctificetut 
nomen  titnm.  Qnod  non  sic  petitur  quasi  non  sU  nomen 
snnctum  Dd,  sed  ut  sdnctum  habeatur  ab  hontinibusy  id 
est  ita  iilis  innotescat  Deus  ut  non  CMStiment  aliqnid 
sanctius  imod  magis  offendere  limeant,  Yide  Tcrtutrtsh 
•  num  in  nbro  de  Oratione, 


Digitized  by 


Google 


5^7  WVI  CYPRIANI  tJ«8 

ijostris.sciinuodpetaoiusabcouinomenojiissniic.Acl  ipsc  Clmsius  csse  regnum  Dei ,  quem  vcnire 


lUicciur  in  nobis.  Cajicruin  a  qiio  Deus  sanctificalurj 
qui  ipscsanclifical?  Scd  quia  ipse  dixit :  Sanclieslole, 
quonmm  et  ego  ianctns  snm  (Lev.  n,  44),  id  pclimus 
ct  rogamus,  ui,  qui  in  Bnplismo  sanctificati  sumus  , 
iii  co  quod  esse  coepimus  perseveremus.  Et  boc 
quoiidie  dcprecamur.  Opus  est  enim  nobis  quo- 
tidiana  sanciificatione ,  ul,  qui  quoildie  dclinquimus  , 
dclicla  noslra  sanclificationc  «  assidua  repurgemus. 
Quaj  aiilcm  sit  sanclificatio  qurc  iiobis  dc  Dci  digna- 
tione  confertur  Aposlolus  pricdical  diccns  :  Ncque 
fornicaril  ,  neque  idolis  sermenles ,  neque  adulteri , 
neque  moUes  ,  neque  masculorum  appetitores  ,  neque 
furestneque  fraudulenti^  neque  ebriosi ,  neque  mnledici^ 
neque  raptores  regnum  Dei  consequentur  ^.   Et  hwc 


quotidieciipiinus,cujus  advcntus  ulcilo  nobis  repnn- 
senteinr  optamus.  Nam,  cum  resiirrcclio  ipsc  noslra  * 
sit ,  quia  \\\  ipso  resurgimus ,  sic  et  rcgnum  Dei 
pDtest  ipse  iiitelligi ,  quia  in  illo  rcgnaluri  sumus. 
Bene  auicm  rcgniim  Dei  petimus ,  id  est  rcgiium 
coelesie  ,  quia  est  elterresire  rcgnum.  Sed  qui  rc- 
niintiavit  jam  saeculo,  major  cst  et  hoDoribiis  cjus  cl 
rcgno.  El  ideo,  qui  se  Dco  el  Christo  dedical  « ,  non 
tcrrena  sed  coelestia  regr.a  desiderat.  Contiiiua  auicm 
oratione  et  prcce  opiis  cst  ne  excidamus  a  regno 
coelesii  ,  sicnt  Judici  ,  quil)us  hoc  priws  promissum 
fucrat ,  excidcrunt ,  Domino  manifesianie  et  pro- 
baiite  :  UuUi,  inquit,  venient  ab  Oriente  el  Occidenle  , 
et  recumbent  cum  Abraham  et  Isaac  et  Jacob  in  regno 


y^.fnMs:sedablutiestis,sediustiricatie^^^^  fiHi  ««'^«'  regni  expellentur Jn   tenebras 

..:/:^„#j  -.#^-  r  h^  «/.«MM  ■■»h«.i»i  «— ^i.. .« —  ^r«_r^-      Qxtcriores.   llUc   erit    ploroHo  «  cl    stridor    aentinm 

(i/a(//f.  vm,  il,  42).  Ostendit  quia  amc  fitii  regni 
Judici  crant,  quaudo  et  filii  Dei  esse  perscverabant. 
Postquam  cessavit  circa  illos  nomen  palernum  , 
>cessavit  et  regnum.  El  ideo  Christiani  ,  qui  in 
oraiione  appellare  pairem  Deum  coepimus ,  nos  et  s 
ut  regnum  Dci  nobis  veiiiat  oramtis. 
XIV.  Addimus  qiioque  el  dicimus  :  Fiat  voluntas 

TUA  SICUT  IN  COELO  ^  ET  IN  TERRA ;  DOU  Ut  DcilS  fsciai 

qtiod  vult ,  sed  ut  nos  facere  possimus  quod  Deus 
vull.  Nam  Deo  quis  obsistit  qiiominus  qiiod  velil 
faciat?  Sed  quia  nobis  a  dialmlo  obsistitur  quominus 
per  omnia  noster  animus  aique  aciusDeoobsequatar, 
oramus  et  petimus  ut  fiat  in  nobis  voluntas  Dei ,  qit» 

quando  incipit   quod  et  semper  fuil  ei  essc  non  C  ut  fial,  In  nobis  opiis  est  Dei  voluntale ,  id  ^t  ope 

ilesinit  ?  Nostrum  regnum  petimus  advenirc  a  Deo 

iiobis  rcpromissum  ,  Christi  sanguine  et  passione 

(pitTsiliiin  ;  ut,  qui  in  sxciilo  ante  servivimus,  post- 

niodum  Cbristo  dominante  regnemus,  sicut  ipse  pol- 

licctur  ct  dicil :  Venite ,  benedicti  Patris  mei,  percipite 

regnum  quod  vobis  paratum  est  ab  *^^  origine  mundi 

( Maith.  XXV,  34 ).  Poiest  vero ,  fraires  dileciissimi , 

LECTIONES  YARIANTES 

*  SaUsfactione  Ar. 

i^  Possidebunt  Pem.  Bod.  4.  Voss.  1. 
~  SanctiOcatos  uos  dicit  Lam.  Ebor.  Voss.  i.  Bod.  1,  2, 


sanctificati  eslis  « tn  nomm 
et  in  Spiritu  Dei  nostri  (I  Cor.  vi,  9-11  ).  Sancli- 
licatos  nos  dicit  in  nomine  Domini  Jesu  Cbrisii  et  in 
Spirilu  Dei  nostri.  Haee  sanctificaiio  ut  in  nobis 
pcrmaiical  oramus.  Et  quia  Dominus  ct  judex  iioslcr 
sanato  a  sc  ct  vivificaio  comminatur  jam  non  delin- 
qucre  ,  ne  quid  ei  deterius  fiat ,  hanc  conliniiis  ora- 
lionibus  precem  facimus  ,  hoc  diebus  ac  noctibus 
postulamus ,  ut  sanctificatio  et  vivificaiio  qux  de  Dei 
gratia  stiniitur  ipsius  protectione  servetur. 

XIII.  Sequitur  in  oralione :  Advbniat  regnom  tooii. 
Regnum  eiiam  Dei  repraesentari  iiobis  peiimus  , 
sicuti  ct  nomcn  ejus ,  ut  in  nobis  sanctificctur  postu- 
laiuus.  Nam  Deus  quando  non  regnat?  aut  apud  cum 


cjus  et  prolectione ;  quia  nenH>  suis  viribusforiis  est, 
sed  Dei  indulgeniia  et  miseiicordia  lutus  est.  De- 
niqtie  et  Dominus,  infirmilatem  hominis  qucm  por- 
labat  osiendens,  ait :  Pater,  si  fieri  potest ,  transeat  a 
me  calix  iste  ( Uatth.  xxvi,  59).  El  cxeinplum  disci- 
pulis  suis  iribuen^  ut  non  volunlatem  suam  sed  Dci 
faciant,  addidit  dicens :  Verumtamen  non  quod  egovolo^ 


3,4. 

(1  Noslra  deesl  in  8  Angl.  et  nrnUis  impr.  in  qtUbus  recen- 
tissinmsed.  Lips. 


«  Dicavit  Lam.  Ben.  Bod.  2,  3.  DlcutPod.  1,  4.  Paris. 

f  Erit  fletas  Bod.  1,  2. 
'   s  CoE;pimus  nosse  Lem.  Pem.  Voss.  2,  3.  Ben.  Bod.  2. 
Cupimus  iir. 

h  Tua  ia  coelo  Paris.  August, 


STEPH.  BALIZII  NOTiE. 


Appetitores.  Quinquc  iiliri  velcrcs  habeiit  concubi'  D 
iorcs.  Sic  eliam  so  iii  antiquissimo  codicc  legisse  tcs- 
talur  Morcllius,  in  iino  codicc  Bodleiano  cdilio  Angli- 
cnna.  Sic  ciiain  editio  vulgata  Epislolarum  sancti 
Pauli. 

;  Fraudulenti.  Codcx  Fuxcnsis  fraudatores  vel  frau- 
dulentij  iilnibilrium  cssct  intogrtim  lcctori  rctiiiendiC 
Jeclioiii«  quo)  sibi  magis  arridcict.  Ego  prarfero  ulii- 
luaiii,  quia  cain  repcri  iii  xxv  libris  veieribus.  Aliam 
raro  rcpcri. 

Vivificato»  Ita  omncs  libri  velercs  et  omnes  anti- 
qua:  cdiiioiies.  Mamiliana  Unheijtistificnto.  Morellius 
rctiiiuit  velcrem  leciionem.  Pameliiis  et  Rigaliiusma- 
iucruht  juslificato.  Sic  etiain  Angli,  quamvis  habe- 
rent  auctoritatem  plurium  veterum  exemplarium 
conlra  seiitienlium.  Yidc  concilium  Carlhaginensc, 
Cypriaui  (lag.  332,  in  allocutioiie  Felicis  a  G^gai. 


^"  XIII.  -^  Resurrectio  ipse  sit.  Omnes  ediliones,  si 
Morclliaiiam  excipias,habent  resurrectio  nostra  ipse  sit, 
Al  vox  noslra  deest  In  omnibiis  excmplarihus  nostris 
et  in  octo  Anglicaiiis.  Cerie  vidclur  iion  esse  necessa- 
ria.Cxlerum  vocabulo  r«««rre<;lionf»  uii  nolentCicero- 
niani  et  qui  nihil  scribere  volunt  quod  non  sit  pura; 
iatinitaiis.  At  Christianl ,  homincs  simplices  et  Ve- 
rum  magis  quam  vcrbortim  curiosi,  crediderunt  sibi 
licere  uil  vocabulo  quo  uuico  significarent  rcdituin 
Christi  ad  vitam.  Iiaqiie  dixcrunt  resurrectionem, 
Niliil  vulgatius  iii  libris  vcterum  scriptorum  eccle- 
sjasticorum. 

Expellentur.  Codex  Gratianopoliiaiius ,  ejicien^ 
lur.  Lamonianus,  mitienlnr, 

XIV. —  Addimus  quoque,  Citai  hunc  locum  sancins 
Augustinus  lib.  iv  contra  duus  EfnstoUu  Pelagiaiw^ 
nim,  cap.  9. 


Digitized  by 


Google 


529 


UBEn  DB  ORATIONE  DOMINICA. 


530 


iid  quod  ftt«  (l/a/f/i.  xx?i,  59).  El  alio  locodicil :  Non  A  voliimus  ipsa  raciainiis ,  dum  spiritas  eceleslia  el  di- 


deuendi  de  coelo  ul  faciam  voluutaiem  meam^  sedvo' 
luntalem  ejus  qui  misit  me  ( Joan.  vi,  52  ) .  Quod  si 
filius  obntidivit  ut  faceret  palris  volunfaiem  ,  quanto 
magis  semis  obaudirc  debet  ut  faciat  domini  volun- 
lalem?  sicut  in  lE^islola  sua  Joaniies  quoqiie  nd  fa- 
ciendam  Dei  voluntaiem  horlatur  et  in$truit  dicens  : 
Nolite  diligere  mundwn  neque  ea  quce  in  mundo  $unt, 
Si  qui$  dilexerit  mundum^  non  e$l  charita$  ^  Patri$  in 
illo  ,  quia  omne  quod  in  mundo  e$t ,  concuin$centia 
eami$  e$t ,  et  coneupi$centia  oculorum ,  et  ambitio  $0!- 
cuH  ,  qum  non  e$t  a  Patre ,  $ed  ex  concupi$cenlia 
nmndi  c :  et  mundu$  tran$ibit  et  concupiscentiaeju$;qui 
autem  fecerit  voluntatem  Dei  manet  in  (elenmm  ,  quo- 
modo  et  Deu$  manet  in  mternum  ( I  Joan.  ii,  15-17). 


vina  qtixrit,  caro  lerrena  et  sxcularia  concupiscit. 
Et  ideo  petinius  impense  '  inter  duo  ista  opc  et  au- 
zilio  Dei  concordiain  ficrl ,  ut  dum  ct  in  spiritti  et  in 
carne  voluntas  Dei  geritur,  quas  per  eum  renata  csi 
anima  servetur.  Quod  aperte  atque  mnnifeste  s  npo- 
stolus  Paulus  sua  voce  dedarat :  Caro,  inquii,  concu' 
piscit  adver$u$  $pirilum^  et  $piritU9  adver$u$  carnem. 
H(Bc  enim  invkem  ndver$antur  sifrr,  ut  non  quce  vuitis 
ip$a  faciati$.  Manif€$ta  autem  $tmt  opera  ^  cami$,  qua: 
$unt  adulteria,  fornicationee ,  immunditio!,  $puratia!y 
idololatria^veneficia^  homicidia,  inimicitia\  contentiones^ 
(enmlatione$^  atiimositate^^  provocatione$ ,  $imuUatc$, 
diaensiones,  h€ere$e$y  invidia^^  ebrietatee,  come$$ationes^ 
et  his  similia ,  qum  prmdico  vobis  $icut  prtBdixi^  quo- 


Qui  in  aclernum  manere  voltimus  ,  Dei ,  qui  aelernu§  'Bmamqui  taliaagunt  regnum  Dei  non  po$$idebunt.  Fruc- 


est ,  voluiitatem  Dicere  debemns. 

XV.  Yoluntas  autem  Dei  est  quamCliristus  et  fecit 
et  docuil.  Iluniiliias  in  conversntioiic,  slabilila  sin  fide, 
vcrecundia  in  verbis  ,  in  factis  jiistittn  ,  in  operibus 
misericordin  ,  in  moribiis  disciplina  ,  iiijuriam  facere 
non  nosse  ,  et  factnm  posse  tolerare ,  cum  fratribiis 
pacein  tenere;  Deum  toto  cordc  diligere ,  amnre  iu 
illo  quod  pater  cst ,  timere  quod  Deiis  est ;  Cliristo 
nibil  oinnino  praeponere ,  quia  iiec  nobis  qnicquam 
ille  prxposuit;  cbaritati  ejiisiuseparabiliter  adbxrere, 
cruci  ejiis  foniter  ac  fideiuer  assistere  ^ ;  quando  dc 
cjiis  nomiiie  et  bonore  cerlaincn  est,  exbibere  in  ser- 
mone  constanliam  ,  qua  confiiemur ,  in  qiixsiione 
fiducinm ,  qiia  congredimur ,  in  morte  patientiam  , 


iu$  autetH  $piritu$  e$t  charita$  * ,  gaudium^  pax,  magna^ 
nimita$y  bonita$,  fide$,  man$uetudOt  continentia,  castl- 
tas(Gal,  V,  17-2i).  Et  idcirco  quoiidianis,  iminocon- 
tiniiis  orationibus  lioc  precamur,  et  in  ccelo  el  iii 
terra  voluntntem  circn  nos  Dei  fieri ,  quin  b;ec  cst  vo- 
luntas  Dei,  ut  terrena  coRlcsiibus  cedant,  spiritnlia  et 
divina  praevaleant. 

XVII.  Potcst  etsic  iiitelligi,  fratres  dilectissinii,  ui, 
quoniam  mandai  et  moiiet  Dominus  eliam  iniinicos 
diligcre  et  pro  iis  quoqiie  qui  nos  perseqiiuniur  orare, 
petamus  et  pro  illis  qui  adhuc  lerra  siint )  ct  necduni 
coelestes  esse  coeperuni,  ut  el  circn  illos  volunias  Dci 
fiai,  qunm  Cbrisius  hominem  conservando  et  redintc* 
grando  perfecit.  Nam,  cuin  discipuli  ab  eo  non  jani 


qitacoroiiamur.HocestcolKTredemCliristiessevclle,  C /^aappellentur,  sed  $al  terrm  {Matth.y,  1.5),  et 


boc  est  pnecepiiim  Dei  facere  ,  boc  est  voluniaiem 
•••  patris  adiniplere. 

XVI.  Fieriniitem  peiimns  voluniatem  Dei  In  coelo  et 
in  lerra ;  quod  ulrumqne  ad  consummationem  noslne 
iiicolumitaiis  « pertinet  et  salutis.  Nam,  cum  corpus  e 
lerra  et  spiritum  possidenmiis  e  coelo,  ipsi  lcrrn  et 
coelum  siimus ;  et  In  uiroque,  id  est  et  corpore  et 
spiritu,  ut  Dei  volunlas  fiat  oramus.  Est  eiiim  inter 
carnem  et  spiriiuni  coHuctnlio,  ct  discordantibus  ad- 
versus  se  invicem  qiiotidiana  eongrcssio,  utnon  qux* 


Apostolus  primuin  homiuem  vocei  de  terrae  limo,  sc- 
cundum  vero  de  coclo,  merilo  ct  nos,  qui  esse  debc' 
mus  pntri  Deo  simiics,  qui  $olem  $aum  oriri  facit  $u- 
per  bono$  et  malos  et  pluit  $uper  iu$to$  et  inju$to$. 
(Uatth,  V,  45),  sic,  Christo  monenle,  oramus  ct 
petimus  ut  precem  pro  omniuin  salnte  faciamus; 
ut ,  quomodo  in  coelo  Id  est,  in  nobis,  per  fidcin 
nostram  volunins  Dei  facta  est  ut  essemus  e  ca;Io, 
ita  ct  in  terra,  boc  cst  in  illis  non  credentibus  ^,  fi.it 
voluntns  Dei,  ut  qui  adhuc  sunt  prima  iiativitate  ler- 


LECTIONES  VARIANTES. 


*»  Ttt  vis  Foss,  3. 

^  Diledio  Etor.  Thu.  Fos$.  Lin. 

^  Concu|iiscenUa  s»culi  ei  mundus  Thu.  Foss.  Transit 
Pari$. 

d  Fortiter  ac  fideliter  Bod.  3,  4.  Forliter  ac  libenter  In- 
sistere  Ver. 


«  Vulunuils  Pem.  Man, 
f  Iinpense  r^fieU  lips. 


D 


^  Aperte  Paulns  Pari$.  Bod.  1,  2,  3,  4.  Manut. 

^  Facta  liii.  NC.  2.  Paris.  Bod.  1.  3, 4.  MamU. 

i  Agapes...  soavUas,  benigniias  Ver.  Mon. 

)  Terreui  sunt  Ar.  od.  1,2.  T/iu.  Fow.  Terrena  sa- 
piiint  Vict. 

^  In  illis  credentibus  Bod.  1, 2,  3,  4.  Thu,  Foss.  VicL 
Man. 


STEPH.  BALUZII  NOTifi. 


XV.  —  In  qumetione,  Vide  nolas  ad  Episiolam  xxi, 
pag.408. 

XVI.  —  Fim  (itt/£mp<*/miu<.Cilalhunclocum  san- 
cius  Auguslinus  in  libro  inox  laudato  et  lib.  ii  contra 
Juliauum  Pelagianum^  cnp.  3. 

lmpen$e.  Adverbiuni  iiQc  deest  in  viginti  et  uno  co- 
dicibiis  nntiqnis  et  in  excerpiis  Flori.  In  ediiione  qnse 
dicilur  Gravii  scriptuin  esl  minutiori  cliaraciere,  ut 
dnrctur  intelligi  dubiuin  esse  an  retiiieri  deberct.  Ego 
retiiiui  quia  cxiat  iii  codit  e  Seguieriaiio. 

XVII. — Potestetsicituelli(ji,  Ethunc  quoque  loctim 
citat  sanclus  Aiigiisiiiins  in  Episiola  ad  Yalentinunu 


Pro  ii$  qui  no$,  Id  est  pro  inimici$  no$tri$  qtd  non- 
diim  in  Chri$tum  crediderunt^  ut  explic^t  Augustinns 
iii  eodem  libro  iv  eontra  dua$  Epi$lota$  Pelagianoruniy 
cap.  10. 

In  illi$  non  credentibus.  Negatio  deest  in  oninilnis 
fere  libris  nostris  et  in  Anglicanis,  tuni  etiam  in  :iti- 
tiquis  ediiionibus.  Exstat  auiem  in  ea  quae  dicitnr 
Gravii  et  in  Morelliana.  Eain  babuisse  codicein  qiio 
sancttis  Augusliniis  utebnlur  clare  colligi  posse  vidtv 
tur  ex  libro  ejus  de  Prmdestinatione  sunctorum  cnp.  8. 
{Vulgo  €  in  illis  non  crcdeiilibiis  >,  $ed  refragantibu$ 
edd.  prope  omnibu$  et  vett.  codd,  Neqtte  oportet  iHud 


Digitized  by 


Google 


«31 


DIVI  CfPWAW 


m 


reni,  ifiei|»mi  ^f^  cceleales  ex  Hqpa  ^t  spirii^  n»ti.  a.  auernuin  vivere  si  quis  ederii  de  ojm  pane,  i|i  nanir 


XVIU.  ProcedenMi  oratione  |)(H»tulainus  ei  diciiuus : 

PaM^II    HOSTBHH   aCOTIDlAllUII   !»▲  NOBIS  flO|>|E.   Quod 

potest  ci  spiraiiUf  ct  siropliciter  intelligj,  quia  ei 
ulcrquc  iniclie^im  uiiliiiitedivin^  pi'.o(iciiad  ^luiein. 
Nain  |)aius  vit^)  G)inf»ii9^  csi ;  ei  VMh^  U\c  ouinium 
non  csi,  scd  nosicr  esi*  fU  qupinodo  iiiciwus  PaUr 
n0$ier,  quia  iiiieiligeaUum  ct  eredeniium  patcr  est, 
sic  et  iiaiiei^  HoUnm  voeaniu^,  qui^  Cluristus  eorum 
qui  coipus  ejus  cdniinguiii  •  panis  est.  Uune  auiein 
pancin  dari  noliis  quoiidie  |)0suiiaunus ,  ne  qui  ia 
Ckrisio  suiaus  ei  Eucbarisliam  quotidie  ad  cibuia 
saluiis  accipimus,  iutcrccdenie  aiiqiu)  graviore  der 
Jiclo,  dum  abstenti  et  non  communicantes  a  coslesli 
pane  prahibeinur,  a  Cbristi  eorpore  sejiaremur,  ipso 


fesium  esi  eos  vivere  qui  oorpus  *^^  ejus  atiinguni  ei 
Euciiarisiianv  jpre  CQmmunicationis  accipiunt,  it4 
conira  limendum  est  ei  orandMm  n^,  dum  quis  abs- 
icnius  sepuraiur  a  Ciirisii  corpor^,  procul  remane^^ 
a  saluie,  comminante  ipso  et  dio^le  :  Aui  eihriiip 
cnrnm  FiliikmiHiieibibermi  ifi^i/^i^m  Wm,i?<^i?  4fi' 
bebi(i$  vitum  iu  mbjs  {J<m*  v|,  j^).  Ei  id^o  panefn 
nosirum,  id  est  Cbristum,  dari  nobis  quotidie  peii-  ^ 
mui:>  u(>  ipi  i"  Cbrisio  mapeipDS  ei  vivimus,  ^  sanc- 
iiticaiione  ejns  ci  corpore  ooii  reced^mus. 

XIX.  PQiet^t  ver6  ei  sic  int^lligi,  ui  qui  saif  njo  rcr 
nuniiavimus,  et  divitias  ejus  et  pompas  fide  graii^i 
spii  italis  abjeciipus,  cibum  nobis  ianium  peuipus  ei 
victuro,  quando  instruat  Dominus  ei  dicai  :  Qui  nm 


pr»dic;inle  ei  mqnente  ^  :  EgQ  i tfin  pum$  vita  i^iM  d#  B  renHuUat  mnib^^  qm  wnt  <ym,  non  potest  pieus  di^- 
coelQ  de$cendi.  Si  qui$  edmt  de  me»  pane,  mtHl  iu  cipulu$  e$$e  (Luc.  xiy,  o5).  Qui  autem  Cbristi  coBpif 
(Ble^um,  Panii  c  onttni  quem  er§Q  4ederQ  earQ  mea  e$t  e^^  discipulMS,  secundum  magistri  sui  vocem  rpnun- 
pra  $acuU  4  mta  {Joau.  vi,  51).  Quaado  ergo  dicit  in     li^n^  omnibus,  diurnuip  (Jebei  cibum  petere  nec  in 

LECTIONES  YARIANTES. 


>  Nosier  (qui  oorpus  ej|is  coDtingimu^)  Oxon. 

*  Dicenle  Bod.  1,  4.  Pari$.  yict.  Aug.  scepiui. 

«  Pauem  auiem  Itpi.,  qui  addit :  Itu  ei^tionis  «eM.  pre- 

STEPH.  BALUZU  NOTifi 


banle  Gronovio  Ob$.  moiu>b.f  p.  151. 
d  lluQdi  Vou.  3. 


Iegi$$e  Augu$(.  de  Prade$l.  Sanct.  cap,  84.  No$lra!  ie- 
ciioni$  $etisu$  expeditue  :  Terreni  enim  eicubi  iu  ei$ 
voluutoi  Dei  fit  ,   cceie$t4$ ,  i.  e.  credente$  evudut{t 

—  CotDUORNO 

X\  in.  —  Panem  vostrum  auotidianum.  yu\e  Hierony- 
iilum  inrap.  ii  Epistul.ii  ad  Titum,  el  Maldonali  Com- 
mentariuni  in  capu^  v  iiatiliasi)npriinaedi(iQne.  Nam 
posicriorcs  nopsuni  con)>enlaneae.  Huicnialofnc<)ii:i- 
iiain  aitiiiii  1s  qni  anno  1677  nova  ediiione  donavii 
iractatiim  M:iMonati  de  Sacramentis.  Posiiil  enim  in 
praffalionc  S|ia  verba  ejus  qunlia  babentur  in  priina 
cdiiiMHp  ([;pmmcn|ariqrum  tn  Evi^ugiifin. 

Christu$  eorwn.  Ita  eniendavinius  liuiic  locuin  ex 
lidc  oclodccim  libroruin  nostrorum,  In  quibus  est 
Segnieriaiiiis,  et  decem  Anplicanqrnm,  iu  quibus 
eiiaiM  i^tiiiMr  foniing^ul,  CoDrirpmnlr  bapc  emcnda- 
lioncni  lia.'c  vcrha  4|n:c  paulo  posi  sequunliir  :  i/nm- 
festitm  est  eos  rivere  qui  corpus  eju$  coutiiigunt.  (  iVoii 
poliii,  tjuin  hic  Bui.  sequerer.  Iteiiqui  ad  unum  omnei  : 
(luia  Uir.  iiusier,  qui  corpu^  ejiis  (uintingimMS.  Wal^ 
kcrufy  misc.  ob$.  v.  53 ,  liunc  l^cnni  per  nms.  sic  re- 
stitui  moiiel :  qiioniodo  diciinus  Palicm  iiosiriim, 
quia  —  vocainus  Cbristuin,  qnia  is  eorum,  qni  cuf- 
piis  ejns  conliiigiuin.^i.  Pra:t^lissem  lec^ionem  anie  Ual. 
vulgarem  ,  mutnto  sol^m  Cl^ri^tus  nos|rum  ,  pjsi 
$olemni$  veteribu$  {\ti$^^t,  aHocut\o,  :  Paler  nps|er. 
— Goi.pqqBN.) 

liunc  nutem  panem.  Citatur  hic  locus  a  sapeio  Aii- 
guHlino  lib.  iv  couli'<i  duoi  Fptilolos  i^<i/a0ianoriim, 
cap.  9,  et  in  concilio  Toletano  iv,  can.  10,  et  ab 
Adrcvaldo  in  libro  de  Corpore  et  Sanguine  Dominiy 
in  lomo  xii  Spicilegii  Dacberiaiii  pa;?.  36.  {!imi$  hii^ 
per$picuum  est^quotidie  adhucatateCyprianuonnhuiH' 
casse  fidelestquodjam  inde  ab  Apo$loii$  u$ii{tluoi  fui^se^ 
patet  e»  Act^  Apostotorum  non  uno  in  loco.  Pefduravit 
ea  consunudo  u$que  ad  D.  Uieron,  cttatem  Ronm  ;  et 
in  Uispanis,  vel  ipso  test^  epistola  ad  Lucam  Beticum 
etnpologet.  ad  Pamach.  pro  Hbris  contraJovin. ;  Ue- 
diutani  ad  D.  Ambro$.  usque,  quemadmodum  coUigere 
est  ex  ult.  cap.  Ub.  iv  el\  de  -Hacrament.;  et  in  Afdca 
usquead  D.  AugustiniaiuUm,  ut  patei  ex  epi$tola  cxww. 
Atqui  in  iXriente  jamdudum  deuerat  ea  comuetudOj  uH 
patel,  tum  ex  dtcto  kb,  v  Afii^rosit  de  SacramenL  el 
Hbr.  II  di  Sermone  Domini  II.  Augu$tin.;  luiii  ^D. 
CAryfOf^,  Mom,  LKi  ad  pop,  AnUock»,  m  in  Epi^tol^m  ad 


Ephe$.,  et  xxii  ad  Hebrceoe^  ubi  varia$  nffertobeeivatiO' 
ne$^  tum  eorum  qui  m  <olemnllali#iis  commiimVahaitl 
fu  Adven^u  el  Quadrageeimo^  tum  forum  qui  in  Pascba 
dumlaxat,  aut  bi$  aut  ter  in  annOy  tum  heremitarum 
qni  ex  humilitate  quadam  $emel  quotanni$  aul  $inguli$ 
biennis.  Qnare  non  lam  urgent  D.D.  Chrysost.  et  Hie- 
rQnymu$  cmnmuuionem  qHotidianam.  quam  dignam  Eu^ 
charislice  sumptionen\.  —  Pamelius.) 
C  Abstenti. Codex  Gialianopoiiianus  liabet abstinentcs^ 
Lamonianus,  absentcs.  Et  paulo  post  in  Graliatopo- 
liiano  scriptiim  esl ,  qui  abstinet  $epu$Uur.  Ex  quo 
fortassis  colligj  pp^set  |ogcndtim  essc  apud  Augihti- 
iinin  in  loro  niox  cilalo  c|  lib.  ii  de  Dono  perseveran- 
tim,  cap.  4.  abetinentes  pro  e.>  quod  vcleres  edliionrs 
babebant  a^<eni0s.  Yerum  in  iiova  oprruin  sancii  Ati- 
giistiiii  edifioiip  ^^Mpotalinn  e>l  abst^mi  semi>er  spfj- 
piuni  esse  in^naiiuscriptis  Gallicanis  ei  Yaiicaiiis. 
'  Punis  auiem  qncm.  Yide  Groiiovium,  c.ip.  14  Ob- 
eervaiionnm  in  scriptoribus  ecciesiastiots. 

lU  orandum.  Hji^c  desunt  ip  duobiis  autiiniis  e^o^p- 
iilaribiis.  Et  (|iiaiiivb  cxs(eiit  in  niuliis  aJiis  et  iii 
cditionibus,  piiio  csse  ^uperilua.  Non  sum  tanicn  au- 
sus  delere  eonlra  lot  velerum  libromni  scripiuram. 

Procul  remaneal.  Cum  vocein  procul  in  nuHo  vetc- 
riiin  libroruiu  nostrorum  repereriip  quam  inTbuapo, 
lipc  valde  inclinabam  ut  delerem.  Seusus  enini  inte- 
ger  esl  absque  illo  vocabulo.  Codex  Seguierianus 
j.  pro  procul  b^liet  e^traneus,  uups  meus  ^t  alii^  vetus 
^  $eparatu$  maneat,  oclo  libri  nostri  et  quatuov  Anglir 
cani  alienue.  Qiisc  varix  lectioues  introduclsa  vidcn- 
tur  ab  iis  qui  nescicbant  vocem  rcmtmeat  8<»lam  con- 
Mituero  pptimum  seiisum,  iit  in  simili  argumenlo 
aixi  oliin  in  capile  57  pra  falionis  meae  in  conciliuni 
Gbalcedonense.  Rufinus,  lib.  viu,  c^ip.  9  :  Sed  hoc  $0- 
lum  $inguli  pave$cebant  ne  forte  dum  ^iroperam  $ol  nr- 
i^eiu  clauderel  diem^  $6paralu$  a  consortio  martyrum 
retnanerei.  Sanctus  '*'  Ainbrosius ,  lib.  i  OjfidoniiM, 
c. 41,tigens de  samio Laurenlio  :  Cum  videre$ Xietum 
episcopum  sauiui  ad  martyrium  duci^  flere  c«rpil,  uoii 
pauionem  illiue^  $ed  suam  reman$ionem.  Sic  Ponlius 
diaoonus  in  libro  quein  sCripsU  d«  Ktfa  tancit  Gy* 
prlani  ail :  Quid  hoc  loco  faciam  inter  gaudium  pas* 
$ioni$  et  remanendi  dolorem  f 

Panem  noslrum,  id  e$t  Chrietum.  Citatur  hle  locus 
in  caoone  10  cooeilii  Toletani  iv. 


Digitized  by 


Google 


SSS  LlBEIl  DE  OTATIDKE  DOMIMCA.  m 

Umpm  desidena  peliiionis  exlcndere,  ipso  iieruiA  A  jtiS(o,  citm  scHfKiHK  sH  :  Non  Mldei  Dmilfkus  pnne 

anitnam  }H$tam  {Prov.  X,  95).  El  iterum  :  Jtmior^  fni^ 


Doinifio  pncaerlbente  ei  fHcente  :  NotUe  in  cra$t\nttni 
cogiiofe;  croMtki  enim  ip$e  eogitabH  iibi :  suglcil  « 
diel  moMn  nM  {MaHh.  yi,  54)..  Merito  ergo  Christi 
diseipulus  vfeiam  silH  in  dtem  fN>siHlai ,  qui  de  cras- 
t'mo  eogitare  proinbeiur;  quia  et  conirarium  sibi  flt 
et  reptignans  m  quaeranms  in  s^ecalo  diu  vivere,  qui 
peiimus  refnitm  Dei  veiociier  advenire.  Sic  et  beatus 
Apostoltts  monet,  fbrmans  et  corroborans  spei  nostrae 
le  fldei  ffrmilaiem  :  NikH^  inquit,  intutimu$  in  hunc 
mundumf  vermn  necnuferre  po$$um*9.  Hahenttritaque 
esMbiiionem  ei  tegumenium.hh  contenti  $imu$.  Qui  au' 
tem  votunt  tikHei  fltri^  ineidnnt  in  tentationem  et  mtti- 
eiputam  et  de$fderid  mutta  et  ftocentia^guce  mergnnt  ho* 
mlitem  fii  perdiflionem  et  in  inferitunt.  Radix  enim 


et  $enHi ;  et  non  mdi  jn$tum  derelictum,  nefite  temen 
ejus  quapent  panem  (Psai.  xxxvi,  i5).  liein  Dominus 
proiniitat  ei  dicat  :  Notite  cogiiare  dicentes  :  Qmd 
edemu$,  aui  quid  hHfenmi  ,  mtt  qwd  f>e$iienmrf  Hm 
enim  naiiona  qtttBrnM.  Scit  antem  pater  ve$ter  quits 
horum  omnium  indigetis.  Qttorite  primum  regnnm  Dei 
ttjtt$titiam  e/as,  et  hcee  omniaapponenturvobi$  {Uatth. 
Ti,  51).  Quocreniibns  rcgniim  et  jiisiiiiam  Dei  omnia 
promiiiil  apponi.  Nam  cum  Dei  sini  omnia,  babenti 
Deum  itihil  deerii,  si  Deo  ipse  non  desit.  Sio  Danieliy 
ih  ieomim  lacu  jhssu  regis  inelnso,  prandiumdiviiiiius 
procuratur,  et  iiiter  feras  esurieiiies  et  parcenies  ^ 
homo  Del  pascilur  {Dan,  xiv,  50).  Sic  aliiur  Heliaa 


onmummtdorume$tcttpitRtas;quamqttidttmappetente5,  B  in  l^g^;  ^t  in  solitudiiie  corvis  ministranlibus,  el  < 


naufragavemnt  a  fide  tt  imeruerunt  se  dotoribu$  ntttttis, 
(I  rim.  VI,  7-iO). 

XX.  Doeet  non  tantum  contemnendas ,  sed  ei 
periculosas  esse  divitias,  ilHc  esse  radicem  malo- 
nim  blandieniium  ^,  cxcitatem  mentis  humah»  oc- 
culta  deceptione  fallehthim.  Unde  et  divitem  stultum 
saeculaires  copias  cogiiantem  et  se  exuberantium  fruc^ 
tuum  largitaie  Jactantem  redarguit  Deus  dicens  : 
Stttite^  httc  nocte  expostutatttr  anima  fita.  Qttoi  ergo 
parastt  cttjus  ernnt  {Luc.  xii,  20)?  Laetabalur  stultus 
in  fructlbns  Ipsa  nocte  moriturus ;  et  cui  vita  jam  de- 
erat ,  victus  abundantiam  cogitabat.  Cohtra  autcm 
Dominus  perfectum  ei  consummaium  docet  fieri  qui, 
omnibns  suls  venditls  atque  in  nsum  panperum  dis* 


volueribus  cibum  sibi  apporlantibus,  in  persecu^ 
tione  nulritur  (lli  Reg.  xvii,  6).  Aique,  o  liumann 
maliiiui  detestanda  crodelitas!  fene  parcunt,  aves 
pascunt,  et  bomincs  insidiantttr  et  saevinnt. 

XXII.  I^ost  lisec,  etpro  peccniis  nosirisdeprecamnr 
dicenies  :  Et  rbhitte  ^  nobis  debita  nostra  sicut  et 

IfOS  REIIITTIHOS  DEB1T0IIIBI7S  NOBTRIS.    PoSt  SUbsidilim 

eibi  peiltnr  et  venia  delicti ,  ut  qui  a  Deo  pascitur 
In  Deo  vivat,  nec  tantum  pra?senti  ct  temporali  vitid 
sed  et  flsiern»  consulatur ;  ad  (|uam  veniri  potesi,  sl 
peccafa  doiientur  :  quue  debita  Domiiius  appellai^ 
sicut  ia  Evangelio  suo  dicit :  Dimisi  libi  omne  debi' 
tum ,  quia  nie  rogasti  (Matth.  xvni,  52).  Qdain  neceS- 
sarie  aulem ,  quam  proVidenter  et  salutnriter  admo- 


tribuiis,  thesaurum  sibi  condat  in  (%elo.  Eum  dicit  q  nemiir  quod  peccatores  sumus ,  qui  pro  peceatla 


posse  se  sequt  et  gloriam  Dominicsc  passionis  imilari 
qui,  expeditus  et  succinctus,  nullis  laqueis  rei  famllia- 
rls  involvltm*,  sed  sulutus  ae  liber  frcultaies  gmi^ 
Deum  ante  pr»miSMS  ipse  quoque  ^liftfiaiur  (Matth. 
XIX,  21).  Ad  quod  ut  possit  ijfit^quisque  nostrum  pa- 
rare  se,  sic  disc^ttx^r^j^-'^^  j^  oratioiiis  lege  qualis 
esse  debeat  noscer^ 


rogivre  compeiliinur !  ui,  dum  indulgentia  de  Dco 
£'IIHr»  (iimuiniltTTtuiirTinimun  recordetnr.  Ne  r|uis 
slbl  quasi  Innocens  placeat  et  se  extollendo  plus  per- 
eai,  Instrultur  et  doceiur  peccare  se  quotidie,  duni 
quotldle  pro  peccatis  jubeiur  orare.  Sic  deniquc  ci 
Joannes  in  Epislola  sua  monel  dicens  :  Si  dixerimu$ 
quia  peccalum  non  habemtt$f  no$  ip$o$  decipimus  ^, ef  ve^ 
rilas  in  nobi$  non  e$t.  Si  autem  confe$$i  fuerimtt$  peccata 


XXI.  Neque^ijii^  decsse  quotidianus  cibus  potest 

LECTIONES  WRIANTES. 
^®^ntai  Ar.  Bod. «.  *  Ksurienles  el  raglenies  Fem.  Fom.  2.  Bod.  1,  4. 


Hh 


Etris 


i  omnium  Pem.  Fosi.  2.  Bod.  4.  l  Dimille  Bod.  i,  2  5, 4.  iitip.  Ver. 

r  P^.  Bod.  1.  %  5.  Thtt.  Fo$8.  '  Seducunus  Fow.  1. 

iSTEPH.  BALUZII  NOTiE. 

,-Cogitnre.  Postea  sequebalur  in  dnobiis  libris  D  litano  sic  habelur  :  0««?  re/jnijm  ^fji^^^lllj^^^^ 
.  ^  .  ..       *_•!--?! ij k..i»»«i;.  ^..f  XXll. Qwflm neceMori^.  Citat  hunciocum sancliJS 


\ 


^,««.^  el  in  tribus  Anglicanis  r/n/rf  mdiidnmi$  atit 
^mid  bibiti$.  Qu:i3  |ectio  conflrmari  posse  vliioiur  ex  lils 
erbis  Malthaji,  vi  51  :  Nolite  cogitare  dicentes,  qtiid 
,jdemtt$  vel  qu\d  bibemu$.  Qnae  vcrbn  rerpninlur  io  se- 
qupnli  pagina.  Seneca,  Episl.  xn  :  Itle  beadsnimu^  est 
ei  secttvtts  qtti  crastiuum  siiie  solticitudine  expectat. 

Exhibitionm.  Ita  cliain  infra  iii  lii)ro  de^Opere  et 
Etecniosunis ,  pag.  240.  Libri  veicres  ct  rjucdani  ^e- 
tcl-cs  editiones  prarfferuul  victnni.  Tcriuillanns  in  11- 
bro  dc  Idololatrla  :  Si  ita  necessitas  exhibitionis  cfr- 
tenditur.  El  infra  :  Mdle  nobis  de  necessitntibus  //«- 
mante  exhibitionis  apptattdimus.  Idem,  in  libro  (lc 
Mntiirgainia  :  Qttid  si  inopiam  qttis  causetttr,  «1  carnem 
apcrie  pro$tittttam  vrofiteatur ,  exhibitioni$  causa  nn- 
bentm,  oblitus  de  victtt  ^tvestitn  non  e$se  cogitandmi? 
Cnssiaiin:*,  lib.  i,  cap.  3,  dixit  alimeniaet  operimeiita, 
daniiiaiis  interpretes  qui  vestiracnta  posuemnt  pro 
Operimentis.  ^     , 

\\\.—  Qttmei\\ibu$r^num.  Iii  codicc  Gratianopo-: 


Angusiinus  lib.  iv  contra  dutis  Epi$toia$  Pelaghinorttm^ 

Et  remitlendi$.  Vide  Erasmum  ad  hnnc  locum  Mat- 
thnci  et  ad  capni  xi  Luc«. 

Debita.  Qii.t  postea  vocat  peccata.  Et  tamen  sunt  qul- 
(lam  qui  putaiil  esse  discrimen  inter  deblla  et  peccaut 
inter  delicla  et  peccaln.  Vide  annoUlioncs  Erasini 
Ih  hunc  iocum  Lucae.  Vide  paulo  post  circa  debitores. 

Innocens  placeat.  Post  hdjc  Pamelius  adjecii  ex  co- 
dice  Caniberonensi,  cum  innocens  nemo  sit.  Scd  hoc 
additamenium  non  habelur  In  antiquls  editionibuii 
neque  in  libris  noslris  veteribus,  uno  Piihoeano  ex- 
cepio,  nec  in  decein  Anglicanis.  El  lamen  Angli  illud 
retinuerunt  iii  edjlione  siia  Repelilio  est  cujnsdnm 
studiosi  cx  inilio  islius  libri  de  Oratione  Dominica^ 
pag.  205. 

Nos  ipsos  decipimu$.  Codex^.Gratianopolltanos,  $e 
ducintus. 


\ 

\ 


Digitized  by 


Google 


S35 


DIVI  CYPHIANI 


530 


noslray  fidelii  etju$tu$eU  Dominui  qui  nobU  peecalaA  (niri  reconciliari  jubet  (Matth.  y,  %i),  ut  paciGcis 


dimittat  {IJoan.  i,  8).  In Epistola sua  utrumque  com- 
plexus  est,  quod  et  rogare  pro  peccatis  debcamus, 
et  impetremus  indulgentiam  cum  rogamus.  Ideo  et 
fidelem  dixil  Dominum  ad  dimiitenda  peccata,  ftdem 
poHicitationis  su»  reservantem ;  quia  qui  orare  nos 
pro  debiiis  et  peccatis  docuit,  paternam  misericor- 
diam  promisit  ct  veniam  secuturam. 

XXni.  Adjunxii  plane  et  addidit  legem,  certa  nos 
conditione  et  sponsioneconstringens,ut  sic  nobis  di- 
mitti  debita  postulemus  secundum  quod  et  ipsi  debi- 
toribus  noslris  dimittimus,  scientes  impetrari  non 
posse  quod  pro  peccatis  petimus,  nisi  ei  ipsi  circa 
debitorcs  noslros  piiria  fecerimus.  Idcirco  et  alio  in 
loco  dicit :  In  qua  mensura  mensi  fueritis,  in  ea  reme- 


precibus  et  Deus  ipossit  esse  pacatus.  Sacrlflcium 
Deo  majus  est  pax  nostra  et  fraterna  concordia,  et  de 
unitate  Patris  et  Filii  et  Spiritus  sancti  plebs  adunata. 
XXIY.  Neque  enim  in  sacriGciis  quas  Abel  et  Cain 
primi  obtulerunt  munera  eorum  Deus  sed  corda  in- 
tuebatur,  ut  ille  placeret  in  munere  qui  placebal  in 
corde  (Gen.  ix,  5).  Abel  paciGcus  et  justus,  dum 
Deo  sacriGcat  innocenter,  docuit  et  cxteros,  quando 
ad  aliare  munus  offerunt,  sic  venire  cum  Dei  timore, 
cum  simplici  corde ,  cum  lege  justiiix,  cum  concor- 
dise  pace.  Merito  ille  dum  in  sacriGcio  Dei  talis  est, 
ipse  postmodum  sacriGclum  Deo  factus  est,  ut  marty- 
rium  primus  ostendens  iniliaret***  sanguinis  sui  gloria 
Dominicam  passionem  qui  el  justiiiam  Domini  babue- 


iietur  vobis  (Matth.  vii,  2).  Ei  qui  servus  post  dimis-  B  ^a^  et  pacem.  Tales  denique  a  Domino  coronanlur , 


sum  sibi  a  domino  omne  debitum  conservo  suo  no- 
lurt  ipse  dimiitere  (Matth,  xviii,  54),  in  carcerem 
religalur  :  quia  indulgere  conservo  suo  noluit ,  quod 
sibi  a  Domino  indultum  fuerat  amisit.  Quae  adhuc 
fortius  Cbristus  in  praeceptis  suis  majore  censur.ie 
8use  vigore  proponit :  Cum  steterltiit  inquil,  ad  oratio- 
nem^remittite  <t  quid  habetii  adversui  aliquem,  ut  et 
Pater  veHer  qui  in  coslii  est  remittat  peccata  veitra  vobii. 
Si  autem  vos  non  remiieritii,  neque  Pater  veiter  qui  in 
coilii  eit  remittet  vobii  peccata  veUra  (Marc,  xi,  25). 
Excusatio  tibi  nulla  tn  die  judicii  superesi,  cum  se- 
cundum  tuam  sententiam  judiceris,  et  quod  feceris 
lioc  et  ipse  patiaris.  PaciGcos  enim  et  concordes 
atque  uiianimes  esse  in  domo  sua  Deus  prxcipit,  et 


tales  in  die  judicii  cum  Domino  judicabunt  ^  Ca!l&- 
rum  discordans  et  dissidens  et  pacem  cum  frniribus 
non  habens,  secundum  quod  beatus  Apostolus  et 
Scriptura  saiicta  testatur,  nec  si  pro  nomine  Christi 
occisus  fuerit,  crimen  dissensionis  fraternx  polerit 
evadere,  quia,  sicut  scriptum  est,  Qui  fratrem  suum 
odity  iiomicida  eit ,  nec  ad  regnum  ccetorum  pervenil 
aut  cum  Deo  vivit  homicida  (I  Joan.  iii,  15),  iion  polest 
esse  cum  Chrislo  qui  imilator  Judx  maluit  esse  quam 
Cliristi.  Quale  delictum  est  quod  nec  Baptismo  saii- 
giiinis  polest  ablui  ?  quale  crimen  est  quod  martyrio 
nonpotestexpiari? 

XXY.  III  ud  quoque  necessarie  admonet  Dominus 
ut  in  oratione  dicamus  :  Et  me  nos  patiaris  imduci  im 


quales  nos  fecit  seciinda  nativiute,  i^les  vult  reiiatos  C  tentationeii.  Qua  in  parte  ostenditur  iiihii  cunira 
pcrseverare;  ut  qui  Glii  Dei  csse  coepimus,  in  Dei  nos  adversarium  posse,  nisi  Deus  ante  perniiserit ;  ut 
pace  maiieamus,  ct  quibus  spiritus  unus  est ,  unus  omnis  tiinor  noster,  el  devotio  alque  observatio  ad 
sit  et  animus  et  sensus.  Sic  nec  sacriGcium  Deus  Deum  convertatur,  quando  in  tentationibus  nostris 
recipit  dissidentis,  et  ab  altari  revertentem  prius     Dibil  malo  liceai^  nisi  potestas  inde  tribuatur.  Probat 

LECTIONES  yariantes. 

'^  Yiadicabuntur  Oxon.  lips.  Impr.  omnes  praster  MorelL  el  Baluz, 

STEPII.  BALUZII  NOTiE. 


XXm. —  Circa  debitorei.  Tres  libri  veteres  habent 
peccatores. 

Beiigatur.  Ita  omnes  fere  libri  veteres.  Nam  quod 
in  Moyssincensi  et  in  Gralianopoliiano  scripium  est 
relegoiuvy  isind  profectum  est  ex  permulalione  litte- 
ranim.  Qui  voro  postea  retiiiucrunt  hanc  iectionem, 
id  est  Maiiulius  et  alii ,  puiarunt  vocem  relegatur 
mclius  conjungi  cum  accusativo  qiiam  religatur^  non 
animadvcrtcntes  Tertullianum  et  Cyprianum  ssepe 


Yide  Cresollium,  Decade  prima  AniftfSilogite  iacrw, 
cap.  I,  sect.  9.  Itaque  Cyprianus  in  Epn^ola  lxxxi, 
pag.  164,  ad  Confeaorei  ait  illos  judlcaiurois  naiioncs 
et  rcgnaiuros  ciim  Christo.  Lnctantius,  cap\57  Epi- 
lomes  :  Noi  judicium  Dei  expectare  debemtti\ut  eo« 
poilmodum  qui  de  nobii  judicaverint  judicem^'  It^^ 
vulgai;^  ediiiones,  nieliiis  profecio  quain  in  edibjone 
Pfallli ,  in  qua  scriptum  est,  ^nf  de  nobis  judicaytt. 
Porro  in  uiio  ex  illis  septem  codicibus  antiqnis  cjuU)^ 


scripslsse  m  carcerem,  ut  legitur  in-  aiitiquis  codici-  r\  commemoravimus   el  in    Meiensi  fancti   AriiulphV 


Lus,  pro  in  carcere. 

XJiW.—lnnocenter.  Codex  Fuxensis  habet  pro  hac 
voce  mutoneif  id  est  verveces.  Quod  videiur  melius 
convenirecum  historia.    . 

Judicabunt.  Quamvis  sciam  omnes  editiones,  prre- 
ter  Morellianam,  et  qnaluordecim  anliqua  exempla- 
ria  habere  vindicabuntur,  ego  pra*fero  lcctionem  edi- 
tionis  Morelliaiia». ,  quam  adstruunt  sepicm  velera 
cxemptTiria,  quia  in  Evaiigelio  seciindum  Mailhxiiin 
cnp.  XIX,  et  secniidum  Lucnm  cap.  xxii,  Chrisius  ait 
discipiilos  suos  in  regencraiione ,  cuin  venerit  Glius 
hominis  in  sede  majcslatis  suse,  cum  ipso  judicatu- 
rosduodecim  Irihus  lsr«iel.  In  quo  numcro  judican- 
ftum,  inqnit  sanctus  Augustinos  in  Sermone  351,  de 
Poenitenlia  :  omnei  intelliguntur  qui  propter  Evange- 
iium  omnia  iua  dimiierunt  et  iecuti  iunt  Dominum. 


scripium  est  judicabuntur.  Ex  quo  alii  haud  duhie^' 
fecerunt  vindicabuntur^  ut  in  Carnotensi.  Error  enim 
est  constans.  Eodem  errore  sciiptum  est  in  Apologe- 
tico  TertuHiani  in  quibusdam  "*  veteribus  libris  et  edi- 
tionibus  yE^ctt/aptiis  fulntinejudicalur,  cum  inedilione 
Pamclii  recte  posilum  sit  vindicatur,  utdjcemus  alibi. 
Vide  nnnotaiionesHenrici  Valesii  ad  Eusebiuni,  libvi, 
c.  42.  (iieititui  ieclionem  quc^^excepto  Morellio,  omni- 
bui  ante  Bat.  communii  fuit.  Hic  e  septem  edd.  posuit : 
judicabunt,  quod  iune  melius^  quia  isiiui  wvi  opinioni- 
bus  reipondet.  Cfr.  Ep.  sxiBat.  lxxxi),  II.  Nequevero 
metiora  iemper  genuina.  Imo  nrobabitius ,  emendato- 
rem  quemdam  vutgari  lectioni  Morellianam,  quam  huic 
illam  substituisse.  Sed  ad  liquidum  non  facile  rem  per- 
ducat,  nisi  qiu  quales  sint  edd.,  in  quibus  alterutrum  lc- 
gitur,  accurate  novm(.— Goldiiorn.) 


Digitized  by 


Google 


837 

Scriptura  divina  quiB  dicil 


LIBER  DE  ORAXIONE  DOMINIGA.  m 

VenU  NabHchodonoior  A     XXYTII.  Quid  mirum ,  fralres  dilectissimi ,  si  ora* 


rex  Babylonias  in  Hierusaiem,  et  expugnabal  eofit,  e< 
dedit  eam  Dominut  m  manu  ejus  (IV  Reg,  xxiv).  Datur 
autem  potestas  adversus  nos  mafo  secundum  nostra 
peccata,  sicut  scriptum  est :  Qiif«  dedit  in  direptionem 
Jacob  el  Israel  as  qui  preedantur  itium  ?  nonne  Deus  cui 
peceaveruntfet  nolebant  invHs  ejut  ambulare  neque  au- 
dire  iegem  ejus^  et  superduml  super  eos  iram  animationis 
suos  {Isa,  XLii»  24).  Et  iterum,  Salomone  peccante  et  a 
prasceptisatque  a  viisDomini  recedente^positum  est:  Et 
excitamt  Dormnus  Satanam  ipsi  Saiomoni  (III  Reg.  xn). 
XXVI.  Potestasverodupliciteradversusnos  datur, 
vel  ad  poenam  cum  deiinquimus,  vel  ad  gloriam 
cum  probamur ;  sicuti  de  Job  factum  videmus ,  ma- 
nifesUinle  Deo  et  dicente  :  Ecce  omnia  qucecumque 


tio  talis  est  quam  Deus  docuit ,  qui  magisterio  suo 
omnem  precem  nostram  salulari  sermone  breviavit? 
Hocjnm  per  Esaiam  prophetam  fuerat  anle  pro^di- 
cium,  cum,  plenus  Spirilu  sanctode  Dei  majestateac 
pietate,  loqueretur  *** :  yerbumcomummans^  inquit, 
et  bretians  in  justitia ,  quoniam  sermonem  breviatum 
fadet  Deus  in  toto  orbe  terrce  {Isa.  x,  22).  Nam,  cum 
Dei  Sermo,  Dominus  nostcr  Jesus  Ghrislus,  omnibus 
venerit,  et,  colligens  doctos  pariler  et  indoctos,  omni 
sdxui  atque  aetati  praecepta  salutis  ediderit ,  prxce- 
ploruui  suorum  (ecit  grande^compendium,  ut  in 
disciplina  coelesti  discentiunf  memoria  non  laboraret, 
sed  quod  esset  simplici  fldei  necessarium  velociter 
disceret  c.  Sic,  cum  doceret  quid  sit  vita  aetema,  sa- 


liabet  in  manus  tuas  do ;  sed  ipsum  cave  ne  tangas  (Jo6,  B  cramenlum  vilae  magna  et  divirfa  brevitate  com- 


1,  12)?  Et  Dominus  in  Evangelio  suo  loquitur  tem- 
pore  passionis  :  Nuiidm  haberes  adversum  me  potesta' 
fem,  msi  datum  esset  tibi  desuper  {Joan.  xix,  H). 
Quando  autem  rogainus  ne  in  tentationem  veniamus, 
admonemur  infirmitatis  et  imbellicitatis  nostrae  dum 
sic  rogamus,  ne  quis  se  insolenter  extollat ,  ne  quis 
8tbi  superbe  atqiie  arrogantcr  aliqiiid  assumat ,  ne 
quis  sibi  aut  confessionis  aul  passionis  gloriam  suam 
ducat,  cum  Dominus  Ipse  humiiiiatem  doccns  dixe- 
rit :  Vigiiate  et  orate,  ne  teniatis  in  tentationem.  Spi- 
ritus  qUidem  promptus  est^  caro  autem  infirma  {Mare* 
XIV,  38);  ut,  dum  praecedit  humilis  et  summissa  con- 
fessio  et  datur  totum  Deo ,  qnicquid  suppliciter  cum 
timore  et  honore  Dei  petitur  ipsius  pietate  praestetur. 


plexus  est  dicens :  Hwc  est  autem  vita  astema^  ut  co- 
gnoscant  te  soium  et  verum  ^  Deum,  et  quem  misisli 
Jesum  Christum  (Joan,  xvu,  8).  Item,  cumde  Lege  et 
Prophetis  praecepta  prima  et  roajora  dccerperet , 
Audiy  iiiquir,  Israei,  Dominus  Deustuus  Deus  unus  est, 
Et  diiiges  Dominum  Deum  tuum  de  toto  corde  tuo,  et 
de  tota  anima  tua,  et  de  tota  virtute  tua {Deut, yi,  4,  5). 
Hoc  est  primum  mandatum.  Et  secundum  simile  est  huic  : 
Diiiges  proadmum  tibi  tanuiuam  te  ipsuni  ^  {Marc.  xii, 
29-31).  /n  Itis  duobus  pragceptistotaLex  pendet  et  Pro" 
phetcB  (Matth.  xxii,  ¥}).  Et  iterum  :  Qucecumque  vo- 
iueritis  ul  facianl  vobis  homines  bona,  ita  et  vos  facite 
illis.  Hcec  est  enim  LexetProphetce  (tbid.  vii,  12). 
XXIX.  Nec  verbis  untum,  sed  et  factis  Dominus 


XXVIL  Post  ista  omnia  in  consummatione  oratio-  G  orare  nos  docuit,  ipse  orans  frequenter  et  deprecans. 


nis  venit  claiisula  universas  petitiones  et  preces 
nostras  collecta  brevitate  conciudens.  In  novissimo 
eniin  ponimus,  sed  libera  kos  a  malo  ,  compreben- 
dentes  adversa  cuncta  quae  contra  nos  in  hoc  mundo 
nioliiur  iiiimicus ;  a  quibus  potest  ^  esse  flda  et  firma 
tuteia,  si  nos  Deus  liberet ,  si  deprecantibus  atque 
implorantibus  opein  suam  praestet  ^.  Quando  autem 
dicimus,  libera  nos  a  valo,  nihil  reinanet  quod  ul- 
ira  adhuc  debeat  {[lostulari,  quando  semel  protectio- 
nem  Dci  adversus  malum  petamus ;  qua  impetrata , 
coiitra  omiiia  quas  diabolus  et  niundus  operantur 
securi  stamus  et  tiiti.  Quis  eiiiin  ei  de  sxculo  metus 
esl  cui  in  sxculo  Deiis  tutor  est? 


et  quid  facere  nos  oporteret  exempli  sui  contesiaiio- 
ne  demonstrans,8icutscriptum  est :  Ipseautem  fuit  se« 
cedensinsoUludinem  et  adorans  '  {Luc.  v,  16).  Et  110** 
rum :  Emvit  in  monte  orare,  et  fuit  pernoctans  in  oratione 
Dei  {Luc.  VI ,  12).  Quod  si  ille  orabat  qui  sine  pecca- 
lo  eral,  quanto  magis  peccaiores  oportet  orare?  Et 
8i  ille  per  totam  noctem  jugiter  vigilans  continuis 
precibus  orabat,  qiianto  nos  magis  in  freqiienianda 
oraiione  debemus  iiocte  vigilare  ? 

XXX.  Orabat  autem  Dominuset  rogabai,  non  pro 
80,  quid  enim  pro  se  iiinocens  prec^rctur?  sed  pro 
delictis  nosiris,  sicut  et  ipse  declarat,  cum  dicit 
ad  Petrum  :  Ecce  Satanas  postuiavit  s  ut  vos  vexa- 


LECTIONES  VARIANTES. 

*»  A  quibus  non  poiest  correx.  Oxon.  nuUo  cod,  aiiato,  1)     •  Froximom  tuum  Oxcn,  Tibi.  Ver.  MR.  Lam.  NC.  1. 
^  Nisi...  praestet  corrextl  Oxoft.,  nec  uiiwncod.  exciUi'      Taroqoam  lc  Par t«.  «  ,  ^  » 

vit.  t  Orans  Lam.  EbrAr.  Bod.  2,  o. 

^  Ecclesia  discerel  Pem.  s  Expetivit  Oxon  et  vett.  impr. 

<i  Te  solom  verura  Paris. 

STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


XXVI.  —  Ne  tangas.  Post  ista  additum  est  in  lihro 
Fuxeiisl :  Elutio  iocodicit :  Ec$e  trado  iiium  tibi.  Tan- 
tnm  aniinam  iiiius  custodi.  Quod  siimptum  est  ex  ca- 
pitc  u  libri  Job,  ut  citalur  a  Tertullinno  in  libro  de 
Fuga  in  persecutione. 

tempore  passioiiis,  Pamelius  adjecit  ex  codice 
Cambcroiiciisi  ad  Pilatum.  Sed  ego  istud  non  repcri 
in  libris  nostris.  et  manircstuni  est  dees.<e  in  cdiiio- 
nibus  qu.x*  Paiiielianam  anieccsseriint. 

Qnando  autem  rogamus.  Ciiat  bunc  locuin  sanctus 


Augustinus  lib.  iv  contra  duas  Epistoias  Pelagianorum 
Ci\p.  9. 

XXVII.  —  Venit  clausuia,  Tcrtulliaiius  in  libro  de 
Orniioiie  :  Et  respondet  ciausuia  interpretans  quid  sit 
Ne  nos  inducas  in  tentationem. 

Sed  iibera  nos  a  maio.  Vide  annotationes  Erasmi 
in  caput  xi  Lucx. 

XXX.—  Posiuiavit.  Vulgato!  editiones,  Hilariiis  In 
libro  X  de  Trinitate,  c.  38,  el  Hieronynius  lib.  it 
adversus  Pelagium  liabent  expetivit^  uti  leRil^r  iii  cjl" 

Digitized  by  VjOOQIC 


65«  OIVl  CTVRIANt  Ud 

rgt^quom04B irUi^i* E90 autmrogtviprQie^iiiedeiUiat  A  scripium  est  ox  persona  Reclesias  locjueniis  !n  C«n* 


p4estua  (Luc,  xfii,  31,  53).  Elpostmmkiin  proomnio 
bus  Palreni  deprecaiur  dieens ;  Noh  pro  ku  wiem  rogo 
soli$,  tedei  pro  illitqm  credituri  smtperverbutn  ip$orum 
in  nie,  ut  omnef  unum  mt,  mui  iu  Pater,  in  me  et  ego  iu 
te,  ut  et  ipsi  in  nobi»  unm  mnt  (Joan,  xvii,  iO).  Magna 
Domini  propier  saluiemnostram  benignius  pariier  ei 
pietas,  utnon  eontenliiftquod  nos  sanguine  suo  redime» 
ret,  adliuc  pro  nobis  ampiius  ei  rogar ei.  Aoganiis  au(em 
desiderium  videle  qqod  fuerit,  ut,  qHoinodo  «fiuni 
sun^  pater  eiPilius,  sic  et  nos  in  ipst  nnitaie  manea- 
mus.  Ui  lii|i€  quoque  possit  intelligi  quanMim  deiin* 
quat  qiii  nuitaiem  seiodit  et  pacem,  mm  pro  lioc  et 
ros^averit  Domimis  1  voIom  sciJicet  sic  plebem  suam 
salvaip  fieri  et  in  pac^  vivere  ^»  eum  aciret  ad  re- 
gnum  Dei  discordiam  non  venire. 

%X\\.  Quando  autem  siamus  ad  oraiionem,  (ratres 
dilectissimii  vigilare  et  incumlMre  ad  preces  toto  cor- 
de  debemus.  Cogitaiio  omnis  carnalis  et  saocularia 
abscedat,  nec  quicquam  tnno  animus  quam  id  soluin 
cogitei  quod  precaiur.  Ideo  et  sacerdos,  ante  ora- 
tionem  pr^faliune  praBinissa»  parat  fratron)  mentei 
diceifdo  ;  8ur$um  corda ;  ui ,  dum  respondei  plebs» 
Habemu$  ad  liominumf  admoneatur  nibil  aliud  se 
qiiam  Dominum  cogitare  debere.  Ciaudatur  eontra 
ndf ersarium  pectus ,  ei  soli  Deo  pateat^  nec  ad  se 
hostem  Pei  tempore  orationis  adire  patiatur.  Obrot 
pit  enim  frequenter  et  penelrat,  et  subtiliter  rallona 
precea  nostras  a  Deo  avocat,  nt  aliud  babeamus  in 
eorde,  aliiid  in  vooe,  qiiando  inteniione  slncera  Do- 


tico  Canticorum  :  E§o  dormh  ^  ,  et  cor  meum  vi^at 
(Cfim.  V,  ^).  Quapropier  sotlicile  ei  CiiHte  Apostntus 
admoiiet  dicens :  IntiaU  muioni^  vfffHmtei  in  ea  (€o- 
Im.  tv,  % ),  doeens  seilicei  el  oslendefis  ees  iiiip»> 
ti  are  quod  pnsiulant  de  Deo  poese»  qnos  Deus  vltleai 
in  oratione  vtgilare. 

XXXH.  OnmteB  a«t«m  non  iiifhiemosli  nee  nudls 
predbos  ad  Deum  veniani.  IneMoax  pelilio  esl  cnm 
precatur  Deum  sierllis  oraiif^.  Nam,  CMI  omtflsiin^^or 
non  faeieng  pructnm  eteidatar  H  in  ^gnem  mUlatur 
(Mmtk.  VII,  19),  Htique  et  sermo  non  babeiis  fVnctnm 
pronereri  Denm  non  poi6Si«  quia  nulla  esioperaiio- 
neiioecundus.  El  iden  Bcriptoni  divina  iHftiriflit  diccns: 
fiona  esl  erfflie  eumjejunio  et  eleemosyna  {Toh.  xit,  9). 
B  Nam  qui  iii  die  jndicii  prttuilum  pro  opeHbus  el  elee^ 
mosyiiis  reddiiuriis  cst ,  bodle  quoqne  ad  oralioHcm 
com  operatione  ^  venlentl  benignus  auditor  esl« 
Sit  donique  Gornellus  centurio  cum  oraret ,  menill 
audiri.  Fuit  enitn  fbdens  muUas  eleemosynas  in  ple- 
bem  ei  semper  orans  Deum.  Hulc  circa  horam  m* 
nam  cranti  adstitit  Angelui  testimoninm  reddeiis  Sui 
operis  ^  et  dicens :  Cometi^  oratione$tueBet  eleemo$^0 
tum  ascenderunt  ad  memoriam  coram  Deo  (Act.  i,  4). 

XXXIII.  Cito  orationes  ad  Denm  ascendunt  qnas 
ad  Deum  merita  nostri  operis  iraponniii.  8ic  et  Ra- 
phael  sngelus  Toblaa  oranti  semper  et  semper  ope- 
ranti  testis  Mt  dicens :  Opera  Dei  revelare  el  eonfiteri 
honorlficum  e$l.  Namt  quando  oraba$  tu  et  Sarra,  ego 
ebtuH  memoriam  oraHonis  ve$treB  in  con$pectu  claritatie 


ininum   debenl,  non  vocis  sonus ,   sed  animus  et  C  Dei.    Et  eum  $epelire$  tu  morluo$  elmpliciter,  H  quia 


sensus,  orare.  Qu»  autem  segnitia  esl  alienari  ct 
rapi  c  ineplis  cugilatiunibus  et  prufunis  cum  Do« 
ininum  deprecaris,  **^  quasi  ^it  aliiid  qiiml  niagisde- 
benscogitare  qdam  quod  cum  Deo  Im|ii6ris?  Quo- 
modo  te  audiri  a  Dao  poslulss,  cuin  ic  ipse  non 
audiasT  Vis  esse  Deum  memorem  lui  cum  rogas, 
quando  tu  ipse  memor  tui  iion  sis?'Hoe  cst  ab  bosie 
in  toium  non  cavere  :  hoc  est,  quando  oras  Deiim, 
majestatem  Dei  negligenlia  orationis  offendere: 
h(>c  est  vigilare  oeuiis  et  corde  dormire,  cum  debeat 
Chi  istlanus  et  Cum  dorinit  oculis  corde  vlgilare,  sicut 


fiofi  e$  cunctatu$  etturgere  et  deretinquere  prandium 
fmmi,  $ed  abi$ti  et  condidieti  morluum,  mi$$u$  $um 
teniare  te ;  et  iterum  me  mi$it  Deu$  eurare  te  et  Sarram 
nHmm  tuam.  Ego  enm  $um  Hnpkaei,  uhu$  ex  eeptm 
Angeli$  ju$ti$  qui  aui$timu$  M  emmr$amHr  ante  clari- 
tatem  Dei  (Tob.  xii,  ii-i5. ).  Per  Esaiam  quoque 
Dominus  admonet  et  docet  similia  contestans :  Sotw^t 
inquit,  omnem  nodum  inju$titi(e,  re$oiu  $uffoealione$ 
impotentium  eommerciorum.  DimHie  ffHa$$aiH  in  re- 
quiem  ei  ornnem  eon$ignaiionem  inju$tam  di$fipa. 
Frange  e$uriemi  panem  tuum^  01  690110«  itN«  leao  in- 


LECTIONES  YARIANTES. 

»  Cribrarei  Voss.  3. 

t>  Sic  mUgo  in  velt.  codd.  Plebem  suam  uniee,  ^iied  pra- 
bavit  Waikerus  Miscelt.  Obs.  p.  54.  -. 

<"  Alieuari  et  capi  Ports.  Bod.4i,  %  5,  i.  MR.  Manut.  ^ 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


d  Dormio,  inquiliir.  Lam.  NC.  i. 

•  Cum  elemosyna  iir.  Lam.  NC.  1. 

i  Suis  operibus  Ver.  Ebor.  Pem.  Bod.  4. 


pite  II  Evnngelii  secundum  Lucam.Gravii  tamenquae 
iiicitur  cdilio  prxferi  postutavit.  Cum  ergo  lcctionem 
illam  ego  invcnerim  in  xxvii  libris  nONirit  ei  in  no« 
vem  Anglicanis»  lum  etiam  in  libro  Tertulliniii  de 
Fuga  in  perseouiione ,  apud  sanctum  Augustinum, 
Enarationc  in  psalnium  c,  ct  in  ediiione  Moroliiana 
non  dubitavi  quin  ita  ref>aiienduiii  esset,  etiam  quia 
iia  scriptum  est  suprn  in  Episloia  vn  pag.  14. 

Vexaret.  Iii  Evangelio  Lucai;  ei  in  lino  codiee  Yali- 
cano,  luni  etiam  ui  libre  n  sancti  Aiigusrnii  adversus 
Pelaginm  leg.lur  cribraret.  At  tres  lib^i  nostri  balicHi 
veiuilarei.  Quo  etiam  modo  scriptuui  esse  in  vetnstis 
exemplaribus  libri  x  sanoti  Hilarii  de  Trinitate  m\w^ 
taiuin  est  in  editione  viri  optiroi  ei  doetissiroi  Petrt 


Cousuint ,  cui  debemus  e^cgiam  edilionem  opei  um 
iHiusSancli.TerluIlianiis  in  fibro  de  Fuga  in  persectt- 
tione  et  Hilarius  iii  libro  mox  iaudato  hnhciillcerneret. 

XXXL—  Sr&sum  corda.  Commodianus  Insuuclionc 
76:  Sacerdo$  Dominieum  $u$um  eorda  prcccipit. Auiiqm 
eniin  sa^iie  scrii>ebaiit  $u*um  pto  sitrsum,  uli  diximiis 
ad  caput  19  Hbri  Laciantii  ae  Moriibu$  perHcutorum. 
Addo  iiuiic  Vitruviuin,  apiid  qtiein,  lili.  t,  cap.  8,  le« 
giiur  ab  imo  $usum  iii  veteri  codicc  mms.  Peiri  Pi- 
thcei.  Vide  Onomasticon  Hosweydi  ad  vita$  Patrum 
et  notationes  ejus  ad  Martgrotogium  Adoni$. 

XXXIII.  —  Angert$jii€ti$.  Pleriqae  librl  veteres  ha* 
bent  $anctis,  ut  in  libro  de  Mortalitate  png.  252,  ubi 
idem  locus  referiur* 


Digitized  by 


Google 


841  UBER  DE  ORATIONE  DOMINICA.  m 

ducin  demum  mm.  Si  fntlerk  nudum,  veiH ;  et  do-  H  ui  Tesurrecilo  Domini  nialiilina  oratione  celebrelur. 

Qiiod  olim  Spiritus  sanctus  designabat  in  Psulinis  di- 


w^/f^0s  $mnim  Uii  n^n  dispkies.  Tunc  etumpet  tempora" 
ranetun  lumen  timm  $1  uiHmenlu  tua  eiio  orientur,  el 
prteibit  ante  te  jmtitia,  el  clariias  Dei  circumdabit  te. 
Tune  exclamabis ,  et  Deu$  exaudiet  r^ ,  et  dum  adhuc 
loqueri$  'dicet:  Ecce  adsum  (Isa,  lviii,  6-9).  Adesse 
80  repromiiiit  ei  audire  ac  protegef-e  se  ^os  dipit  qui, 
injusiitise  nodos  4e  coryJe  solveni^s  e|  etceniosyuas) 
circa  domesiicos  Dei,  secundum  ejus  pnccepta,  facien- 
tcs,  dum  audiiint  qiiod  Deus  praecipit  fieri,  ipsi  quo- 
que  a  Deo  merentur  audiii.  Beatus  apo^iolus  Paulus, 
111  necessitaie  pressurae  adjulus  a  fratrilnis,  opera  bo- 
na  '^  quae  fiunt  sacrificia  Dei  dixit  asse  :  Saturaiu* 
sum,  iuquil ,  recipien$  ab  Epaphrodito  ea  rfuai  a  vobis 
missa  iunt^  odorem  suavitatis,  xacripeium  acceptum  et 
placitum  Deo  (  Phil.  iv,  18 ).  Nam,  quando  quis  mi- 
seretur  pauperis,  Deiim  foenerat  ^et  qui  dnt  miuimis, 
Deo  donat,  spiriialiler  Peo  suavilaCis  odorem  sa- 
crificat. 

XXXIV.  In  orationibus  vero  celebrdndis  inveni- 
mus  observasse  cum  Daniele  tres  pueros  iii  fide  Tor- 
teset  in  captivilate  victores^  horam  tertiam,  sextam, 
'*'  nonam,  sacramentoi»  scilicet  Trinitatjs,  qu»  in 
novissimis  temporibus  manifesiari  habebat.  Nain  et 
prima  hora  in  tertiam  veniens  consummaiuin  nume- 
rum  triniiaiis  ostendit :  itemque  ad  sextam  qourta 
procedens  declarat  alieram  irinitsiiem;  et  quando  a 
seplima  iioiia  completur ,  pcf  ternas  horas  trinitas 
perfccia  niiincratur.  Quae  borarum  spotia  jampridem 
spirildiitcr  delermiuaiites  adoratores  Dei  statutis  et 


cens  :  Hex  meus  ei  Deus  meus,  quonim  ad  te  orabo  «*, 
Domine,  mane  exaudies  vocem  meam,  mane  assistam^ 
tibif  etcontemplabor  le  (P«a/.  v,  S),  El  iierum  pcr 
Propheiam  loquitur  Dominus  :  DHuculo  vigilabunt  ad 
me  dicenles  :  flamus  ef  nmta^W^  a4  Domiuum  Deum 
noslrum  (Ose.  vi ,  i).  I^ec^eoie  item  sole  ac  die  ces- 
sanie  necessario  rursus  orandum  est :  nam ,  quia 
Cbristus  sol  verus  et  dies  est  verus,  sole  ac  die 
ssBCiili  recedente,  qiiando  oramuset  petimus  ut  supcr 
nos  lux  denuo  veni^t,  Chri^ti  precamur  ^veiuum 
lucis  acternae  gratiam  pra^bilurum.  Chrisliin^  auiem 
diem  dictum  declara^  in  Psalmis  Spiritus  sancips  : 
Lapis,  iuquit,  qu^m  reprobaverunl  fpdifinanieSj  hic  fac- 
B  lus  est  in  caput  anguli.  4  Pomino  (actus  est  iste  ^  et 
est  admirabilis  s  in  oculis  nostris.  Iste  est  dies  qucm 
fecit  Dominus^  ambulemus  eljufundmur  iu  eo  (Psal. 
cxvu,  2i,  25).  Item,  quod  sol  appellatus  sit  Mai^Pbi^s  ^ 
propheta  testatur  dicens  :  Vobis  auiem  q^  tintetis  no- 
men  Domini,  orietur  sol  justitice,  el  in  ali^  e/ui  euratio 
est  {Malach.  iv,  2).  Quod  si  in  Scripturis  Sdffctjs  sol 
verus  et  dies  verus  est  Christus,  hora  ni)lla  a  Cbri- 
stianis  excipitur  quominus  frequenier  ac  seniper  Deus 
debeat  adoi  ari ;  ul  qui  io  Christo,  hoc  est  in  sole  et 
in  die  vero,  sumus,  insistamqs  per  totum  diem  preci- 
bus  ei  oremus,  et  quaitdo  mundi  lege  decurrens  vici- 
busaliernisnox  revoluta  succedit,  nulluro  de  nocturnis 
teuebris  esse  orantibus  damnum  potest ,  quia  ftliis 
liicis  et  in  noctibus  dies  est.  Quando  euiin  sine  lu- 


legilimisad  preccm  teiuporibus  servabant*:.  Ei  mani-  q  mine  est  cui  lumen  in  corde  est?  aul  quaudo  sol  ci 


festata  poslmodum  res  est  sacramenla  oliin  fuisse 
quod  ante  sic  justi  precabantur.  Nam  super  disci  • 
pulos  hora  tertia  descendit  Spirilus  sancliis  ,  qui 
gratiam  DomiiMC«i2  reprpinissionis  jiuplevit.  Item  Pe- 
Irus,  hora  sexta  in  toctuin  saiiorius  aseendeiis,  signo 
paritcr  et  voce  pei  monenlis  instruclus  est  ul  omnes 
adgratiam  salutis  admiilerel,  cum  dc  emuiidondjs 
geniilihus  ante  dubitaret.'  Et  Dominus  hora  scxta 
crucifixus,  ad  nonam  peccata  nostra  sanguiiie  sno  ab- 
luit,  et  uiredlmere  et  viviOcare  nos  possct,  tunc 
victoriaia  su^m  passione  perfecit. 

XXXV.  Sttd  nobis,  fratres  dilectissimi,  pr^ter  ho- 
ras  anliquitus  observat:is,  orandi  nunc  et  spati^i  et 


et  dies  non  est  cui  sol  et  dies  Chrislus  est  ? 

XXXYl.  Qui  autem  in  Chrisio,  hocest  inlumine  , 
semper  sunius,  nec  nociibus  ab  oratione  cessemus. 
Sjc  Anna  vidua  sine  intermissione  rogans  scmp^r  et 
vigilans  perseverabat  ip  promerendo  Doo,  aicut  iii 
EVangelio  ^cripiuni  e^t :  Non  recedebat ,  inquil ,  de 
tenwlo,  jejuniis  et  Qrationibus  serviens  uocte  ac  die 
(Lu<:.  u,  57).  Yideriut  ve(  geutiles,  qui  necdum  lllu- 
niinuii  suut,  vel  Jud^si,  qui,  deserto  luinine,  lii  lerie'- 
bris  rcmanserunt.  Nos,  fraires  dilectissiini,  qui  in 
Doinini  iiice  semper  suiuus,  qui  ineuiinimus  ci  tene- 
mus  quid  esse  accepia  gralia  coeperiiuus,  compute- 
miis  noctein  pro  die.  Ambularenos  crcdamussemper 


sacramenta  creverunt.  Nam  el  maue  orapdum  est,  D  in  (uniine,  Mpn  impediamura  teuebris  quas  evasi- 

LECTIONES  VARIANTES. 
^  Opera  quap  flunt  lai».  l^bor.  Lin.  NC.  1. 

2.  }iC.  i.  SerYi^baot 


^  Sacrameutuxn  Y^-  Sacranaeqta  fa<.  3, 


DooiiQO  serviebant  Latn.  Bod- 
Oxon.  Lips. 
d  Adorabo  Yer. 


XXXIV.— P^/rtt*  kora  sexta.  Vide  Terliillianum  In 
inilin  libri  de  Jejuniis,  Hieronymiim  in  Epistola  ad 
En%U)c\\\\mdeCHStodi(svirginitahsy  etDanielis  Heinsii 
annolaiiones  in  Ctementem  Alexandrinum  png.  77. 

XXXV.  —  Observaias.  Qua^dam  vetera  exemplarla 
hal)ent  observandas,  iinum  ineom  constitutas. 

Mane  assislam.  podex  Seguierianus,  mane  adstabo 
libi  et  videbo  te.  Alii  ires,  mane  adstabo  tibi  et  ex* 
audies  me. 

Ambulemus.  Tres  libri  veteres,  exuUemus  et  Uete» 


«  Astabo  Lam.  MA.  NC.  i,  Bod.  2,  3. 
'  Faaum  esl  isiud  Pem.  Paris.Vict. 
8  Mirabilis  Ar.  Ben. 
h  I^alachiel  Ver.  Vict. 


ste;ph.  baluzii  mjM. 

mur.  Alit  quaioor  et  editio  Morelliana,  exultemus  et 
fucundemur.  Segiiierianus  ,  icetemur  et  epulemur  iu 
eum, 

Malachias.  Vetercs  editiones  et  tredecim  libri  ve- 
tcres  haheiit  Id^iaclmt  Fuxensis  Malachil,  Veronen- 
si^  Malachiel. 

XXXVl.— Oewriohimfn^.lta  fermc  omnes  Hbri  ve- 
teres.  Quatuor  tameii  habent  deserti  a  lumine.  Alii 
ires,  derehcti  a  lumine. 

Digitized  by  VjOOQIC 


543 


niVl  CYPRIANI 


544 


mas.  Nulla  sint  horis  noclurnis  precum  danina,  nulla  /^  sohim  dicm,  sic  nocle  quasl  in  luminc  vigilemus. 
orailonuro  pigra  el  ignava  dispendia.  Per  Dei  indidgen-     Oraluri  sempcr  et  acluri  gratias  Deo,  hic  quoque 
tiam  recreaii  **'  spiriinliier  et  renaii,  imiiemur  quod     orare  e(  gralias  agere  non  desinamus. 
futuri  sumus.  Habituri  in  regnosine  iiilerventu  nociis 


LIBER  AD  DEMETRIANUM. 


Argumentcm. —  DemetrianOy  Africas  proeomuUy  conten- 
denli  Christlanii  imputari  debere  betta^  famem  et 
pestem  quibus  tum  orbii  divexabatur^  quod  ab  ipsis 
dn  non  coterentur ;  pulcltre  respondet  (ubi  deduxit 
mundi  senio  omnia  deteriora  fieri )  ipsos  potius 
elhnicos  tantarum  cladium  causam  esse ,  quod  Deum 
non  colerent  et  Christianos  prceterea  injustis  persc' 
cutionibus  agitarent.  Deindet  ubi  itti  exprobravit  tor- 
mentorum  inusitata  genera  quibus  Chrislianos  prce 
atiisreis  torquebat,  non  ad  confestionemt  sed  ad  ne- 
gationenif  deorum  impoteniiam  argnit ;  tum  quodipsi 
se  defendere  nequeanl ,  atque  adeo  Demelrianus  qui 
ittos  vindicabat,  ab  ipsis  potius  coli  quam  ipse  eos 
cotere  deberet;  tum  quod  a  Christianis  de  obsessis 
corporibus  ejecti,  quid  sint  ipsi  confiteantur.  Neque 
vero  ruinas  regum ,  jacturas  opum  et  similia  mala 
quofperseculionesChrislianorum  divinitus  in  vindictam 
comitabantur^  ideo  vindicias  non  censeri,  quodittis 
eliam  communes  essent ,  quandoquidem  gaudium  iis 
potius  sint  omnia  i7(a,  quam  pwna.  Proinde^  dum 


B 


tempus  est^  ad  mentein  redeat  hortatur,  vel  saitem 
metu  judicii  et  semper  ardentis  gehennm  ignis,  Imi^ 
latur  autem  ipse  partim  Tertuttiani  Apotogeticum  et 
tibrum  ad  Scaputam^  partim  Minulii  Feticis  Octa- 
vium,  Pamel. 


I.  Oblatrantem  le  et  advorsus  Deum,  qui  unus  ct 
Tcrus  est,  ore  sacrilego  el  verbis  iniptis  obslrepcnlcm 
frequenicr,  Demetriane,  conlempseram,  verecundiiis 
ac  meliiis  cxisiimans  erranlis  imperitiam  sileniio 
speriiere,  quam  loqucndo  demciilis  insaniam  provo- 
care.  Ncc  boc  sine  magislerii  divini  nucioriiate  facio- 
bnm,  cuni  scripliim  sit ;  /n  aures  imprudenlis  noli 
quicquam  dicere ,  ne,  quando  audierit,  irrideat  sensalos 
sermones  tuos  {Prov.  ixiii,  9).Et  iieriiin :  Noti  respon- 
dere  imprudenti  ad  imprudentiam  ejusy  ne  similis  fias 
itli  (  Prov.  xxvi,  i).  Et  saiicluin  quoque  jubeaniur 
intra  conscienliain  nostram  tenere,  nec  inculcandiiin 
porcis  ct  canibus  cxponcre,  Ibqueiite  Domino  et  di- 
C  cente  :  Ne  dederitis  sanclum  canibus  ,  neque  miseritis 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


AD  DEMETIHVNUM.  —  Nihil  est  facilius .  niliil 
magis  obvium  qiiam  reprehendere  studia  nliorum,cum 
ingenia  humaiia,  ut  lib.  iv  Epist,  xxii  ait  Symmarhus, 
prompia  adarguendumesseomnibusliqiieat.Cujus  rei 
excmplum  ex  Augustino  reiulimus  in  initio  noinrum 
nostrarum  "*®ad  Gyprinnum.  Lactantius  lib.  iv,cap.  4, 
rcprehendit  sen  poliii8,utHicronymi  verbo  ular,  nior- 
det  Cyprianum  quod  in  hac  oraiione,  qux  scripla  est 
adversus  inimiciim  christinn:c  religionis,  utnUir  tesli- 
moniis  sacr»  Scripiiir^,  qiinm  illc  uliquu  vnnam, 
iirtnm,  commeiUitiam(|ije  pulnbat,  cum  polius  argu- 
roentis  et  ratione  refelleiidus  fuisset,  id  est  humanis 
testiinoniis,  philosophoriim  viUelicct  et  hisloricorum, 
ut  suis  potissimum  refuUirelur  aucioribus.  Contra, 
Terlullianus  in  initio  libri  de  Testimonio  animas  ait : 
Magna  curiositate  et  majore  longe  memorid  opus  est  ad 
studendum^  si  quis  vetit  ex  titteris  receptissimis,  qui" 
busque  phitosophorum  vet  poelarum  vel  quorumUbet  do- 
ctrina  sapientice  saicutaris  magistrorum  tesiimonia  ex- 
cerpere  christiana  veritalis,  ut  asmuti  persecuioresque 
ejus  de  sno  proprio  instrumento  et  erroris  in  seet  ini- 
quitatis  in  nos  rei  revincantur.  Exslilere  qui  crederent 
sanctum  qtioque  Hicroiiymum  in  cadem  cum  La- 
ctantio  sententia  fuisse,  qiiia  is  in  Epistola  ad  Ma- 
gnum  refert  islud  jiidicium  Lactnntii  de  lioc  opere 
sancti  Cypriani  adversus  Dcmetrianum.  Vcrum  illi 
vehemeiiler,  meo  quideni  judicio,  erraverunt.  Hlcro- 
nymus  cntin  ncn  refcrt  illud  LacUintii  jiidicium  tam- 
qiiam  approbans,  scd  ul  oslciideret  Lacianliuin  pu- 
lasse  mclins  facturum  fuisse  Cyprianum,  si  in  refel- 
lendo  Denietriano  usus  csset  tesiiinoniis  pliilosopho- 
nim  et  poelarum,  quam  cuni  usiis  cst  tohiimoniis 
ftiicix  Scripiurj^  ndvcrsiis  homin<*m   clhnicum.  Id 


vero  llieronymus  ita  faciehat  ut  eliain  testimonio 
Lactantii  o^tenderet  posse  scripiores  ecclesinsiicos 
uli  lcstiinoniis  sscciilariiim  litterariim  in  liicubra- 
tionibiis  suis.  Idem  in  Epistola  ad  Ctesiphontem  ad- 
vcrsus  Pclagianos  aii  posse  cnm  paucis  sentemiolis 
Scripluraruin  h.nercticoniin  et  per  eos  philosophoruni 
argumeiiia  convinci.  Lucircrinnus  apud  eumdem  Hio* 
ronymum  ail :  Oro  te  ut  phitosopltorum  argununtatione 
deposita^  chrisliana  mecum  wnpticitale  toquaris.  Cn:- 
ternm  Bnronius  aniio  256  opiimis  nr^umentisostcii- 
ditccnsnram  Lncianiii  non  csse  legitimam.  (Cf.  D. 
Le  Nourry  dissertalionem  de  hoc  S.  Cypriani  opere,  in- 
fra  in  hoc  tomo  ex  inlegro  recusam). 

I. —  Ad  Demetrianum.  In  codiccCorbeiensi  sic  inscr!- 
ptus  est  hic  liber  :  Incipit  Epiftola  sancti  Cypriani  ad 
Demetrianum  paganum  ppticoptiiti.  Proconsulein  Africn 
fuisse  ccnsuit  Nicolaiis  Yignierius  in  sua  hisloria  ec- 
D  clesiastica.  Quis  auiem  ilie  fuerit  rccte  dispnlatuni 
est  in  notis  editionis  Anglicanae,  ubi  scriptuin  est  vc- 
similius  esse  illum  fnisse  judicem  in  civiiate  Cnriha- 
^lnensi  aut  aliqnem  et  consiliaris  qui  prssidi  sulebant 
mjiidiciisassistere. 

Nec  hoc  sine  magisterii  divini.  Post  haec  Painclius 
adjccit  ei  nominis^  qiiod  addiumeiUum  ego  reperi  in 
tribus  aniiquis  cothcibus.  Deest  autem  iii  antinuis 
editionibns,  in  xxi  libris  noatris,  et  ui  quatuor*Aii* 
glicanis.  In  tliis  duobus  nostris  legitur,  «iite  magi" 
sterio  divinm  auctoritatis.  Quo  etiam  modo  scriptnin 
est  in  margine  editionis  quae  dicitur  Gravii.  Ilanc 
vero  lectionem  niagis  probat  Painclius.  Rignliius  el 
Angli  relinuerunt  in  contcxtu  addiiionem  PaineJii. 
Ego  delevi,  quia  superfliia  est,  et  oiajor  para  >eto- 
nim  excmplarinm  enin  non  habet. 


Digitized  by 


Google 


m 


LIBER  AD  DEUETniANCM. 


m 


margmuii  veitras  ante  porcoi,  ne  inculcent  ea$  pedi-  A  nam  qui  ad  maUim  motus  est  mendacio  rallente , 


bus  ^,  et  convern  elldant  vos  (l/a<(/i.vii,  6).  Nam,€um  ad 
iiic snpc,  siiHlio  magis  coiilradicendi  quam  voto di- 
sccndi,  venires,  et,clamosis  vocibus  personans,  malles 
lua  impudenter  ingerere  qimm  nosira  patienler  au- 
dire,  ineplum  videbatur  congredi  tecum,  quando  fa- 
ciiius  essct  et  levius  turbulenti  maris  concilos  fluc- 
tus  clamoribus  reinndere  quam  tuam  rabiem  tracla- 
libiis  coercere.  Certeet  laborirriiusetnullus  eflectus» 
ofl^crre  lumen  caeco,  sermonem  surdo,  sapieniiam 
bruto ;  cum  iicc  sentire  brutus  possit,  nec  csecus  lu- 
men  admittere,  nec  surdus  audire. 

ll.Hxcconsiderans,saepeconiicui,et  impatientem  pa- 
tieniia  vici,cum  necdocerc  iiidocilem  possem,  nec  im- 
pium  religione  comprimere,  nec  furentcm  lenitaie  cohi* 


multo  magis  ad  bonutn  inovebitur  veriiaic  cogcnte. 

III.  Dizisti  per  nos  fieri  etqnod  nobis  debeant  im- 
puiari  omnia  isla  quibus  nunc  mundns  quatitur  et 
iirgeiur,  qnod  dii  vestri  a  nobis  non  colantur.  Qua 
in  parte,  quia  ^  ignarus  divinse  cognitionis  et  verita- 
lis  alienus  es,  illud  primo  in  loco  scire  debes,  senuisse 
jam  mundum,  non  illis  viribus  siare  quibus  prius  ste- 
terat,  nec  vigore  et  robore  eo  valere  quo*"  antea  pr^e- 
valebat.  Hoc  etiam,  uobis  taceniibus  et  nulla  de  Scri- 
plurts  sanctis  prxdicationibusque  divinis  documenta 
promentibus,  mundus  ipse  jam  loquiiur  et  occasum 
siii  rcrum  labeiitium  probatione  teslalur.  Non  hyeme 
njitriendis  seminibus  tanla  imbrium  copia  est,  non 
frugibus  xstate  torrendis  solis  lanta  ^  flagrantia  est» 


bcre.Sedenim,cumdicasplurimosconqueriquodbelIa  B  n^<^si<^^crnanie  lemperie  sau  laeta  sunt,  nec  adeo 


crebrius  surganl,  quod  lues,  quod  fames  sxviant,  qiiod- 
qne  imbres  et  pluviasserenn  longa  suspendaiit  nobis  im- 
piitari,  lacereiiltranon  oportei;  ne  jam  non^verecundiae 
sed  diffidentixesse  incipiatquod  lacemus,  et  dum  cri- 
nrmationesfalsas  contemnimusrefuiare,  videamur  cri- 
uieii  agnoscere. Respondeo  igitur  ct  libi,  Demetriane, 
pariteretc:vteri8quostnforsilanconciiasii,ctadvcrsum 
nos  odia  tuis  maledicis  vocibus  seniinaiido ,  comiies 
tilii  plurcs  radicisatqueoriginistuae  pullulalioncfecisii; 
quosiameii  scrmonis  nosiri  adminere  credo  rationein  : 


arboreis  foeiibus  autumna  foecunda  suni.  Minus  de  eflbs- 
sis  et  fatigaiis  montibuseruuntur  marmorum  crustae , 
roinus  argenli  et  auri  opes  suggerunt  exhausta  jam  me- 
talla,  et  pauperes  venae  breviantur  in  dies  singulos  et 
decrcscunt,  deficit  in  arvisagricola,  in  mari  nauta,  miles 
in  castris,  innocenlia  in  foro,  justitia  in  judicio,  in 
ainicitiis  concordia,  in  artibus  periiia,  in  moribus  di- 
sciplina.  Puiasne  tantam  posse  substantiam  rei  se- 
nescentis  existere  quantum  prius  potuit  novelln 
adhuc  et  vegeta  jiiventa  pollere?  Minuatur  necesse 


LECTIONES  YARIANTES. 


^  Pedibus  suis  Bod.  1,  2, 3,  4.  Suis.  Nam  curo  Ar.  Lam, 
Ebor.Woss,  2. 
b  Qui  igoarus  Bod.  i,  3,  4.  Thu,  VicL 


•  «  Sollta  flagranUa  Bod.  i,  2, 3,  4. 

FOU, 


Lam.  Ebor.  Thu. 


STEPH.  BALUZll  NOTiE. 


/firu/c;i;nf.Praeferohancleciionem,quta  illaminyeniC  lib.  i  adversus  Symmachum  :  Turbidtn  aer  ponebal 


in  antiquis  editionibiis  et  in  septemdecim  codicibus 
nianuscriptis.  Eam  qiioque  prxtulerunt  Aneli.  Eo  vo* 
Ciibulo  riequenter  iituntur  Tertulliuiiiis  etCyprianus. 
Conciliiim  Arelatense  priinum  canotie  17.  l/i  fiti//ia 
episcopus  alium  episcopum  incuicet,  Yide  Jacobi  Go- 
Ihofredi  notas  ad  librum  i  Tertultiani  ad  Piadonet 
cap.  10. 

Et  convern  elidant  vot.  Quamvis.  ista  exstent  in 
omnibiis  edilionibus  et  In  quinque  anliquis  exem- 

f)laribus,  facile  delerem,  cum  dediiit  in  quindecim  li- 
iris  nostrisetquatiior  Anglicanis,  tum  eiiam  qiiia  nul- 
liiis  monienii  suiit  ad  austruendiim  id  quod  Cypria- 
niis  insinuarc  volebat. 

II.  —  Patientia  vici.  Sic  Hieronymus  in  Epistola  ad 
Pammachium  adversus  Joannem  Hierosolymitanum  : 
Ploluimus  tibi  occasionem  dare.  Videbamus  enim  stro- 
phnm  dHectionis  tuw.  Injuriam  patientia  vicimus. 

Quod  betta  crebrius.  Prudentius,  lib.ii  adverugSym' 
machum  : 

Et  sunl  qni  nobis  bella  exprobare  sinislra 

Non  dubitanl  poslquam  teinploroin  sprevtmus  aras. 

Imbres  et  ptuvias.  Novella  Theodosii  de  Judaeis  et 
Snmaritanis  :  An  diutius  perferimus  mutari  temporum 
rtces,  irata  cosli  temperie ,  quce  paganorum  exacerbata 
pepdia  nescit  nalurce  tibramenta  servare  ?  Vnde  enim 
ver  sotitam  gratiam  abjuravit,  unde  wstas  metsejejuna 
iaboriostim  agricotam  in  tpe  destituit  arisiarum,  unde 
hycmis  intemperata  ferocitas  '**  tibertntem  terrarum  pe- 
netrubili  frigore  sterilitatis  tcesione  danmavit,  nisi  quia 
ad  impietatis  vindictam  tran$it  tege  stta  natura  de- 
eretum  1 

Serena  longa.  Matlhxi  xvl :  Serenum  erii,  rubicun- 
dum  e$i  enim  ccelum.  Hieronymus  lib.  it  contra  Pe- 
lagianos,  in  sereno  patimur  tempestatetn.  Prudenlius, 


twuidum  ex  arca  serenum.  Idem  in  hymno  matulino : 
Hcec  lux  serenutn  conferat, 

Verecundice.  Hieronymus  iu  Epislola  ad  Theophi- 
.  Itim  Alexaiidrinum ;  Macte  virtute ,  macte  zeto  fidei. 
Ostendisti  quod  huc  usque  lacitumitatit  dispensatio 
fuit ,  non  eonsenstu.  Idem,  lib.  i  adversus  Rufinum  : 
Et  otlendam  quod  huc  tisque  sitentium  modestias  fuerit^ 
non  tnatce  conscientiw.  Sanctus  Ambrosius,  in  Epistola 
adversus  rclationem  Symmachi ,  dissimulationem  pro 
consensu  interpretantes. 

Respondeo.  Codex  sancti  Arnulphi  et  editio  Mo« 
relliana  Respondemus. 

III.-— Quod  dii  veslri.  Lactaniius  lib.  v,  cap.  8.  Dit^ 
cite  igitur  homines  ideo  matos  esse  quia  dii  cotuntur. 

Vernanie  Umperie.  Antea  leffebaiur  verna  de  tempe- 
rie  tua  sata  Usta  tunt.  Veram  lectionem  invenimus  in 
quattior  antiquis  exemplaribus ,  eainque  se  in  antiqno 
libro  iiivenisse  scribit  Morellius.  Eliain  falsa  ostendit 
-^  istam  esse  veram.  Nam  cum  habeat  vema  de  temperie^ 
^  manifesium  esi  errorem  ortum  esse  ex  voce  vemanie^ 
quam  librarius  non  intelligens  posuit  vernade  unico 
vocabulo  pro  vemante.  Stipra,  Epist.  xv,  pag.  25: 
Successit  hiemi  verna  tempertet. 

Arvis.  Tameneisi  sciam  lectioncm  vulgatam  ,  qiise 
liabct  agrit,  esse  optimam ,  islam  pra*fcro,  quia  illam 
inveni  in  quindecim  libris  nosiris ,  eliunriu  Seguie- 
riano ,  et  in  quatuor  Bodleianis.  Sic  ctiain  habebal 
Veronensis.  lu  eiiam  editio  Morelliaiia. 

Juventa.  Facile  est  prseferre  hanc  leciionem,  ciim 
illam  habeant  viginti  libri  nosiri  et  sex  Anglicani , 
tiini  etiam  omnes  editiones  Pameliana  antiquiores. 
Panielius  posuiX  juventvUe ,  professus  se  ila  invenisse 
in  qiiatuor  antiquis  codicibus.  Mcmoria:  aulem  lapsa 
facitiin  est  ut  monueril  Morellium  ita  quoque  wh 
suissc. 


Digitized  by 


Google 


U1 


m\  Ct^RIANI 


u» 


cst  qiHCf|uid  Rht  jam  proximo  in  oceidtta  el  eitrema  A  adtersa  variari,  et  approplnqonnte  jam  jndicii  die 


dcvergit.  Sic  sol  ia  oocasu  suo  radio»  mimra  claro  et 
igneo  splendore  iacnlaiur;  sie«  deeUnafHe  jam  eufsu  , 
exoleiis  cornibus  iuna  tenuaurr,  et  arbot  qoce  fuerat 
ante  viridis  ei  reriilis^  arescentibus  rami^  Pti  posim^- 
dum  $terili  senectute  deformis;  et  fons  (lei^  exuHdan- 
tibus  prius  venis,  largiter  proflueb  it,  senecluie  dcft- 
ciens ,  vix  modico  sudore  distillat.  Il;jec  sciHentift 
mimdodataeslf  becDellexesi,  nt  omuiaorta  occidaitl 
ct  aucta  senesicant,  et  infirmentur  foriia,et  mngnami- 
uunnlur»  etcuminfirmataetdiminuta  rHermty(iMiaHturj 
lY.Cbristianis  impuias  quod  miouantur  singufa, 
mundo  senescente.  Quid  si  et  senes  impuient  Cbri- 
stianis  quod  minus  valeant  in  senecLuti»,  quod  non 
perinde  ut  prius  vigcaBt  auditu  aurium^  cursu  pe- 


magis  ac  mngis  In  plagas  generls  bumani  censuram 
Dei  tndignantis  accendi.  Norf  enim,  sicut  tua  falsa 
qna*imonia  et  inrperili^  veriEati»  fgnara  jactat  et  cta- 
mfiat,  ista  aeciduirt  quod  dii  vedtri  a  nobis  non  co- 
lantur,  sed  quod  a  vobis  noncdatur  Deus.  Nam,  cum 
ipse  sit  nrandi  dominus  et  rector.  et  ci^ncta  arbitrio 
e|«»  et  mitu  germur,  ir^  quitqUaifi  fierl  possil  nisi 
quod  aut  feoerit  aof  Cieti  ipse  permiscrlt,  uii^iue 
qtefldoea  fiunt  qwie  iram  Def  Indignantis  o$ten« 
duni  \  non  propter  nos  fiwH,  a  quibus  Dcus  colitur, 
sed  delictis  et  meriris  vesfris  irfogantur,  a  quibus 
Deus  omfiino  nec  qnceritur  nec  limciur,  nec,  relictis 
vanis  siipersiicionibas,  religio  vera  cognosciiur,  ut,  qul 
Deits  miUf»  osi  omnibus,  unus  colatur  ab  omnibus  ct  ro- 


dum,  oculorum  ai^ie,  virium  robore,  sueco  tisce-  (  gciur. 


rum,  mole  membrorum ;  et  ciun  olim  ukra  octingen- 
los  et  nongeutos  annos  vita  bominum  iong^Bva  proce- 
deret,  vix  nunc  possit  ad  Qentenarium  nnmerum  per- 
vciiiri  ?  Canos  videmus  in  pueris,  eapilli  deficiuit« 
antequam  crescant;nec  xtas  iii  senectuie  desinit^ 
sed  incipit  a  senectuie.  Sie  in  ortu  adbiic  suo  ad  fi- 
nein  iiativius  properat ;  sic  quodcuuKiuo  nunc  nasci* 
tur,  mundi  ipsius  senectute  degenerat :  ut  nem^^  mi- 
rari  debcat  singula  in  mundocoepisse  deficere,  quando 
totus  ipse  jam  mundus  in  defecilone  sit  et  in  finoi 

V.  Quod  autem  crcbrius  bella  continuant,  quod 
sterilitas  et  fames  sollicitudinem  cumulnnt,  quod,  sav 
vientibus  morbi^v  valetudo  fmngliur,  quod  bumamim 
gcnusluispopulationevastntur,eibocscia5  esse  prx- 


\I.  IpBum  denique  audi  Idquenterii,  ipsum  vocc 
divina  instriientem  Uos  paritcr  ac  moncntem  :  Do- 
mnam  Benm  tnHm  adorabh,  inquFt,  H  illi  $otl  $enie$ 
(.awtt.  VI,  15).  Et  iterum  :  iVdrt  mht  tibi  dii  alii 
(AniM  me  {Escod.  xx,  3).  El  it^m :  "^  f^olire  ambutare 
po$t  dM$  ttlienV$  uf  $eHiaH$  eii,  ei  n&adoraverltis  eos  ; 
ei  ne  hrdteii$  ^  me  in  opefibut  tiiamum  testrarum  ad 
disperdendo$  vo$  [Hierem,  itv.  6).  frophela  item  Spi- 
ritu  saneto  plenus  contestatur  ct  denuntiar  iram  Dei 
dieens  :  Hcec  dicit  Bominus  ommpoien$  :  Eo  quod  cfo- 
m«9  mea  de$erta  esl,  vo$  autem  sectamini  unu$qui$que 
in  domum  tuaniy  proplerea  alf$iinebit  cottum  a  rore,  el 
terra  $ubtrahet  ^  procreatione$  suas ,  el  indutam  gta^ 
dium  $uper  terram  et  stiper  frUnientum  el  super  vinum 


dictum,  in  novissimis  lemporibus  mulliplicari  niala  el  C  er  $uperoleum,  et  tuper  homine$  et  $uper  pecora,  et$uper 

LECTIONES  TARIANTE9. 

*  AcoenduDt  iir.  B«l.  «  Relrabetiir. 


B  Irritetis  NC.  2. 


STEPff.  BALDZIl  mTM. 


IV. — f^odminuantur$ingula.E{  tamen  eadein  mala 
eVenisse  ifi  imperio  ftomaiiO  aute  quam  cbrisiiana  rc- 
ligto  in  ee  fundata  esset  certum  esi  et  facile  probiri 
po»sei.  lltar  tamen  ad  eam  rem  probandam  testimoiiio 
unius  Columella;,  qul  vicinus  eral  nostrorum  terapo- 
rum.  Is  ergo  in  prnefatlone  librbrum  suoruui  de  lle 
rtutica  ait  f^xpenumero  civiiati^  Romnnaa  principcs 
culpasse  sua  u^tate  modo  agrorum  infiecunditaiem, 
modo  coeli  per  multa  jam  tempora  noxinm  irugibus 
intemperiem ,  quosdartl  etiam  pra&diclns  querimohias 
velut  ratione  ccKa  mitlgnsse ,  ()uod  existiinnrent 
uberuite  nimia  prinris  gRvi  dermigaium  ct  cfioBtum 


01  nccusandum ,  «equontibns  9»!CuHs  ea  translata  siint 
alio.  u(  aevo  Tbeodosii  A.  impulabaniur  Juds^is  ,  Sa- 
maritis ,  et  Paeanis,  ut  patet  ex  Novella  ejiis  lertia , 
ei  xso  Karoli  M.  Tempestnriis ,  adversiis  quos  exstat 
liber  Agobardi  arcblepiscopi  Lugduneusis.  At  sequeti- 
libus  temporibus  ea  imputabantur  ciilpis  sacerdotum 
iit  Dania.  Uiijns  fei  testis  esi  Gregorius  Papa  YII  qiii, 
lib«  I  Epi^t.,  XXI,  scribens  ad  regein  et  geiitem  Dano^ 
rum  ait:  JUtid  interim  non  prwtereundum,  $ed  magno* 
pere  apoettiiiM  interdielione  p^hibendmh  vidletur  quod 
de  gente  ve$tra  nodis  innoiuit ,  seitieel  voi  intemperiem 
tetnpomm^  oorfnptiones  aerik^  quasemnifue  motestias 


solum  ncquire  pirisiina  bcrtignitale  pnebere  morta-  D  corpomm  ad  saeerdotum  enlpas  tran§ferre. 


libus  atimohinm;  idqiie  Ilb  ii,  cnp.  {,  ait  iion  ex  fati 
gutione  tertse,  qiicinadmoddin  plurimi  credideiunt, 
sed  hominum  Inertia  evenissc.  Gt  lisec  quidem  ante 
fundaiam  religionem  Christi ;  qU:e  cuni  introducta 
esset  iii  rempublicaiH ,  ct  gravis  odiosaque  cssct  gen- 
ttlilms,  illi  eas  calamitates  imputahnnt  nostris  lioiniut- 
bus,obeain  rationem  qitod  ab  itlis  dii  eorum  non 
colerentur.  Apud  Ruflnum  lili.  iv,  cap.  iS,  refertur 
rescriptum  Anonini  Pii  ad  Asiauos  pro  Chrlstianis, 
in  quo  Iinperator  ait :  De  motibns  autem  terne  aui  vel 
faeti  smtt  vet  etiam  nunc  flunt  absUrdum  non  eril  mci' ' 
rorem  ve$trumju$ta  commonitione  sotari^  quoniam  qui- 
dem  comperi  quod  in  hujusmodi  rebus  ad  iltorum  invi-- 
diam  eommunet  castts  transfertis,  PoSlea  cuin  dcsiisset 
idololatria ,  siiscepta  apud  oinncs  iibique  gentes  Dei 
religio,  et  lota  resptibliea  facta  esset  curistiaua,  cum 
ca  n>ala  eveniebant  qua?  nobis  j,^<milcs  impulare  sole- 
biUt|  ul  est  liumana  natura  prompia  ad  argucndum 


jBtas  ihdpit  a  senectute,  Sdiicca  Epist.  xiii:  Quid 
esl  autem  turpins  quam  senex  vivere  incipiens?  Ilem 
Episi.  XXIII :  Male  vivunt  qui  semper  viVere  intipiunt, 
Quidam  vivere  incipiunt  cum  desineHdnm  eet,  Item  cap. 
fk  de  Brcvitnte  viUu  :  Audio  pterosque  dicente$^,a  qwn' 
qnagesimo  in  otium  succedam ,  sexagesintu$  annu$  ab 
ofiiiis  me  dimittet.  Qaam  serum  '*•  est  tunc  viverc  in- 
cipere,  cum  desinendum  est,  Censorinus,  cap.  xiv,  ait 
anfto  sexagesiino  tunc  prlinunl  scnescore  corpus  in- 
Ciper<*.  Kl  Cicero  in  Oratione  pro  Uoscio  Anicriiio 
alt ;  Senes  se.xngcnarii  more  majornm  de  ponle  tn  Ty^ 
berim  dejidebantur .  Tnciius  nit  Agricolaiii,  qui  anno 
quinqungesimo  sexio  tt)tnlis  suie  extinctiis  esi,  rhedio 
inspatio  inlegrx  sBiniis  crcpium  fuisse.  idcm  alibi  ail 
quindecim  anoos  csse  grandc  morlulis  aevi  spatium. 

V. —  Dam  omninonec  quceHtur.  In  codico  Seguio^ 
riaiio  s<  rf(ilt/m  abi  colitur. 


Digitized  by 


Google 


m  LlBCa  AD  DeMeTHIANtJM.  850 

ptr  omna  M^ret  moMivm  tmmt  (Agg,  i,  9-fi).  A  scrvis,  per  quem  libi  cuncla  defleryiitnl ;  ^uParis 


keoi  Fropbeta  alios  repetit  et  dicil  :  Et  phuun  lu* 
ftr  tumm  cifrittUfm^  el  $uper  aihm*  n&n  pluam,  Faf$ 
mtt  eemptuetur,  ei  pars  snper  qnam  non  pinere  arefiel. 
Ei  eon^gabuntnr  dwB  ei  iree  ekUates  in  unam  eiviMem 
pemndm  iHfuat  cauea^  nee  sattabuniur  ;  ei  mn  eamet- 
iimifA  ad  me,  didl  Dmninue  {ihMos  iv,  7, 8). 

VU.  liMlif  iiMwr  eeee  Deminos  et  'iraseiinr,  ei  quod 
ad  eum  non  converMBini  eemininatur ;  et  tu  imra- 
rift  aot  quereris,  in  hac  obsUtiaiione  et  contemptit 
ve&tro,  st  rara  desuper  pluvia  deseendat,  si  terra  situ 
pulveris  squaleat,  si  vix  jejunas  ei  pailidas  lierbas  ste- 
rilis  gleba  producat,  si  vineaui  dci>i5tel  grando  eic- 
dens,  si  oleam  detruiieet  lurbo  SttbverltnK,  si  fonteni 
siccitas  statuai,  aerem  pestilens  aora  corrumpat,  bo- 


ilft  eujiis  ntilH  tibi  universa  Aiiniilanlur.  Ipse  do 
serto  t«o  exigis  serviiutcm,  el  homo  hominem  pa^ 
rere  tibi  et  obedlre  compellls.  Et  cum  sit  vobis  ea- 
dem  sors  nasceiHii,  eonditio  una  moriendi,  eorporoid 
matoria  consimilis  ,  animanim  ratio  commnnis , 
seqnali  jure  et  pari  lege  vel  veniatur  In  Isrum  mun- 
dum  vel  de  mundo  postmodiim  recedaiur,  tamen  nisi 
fibl  pro  arbilrio  luo  senriatur,  nisi  ati  totuntatis  ob- 
sequium  parealur,  imperiosus  et  nimius  sertiiutis 
exaetor,  flagellas,  verberas,  fame,  siti,  noditatei 
ferro  eiiara  frequenter  ei  earcere  afdigls  et  crocias ; 
et  non  agnoscis,  mlser,  Domliram  Deuni  tuum,  cum  sie 
exereens  Ipse  dominmtum^  ^ 
iX.  Merito  ergo  incursantfbus  piagis  non  desont 


minem  morbida  valeiudo  eonmimftt,  cuin  omnia  ista  B  D^i  flagella  nce  verbcra  :  qtfse  eom  nihil  istlc  promo^ 


peccaiis  provocaoiibus  veniant,  et  plus  exaeerl)etttr  ^ 
DcHS*  qnando  nihii  lalia  et  taiita  proliciant  ?  Fiert 
onim  ista  vcl  ad  disciplinam  coRtumaeium  vei  ad  poe- 
nam  malorum  declirat  io  Scriptaris  sonciis  tdem 
Deus  dicens :  Sine  ceusa  percusei  /l/tos  eestros,  dtsei-» 
plinam  non  exceperuM  {Hierem.  ii ,  30).  E\  Propheta 
>  dcvotus  ac  dicatiis  Deo  a4  b»e  eaden  reapondet  el 
dieit :  VerberasU  eos,  nefi  doluerunl ;  flageHasU  eos^ 
nec  voluerunt  accipere  «  disdpUnam  (Bier.  v,  5).  Ecee 
irroganlur  divinilus  plagaa,  eimillus  Dei  metus  est : 
ecco  verbera  desuper  el  flageUa  noo  desuut,  «t  ire- 
pidatio  nulla,  oulla  formido  est  <^.  Quid  &i  non  in- 
tercederet  rebus  humanis  vel  i&ta  censura,  quanto 
adhuc  major  in  hominibus  esset  audacia,  facinorum 
iinpunitale  secura  ? 

\I1I.  Quereris  quod  minus  nunc  tibi  uberes  fontes 
el  aurae  salubres  et  frequens  pluvia  et  l^rtilis  terra 
obseqoium  prttbeaat,  ^od  oon  iia  otfliiatibus  (uis 
et  voluptaiibos  eletnenia  deserviant.  Tu  eiiim  Deo 


veant,  nec  ad  Beum  singulos  tanto  ctadidnt  terrore 
conviertant ,  manet  postmodum  career  aefehm  el  jti- 
gis  ftamina  ee  peena  perpeiua.  Nee  audfi^Hir  iflie  Pd^ 
gantiom  gemitus,  quia  nec  hie  Dei  indignantfB  terrer 
auditus  est,  qui  per  Propbetam  damat  et  dicif  :  An^ 
dite  sermonem  Domini,  /HU  Isntel,  quia  judMmi  esl 
Donmi  odvenus  incoias  tetret,  eo  quod  neqt»  mimi' 
cordia^  neque  tteritas,  neque  ugnH»  Dei^  sh  mfer  1»* 
ram^  $ed  execratio,  et  mendacium,  ef  ceedes,  a  furtnm, 
et  aduiterium  diffusum  eH  supertnrvmn;  ^*  smigmnem 
san^ni  supermiscem.  Idcireo  terra  tufubitewm  icitt- 
versis  incolis  suis,  eiun  besUis  agri,  emm  surfmnHi^ue 
terrce,*eumvolucribuscceH,  et  defideni  pisees  nt/rri»,  kl 
nemo  judieet,  nmno  revincas  (Ose.  iv,  i^.  4  ).  Indi- 
G  gnari  se  Deus  dieit  et  irasci  qiiod  agnttia  Dei  non  sil 
in  terris,  el  Deus  non  agnoscilur  nec  timetur.  Deli- 
cla  meiidaciorum,  libidiiium^  fraudium ,  crudelita- 
tis,  impieiaiis,  furoris  Dcus  increpat  et  incusat,  et  ad 
innoceiiliaro  nemo  converiitur.  Fiunt  ecce  quae  ver- 


^  Uaam  hrnit,  Bbmr.  Pem^  Um.  m.  1 . 
bExacecl^eiur oiiQnius  Bem.  Voss.  ^ 


LECTIONES  VARIANTES. 
Wess.^i.  9od.\, 


^  Et  Uon  acctpHmt  Bod.  5. 

(t  Nulla  ounetatid  est  Voss.  1,  9.  Grav. 

«Ne(iudattdfltoDeii\rC.2. 


StEPti.  BALUZIl  NOTi£. 


IW. — Nec  vohieruntaecipere\Veieres  editidnes,etfam 
Mtnutiana.eCqualiior  tibri  veteres  adduiit  nec  Volue- 
mni  credere  nec  accipere  disciplinam.  Veruni  oiiines 
ftiti  libri  veteres  habent  uti  nos  edidimus. 

Faclnorum  impunitate.  Cicero  in  Oralione  pro  Wi- 
lone :  Quid,  qnod  caput  anduciceest^  judices,  qui$  ignorai 
maaamam  itlecebram  esse  peccandi  impunitatis  spem.  r^ 
\ide  notas  noslrasad  Lupttm  Ferrariensom,  pag.  472. 

Vin. — jftifm'»!  Beoservis.  Ita  iredecim  libri  veieres. 
Alii  et  veHi*>tiores  editiones  prtcfcrunt  Deo  non  servis^ 
GnHiaoopotltanus  Dontino  non  servis. 

Famulari^.  Haec  esi  scriplura  novemdecim  veierom 
exemplarium.  Eamd^m  babet  editio  Moreiliana.  Ve- 
tiistiores  et  quinque  vetera  exemplaria :  Tu  non  fa- 
mularis: 

Animarwn  ratio  commtmis.  Vide  Vettll  PraBtettatl 
disseriaiionem  de  Servis  apud  Macrobium  lib.  i  Sa- 
iurnat.,  cap.  li. 

Ip$e  dominatmn.  Hixic  tantum  veiercs  edttiones,  vi* 
ginii  et  duo  libri  nostrt,  et  deccni  Anglicniii.  lu 
etiam  legit  Goulanius  In  libro  episcopi  Accmicnsis. 
Manutios  primu^omiiiuin  invexil  lcctionuni  qux  hnbet 
ipeein  twmine  dominaium.  Itetinuit  illam  Pauielius  , 
admoueus  taineo  soium  tfanuuuui^habc.c  has  voces 


in  homine,  et  malle  se  legi  in  hominem.  Joannes  Sa- 
resberiensis,  lib.  viii  Policraiici,  cap.  12:  Domi  enim 
nobis  animos  induimu$  tgrannorum,  et  non  quanlum  de- 
cet^  $ed  quanlum  licet^exercere  voiumus  in  servos.  Juvcr 
nalis  Saftra  vi : 

Ponecruuem  servo«  Heruit  quo  crimine  servus 

Supplicium  ?  Quis  leslis  adest,  quis  delulit?  Audi. 

Nulla  uoquam  de  luorte  hominis  cunclalio  longa  est. 

0  demens,  ila  servus  homo  esi?  Nil  fecerii,  esto. 

Hoc  volo,  sic  jubeo,  sil  pro  ratione  voluntas. 
IX.  —  Manet  posimodum*  Tre»  tibrl  mere^,  ntanet 
ergo  nece$$e  eet  postmedunu  Ha  eiiam  leglsse  sc  in 
duobus  libris  antiquis  tradll  Norellius. 

Cum  volucribus.  Yeleres  ediiiones  e(  quiiique  vc- 
tera  exempbiria  legtuit  ctmt  voiucribns  et  volaiilibn$. 
Fiixcnse,  cum  volaiHibu$.  Sed  ha*c  desidcrantur  itt 
omnibiis  aliis  veieribus  et  in  iis  qur)S  MmcUius  vidit 
et  in  Osee. 

Et  ira$ci.  Isla  cxstabant  in  amiquis  edtlionibus. 
Maniuiana  susliilit.  Morolliana  reposuil.  Rursum  Pa- 
roelius  cxpnnxil.  Ego  rcpono,  quia  qtiaihvis  desinl  in 
inuliis  libris  veicribus,  habetitur  tiiiien  in  sepicmde- 
cim.  Nam  Cyprianus  paulo  anie  dlxii :  liidignatur  ecci 
Dominue  et  hascitur.  ^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


551 


DIVI  CYPRIANl 


552 


bis  Dei  anle  prsQdicia  sanl,  nec  quisquam  fidc  pra^  A  ipsa  et  luc  vcl  ddccta  sint  vel  aucla  crimina  singu- 


senliura  ul  in  fuluruni  consulat  admonetur.  Inter 
ipsa  advcrsa,  quibus  vix  coactata  et  conclusa  anima 
respirat,  vacal  malos  osse  ci  in  periculis  tantis  non  de 
semagis  sed  de  altcrojudicare.  Indignamini  indignari 
Dcum,quasi  aliquid  boni  male  vivcndo  merenmini» 
quasi  non  omnia  is(a  qure  accidunt  miuora  adhuc 
sint  e(  leviora  peccatis  vesiris. 

X.Qui  aliosjudicas,  aliquando  et  lu  esto  lui  judex ; 
conscientiffi  ludc  latebras  intuere,  immo,  quia  nullus 
jam  delinquendi  metus  vel  pudor  esi,  et  sic  peccaiur 
quasimagis  per  ipsa  peccala  placeatur,  qui  pcrspi- 
cuus  et  nudus  videris  a  cunctis,  et  ipsc  te  respice. 
Aut  enim  superbia  inflatus  es,  aul  avariiin  rapax,  aut 
iracundia  saevus,  ant  alea  prodigus,  aut  vinolentia 


iorum,  dum  nec  infirmis  exliibetur  misericordia,  et 
defunctis  avaritia  inbiat  ac  rapina.  lidem  ad  pietatis 
obsequium  timidi,  ad  impia  lucra  temerarii,  fugientes 
morieniium  funera,  et  ^ppetenies  spolia  mortuorum , 
ut  appareai  in  aegritudine  sua  miseros  ad  hoc  forsitan 
derelictos  esse,  ne  possini,  dum  curanlur,  evadere  : 
nain  pcrire  aegrum  voluit  qui  censum  percunlis  iiivadiu 
XI.  Tanlus  cladium  lerror  dare  non  poiest  inno- 
ceniiaj  disciplinam  *>,  et  inter  populum  frequenti 
slrage  morientem,  nemo  consideratsc  csso  mortalcra. 
Pas^im  discurriiur,  rapitur,  occupntur.  Prxdandi 
dissiraulatio  nulla,  nulla  cunclaiio.  Quasi  liceat, 
qunsi  oporteat,  quasi  ille  qui  non  rapit  daiimum  et 
dispeiidlum  proprium  senliat,  sic  unusquisqii^  ra- 


temulentus,  aut  livore  invidus,  aut  libidine  inccstus,  B  pere  festinat.  In  latronibus  est  titcumque  aliqua  scc- 


aut  crudelitate  violentus  :  et  miraris  in  poenas  gene- 
ris  humani  iram  Dei  crescere,  cum  crescat  quotidie 
quod  puniatur?  Hostem  quereris  exsurgere,  quasi, 
etsi  boslis  desit,  esse  pax  iiiter  ipsas  togas  '^  possit. 
Hostem  quereris  exsurgere,  quasi  non,  eui  exierna 
de  barbaris  anna  et  pericula  comprimantur,  ferocius 
intus  etgravius  de  calumniis  et  injuriis  potenrtum  ci- 
vium  domesiicoi  impugnationis  tela  grassentur.  De 
steriliute  et  fame  quereris,  quasi  famem  majorem 
siccitas  quam  rapacitas  faciat,  quasi  non  de  captatis 
annonarumincrementis  et  pretiorum  cumulis  flagran- 
tior  inopisR  ar#or  excrescat.  Quereris  claudi  imbribus 
coelum,  cum  sic  horrea  claudantur  in  terris.  Qdcreris 
nunc  minus  nasci,  quasi  quae  naia  sunt  indlgentibus 


lerum  verecundia ;  aviasfauccs  ct  desertas  solltudi- 
nes  diiigunt,  et  sic  illic  deliiiquiiur,  ut  Umen  delin- 
quentiuin  facinus  tenebris  et  nocic  veletur.  Avaritia 
palam  saevit,  et,  ipsa  audacia  sua  luia ,  in  fori  luce 
abruplsB  cupiditatis  arma  prostituit.  Inde  falsarii,  in- 
de  venefici,  inde  in  media  civitate  sicarii,  lam  ad 
peccandum  prxcipiies  quam  impune  peccanies.  A 
nocente  crimen  admittilur,  nec  innocens  qui  vindi- 
cet  invenitur.  Deaccusatore  veljudicemetus  nullusc. 
Impunilatem  consequuntur  mali ,  dum  modesti  ta- 
ceni,  timent  conscii,  veneunt  judicaluri.  £t  idcirco 
per  Prophetam  divino  Spiritu  et  instinctu  rei  vcritas 
promitur  ^,  certa  et  •"  manifesta  ratione  monstratur 
Deum  posse  adversa  prohibere,  sed  ne  ille  subveniat 


prsebeantur.  Pestem  et  luem  criminaris,  cum  peste  C  meriia  peccantium  facere  :  Numquld,  ait,  non  valet 

LECTIONES  VARIANTES. 


^  Togas,  eultum  pads  Bod,  i 
>>  Potest  disciplinam  Ar.  Ben. 


^  Nullus,  quod  potest  redimi  non  timetur  Bod.  3. 
d  Gemitur  Bod.  %  MR. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


X. — Metus.  Hanc  voceni  nos  addidimus  ex  uno  co* 
dice  regio.  Fuxensis  liabet  locus  vel  pudor.  Morellius 
ait  se  in  uno  anliquo  legisse  pavori  Quamquam  vero 
codcx  Fuxensis  dissentiai  a  regio ,  indicat  tamen  de- 
fieri  istic  aliquid.  In  uno  veteri  legilur  metus  vel  pti- 
dor,  In  codice  sancti  Arnulphl  vel  pudor  tantum 
absque  melus,  Sic  etiam  editio  Morelliana.  Quod  in- 
dicat  deesse  lieic  aliquid. 

In  posnat,  Editio  qux  dicitur  Gravii  et  duo  libri 
veteres  pra^ferunt  m  plagas.  Sic  etiam  habebat  Ye-  D 
ronensis.  Paulo  supra  scriptum  est  ma^is  et  magis 
in  plagas  generis  humani  censuram  Det  indignantis 
accenii, 

Sterilitate  ac  fame.  Prudentius  lib.  ii,  adversus 
Symmachum  : 

Hinc  ail  et  steriles  frugescere  rarius  agros 
£t  tristem  ssvire  faroem,  tolumque  per  orbem 
Mortales  pailere  inopes  ac  panis  egenos. 

Dixerat  enim  Symmachus :  Secuta  est  fames  publica  et 
spem  provindarum  omnium  messis  wgra  decepit.  Coiitra 
cum  sub  impcrio  Maximini  magna  fertilitas  evenisset 
in  republica ,  "^*  gentiles  illam  referebant  ad  deo- 
rum  bcnignitntem  testantium  sibi  placere  quae  fiebant 
adversus  Christianos.  Hinc  gloriam  captans  Maximi* 
nus  constitutionein  edidii  ^ua  lianc  ubertatem  ja- 
clanter  satis  ac  superbe ,  ut  ait  Rufinus ,  extoliebat.  Et 
mox  saevitum  est  atrociter  in  Christianos.  Sed  staiim 
Peus  famem  et  pestem  vehementissimas.et  acerrimas 


immisit  in  rempublicam ,  ut  constaret  bona  qux  in 
ea  eveniebant  non  ideo  tribui  a  diis  veiut  praemium 
persecutionum ,  sed  conUra  Deum  Ghristianorura  vin- 
dicare  eos  qui  pro  nomine  ejusinjusla  patiebantur. 
Yide  Eusebium,  lib.  ix,  cap.  7,  8. 

XI. — Nulla  amctatio.  Postea  Pamelius  adjecit 
ex  codice  Gamberonensi,  nuUa  formido  est.  At  e^o 
delevi,  quia  additamentum  hoc  nuspiam  inveni  nisi  in 
codfce  Beccensi.  Qua  in  re  secutus  sum  exemplum 
Pamelii ;  qui  cura  in  editione  quae  dicitiir  Gravii  vi- 
deret  scriptum  esse  nulla  cunctatio  pro  eo  quod  ipse 
posuit  trepidatio  nutla,  id  se  expunxisse  ait  quia  ma- 
nuscripti  [non  habent.  Sane  haec  duo  vocabula  qux  a 
me  expuncta  sunt  cxsiant  in  editione  illa,  sed  minu- 
tiore  cliaraclere  cusa,  ut  daretur  inlelligi  dubitari 
posse  an  sint  Gvpriani.  Cxteruin  vetustiores  editio- 
nes  praeferunt :  Prwdandi  simulatio  nuilay  nulla  cun- 
ctatio  est.  Pro  quo  in  codice  Piihoeano  et  in  (juibusdam 
aliis,  in  editione  etiam  Erasmi  et  in  Manutiana,  legi- 
tur  diuimulatio.  Yocem  trepidaliOf  quam  liuic  lectioni 
substituit  Pamelius,  nuspiam  inveni.  Neque  ipse  an- 
notat  ubi  invenerit. 

Veneunt  judicaturi.  Ita  ediderunt  Erasmus,  Manu- 
tius  et  Morellius ;  bancquc  lectionem  inveni  in  nn- 
decim  codicibus  antiquis.  Aliam  qus  habet  veniuni^ 
iiiveni  in  tredecim.  Et  in  tribus  istonim  tredecim  le- 
gitur  perversi  veniunt  judicaturi.  In  codice  sanctL  Ar- 
nulphi  scriptum  primo  fuit  veneunt.  Sed  manus  ro« 
centior  emendavit  ut  veniuni  legecel^r.  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


555  LIB£R  AD  DEHCTRIANUM.  554 

manui  Dommi  ul  iahoi  vos  faciai  ?  aut  gravavit  aurem  A  nienlis ;  excogiiat  novas  poenas  ingeniofta  crudelitas. 


ut  non  exaudiat  ?  Sed  peccata  vestra  inter  vos  et  Deum 
separant^  et  proptef  delicta  veHra  avertit  (aciem  iuam  a 
nobii,  ne  miiereatur  {lia,  lix,  1,  2).  Peccata  itnque 
ei  delicla  rcputentur,  conscientix  vulnera  cogiten- 
tur ;  et  dcsinet  unusquisque  de  Deo  vel  de  nobis  con- 
qucri,  st  quod  patitur  intelligat  se  mereri. 

XII.  Ecce  id  ipsum  quale  est  unde  nobis  vobiscum 
maxime  sermo  est,  quod  nos  infestatis  innoxios,  qnod 
in  contumelbm  Dei  impugnaiis  aique  opprimilis  Dei 
scrvos.  Parum  est  quod  furentium  varietatc  vitiorum, 
quod  iniquitate  feralium  crimiuum,  quod  crueniarum 
compendio  rapinarum  viia  vestra  maculatur,  quod  su- 
perstitionibus  falsis  religio  vera  subvertitur,  quod  Deus 
omuino  nec  quaerilur  nec  timetur;  adhuc  insuper  Dei 


XIII.  Qux  lixc  est  insatiabilis  carnificince  rabies? 
qu»  inexplebilis  libido  ssevitise?  Quiu  potius  eligo 
tibi  allerum  de  duobus :  Christianum  esse  aut  est  cri* 
men,  aut  non  est ;  si  crimen  est,  quid  non  interficls 
confitentem  ?  si  crimen  non  est,  quid  persequeris  in- 
noceniem?  Torquerienim  debui,  si  negarem.  Si,  pce- 
nam  luam  metuens,  id  quod  prlus  fueram  et  quod 
deos  tuos  non  colueram,  niendacio  fallente  celarem, 
tunc  torquendus  fuissem,  luncad  confessionem  cri- 
minis  vi  doloris  adigendus ;  sicut  in  cteteris  qusestto- 
nibus  lorquentur  rei  qut  se  negant  crimine  quo  accu- 
santur  teneri,  ut  faciiiorts  verilas,  quae  indice  voce 
non  promllur,  dolore  corporis  exprimatur.  Nunc 
vero,  cum  spontec  onfilear  el  clamem  et  crebris  ac  re- 


servos  ct  majestati  ac  nomini  ejus  dicatos  iiijustis  B  pe^itis  identidem  vocibus  Clirisiianum  me  esse  con« 


persecutionibus  fatigatis.  Satis  non  est  quod  ipse  tu 
Deum  non  colis ;  adhuc  insuper  eos  qui  colunt  sacri- 
lcga  iiifestatione  persequeris.  Deum  nec  colis,  nec 
coli  omnino  permittis ;  et,  cum  caeteri,  qui  non  tan- 
tnm  ista  inepta  idola  et  manu  hominis  facta  simula- 
cra,  8cd  et  portenta  quaedam  et  nionstra  venerantur, 
tibi  placeant,  soliis  libi  displicel  Dei  cullor.  Fumant 
ubiiiue  in  templis  vestris  hostiarum  busta  et  rogi  pe- 
coruro,  et  Dei  altaria  vel  nulla  sunt  vel  occulta.  Gro- 
codili  et  cynocephali  ei  lapides  ^  et  serpentes  a  vobis 
coluntur,  et  Deus  solus  in  terris  aut  non  colitur,  aut 
non  est  impune  quod  coliiur :  innoxios,  justos,  Deo 
charos  domo  privas,  patrimonio  spolias,  catenis  pre- 
mis,  carcere  includis,  gladio,  bestiis,  ignibus  punis. 


tester,  quid  tormenla  adnioves  confitenti  et  deos  tuos, 
non  in  abdttis  et  secretis  ^  locis,  sed  palam,  sed  pu- 
blice,  sed  in  foro  ipso,  magistraiibus  et  praesidibus 
audientibus,  destruenti;  ui,  etsi  parum  fuerat  quod  in 
me  prius  criminabaris,  creveritquod  etodisseet  pu- 
nire  plus  debeas,  quod,  dum  me  Ghristianum  celebri 
loco  et  populo  circumstanle  pronuntio,  et  vos  et  dcos 
vestros  ^  clara  et  publica  praedicaiione  confundo  ? 

XIV.  Quid  le  ad  infirmitatem  corporis  veriis?  quid 
cum  terrenae  carnis  imbecillitate  contendis?  Gum 
animivigore  congredere,  virlutem  mentis  infringe» 
fidem  destrue,  disceptatione ,  si  potes,  vince,  vincQ 
ralione :  vel  si  quid  diis  tuis  numinis  et  poiesuiis  est, 
ipsi  in  uliionem  suamsurgant,  "*  ipsisesuamajesiate 


Nec  saltem  contentus  es  dolorum  nostrorum  compen-  C  defendant ;  aul  quid  praesiare  se  colentibus  possunt 
dio  et  simplici  ac  veloci  brevilate  poenarum ;  admo*  qui  se  denon  colentibus  vindicare  non  possunt.  Nam 
ves  laniandis  corporibus  longa  tormenia,  multiplicas  si  eo  qui  vindicatur  pluris  est  ille  qui  vindicat,  tu  diis 
lacerandis  visceribus  numerosa  suppllcia ;  nec  feritas  tuis  major  es.  Si  autem  iis  quos  colis  major  es,  non 
atque  immanius  tua  usitatis  potcsi  contenta  esse  tor-     tu  illos  colere,  sed  ab  ipsis  potius  coli  debes  et  limeri 


*  Et  liberides  Bod.  3. 
i>  SemotisBod.3. 


LECTIONES  YAIUANTES. 

<^EtdeosetdeasBod.  1. 

STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


XII.»  Unde  nobii  vobiicum,  Yeteres  editiones  ante 
Pamelianam  et  tredecim  libri  veteres  habent  unde 
nobiscum  maxtme  sermo  est,  Pamelius  posuit  unde  no- 
bii  vobiscum  ex  quatuor  manuscriptis  suis  el  uno  Mo- 
relliano.  Gronovius,  cap.  14,  Observaiionum  suarum 
in  Scriptoribus  ecclesiasticis,  ait  ita  scribendum  esse 
huiic  locum,  unde  nobis  cummaxime  sermo  est,  Scio 
cummaxime  apud  veieres  auctores  qui  latine  scripse- 
runt  siimi  solere  pro  valde,  Et  tamen  ego  puto  edi- 
tionem  Pamelii,  qune  nitiiur  auctoriiale  plurium  ve- 
terum  iibrorum,  esse  praefercndam  conjecturx  Gro- 
novii. 

Persecutiombui  fatigatis,  In  quatuor  antiquis  exem^ 
plaribus  scriptum  est  ftagitatis  et  supra  lineam  vel 
fatiaatii.  Sed  faiigatii  taiitum  est  in  aliis  septcm  ct  in 
quibusdam  ex  iliis  quae  Pamelius  vidiL  Ipse  edidit 
agitatii  absque  ullius  libri  veteris  menttone.  In  duo- 
bus  veieribus  legitur  flagitatis  tanium.  Infra  in  hoc 
ipso  libro,  pag.  i^  :  Per  ipia  qum  noi  cruciant  et  fa- 
tigant  probari  el  corroborari  noi  icimus, 

XIII. — Dolore  corporii  exprimatur,  Minutius  Fe- 
lix  :  Hxercentei  in  Idi  pervenam  qwBitionemf  non  quas 
verum  erueret^  icd  quw  mendacium  cogeret,  Hierony- 
mus  in  Epistola  de  Muliere  sepiies  icta  :  Dum  dolor 
ouojreret  veritatem,  Gyprianus  in  exiremo  libro  de 
Yanitate  Idolorum^  pag.  tt^ :  Dolor,  qui  veritatii  testii 

Patrol.  IV.  S.  CypRiA!f. 


eit,  admovetur.  Qointilianus»  lib.  v,  cap.  i  :  Sicul  in 
tormentis  quoque,  qm  eit  locui  frequentiiiimui^  cum 
pan  aliera  quipitionem  vera  fatendi  neceaitatem  vocet^ 
altera  scepe  etiam  causam  fatsa  dicendi,  quod  aliis  pa- 
tienlia  facile  mendacium  faciat,  aliis  infipnitas  neces- 
sarinm.  Item  cap.  1 0 :  Mentietur  in  tormentis  qui  dolorem 

Sali  poteslt  menlietur  qui  non  polest.  Apuleius,  lib.  iii 
leiamorphoseon  :  Tormentis  verilai  eruenda,  ul  per 
^  qwsitionem  sceleris  sui  parlicipes  indicet,  Q.  Gur- 
tius,  lib.  vif :  Si  certiora  oraculis  crcditis  eue  tormenta, 
ne  hanc  quidem  exhibendm  vanitatis  fidem  deprecor. 
Gaeterum  tormenta  inierdum  extorqiiere  pro  veritate 
nicndacium  pluribus  exempiis  ostensum  a  nobis  est 
in  iiotis  ad  Viias  Paparum  Avenionensium,  pag.  599, 
et  hujus  rei  exstat  aliud  exemplum  memorabile  in 
capiie  X  Matthaei  Bossi  de  gerendo  Magistratu ,  aliud 
etiam  apud  Petramellarium  continuaiorem,  Onuphrii 
Panvinii,  pag.  225,  ubi  agit  de  Paulo  Aretio.  Yide 
etiam  Simonem  Goulartium  in  Thesawro  Hiitoria- 
rum  memorabilium^  tom.  i,  pag.  293. 

Cum  iponte  confitear.  Gicero  in  Oratione  pro  Mi* 
lone :  Id  quod  tormenlii  invenire  vii  id  fateor. 

Proedicatione.  Iia  ediiiones  Manutii  ei  Morellii  ei 
sexdeciin  libri  veteres.  Editiones  antiquae  et  octo  alii 
praeferuni  prceconatione^  et  unus  prceconiia^e.  Yid^  t 
glossarium  latinum  &mgii.  .  Digitized  by  v^OOQlC 

18  ^ 


m  pivi  cYPRi  aw  m 

ul  dominDS.  Sic  iUos  laesog  allio  vesira  defen Jit,  quo-  A  licel  vobis,  pmiigias  iilas  d  lallAcia$  goas  non  pos- 


niodo  ei  clausos,  ne  pereant,  lutela  vestra  cusiodit. 
Pudeat  teeos  colere  quos  ipse  defendis,  pudeat  tule* 
lam  de  iis  sperare  quos  tu  ipse  lueris. 

XV.  0  81  audire  eos  velles  el  videre  quando  a  no- 
bis  adjurantur  ei  torquentur  spiritalibus  flagris ,  et 
Terborum  tormentis  de  obsessis  corporibus  ejiciun- 
tur,  qnando  ejuiantes  ei  gemenles  voce  liumana ,  et 
potesiate  divina  flagella  ei  verbera  sentientes  venlu- 
rum  jndicium  confitentur !  Veni  et  cognosce  vera  esse 
quae  dicimus.  Et  quia  sic  deos  colere  te  dicis,  vei 
ipsis  quos  colis  crede ;  aut  si  volueris  et  libi  credere, 
de  te  ipso  loqueiur  *,  audiente  te,  qui  nunc  tuum 
pectus  obsedit  >>,  qui  nunc  mentem  tuam  ignoranti;e 
nocte  caecavit.  Videbis  nos  rogari  ab  eis  quos  tu  ro- 


se  celare. 

XVI.  Qux  ergo  mentis  ignavia  est,  immo  qiix  de- 
sipientium  cieca  et  stulta  demeniia,  ad  lucem  de 
tcnebris  nolle  venire  et  niortis  sBternx  laqiieis  vin- 
ctos  spem  nolle  immortalilatis  escipere,  non  meiuere 
Deuin  comminanlem  et  dicentem  :  Sacrificans  diis^ 
eradicabituTf  nisi  Domino  soU  {Exod,  xxii,  19).  Elite- 
rum  :  Adoraverunt  eos  quos  fecerunt  diyili  eorum^  et 
incurvatus  esl  homa  et  humilialus  est  vir,  et  non  laxa- 
bo  illis  ^  {isa,  ii,  8).  quid  le  ad  falsos  deos  bumilias 
et  iiiclinas?  Quid  anie  inepla  sjmulacra  et  flgmenta 
terrena  captivum  corpus  inciirvas  ?  Recluin  te  Deus 
fecit;  etcumcetera  animali^  prona  et  ad  terram 
situ  vergenie  depressa  sint,  tibi  sublimis  status  et  ad 


gas,  limeri  ab  eis  quos  tu  times,  quos  tu  adoras ;  3  coeium  atque  ad  Deum  sursum  ^  vuitus  ercctus  est. 

Illuc  iniuere,  illuc  oculos  tuos  erige,  in  supernis 
Deum  qua^re.  Ut  carere  iiiferis  possis,  ad  alta  et  coe- 
lestia  suspeiisum  pecius  aitolle.  Quid  le  in  lapsum 
morlis ,  cum  serpenle  qucm  colis,  sternis  ?  quid  in 
ruinam  diaboli  per  ipsam  et  cum  ipso  cadis?  Subli- 


videbis  sub  manu  nostra  stare  vincios  et  iremere 
capiivos  quos  tu  suscipis  et  veneraris  ut  dominos. 
Certe  vel  sic  confondi  in  isiis  erroribus  tuis  poleris 
quando  conspexeris  et  audieris  deos  luos  quid  siot 
interrogatione  nostra  statim  prodere  et,  prxsentibus 

LECTIONES  YARIANTES, 


^  Ipsi  loqueutar  Bod.  1, 3. 

^  Obsldeol  Ibid. 

•  Illis,dicitDominusA^C.l. 


lam.  Bbor.  Bod.  3. 

STEPH.  BALUZn  NOTilC. 


d  Deum,  suum  Lam.  Ebor.  Foss.  1.  Bod.  i,  %  3.  Thu, 
Fou. 


XIV.— TiiTi^i  iit  Dominus.  Ista  primus  in  contextum 
Cypriani  inlulil  Pamelius  ••*  ex  observationibus 
Morellii,  qui  ita  se  iuveiiisse  ait  iii  bouo  codice.  Ego 
quoque  idem  additamentutn  inveni  iu  quinquc  anti 
quis  codicibus.  Non  exsial  tanien  in  ^  -  -^ 
llieronyinus  in  Epislola  ad  Nepotianum 
coruni  :  Amare  filiorum,  timere  servoruiti  est.  Idem  in 
Epistola  ad  Rusiicuiu  monachum  :  Prteposiium  mo- 
nasierii  timeas  ut  dominum,  diligas  ut  pareniem.  Ruli- 
nus  in  P^al.  xxvii  :  Servus  est  qui  servil  ex  timor^^ 
filius  est  qui  obedit  ex  amore,  Laclaniius,  cap.  26 
Epttomes  in  antiquis  edilionibus  :  Quid  enim  tam  jti- 
slum  quam  Deum  agnoscere  ut  parenlem,  eumque  me- 
tuere  tu  dominum.  Pro  quo  Pfajrius  edidil  meluere  ut 
deum,  quia  ita  legel)at  in  codice  Taurinensi.  Sed  prx- 
terquam  quod  necesse  est  retinere  vucem  dominum 
ut  sensus  coustet ,  idem  Lactantius  in  capitc  59 
ejusdem  Epiioroes  scribil  :  Priumin  aulem  justitiw 
officium  est  Deum  aguoscere  ut  parentem,  meiuere  ut 
dominum.  Recte  profecto.  Sic  eiiim  ioqui  amat  La  - 
ctantius,  ut  palet  ex  libro  iv,  cap.  4,  ei  lib.  v» 
cap.  19.  Eucherius  episcopus  Lugduncnsis  in  Epistola 
ad  Valerianum  ;  Dominum^  quia  deminum  vocast  me- 
lue^  quiapatrem,  dilige.  I  riinasiusin  Epiatoiain  Pauli 


tiquis  exemplaribus,  exslanl  in  pluribus  aliis  0|^imi8, 
et  praeterea  optimum  sensum  consiiluunt.  Haiiutius 
primus  expiinxii.  Aiigli  reposuerunt. 

XVL  —  Quid  te  ad  falsos  Deos.  Ista  Glaiidius  epi- 
in  Seguieriano.  p  scopus  Tauriiiensls  tamquain  sua»  nlicubi  tamen  im- 
m  de  Vita  Cleri-  ^  mutata,  protulit  scribens  ad  Tlieodemirum  abbalem 
Gasinensein.  Nam  pro  eo  quod  Cyprianus  dixit  falsos 
deosy  Glaudius  ineple  posuit  fatsas  imagines^  quia  con- 
tendebat  nullum  lionorem  dcheri  imaginibNS  Sancio* 
rum.  Quia  vero  ille  ha^c^-scripserat  tamquam  soa,  nulla 
Cypriani  meniione,  Jon&s  ejpiscopus  Aurelianensis 
illuin   moniiit  essc  bcatissimi  Gypriani  martyris. 

Captivum.  Ita  omties  libri  vcieres,  si  Moyssiacen- 
sem  excipias,  in  quo  scriptum  est  capiiva,  el  onincs 
vcteres  editiones.  Pamelius,  cujus  editioneBi  secutus 
esi  Rigaltius,  posuit  captiva,  quia  videbai  In  libro 
Jonae  episcopi  Aurelianensis  de  Cultu  imaginum,  ubi 
i<^us  iste  rcfertnr  a  Glaudio  Taurinensi,  le^i  capiipa^ 
pcr  errorein  videiicet.  Nain  apud  Dnngnlum,  uni  re- 
feiiurctiaiu  hic  locus,  recte  striptum  est  capiivutii, 

incurvas.  Ita  eiiam  in  editione  iragmentorum  Epi- 
stolx  Glaudii.  Sed  in  veteri  libro  legitur  inclinas. 
(laheo  eniin  cxcmplar  borum  fragnientorum  cui^ 
codicc  nis.  collatnm  mnnu   viri  ciarissinii  Joanui$ 


ad  Romanos  :  Qui  timet  servus  esl,  qut  autem  dHigit  D  Cordcsii,  ubi  legitur  incilnas.  Quo  etiam  inodo  scri- 

plius.  Vettius  Praelextalus  apud   Macrobium,  lib.  i      '■ «^^- /^  -.- --^' 

Satwrnai.  cap.  li  :  Colant  ergo  te  potius  servl  quam 
timeant.  Joannes  Saresberien^is,  lib.  viu  PoUcraiici^ 
cap.  ii  :  Coiant  te  poiius  servi  tui  quam  timeant.  £u- 
iiodius  in  Paucgyrico  ad  Tlieodoricum  :  Habes  hanc 
Deo  mspirottte  mansuetudinem  ut  te  pUs  credas  posse 
diiigeniia  quam  timore.  Excelleiitia  bona  sunt  glorim 
tutB  insertu  monumeniih  ut  cum  te  reges  n/tettuuit,  ament 
famuU.  Adnoial  Vclicius  Paierculiis  Ciie^arem  dixisse 
amari  se  quain  tinieri  inalle.  Cicero  in  libro  de  Seuec- 
lute  ita  scribii  de  Appio  :  Meluebuni  eum  servi,  vae- 
banlur  liberi.  Vide  supra  notas  iu  Episiolam  ad  Dona- 
tum,  pag.  584. 

XV.  —  Verborum  tormetitis.  Sic  apud  Pclronium 
lego  fabulosum  senteutiurum  tormenlum. 

Quos  tu  timeS'  Nt;scio  ciir  ha:c  otnii^^a  sinl  iii  pohtc- 
rioribus  editionibus.  N^m  liccl  dc»inl  in  plui  ibus  a  .- 


ptiim  esl  iii  codice  Giatianopohiano. 
Animatia  prona,  Notum  est  illud  Ovidii  e$  libro  I 

Metamorphoseon  : 

Pronaque  cum  spectent  aninialia  cxtera  terram, 
Os  bomiDi  subliuie  dedit,  coclumque  uieri 
Jussil  et  erectos  ad  sidera  lollere  vullus. 

Gicero,  lib.  11  de  Legibus  :  tiam  cum  cmteras  anir 
mantes  abjecisset  ad  pastum,  soium  itominem  erexit^  ad 
coelique  quasi  cognationis  domiciiiufHe  pristini  conspec^ 
tum  excttavit.  Prudentius ,  lib.  11  adversus  Symma' 
c/tum : 

Condideram  perfeclum  hominem,  speciare  superoa 
MauUarain,  tutis  oonversuiu  seiisibus  in  me, 
Heclo  habiiu,  celsoque  situ,  el  suL>lime  tuenlem. 

Posscnt  pluiiina  loca  siinilia  prolerri.  Sed  ista  suffl- 
ciuni.  Vide  Maximum  Tyrium,  Disserl.  ix:^viU|  et 


Digitized  by 


Google 


^"^7  LIBER  AD  DEMETRIANUM.  658 

iniuiem  servJ  qua  natus  es;  persewa  talis  qnalis  A  accidunt  cuncU  ista  qune  de  Dei  indignaiione  desccn- 

a  Dco  factus  es.  Guin  statu  oris  et  corporis  animum      dunt. 

tuum   staiue.  U(  cognoscere  Deum  possis,  te  ante 

cognosce.  Relinque  idola  qux  humanus  error  inve- 

nil.  Ad  Deum  convcricre;  qucni   si  iuiploravcris, 

subvenil.  Chrislo  credo ,  r|uem  vivilicaudis  ac  repa- 

randis  nobis  Paler  mi.vit.  Lx>dere  scrvos   Dci   ct 

Chrisli  persecutionibus  tuis  desine,  quos  hesos  ullio 

divina  defendit. 

XYIL  Lide  es(  quod  ncmo  nosirum,  quando  oppre- 
hendilur ,  reluciaiur ,  nec  se  advcrsus  injusiam 
violentiani  vestram ,  quamvis  nimius  et  copiosus 
nosier  sit  populus,  ulcisciuir.  Patientes  facii  dc  se- 
cutura  uhione  securiias.  Iimocenles  nocentibus  cedunt : 
insontes  pcenis  et  cruciaiibus.  acquiescunr,  ccrii  et 


XVin.  Nec  ideo  quis  pulet  Chrislianos  iis  «  quic 
acciduni  non  vindicari,  quod  et  ipsi  videanlur  acci- 
dtiutium  incur^ione  «^  perstringi :  poBnam  dc  adversis 
mundi  illc  scnlit  cui  ct  hvlilia  ci  gloria  omnis  in 
wundo  est;  ille  moerel  ct  dcflei,  si  sibi  malc  sil  in 
saiculo,  cui  hcnc  non  poiest  esse  post  sxculiim,  cujus 
vivendi  fructiis  omnis  hic  capitur,  cujus  hicsolaliura 
omiie  (initiir,  cujus  caduca  cl  brevis  vi(a  hic  aliqiiam 
dulcedinem  compulat  cl  voluptalem  ,  quando  isiinc 
excesserii,  poena  jam  sola  superesl  ad  dolorem.  Cae- 
lerum  iiullus  iis  dolor  <*  est  de  incursione  inalorum 
pra?seniium  qiiibus  fiducia  est  Ciiiurorum  bonorum. 
Denique  nec  conslcrnimiir  adversis,  nec  frangimur 


(idenles  qiiod   inuUum  non  rcmancal  quodcumque  B  nec  dolemus,  neque  in  ulla  aut  reriim  cladc  aul 


cor- 
porum  valeludine  mussitamus.  Spiritu  inagis  quam 
carne  vivenles,  firmitaie  animi  infirmilaiem  corporis 
vincimus.  Per  ipsa  qnaj  nos  ^  cruciant  et  faiigant, 
probairi  et  corroborari  nos  scimus  ei  Odimus. 

XIX.  Puiatis  nt.s  adversa  vobiscum  aiqualiicr 
pcrpeii,  cum  eadem  advcr$a  videatis  a  nobis  et  vobis 
non  xqualiter  sustlneri?  Apud  vos  impaiicntla  cla- 
mosa  seinper  et  qnerula  est;  apud  nos  fortis  cl  rcli- 
giosa  patienlia,  qiiieta  semper  el  sempor  in  Deum 
grala  esi ;  ncc  quidquam  isiic  lajium  aui  prosperuni 
sihi  vindicat,  sed  mitis  ct  lcnis  et  conlra  omncs  flu- 
Cluanlis  muiuli  lurbincs  slabilis »«,  divinas  polliciia* 
lionis  tcmpus  exspeciat.  Quanuliu  eniin  corpus  hoc 
permanet,  commune  ciim  oeieris  sit  necesse  est  et 
nim  Spiiiius  sancius  praiinoncaictdical :  Ne  dixem,  C  corporalis  condilio  communis;  nec  separari  generi 
Vlmcar  me  de  inimko  meo;  sed  exxpecla  Dominum,  hiimano  ^  ab  inviccm  datur,  nisl  si  islinc  de  s:ccuIo 
ut  libi  auxilio  sii  (Prov,  xx,  22).  Unde  claruin  esl  recedatur.  Inira  unam  domum  boni  et  mali  interim 
filque  manifestumquia  non  pcr  nos,  se«l  pro  nobisb      continemur.   Qnicquid  inlra  domum  evenerit  pari 

LECTIONES  VARIANTES. 


pcrpeiimur;  quantoque  major  fucrit  persecutionis 
injuria,  lanto  el  justior  fiat  et  gravior  pro  pcrsccu- 
lione  viuilicta;  nec  umqnam  impioruro  scelcre  in 
nostrum  nomen  exsurgitur,  ut  non  siatim  divinitus 
vindicla  comiietur.  Utmemorias  Lnceamus  »  antiqiias, 
et  uliiones  pro  cultoribiis  Dei  sxpe  repetitas  nullo 
vocis  prxconio  revolvamus,  documentum  receniis 
rei  saiis  est  quod  sic  celeriter  quodque  '**  in  tanta 
celerilale  sic  grandiler  nnper  scciita  defcnsio  est, 
rninis  rerum,  jacturis  opum,  dispendio  mililum  ,  di- 
niinulione  casiroruro.  Nec  Iioc  Ciisu  accidisse  aliquis 
e\tsiimet  aut  fuissc  forluitum  pulct,  cum  jam  pridem 
Scripiiira  divina  posneril  et  dixerit  :  37/7/1'  vindiclam, 
cgo  retribuam,  dicit  Dominu$  {Deul,  xxxii,  55);  et  ile- 


»  Non  teneamus  rei,  mm. 

*»  Provobis  Bod,  1. 

^  Iniisquae  Voss.i. 

<i  IucursiODe  Bod,  1,2,3,  4. 


«  NuUushicdoIor  Bod.  3,  4.  Uis  Bod.  I,  2. 
^  Vos  cruciant  Oxon. 
s  Mens  stabilis  Vo$s.  3.  Stabile  ria.  3. 
^  Separari  humanitus  Pem.  Vo$8,  t. 


ST£P1I.  BALUZII  NOTi£. 


noias  nostras  ad  librum  Lupi  Ferrariensis  de  lribu$ 
Qutv$tiombu$, 

'^^'^  Pater  mi$it.  Pamclius  interscrit  Filium  cx  qiiinque 
codicibus  et  ex  uno  qucin  landat  Morcliius.  Ego  i\uO' 
que  ita  inveni  scriptuiu  in  quiiiquc  aniiquis.  Closr 
soma  cerio  est,  quod  desideraiur  iu  vigiiiti  et  uno 
Jibris  nostris  et  in  octo  Anglicanis. 

XYIL — Rwni$  rerum.  Ita  omnia  fere  velcra  exem- 
phiria,  etiain  Yeronense.  Nounulla  lameii  habciit  re- 
gum,  luanifesto  errore.  Iiaque  siipervacanea  esl  eo- 
rum  ( ura  qui  has  rcgum  riiinas  rererunl  ad  lempora 
Dcciana.  Siinilis  error  sublalus  oliin  a  nobis  est  apiid 
Agobardum  in  Epislola  Grcgoiii  lY  ppae.  Sic  in 
K|iisiola  sancti  Aiubrosii  ad  Chromaliumy  primo  scrip- 
tumfuii  in  velnslissiino  codice  EcclcsixLugdunensis, 
dut  consiUum  rei  dicen$,  scd  slatim  emcndaluiii  est 
snpra  lineain  et  posiiuiii  regi.  Ileni  pro  eo  qiiod  in 
tnnio  IV  ConcHiorum  Labbei ,  pag.  0^0,  in  Epistola 
rjMscoporum  Plicenicix  marilim;c  ad  Leonem  tmp, 
lcgiiiir  hHJu$  rei  gratia,  quaj  cst  vera  lectio,  vetnslis- 
sinii  codiccs  Ecclesiai  Bellovaccnsis  ei  monnsteriiCor- 
h:'iensis  habent  htijus  regi  gvAiia,  Yide  etiain  Notas 
ad  Capitularia,  pagi  1060.  liOo.  Addam  quoqiie  alia 
loca  siuiilia,  ut  ea  usui  esse  possint  houiinibus  eru- 


diiis  cum  in  libros  incidQrini  in  qiiibns  iidem  errores 
fuerint,  et  in  quibus  emendandis  defuerit  auctorita» 
librorum  vcternm.  In  Epislola  C.i^lesiiiii  papa;  ad  Cle- 
rum  et  Plebem  CP.  pro  co  quod  eililiooes  recte  ha- 
benl  cum  a  $e  commi$$a  sibi  rci  ratio  requiretur,  codex 
ecclesiae  Bellovacensis  habf.'l  m/^  lei  rnJcin  codicc 
D  cuin  refcrtur  Epistola  pap.(i  V  igilii  nd  Anrelianmn 
cpiscopum  Arclalcnsciii,  ci  illic  kpUtv  Dittnmi  «i 
et  cathoUco  rei  €onvemen$,  cmii  InfjciHlmii  sii  regi,  iti 
iii  cditionibus.  Ex  codem  ihui^  llii^^ii  quuil  in  ca- 
none  40  concilii  Mcldensis,  nhl  lanilauir  cnunn  sy- 
nodi  Aivernensis,  regiculam  «crtptiini  esl  iii  veieri 
codice  Aureliaiiensi,  cuiu  logcnfliini  <\i  reicnUniK  Iri 
cnpiie  8  libri  Agobardi  contnt  Lftjem  Gumhbanf(i  lcgc- 
batiir  oliin  re$cula$  pro  rcunhi»^  ui  illic  iiioiMtL  In 
toinf)  II  Capitulnrium,  pag.  iHfj,  U\  Pr;ccep«o  LtidfJ- 
vici  Pii  scriptum  cst  rex  pro  rt-*. 

XYIII. — ilii«//fl»wns.Veiore5  quidam  libri  el  vcteres 
cdiiioiies  habeni  mu$itamu8,  Atque  cgo  pulabain  ita 
scribidebcrcqiiia  legebam  apud  Juvencum :  Nec  inte^ 
$ese  mu$itanti  vocevolnbant.  Sed  postca  dcprebendi  hoc 
vocabulum  de  cendere  ex  verbo  mu$$are,  adeoque 
scribcndum  esse  credidl  mu$$itanu$^  uii  scriptum  est 
in  codice  Seguierinno.  N:im  ct  apud  Sidoniinn,  lib.  vj, 


Digitized  by 


Google 


550 


Divi  c\rmANi 


m 


snric  perpcliinur,  doncc,  xvi  lemporalis  fine  com- A  dicbiis  ac  nociibus  jugiicr  alque  insianler  oramns. 


plcio,  ad  xicrnx  vel  niortis  vcl  immortaliUlis  bospi- 
tia  dividamur.  Non  ergo  idcirco  comparcs  vobis  ct 
a^quales  sumus  quia,  in  islo  adhuc  mundo  et  carnc 
linc  consiituli,  mundi  et  carnis  incoromoda  vobiscum 
pariter  incurrimus  :  nam,  cum  in  sensu  doloris  sit 
omne  quod  punit,  manifestum  est  eum  non  esse  par- 
licipcm  poenae  tusc  quem  tccum  videas  xquanter  non 
dolere. 

XX.  Yigetapud  nos spei  roburetfirmitas  fidci ;  intcr 
ipsas  sxculi  labeniis  ruinas  erecu  mcns  cst  ci  immo- 
bilis  virtus,  ct  numquaiii  non  Iscia  palieniia,  et  de 
Deo  suo  semper  anima  seciira,  sicut  pcr  (^rophclam 
Spiriltis  sanctus  loquitur  ei  liortalur,  spci  ac  fidei 
nosirx  firmitatem  coelcsii  voce  corroboraiis :  Ficus , 


XXI.  Ncino  imquc  sibi  lilandinlur  quod  nobis  ct 
profanis  Dei  cultoribus  ei  Deo  mlvcrsaiilibus  sit  intc- 
rim,  pcr  ncqunlitatcm  carnis  el  corporis,  laborum  sx- 
cularium  conditio  communis,  ut  ex  hoc  opinetur  nnn 
omnia  ista  quac  accidunl  vobis  ^  irrogari  ,  cum  Dei 
ipsius  procdicatione  et  prophetica  ^  contestatione  aiite 
prxdiclum  sit  venluram  super  iiijuslos  ihim  Dei  et 
perseculioncs  quae  nos  liumanitus  Ixderent  non  dc- 
futuras ,  scd  et  ultioncs  qux  Ixsos  divinilus  defende- 
rent  secuiuras. 

XXII.  Ei  qunnta  sunt  qux  istic  pro  nobis  iiiterim 
fiunt  ?  In  exemplum  aliquid  datur,  ut  Dei  vindicis  ira 
noscaiur.Cxterum  reiro  est  judiciidies,  quem  Scrip- 
tura  sancla  denunliai  dicens  :  IJlulate ,  prommus  e$t 


inqiiit,  non  afferei  fruclum,  el  non  erunl  nascentia  in  B  Bnim  diesDomini,  el  obtrilio  '  a  Deo  aderit.  Ecceenim 


vineis.  Mentietur  opus  olivas  ^,  et  campi  non  pra^tabuni 
eibum,  Deficient  a  pabulo  oves  ^,  et  non  erunt  in  pra!' 
sepibus  boves*  Ego  autem  in  Domino  exultabo,  el  gaU" 
debo  in  Deo  salutari  meo  {Abae,  iii,  17-20).  Dei  homi- 
nem  et  cultorem  Dei,  subnixum  spei  veriiale  et  fidei 
stabililaie  fundatum,  negat  mundi  hujus  et  sa^culi  in- 
fcslaiionibus  commoveri.  Yinea  licei  rallni  ei  olea 
decipiat,  ei  herbis  siccitate  morienlibiis  xsiuans  cam- 
pus  arcscat,  quid  hoc  ad  Christianos  ?  quid  ad  Dci 
servos ,  quos  paradisus  invitat,  qiios  gratia  omnis  et 
copia  rcgnl  coelestis  exspeclat?  Exsultant  semper  in 
Domino,  ***  et  Ixiantur  ct  gaudent  in  Deo  sub,  et 
nia^a  atquc  adversa  mundi  fortiler  toleraiit,  dum 
donaet  prospera  futura  prospectant  ^.  Nam  qui,  expo* 


dics  Domini  venit  insanabilis  tndignationis  etirte^  po* 
nere  orbem  terra  desertumf  et  peccatores  perdere  ex  eo 
{Isa,  XIII,  6).  Et  ilerum  :  Ecce  dies  Domini  vemt 
ardens  velut  clibanus  s,  eruntque  omnes  alienigencs  et 
omnes  iniqui  stipula  ^;  et  succendet  illos  adveniens  dtet, 
dicit  Dominus  {Malach.  iv,  i).  Sticcendi  et  cre- 
mari  alienigenas  praxinitDominus»  id  est  alienosa 
divino  genere  et  profanos ,  spiritaliler  non  renaios 
nec  Dci  filios  factos.  Evadere  enim  eos  solos  posse 
qui  renaii  et  signo  Chrisii  signaii  fuerint  alio  in  loco 
Deus  loquilur,  quando,  ad  vastationem  mundi  et  inte- 
ritum  generis  humani  Angelossuos  mittens,  gravius  in 
uliitnocomminaiurdiceiis  :  Vadite  el  ca*diie,  el  nolite 
parcereocuUs  vestris.  Nolite  misereri  senioris  aul  juveniSf 


sita  nalivitale  terreua,  spiriiu  recreati  et  renati  su-  C  et  virgines  et  parvuloset  mulieres  interficitef  ui  perde- 


mus,  nec  jam  mundo  sed  Deo  viviiniis,  non,  nlsi  cum 
ad  Deum  venerimus,  Dei  munera  et  promissa  capie- 
mus.  Et  tamen  pro  arccndis  hostibus  et  imbribus 
Impetrandis,  et  vel  auferendis  vel  lemperandis  adver- 
sis,  rogamus  semper  et  preces  fundimus,  et  pro  pnce 
ac  saluie  veslra  propitiantcs   ac  placantes  Dcum 


leantur.  Omnem  aulem  super  quem  signum  scriptum 
esl  ne  tetigeritis  {E%ech.  ix ,  5,  6).  Quod  aulem  sil  lioc 
sigiium,  et  qua  in  parte  corporis  posiium  ,  manifestat 
alio  in  loco  Deus  dicens :  Tranii  per  mediam  ^  Hie^ 
rusalem ,  el  notabis  signum  super  frontes  t iVoraim  qui 
ingemunt  et  mwrent  ob  iniqmtates  qum  fiunt  in  medio 


LECTIONES  YARIANTES. 


^  01e:c  bod,  i.  Voss.  1.  Thu.  Yict.  Grav.  Morell. 

^  A  slabulo  Foss.  Snir.  Vet.  Innomb,  Grav,  Morell, 

^  Foniter  lolerando,  bona  et  prospera  Tutura  expectant 
lam.  Ebor.  Dum  booa  Oxon  exl.  cod.Voss.i.  Thu,  Foss, 
Vict. 

a  Nobis  Voss.  r  Ar,  Bod,  l,  2, 4.  D 


®  Etaposlolica  Pem. 

f  EtretribuiiOilr. 

9  Ignis  Voss.i, 

ii  Utslinula  Bod.  S.Quasi  Ar.  Lam.  Bod,%,  NC,  1. 

i  Transi  mediam  Lant,  Ebor,  NC,  S.  Vou,  3. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Rpi&t.  16,  reperilur  vcrsus  iste  sapphicus :  Mussitans 
quamquam  chorus  invidorum.  Grammatici  prxtcrca 
afferunt  mullas  anctoritates  qnrc  facile  probant  ita 
£cribciidum  esse  uli  cgo  scripsi. 

XIX. — Videas  cequaliter,  Ita  veteres  editiones.  Quo 
eliani  inodo  legilur  in  novein  codicibtis  aniiqnis.  Ma- 
nulius  cxpunxit  asquuliler.  lix  cliam  Morcllius  ctcdi- 
tio  Anglicana.  Non  vidco  nuteni  cur  cxpungi  debtie- 
rit.  Sanc  vidctur  eaiii  vocem  uon  esse  nccessarinm. 
Sed  non  esl  propierca  tollenda.  Nnm  Cyprianus  dixit 
paiilo  ante  :  Putatis  nos  adversavobiscumaqualiter  per^ 
peti.  El  mox  :  Carnis  incommoda  vobiscum  pariter  m- 
currimus.  Et  lamcn  vox  aquatitcr  dcest  istic  in  sep- 
temdecim  Ubris  vctcribus. 

XX.  —  iVorterttn<nasceii(t(i.Yetercsediliones  et  sex 
libri  vetercs  habcnl  non  erit  generatio.  Lectionem  sum- 
ptam  ox  cditionequxdicilur  Gravii,  quam  Manutiiis  et 
alii  posteum  sccuti  sunt,  qiiam  noseliain  rctinuimus. 


prncferunt  novemdecim  exemplnrla  manuscripta.  No- 
rcllius  \iOS\\\i  nascenti(e,  forte  per  errorein  typographi. 
Nam  hic  scribendi  modus  non  est  latiniis.  Et  tanien 
ea  scriptura  mullum  placuit  Pamelio.  In  libro  Fuxensi 
et  iif  Lamoniano  legiiur  non  erit  nascentia.  Yide  glos* 
snrium  latinum  Cangii. 

Cibum.  Ycteres  editiones  et  novem  libri  veteres 
praeferunt  frumentum.  Alii  duo  ct  quinque  Anglicnni 
escam.  Sed  majnr  pars  codicum  manuscriptorum  ha« 
bct  lectiouem  qunm  cgo  rctinui. 

XXII.  — Senioris  autjuvenis.  Retinui  hanc  lectionem, 
quam  inveni  in  aliquot  aniiquis  excniplaribus,  propler 
rationcs  allalas  a  Pamelio,  qui  vere  adnotat  mire  va- 
rinre  codices.  In  .quibusdnui  cnim  legitur  ut  isiic, 
alibi  seniori  aut  juveni^  alibi  senioribus  atque  jnniori» 
btUf  alibi  seniores  et  juvenes,  denique  alibi  seniorum 
neque  juvenum  et  virginum.  Yide  lib,  ii  Testimoniorum, 
cap.  22. 


Digitized  by 


Google 


501  LIBGR  DE  IDOLORUM  VANITATE.  m 

ipsorum  {Ezech.  ix,  4).  Cl  quoU  ad  passioncm  el  A  ardens  semper  gcbenna,  cl  vivacibus  flammis  vorax 


sangninem  Christi  pcrtineat  boc  signum ,  et  ille  sal- 
vus  atque  incolumis  rlsscrvetur  quisquis  in  boc  signo 
invenitur,  item  Dci  lesiimouio  comprobaiur  diccniis : 
Et  erit  sangms  in  slgno  ^  vobh  super  domos  in  qui- 
bus  vos  ^  erilis ;  el  videbo  sanguinem,  el  proHgam  vos , 
et  non  erit  in  vobis  plaga  diminutionis  cimi  percutiam 
terram  jEgypti  {Exod,  xii,  i5).  Quod  antc  occiso 
agno  praccedil  in  imagine,  impIeturinChrislo,  secuta 
postmodum  vcritate.  Ut  illic,  percussa  i£gyplo,  Judai- 
cus  populus  cvadere  non  nisi  sanguiiie  ct  signo  .igni 
potuit,  iia  ct,  cum  vastari  coepcrit  mundus  ct  pcrcuti, 
quisquis  in  sanguine  et  si^no  Cliristi  invcnius  fuerit, 
solus  evadet. 
XXIIL  Respicite  itaque,  dum  tcmpus  est,  ad  vemm 


poena  « ;  nec  erit  unde  liabere  tormenta  vel  requicni 
possint  aliquando  vcl  rmem.Servabuntur  cum  corpori* 
bussuis  animse  innnitis  cruciatibus  ad  dolorem.  Spcc- 
tabitur  illic  a  nobis  semper  qui  liic  nos  spectavit  ad 
tempus,  et  in  persecutionibus  factis  oculorum  crudc* 
lium  brcvis  fructus  perpeiua  visione  pensabitur,  se- 
cundum  Scripturae  sanctae  (idem  dicentis  :  Vermis 
eorum  non  morietur,  et  ignis  eorum  non  extinguetur;  et 
erunt  ad  visionem  universo!  carni  '  {Isa,  lxvi,  24).  Et 
iterum :  Tunc  stabuntjusii  in  magna  constantia  adversus 
eos  qui  se  angustiaverunt  el  quiabstulerunt  labores  eorum, 
Videntes  turbabuntur  timore  horrihUi,  et  mirabuiuur  in 
subitationeiilsperaUBsalutiSf  dicentes  inter  se,  pajmten- 
tiam  habentes  et  pras  angustiafi  spiritus  gementes:  Hisunt 


et  aelernam  salutem;   cl  quia  jam  mundi  finis  \n  l^  quos  habuimus  aliquando  in  derisum^  et  in  simititudi- 


proximo  est,  ad  Deum  mentcs  vestras  Dci  timore 
eonvertite.  Nec  vos  dclcctet  in  s:cculo  inter  justos  ct 
mitcs « impoiens  ista  et  vana  dominatio,  quando  et 
lu  agro  intcr  culias  et  reriilcs  scgetes  lolium  et  avcna 
dominetur.  Nec  dicaiis  mala  acciderc  quia  dii  vcstri 
a  nobis  non  colantur,  sed  sciatis  lianc  irac  Dei  ^  esse 
censuram,  ut  qni  bencficiis  non  intelligitur,  vcl  plagis 
intelligatur.  Deum  vcl  sero  quaerite,  quia  **^  jnm  pri- 
dcm  per  Propbelam  Dcuspncmoncns  horlaturet  dicit : 
Quoirite  Deum^  el  vivet  anima  vestra  {Psal,  lxvui,  53). 
Deum  vel  sero  cognoscite ,  quia  Christus  adveniens  - 
hoc  admonet  et  docet  dicens  :  Hac  est  autem  vita 
wtema^  ut  cognoscant  te  solum  verum  Deum  et  qucm 
misisti  Jesum  Cliristum  {Joan.  xvu,  5).  Credite  llli 


nem  improperii.  Nosinsensativiam  ittorum  oistimabamus 
insaniam  et  finem  iUorum  sine  honore,  Quomodo  compit- 
tatisunt  inter  (Uios  Deiy  et  inter  sanctos  sorseorum  est! 
Ergo  errawmus  a  via  veritatis ,  et  justitiw  lumen  noa 
luxit  nobis,  et  sol  non  ortus  est  nobis,  Lassati  sumus  in 
iniquitatis  via  et  perditionis ,  ambulavimus  ^  soliiudiues 
difficiles^  viam  aulem  Domini  ignoravimus.  Quid  nobis 
profuit  superbia,  aut  quid  divitiarum  jactatio  contulit  no- 
bisf  Transierunt  onmiailla  tamquam  umbra  {Sap,  v,  1  -Q). 
Erit  tunc  sine  fructu  pcenitentia)  dolor  poenae ,  inanii 
ploratio  et  inefficat  deprecatio.  lu  a^iemam  poenam 
scro  crcdent  qui  in  vitam  xternam  credcre  noluerunt. 
XXV.  Sccuritati  igitur  et  vitae  ,  dum  licet,  provi- 
dete.  Oflrerimus  vobis  animi  et  consilii  noslri  salutare 
quioronino  non  fallit;  credite  illiqui  haecomnia  Tu-  Q  munus.  Et  quia  odisse  non  licct  nobis,  et  sic  De» 


tura  pracdixit;  creditc  ilH  qui  credentibus  pncniinm 
vitx  aelerna»  dabit;  credite  illi  qui  incredulis  xicrna 
supplicia  gehennae  ardoribus  irrogabit. 

XXIV.  Qutc  tunc  erit  fidei  gloria, qux  pcena perfi- 
dia^yCum  judicii  dies  vcncrit?  quae  IxHitiacredentium, 
qux  rooesiitia  pcrfidorum,  noluisse  isticpriuscrcdere, 
et  ut  credant  jam  redire  non  posse?Cremabit  addictos 


plus  placemus  dum  nullam  pro  injuria  vicero  reddi- 
mus,  hortamur,  dum  facultasadcst,  dum  adhuc  aliquiil 
desaeculosuperest,  Deo  satisfacerectad  veraereligionis 
candidnm  lucem  de  profundo  tencbrosaesuperstiiionis 
emergcre.  Non  invidcmus  commodis  vcstris,  nec  benc- 
flcia  divinacelamus.  Odiis  vestris  benevolentiam  reddi- 
mus ,  et  pro  lormentis  ac  suppliciis  quae  nobis  inre« 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Erit  hic  sanguis  Voss,  1 .  lu  signnm  Lam.  Ebor.  Foss. 
Vict. 
b  Ibi  eriiis  Bod.  i,  2,  4.  Habitaveritis  Un. 
^  later  injusios  et  iromiles  Bod.  5,  4, 
d  SicAcodd.  Angt.  Sciatis  iram  Dei  Oxon. 


*  Pceua  decerpet  Voss.  1. 

'  Carnls  Pem.  Voss.  i. 

s  Per  angusliam  Lmn.  Ver. 

h  In  derisu  Ar.  lam.  Vict.  Vat.  Tn  rlsu  Manut. 

i  Et  ambulavimus  lam.  Ebor.  Bod.  1,  3,  3,  4. 


STEPH.  BALUZIl  NOTiE. 
X%l\,-^Addictos.\d  est  judicatos,  damnntos.  Apud  D  Lrvius.  Bo€iius,  lib.  ii ,  de  Consolaiione  Philosophiae 


Optatum,  lib.  i,  addictus  si^nificat  subjeetum,  subdi* 
lum,  sicui  addictus  glcbae  m  jure  civili.  Utar  autem 
hac  occasione  ut  moneam  videri  mihi  optiinam  emen- 
dationem  fiiisse  lentatamaGuillelmoForncrio,  lib.  vii, 
Epistola  iiltima  Cassiodori,  ubi  Blariangcliis  Accnrsius 
edidit :  Non  ^ci  potest  proprium  quod  liberare  dominum 
non  videtur  additum;  pro  quo  Feriierius conjecit  ponen- 
dum  esse  "**  addictum ,  inonens  interim  se  legissc  in 
veterimanuscriptoa(/ef>t(o.  Conjectura  Fornerii  hinc 
bona  csse  censeri  poiest  quod  bonn  (lcbiioris  addicta 
sunt  crediiori,  adeoque  etiam  ipsc  debitor. 

Servabuntur  cum  corporibus,  Vidc  notas  nostras  ad 
libruro  iii  Salviani  de  Gubernutione  Dei, 

Subitatione,  Sic  etiam  in  eodem  capite  Epislola)  ad 
For/tfifa/NDi.PontiusdiaconiisinVita  sancli  Cypriani : 
Proconsulis  jussu  ad  hostes  ejus  cum  miiilibus  suis  prinr 
ceps  repente  subitavit,  A.  GcHius,lib.  ix,  cap.  i5,  dixit 
B*ihitariam  dictioncm.  Qiio  verbo  iisus  cst  etiam  T. 


Verum  omnis  subita  mutatio  rerum  non  sine  quodam 
fluctutontigit  ammorum,  Vide  notas  ad  Epistolam  lvii. 
pag.  466. 

Posnitentiam  habentes.  Iia  reposnlmus  pro  eo  qiiod 
in  vnlgatis  edilionibns  hAheiiiT  aqentes,  quia  ila  inviv 
nimus  scripium  in  quindecim  litms  nostris  et  in  qun* 
tuor  An^licanis.  Vide  Epistolam  ad  Fortunaiuni  de 
Exhortatione  Martyrii^  cnp.  12. 

XXV. — De  profundo,  Goactus  sum  ita  scribereprop- 
ter  auctoritatcm  veterum  editionum.  Pamelius  po- 
suit  de  profunda  et  tenebrosa  nocte  superstiiionis^  quia 
videbat  Morelliiim  monuissc  vetustum  librum  ita  ha- 
bere.  At  Morellius  non  posiiit  hanc  lcctionem  in  edi- 
lione  sua,  sed  eam  quam  ego  revocavi.  Lectionein 
Paroelii  non  repcri  nisi  iu  tribus  libris. 

OJifi  vestris,  Prosper  in  calce  libri  contra  Collato- 
rero  :  Nobis  Deo  adjuvante  iti  studium  quieta  modesta^ 
que  pntientia  odiis  dilectionem  reddere*  r^^^/-rl^ 
Digitized  by  V^OOy  lC 


863  DlVi  dtt^IlIANI  S6i 

rentursaloti8iiinerainon8(ramu8.CrediieeiTivUd;et  Agrallam  Chrislus  impertit,   lioe  mnnns  misericor' 


qui  nos  ad  tempiis  persequimini,  in  xlernum  gaudete 
nobisciim.  Qunndo  isiinc  excessum  "  fuerit,  nullus 
jam  p(B|riienlias  locus  est ,  nnlliis  satisractionis  eflec- 
tus.  Ilic  viia  aut  nmittilur  nut  tenetur;  tiic  snluli 
a?tcrn;c  cultii  Del  ci  rruclu  fldci  providclur.  Nec 
quisqiiam  aut  pcccalis  retnrdetur  aut  aniiis  quoniinus 
veiiiat  ad  conscqiicndam  salulem :  in  isto  adliiic  nuindo 
niancnti  pa^kiiteniia  nullasera  est;  palel  ad  indulgen- 
tiam  Dei  aditiis ,  ei  quxrenlibus  alque  intelligentibus 
Teritalem  ficilis  accessus  est.  Tu,  sub  ipso  licei  exilu 
et  vit:c  tcmporatis  occasu,  pro  deliclis  roges  el  Deuin , 
qtii  unus  et  verus  est ,  confcssione  et  flde  agniiioiiis 
ejus  implorcs,  venia  confltenti  datur,  cl  credentl 
Indulgeiitia  saiutiris  de  divina  pietate  conceditur,  et 
ad  Immortaliutem  sub  i)>sa  morte  traUsitur.  **'  Hanc  B  litate  <"  secunis. 

LECTIONES  YARIANTES. 


diae  su»  tribult,  subigendo  monem  trophm^o  cru- 
cis ,  redimendo  credentcm  prctio  sanguinis  sui , 
reconciliando  hominem  Deo  Pairi  ,  viviflcandd 
morlalcin  rcgeneratione  coelesii.  Hunc ,  si  fieri  po- 
test ,  sequamur  omncs ,  hujus  sacramento  et  signo 
cciiscanuir.  Ilic  nobis  viam  vilx  aperit,  hic  ad  para- 
disiiiu  reduces  facit,  hic  ad  coelorum  regna  perducit. 
Ciim  ipso  seinper  vivemus ,  rucii  per  ipsum  fllii  Dei ; 
cuin  ipso  sempcr  exuliabimus ,  ipsins  cruore  rcpa- 
raii.  Erimus  Chrisilani  cuni  Christo  slinul  gloriosi,  dc 
Deo  Patrc  beaii,  de  perpetua  voluptaie  laetantes  sein- 
pcr  in  conspectu  Dei ,  et  agentes  Deo  gratias  semper. 
Neque  enim  poterit  nisi  Ixtus  esse  semper  et  gratus  ^, 
qui,  cum  morti  fulsset  obnoxius,  factus  est  immorta- 


■  Recessum  Bod.  U  %  3, 4.  Ver. 
k  I.aBius  et  graius  Thu. 


^  Factos  est  de  iinmortaUtate  Oxon. 


STEPH.  BALUZn  miJE. 


Saluih  itinera  moNKramtii.Hieronvmusiii  Epistolaad 
Pammaehium  adversus  Joannem  Hiemsolyniiiaiiuin  : 
Biatphemantibui  Deum  clementem  porrigimus  manum, 

Ptenitentia  nuUa  sera.  Hieronymus  in  Episiola  od 
Lteiam  dc  Inslllutione  fllin;  :  Numquam  est  sera  con^ 
versio.  Jo.iniics  Saresberiensij;,  lib.  vu  Policratici^ 
cap.  21  :  Peenitentia  ^tto^tie  nnmqnam  sera  esi^  si  tamen 
vera.  Seiieca  Agameinnone  :  Sera  numquam  esi  ad  bth 
nos  mores  via.  Q.  Curliiis,  lib.  ii  :  Crudelitatem  sera 
pwniieniia  secuta  est.  Synimaclius,  lib.  x,  Epist.  54  : 


Sera  tl  eontumeliosa  est  enxendatio  senectutis.  Sanctus 
Ainbrosius  in  rcsponsione  ad  Uelalionem  Symmachi ; 
Yernm  certe  est  quia  nulla  cetas  ad  perdiscendum  sera 
est.  Erubetcit  senectus,  quceemendare  se  nonpotest.  Ci- 
cero,  lib.  ii  Epistolarum  ad  FamHiares^  Episl.  vii,  ait 
serain  graluiaiioncm  rcprehendi  noii  suleie. 

Factus  est.  Ita  omnes  libri  vetcres  pmcier  unum. 
Edilio  qiiae  dicilur  Gravii  habet,  facttts  esl  de  immor- 
talitate  securtu.  Hoc  seciilus  est  Painclius,  et  deinde 
Higalliiis. 


LIBER 

DE  IDOLORUM  VANITATE. 

QUOD  IDOLA  DH  NON  SLNT,  ET  QUOD  DEUS  UNDS  SIT,  ET  QUOD  PER  CIIRISTUM  SALUS 

CREDENTIBUS  DATA  SIT  ^. 


Abgumentuii.  —  7ria  potiuima  hujus  libri  capita  fi-  Q 
tulus  ipse  compleetltur.  Primum  hinc  ctnnprobat  quod 
reges  [uerint  et  homines  polius  quam  dii,  quorum  in 
Iwnorem  insiilulu  suni  templa^  expressa  simuiaera^ 
itnmolaia  hostiw  et  fesii  dies  celebraii;  atque  adeo 
neque  exteris  neque  Romanis  quidquam  poiuisse  pro' 
desse  iilorum  cuitum^  neqne  illis  ud  sorii  potius  tm* 
putandam  Romani  imperii  poteniiam,  Mpole  qua  et 
vicissitudine  quadam  contigerit^  et  suam  ipsius  ori- 
ginem  erubeseat  :  neque  vero  auspiciis  auguriisve 
quidqnam  iribui^um  e»  vano  iUorum  eventu  eon-  D 


stare;  quin  polius  dwtnonum  essc  has  prcesiigias^  vel 
ipsis  poetis,  Socraie,  Plalone,  Trismegislo  ei  Hostane 
testibus,  qui  el  unum  Deum  el  da^monas  agnoterint. 
AUerumcapnti  quod  unus  sii  DeuSf  ium  per  monar- 
chite  prte  cceteris  dignitatem  majorem,  tum  pcr  ipsas 
vulgi  ethnici  voces,  0  Deus,  et  similes,  paucis  ma- 
nifestum  facit*  Posiremum  de  Christo^  tx  Prophetis 
JudMrum  ei  Evangelica  MiloHa,  latius  prouqt^tur. 

Pamf.l. 
I.  Deos  non  esse  quos  colit  vulgus  hine  notum  est. 


LECTIONES  YARIANTES. 


0  Quod  idola  dii  non  sint  contra  paganos  Vici.  ei  alii. 
Quod  credentibus  datum  slt  deos  non  essc  Voss.  4.  Ilri. 


8pir.  Ratnm  Dun.  De  idolls  gentiom  Goulart. 


VARIORUM  NOTiE. 


Di!  iDOt.  Ujiit.— Dimcile  cst  cefto  statuere  quld 
in  tituto  istius  libri  posiieril  Cypriauti*,  si  quid  (aitieii 
posuit,  prarsertim  si  vera  sit  opinio  Erasnil  existi- 
maiitis  esse  tantam  fragmentutn  inajoris  operis,  quia 
Inciuit  cx  abrupto.  Plures  s:ine  libri  vutcres,  et  ii 
quideoi  opiiuiii  initium  operis  coo8tituuut  in  hU  ter* 


bis;  Deos  non  essequos  eolit  vulgus.  Aptid  Angclum 
Politiauum,  cap.  34  Miseellaneorum  vocatur  liber 
deOrigineet  Generibus  Idolorum  Posteroruin  diligontia 
titiilum  illi  fecit  ne  idoloRuh  vanitatb,  Htqiie  ila  se 
jnvenisse  in  exeinplaribus  antiquis  testatur  Rigaltius. 
Ego,  quamquam  litmc  titulum  nuspiani  repererltu  in 


565  LIBER  DE  IDOLOUUM  VANITATE.  566 

Reges  Olim  fucrant,  qui  ob  regnlem  mcmoriam  coU  A  brabant.  Inde  postens  facla  suni  sacra,  qusa  primis 
apttd  suos  posimodum  etiam  in  morle  coeperunt.  Inde  fneranl  assumpta  solaiia.  El  videamus  an  slel  baec  ° 
Hlis  instituta  templa,  inde,  ad  derunciorum  vulius  per      apud  singulos  veritas. 

imaginem  delinendos,  expressa  simulacra ;  et  immo-  H.  Melicertes  et  Leucotbea  prsecipilauliir  in  ma- 
labanl  '^  hostias,  et  dies  festos  dando  bonore  ^  cele-     ria,  et  fiunt  posimodum  maris  numina.  Casiores  al« 

LECTIONES  VARIANTES. 


^  Sicvetusliss. codd.  etedd. recentior.  Bal.lAps. Quibusct 
Immolabant  Oxm,  Nam  et  Foss.  Corb.  Gronov.  (quibus)  et 
Littdn, 

^  Uonores  Oxon.  Lindn.  Honorem  Lin,  Lam.  Tanlo  bo- 

VARIORUM  NOT/E 


nore  Voss.  4.  Tew.  Routh.  Script.  eccl.  opusc.  1840. 

^  An  sit  et  haec  Gionov.  Lips.  Boutit.  ex  t  codd.  no\L 
Oxon.etcod.Drwr, 


codicibus  manuscriptis,  retinui  tamen  propter  com- 
moditatem  studiorum.  In  edendo  autem  iniiio  ipsius 
libri  secutus  sum  scripturam  vcterum  iibroruni  et  ve- 
terum  editionum.  Quamquam  sunl aiiqui  libii  veleres 
qui  incipiunt  Deos  non  es$e,  priora  non  babent. 
Pauca  bujus  libri  mentio  reperitur  in  scriptoribus 


aliquando  prmfuerint,  Cicero  in  Oralione  pro  Miione  : 
(irwci  homines  deorum  honores  tribimntiis  viris  qui  ty- 
rnnnos  necaveruni.  Lucianus  in  Toxari  scribil  Scy- 
Ibas  sacrificasse  Oresti  et  Pyladi,  non  tamqnnmdiis^ 
sed  iamqn;tm  virisbonis.  Et  JuiinsFinnicnsniliEgyp- 
tios  Josephum,  qui  consuiuerat  eoruin  egeslnii  iter 


anliquis,  quippe  quemnuspiam  reperio  citatum  qunin  B  septem  annos,  venerari  et  adorare  ui  deum.  Epipha 

apud  Hieronymnm  et  Augiistinum.   Et  Anguslinus        '     ' .-- 1 . j  « --   -     • 

quidem  ita  scribit  in  libro  ae  unico  Baptismo  adversus 
Petilianum,  eap.  4  :  Hujus  regulas  aposioliccc  sectator 
episcopus  Cyprianus  de  uno  vero  Deo  adversus  muliO' 
rum  deorum  falsorumque  cultores  disputans  multa  pro- 
fert  testimonia  de  libris  eorum  quos  prceclaros  auciores 
habent^  hoe  est  ex  iUa  Veritale  quam  in  iniquiiate  deti- 
nent.  Citat  etiam  lib.  vi,  de  Bapti$mo  odversus  Dona- 
tistaSy  cap.  44.  Hieronymus  autem  in  Episiola  ad  Mag- 
nitm,  ponens  in  principio  '^^  sermonis  mntc- 
riam  istius  libri,  tamquam  si  lilulus  esset,  sic  scribit : 
Cupriamis  quod  idota  dH  non  iint  qua  brevilate,  qua 
htstoriarum  ontmum  scientia^  quorum  verborum  et  sen- 
suum  sptendore  perstrinxit.  Ad  eumdem  iibrum  res- 
pexisse  videiur  qiiibusdam  Pontius  diaconns  in  Vita 
sancti  Cypriaiii  scribens  per  illum  gentiles,  repercus- 
sis  iii  se  iis  qu»)  nobis  ingerunt,  victos  fuisse.  Verum 
cum  istn  Poniii  verba  convenirc  elinm  possint  libro 


niiis  in  prologo  librorum  adversus  Hcereses^  cap.  7,  ait 
(yrannos  et  )tra^stigiaiores,  qui  invenlionibus  suis  ac 
fallaciis  tolum  orbem  deceperant,  divinis  honoribns 
consecratosfnissc.  Peirus;»  Valle  in  Historia  Peregrim' 
tionum  suarum  testatur  eliam  iiunclndos  gentilcsco- 
lere  ui  deos  leges  suoset  viios  illustresqui  pr.Tclnris 
aclionibus  suis  meruerunt  bonores  divinos.  Baluz. 

Oefunctorum  vuttus.  Heic  tanlum  aniiotabo  nie  lioo 
loco  uti  ad  reddendain  banc  vocem  Commodianoi 
apud  quem  Instructione  2,  legilur  defunctos  deos 
orabant,  pro  quo  Rignliins  posuil  morientes  deos.  Sic 
etiam  Insirnciione  20  :  Adoratis  enim  stutti  malo  let/io 
defunctos.  Alfcro  antem  ha'C  locn  Conimodiani  prout 
habenlur  in  veteii  codice  ms.  sancli  Albini  Andega- 
vensis.  Baluz. 

Et  immolabant.  Veicres  editiones  el  quidam  libri 
veieres  habent :  Nam  et  immolabant.  Alii  simplicitcr 
et  immotnbant ;  quam  leclionem  reperi  in  r|uiiidecim 


ad  Demeirianum,  in  quo  sanctus  Martyr  ndversus  gen-  n  codicibus  aniiqnis.  Ubi  duo  libri  veieres  habenl  etiam 


tilcs  ingerit  qucrelas  eoruni  de  Christianis,  noii  audeo 
aflirmare  verba  Ponlii  inteliigenda  taniuin  esse  de 
libro  de  Vanitate  Idolorum.  Potuit  enim  Pontius  res- 
pexisse  nd  utrumque  opus.  Porro  adversus  cultum 
idoiorum  nibil  esi  elegantius  Jove  iragwdo  Luciani. 

Baluz. 
I.  —  Reges  olim  fu^unt.  Lactantius  lib.  vi ,  cnn.  8  : 
Quomodo  ergo^  inquiet  atiquis^  dii  crediii  sunt  ?  ffimi  • 
rum  quia  reges  maximi  aul  potentissimi  fuerunt,  ob  me- 
riia  virtutunt  suarum  aul  munerum  aut  artitm  reper- 
tarum,  cum  chari  fuissent  iis  quibu^  imperitnverant ,  in 
memonam  swtt  consecrati.  Idem  in  libro  de  Ira  Dei^ 
cap  i1  :  Nimirum  ii  omnes  qui  coluntur  ni  dii  homines 
fuerunt^  et  iidem  primi  et  maximi  reges^  sed  eos  aut  vb 
virintent,  quia  prteftierant  hominum  generi^  divinis  ho- 
noribus  nffecto$  esse  post  mortent ,  aut  ob  bene/icia  et 
inventa  quibus  humunam  vitam  excolueranty  immorialem 
memorinm  cottsecutos  quis  ignoral?  Ita  eiiniii  in  libro 
Ilecognitionum  D.  Clemcniis.  Cicero,  lib.  ii  dc  Naliira 


pro  ei.  Non  placuerunt  Paroelio  ha;  duae  Iccliones. 
Pru^tulii  nuleni  enni  qtiam  invenisse^se  ail  npud  Gra  • 
vium  el  Costerium ,  el  scripsii  quibus  et  immolabnnt. 
Verum  voceni  quibuse^o  non  vidiin  editionequ;c  di- 
cilur  Gravii  neiiuein  codicibus  mnnuscriptis.  Baluz. 

Honore.  Ita  scripium  vidi  in  tredecim  libris  veie- 
ribus.  Quidam  aiii  habent  honores  vel  honorem.  E^o 
relinui  lectionem  quas  plurium  veterum  libroriiui 
auctoritaie  niiitur,  cum  prsesertim  hoc  segnienlnni 
invenerim  ita  disiinctum  in  codice  Toriiacensi  biblio- 
thecie  regia;  el  iii  Beccensi ,  tum  etinm  iu  Metensi 
sancti  Arnulphi.  Baluz. 

inde  posteris  sacra  faclasunt.}A\m\\m  Felii:  Similitcr 
ac  vero  erga  deosquoquemajores  noslriimprovidi^creduU, 
rudi  simplicitate  crediderunt,  dunt  reges  suos  colunt 
religiosCy  dum  defunclos  eos  desiderant  in  imaqinibus  mde» 
re,  dum  geslitntl  eorum  memorias  in  siatuis  ^^detinere. 
sacra  facta  fuerunt  quce  fueranl  assumpia  sotatia.  Vido 
Fulgentium  Placiadem,  lib.  i  Mythoiog.y  ubi  agit  de 


Dcoriim  :  Perseus  Zenonis  auditor  eos  dicit  habitos  deos  D  liiio  Syro|)banis  iEgyptii.  Baluz. 


a  quibus  mngna  utilitas  ad  vitiB  cultum  esset  inventa , 
ipsasque  rcs  utiles  et  saluiares  deorum  esse  vocabulis 
UhttCHpatas.  Et  inlra  :  Suscepit  autem  vita  homittum 
consuetudoque  comntunis  ttt  betteficiis  excellentes  viros 
in  coelntn  fama  ac  voluniate  toUereni.  Hinc  Hevcules^ 
hittc  Castor  el  Pollux.  Horntius  ^ib.  ii,  Episi.  i. 

Roniulus  el  Liber  pater  ei  curn  Caslore  Polliix 
Post  ingentia  facta  deorum  in  lenipla  recepli. 

Q.  Curtius,  lib.  ix,  scribit  Persas  non  pie  solum,  scd 
eiiam  prudenter  reges  suos  inter  deos  colere,  ma- 
jestaicitl  eiiim.  Imiierii  saluiis  esse  tutelnm.  Juliiis 
Finnicus  in  libro  de  Errore  protaiinrnni  Religionnm : 
Aifiai  eiimi  GrcBcorutn  ievitas  eosqui  sibi  aUtjuid  coutu* 
terttnt ,  vel  qui  con^lio  aut  virtute  se  juverunt ,  divinis 
appeltare  nominibus.  Et  sic  ab  ipsis  beneficiorum  graiia 
repensatur  ut  deoi  dicani  et  deos  essc  credant  qui  sibi 


II. —  Melicerles  et  Leucolhea.  Hyginus  fab.  u.  Ind 
cim  Melicerte  fHio  stio  in  ntare  se  prcecipitavit ;  quattt 
Liber  Leueoiheam  voluit  appeltari :  nos^atrem  Maiu^ 
tam  dicimus :  M elicerteniautetn  deum  Patmtnonem^  quem 
nos  Portutttnum  (/fCfmus.InoaulemrLiberisiveBacchi 
niitrix  fingilur.  Adde  Laclaniium,  lib.  i ,  cnp.  il  , 
sect.  23.  Cell 

Castores.  Angli ,  qui  post  Morellium  posuerunt  in 
sua  ediiionc  Castor  et  PoHux,  admoiieiit  oportuisse 
beic  repoiii  Castores,^\  lanti  essetrem  levis  inomenli 
muiare.  Sed  b?ec  ratio  nuilius  est  momenti.  Nam  et 
ipsi  plures  iiiutaiiones  fecerunt  in  operibus  snncti 
Cypriaiii  qux  nun  sunl  majoris  momenli.  Ego  vero 
mutnvi,  qnia  oportct  reddere  Cypriano  sua  verba,  et 
quia  apud  Minutium  Fclicem ,  ex  quo  Cypriaiius  ac- 
ccpisse  vidctur,  scripium  est :  Castores  aiternis  mo^ 
riuntur  ut  vivant.  Ila  etiam  scriptum  ^Y^  p^P^Mc^]^ 
igi  ize     y  g 


567 


DlVl  CYPRIANI 


568 


ternis  moriunlur  ut  vivant,  iEsculapius  ul  in  Deum  A  ral  ^;  de  cujus  nomine  Janicuhim  diclum  esi,  cl  men« 


siirgat  ^  fulminalur.  Hercules  ul  hominem  exuat 
Oeicis  ^  ignibus  concremalur.  ApoIIo  Admeii  ^  pecus 
pavii.  Laomedonti  muros  Neptunus  instituit,  ncc 
mercedem  operis  infelix  structor  nccepit.  Antrum 
Jovis  in  Crela  visilur  ^,  et  sepulcbrum  ejus  ostendiiur, 
ct  ab  eo  Saturnum  fugatum  esse  manifesium  ^  est. 
Inde  Ladum  de  latebra  ^  ejus  nomen  accepit.  Hic 
liiteras  impriniere,  bic  signare  b  nummos  in  Italia 
primus  instituit :  iiide  ^  scrarium  Saturni.vocalur.  Et 
rusiicitalis  bic  ^  cultor  fuit :  inde  ralcem  ferens  sc* 
nex  pingitur  J .  Hunc  fugaium  bospiii6  Janus  excepe- 


"  Resurgai  Gronov. 
J>  Oelffi  Lin.  Tlm. 


sis  Janunrius  insiitutus  est.  Ipse  bifrons  expriiniiur  , 
qund,  in  medio  constitutus,  annum  incipienlem  paritcr 
et  recedenlem  speclare  videatur.  Mauri  vero  inani« 
fesie  reges  colunt  ^,  nec  ullo  velameuto  boc  iiomen 
obtexunt. 

III.  Inde  per  gcntcs  ct  provincias  singulas  vnria 
deorum  religio  mutatur,  dum  noii  uiiui  ab  omnibus 
dcus  colitur,  sed  propria  cuique  majorum  suorum 
cuUura  servalur.  IIoc  ila  Alcxander  Magnus  insigni 
volumine  ad  matrem  suam  scribit  inetu  suae  potcita- 
tis  proditum  sibi  de  diis  hominibus  a  sacerdote  se- 

LECTIONES  YARIANTES. 

B      R  Et  signare  Gronov. 


^  Admeto  Gronov.  Roulh,  ex  nov.  Oxon.  1, 2. 

d  Videtur  Thu,  Foss.  Dicilur  Pem.  Voss,  2.  YisiUtar 
Voss.  4. 

*-'  Fugatum  maDircslum  Pem  Voss,  2.  Thu.  Mich. 
Vicl. 

'  LatebrisPe/»,  Fo«.  2. 


ii  Unde  Oxon. 

i  Nam  et  rusliciutis  Mich.  Vici. 

j  Ferens  pingitur  Uan.  Bod.  3.  Voss.  2.  Spir.  Rem.Er. 
Man,  dronov.  RmUh.  ex  trib.  Oxon.  novis  el  duob.  Vnir, 
Tew.  Jtfeerm.  ,      . 

k  Excepit  Foss.  Mtch.  Vtcl.  Ltndn. 

1  Reges  suos  coiuQt  Hf^aif. 


VARIORUM  NOTiE. 


libris  veteribus  tam  nostris  quam  Anglicani6 ,  uno 
excepto  Carnotensi ,  qui  habet  ut  editio  Moreiiii.  Et 
cum  ngeretur  de  emendando  Cypriano  ex  anctoritale 
vcterum  librorum,  necessc  erat  eam  lectionem  revo- 
earc  quam  fore  omnes  libri  manuscripti  bnbent.  An- 
notat  Dio  Cassius,  lib.  xxxvii ,  templuin  Castoris  el 
PoIIucis  quod  Romae  cral  solius  Casioris  dici  consuc* 
visse.  Yide  annolaiiones  Erasmi  in  caputxxviii  Aclo- 
rum.  Baluz. 

jEsculapius  fulminaHir,  Lactantiiis,  lib.  i,  cap.  iO, 
loquens  de  i£sculapio,  a  Deo  meruil  fulminari,  Pii- 
'nius,  lib.  xxix,  cap.  I,  scribit  illym  Inlminc  iciiim, 
quoniam  Tyndaridam  revocasset  nd  viiani.  Comelius 
tlelsus  in  prooemio  libroniin  suorum  de  He  medica  ait 
iEsculapium  relatuin  iii  deorum  nuineniiii,  quia  banc 
scientiam  rudem  et  vulgarem  paulo  sublilius  expo  - 
Kuit.  Tertullianus  in  Apologetico  scribit  illuin  fulmine 
vindicatum ,  id  est  deum  faclum.  Ha^c  enim  lectio  , 
quam  prxferunt  editiones  Beati  Rtienani  et  Pamelii , 
milii  videtur  csse  melior  qtiam  ea  qu%  babet  judica- 
tum,  Eodein  sensu  Plinins  in  Panegyrico  ait  Nervam 
n  diis  coelo  vindicatum.  Sic  Oplatus,  lib.  i,  vocnt  mar- 
lyrcin  vindicatum,  id  est  cnnonizatum,  ut  temporum 
uosiroruni  verbo  ulamur ,  eiim  qucm  constabal  pro 
iiomine  Cbrisli  tormenta  perpessum  et  morlem  su- 
biissc._  Aliud  in  libro  de  Lflp«i«,  png.  187,  significat  vox 
vindicatur,  iit  iliic  annotavi.  Passio  sancli  Philippi 
episcopi  iii  (omo  iv  Analectorum  &fabinonii,  pig.  liO, 
Scolapinm  medicum  in  monte  Cyuusuridos  fnlminatum 
consecratioucm  mereri  a  gendbus  fecit,  Vide  Lyliiiin 
Gregorium  Gyraldum  Syntagmate  xii  Hisioria;  Deo- 
rum,  Baluz. 

CEteis,  Novem  hbri  veteres  nrrercrunt  (jethnais. 
At<|ue  ita  fere  scriptum  est  apud  Arnobiuin  iii  codicc 
regio.  Quamvis  autem  non  dubitem  quin  lucc  lcciio 
falsa  sit,  pu«y|amen  inihi  licerc  ea  uii  ut  emcndein 
locum  Paciani  in  libro  de  Poenitentibus ,  iu  quo  Icgi- 
tiir  :  jEsituinl  indefessis  flammarum  gtobulis  Ai!thna 
el  Licanicutus  el  VesuviusCampantis.  At  in  veieri  libro 
Cartliusix*  innjoris  scriptum  cst  :  Ethna  Siculus  et 
Vesevus  Campanus,  Recte.  Quippe  i£ihna  est  iu  Si* 
cilin  ,  ct  Yesuviis  in  Campania.  De  llcrculc  exiisto 
\ide  Froiitonis  Diicxi  notas  in  libros  Thcophili  Antio- 
cheni  ad  AtUolycum,  Festiva  et  elegnns  est  bistoria 
Ilcrculis  Suffeclani  in  Epistola  Auguslini  ad  civcs 
,coIonisc  Sulfecianx.  Baluz. 

AdmetipecUs,  Apud  Commodianum,  prouteditusest 
a  Higaltio,  legitur  Instruct.  xi :  Admeti  quoque  pecora 
pavisse  fetlur,  Al  in  libro  snncli  Albini  scriptum  esta 
firimida  proA(/me(t,OYidiu8,  lib.  ii»  de  Arte  Amandi : 


Cyiitbios  Admeti  vaccas  pavisse  per  sestus 
Fertur  et  in  parva  delitulsse  casa. 


BiLUZ. 


Antrum  Jovis,  Minutius  Felix  :  Adhuc  antrum  Jovis 
visHur  et  sepulchrum  ejus  ostenditur.  Yirgilius,  lib.  iv 
Georgicon  :  Dictoio  cosli  regemvaveresubantro,  Ovid., 
lib.  III  Amorum,  Eleg.  9.  Cretes  tiutrito  terra  superba 
Jove.  Yide  Hieronymum  in  caput  primum  Epistolus 
ad  Titimi.  Baluz. 

Visitur.  Apud  Angelum  Politianum,  cap.  34  J/i- 
^  scetianeorum,  scriplum  esl  mutitur.  Baluz.  ^j 
^  Laiium  de  latebra,  Miuutius  Fetix  :  Itaque  lalebrnm 
suam  ,  quod  ttUo  latuisset ,  vocari  maluit  Latium,  Yir- 
gilius  ,  lib  viii  iEneldos  :  Latiutnque  vocari  t;m- 
luit  his  quomam  latuifsel  tutus  in  oris  ;  Ovi- 
dius ,  lib.  I  Fastorum  :  Dicla  i  fuil  Latitmi  terra 
latente  deo.  Yide  Lactanlium,  lib.  i,  cap.  15.  Ilinc 
coUis  Laiiaris  apud  Yaronem,  lib.  v,  de  Lingua  laUna 
Balvz. 

Hic  litteras  imprimere ,  stgnare  ttummos.  Pula  vcro 
saxis,  membranis,  coriicibus  impressisse  litleras. 
Cell.  Gron.  ei  signare,  Lindner. 

Hic  signare,  TerluHianus  iii  Apologetico  :  Ab  ipso 
primum  tabulce  et  imagine  signatus  nummus,  el  inde 
wrario  prwsidet,  Yide  noias  Pamelii.  Baluz. 

Mauri  reges  colunt,  Terlullianus  in  Apologetico  ait 
B1aurit;iniu]tregiiIos  a  pnpulis  coli  ut  deos.  Lactanlius, 
lib.  I,  cap.  15.  Hac  scHicet  ratione  Romani  Cmares^*^ 
suos  consccraverunt  et  Mauri  reges  suos.  Miuutitis  Fc- 
lix  :  Juba  Mauris  volentibus  deus  est.  Ynlerius  Maxi- 
T\  inus  in  pra^latiouc  :  Retit^uos  enim  deos  accepimus , 
Ctesares  fecimus.  Ilerodianus,  lib.  iv ,  ait  moris  cssc 
Roinnnisconsccrarc  Iinperaiores  qui  supcrstiiibiis  filiis 
vcl  .succcssoribus  moriuniur,  eosquc  qui  sunt  hoc 
honore  nfTecti  dici  relatos  inler  divos.  Baluz. 

IH. — De  diis.  Ihc  locus  multum  varie  ei  implicitc 
scriptum  cst  in  exemplaribus  antiquis.  In  edilione 
quie  dicitur  Gravii  legitur  de  his  omnibM,  in  codicc 
sancii  Eligii  Attrebatensis  ab  his  omnibus^  in  Fuxcnsi, 
Turoncnsi,  Corbeiensi,  Lamoniano,  et  in  cditiouibus 
Manutii  el  Morellii,  lum  eiiam  in  variis  lcciionibus 
posiiis  in  margine  libri  quo  Gravius  iisus  crat,  de  diis 
hominibus^  iii  Sorbonico  ab  hit  hominibus^  in  uno 
regio,  in  Thuano,  etiam  in  uno  meo,  aliis  homittibus^ 
omissa  praepositione  (/«.  In  Carnoiensi^  et  in  Becceiisi 
a  piis  hominibiis,  Eligat  lector  ex  his  variis  Icctionibus 
eam  qnam  sestimabit  essc  ineliorem.  Ego  facile  cre- 
derem  eam  csse  retinendam  ,  uii  retiiiui ,  qiiam 
cdiiiones  Manutii  et  Morellii  pro^rerunt,  quaui  Uigal- 
Iiu8  quoque  9crvavit  ct  Angli.  Bali^  j 

Digitized  by  VjOOQIC 


LIBER  DE  IDOLORUM  VANITATE. 


570 


cretnm,  quod  majorum  et  regum  mcmoria  servaia  x  ^^^  Romulus  pejerante  Froculo  dcus  factus,  ct  Picus, 


sit,  inde  colendi  et  sacrificandi  ritus  '^  iuoleverit.  Si 
aulem  aliquando  dii  naii  sunt,  cur  non  hodieque  nas* 
eunlur  ?  nisi  si  forte  Jupitei;  senuit,  aul  parius  in 
Junone  derecU. 

IV.  Cur  vero  deos  putas  pro  Romanis  posse,  ***  quos 
videas  ^  nihil  pro  suis  ndversus  eorum  arma  va- 
luisse?  Romanorum  <^  enim  vernaculos  deos  novimus. 


el  Tiberinus,  et  Pilumnus,  el  Gonsus,  quem  Deum 
fraudis  vcl  ut  consiliorum  deum  ,  coli  Romulus  vo- 
luil  poslquam  in  raplum  Sabinarum  perfidia  provc- 
nii  ^»  Deam  quoque  Cloacinam  Tatius  ct  invenit  et 
coluit,  Pavorem  Hostilius  atque*Pallorem.  Moxa  ne- 
scio  quo  Febrisdedicata,  et  Acca  ei  Flora  mereiriccs  ^. 
[Inierdum  ^  vero  deorum  vocabula  apud  Romanos 


LECTIONES  VARIANTES. 

»  Colendi  rims  Ver.  Thu.  Fm,  Corb,  Mich.  Lin.  Fm.  COrb.  Mich,  Vic.  Hinc.  MR. 

^  Ouos  sepius  videas  Gronov.  t  Interdum...  Orbona.  Hcec  prceUr  edd.  Grami,  Pamel. 

c  AomanorQin  htec  verba  ad  ista  :  bi  dii  Romani  uncis  Rigalt.  et  Fellis  insuper  reperias  in  recentiorib.  Ceitnr. 

inclusU  Rigaltius.  Lindner.  Gfoim.  Gddhorn.  qui  lamen  Baluao  adMijmlare 

d  Hodie  quoque  pervenit  Bod.  5.  MR.  videtur. 
«  Merelrices.  Hidii  Bod»  3.  Pem.  Voss.  2,  3.  Lam.  Thu. 

VARIORUM  NOTiE. 


Quod  majorum  el  regum  memoria  servata  sit.  Mi-  B 
nuiius  hoc  latius  exsequitur,  et  addit  eum  deduxisse 
genus  ab  Urano  usque  ad  Jovem.  Lindmer. 

Aliquando  dii  nati  sunt,  Cicero  lib.  i  de  Natura 
Deorum :  Si  natum^  nuUi  dii  anl^  quam  nati.  Et»  ortus 
est  deorum,  interitus  sit  necesse  est.  Baluz. 

Nisi  forte  Jupiler  senuit,  Ex  Feliciscap.  xxni  de- 
promplum.  Addo  huic  argumenlo  judicitmi  Plinii, 
lib.  II,  cap.  \ii,  dc  Diis  paganorum  :  Matrimonia  inter 
deos  credi^  tantoque  an>i  ex  his  neminem  nasci,  et  alios 
este  grandcevos  semperque  canos^  alios  juvenes  aique 
pueros,  alri  coloris,  aligeros^  claudos,  pvo  editos,  et 
alternis  diebus  viv^nte^  morientesque,  puerilium  prope 
deliramenlorum  est.  Sed  super  omnem  impudentiam^ 
adulteria  inter  ipsos  fingi:  mox  jurgia^  et  odia :  atque 
etiam  furtorum  esse  et  scelerum  numina.  Cell4R. 

IV. —  Pro  suis.  Quidani  libri  vetercs el editio  Morel-  * 
liana  habent  prorsus.  Ista  lectio  videtur  esse  bonn. 
Viderint  eruditi  critici  an  proeferenda  sit.  Baluz. 

Vernaculos  deos.  Ita  eliam  Minutius  Felix.  Baluz.    p 

Picus.  Cujus  corpus  maculosuin  esse  dixit  Prudcn-  ^ 
llus  in  libro  primo  adversus  Symmachum.  Plutar- 
cbtis  in  Qucestionibus   Romanis  quxrit  cur  Picum 
Roinani  venerentur.  Baluz. 

Consiliorum  Deum.  Ilicronymus  in  Vila  llilarionis: 
Ihc  siquidem  in  Romanis  urbibus  jam  exinde  ser- 
valur  a  Uomub  ut  propter  felicem  Sabinarum  raplum 
ab  ipso  quoque  consiliorum  deo  quadrigce  septeno  currant 
circnitu.  Varro,  lib.  v,  dc  Lingua  Latina  :  Consualia 
dicta  a  Conso,  quod  Cum  ferice  pubUc(e  ei  deo  et  in  circo 
ad  aram  ejus  ab  sacerdolibus  fiunt  ludi  illi  quibus  virgi' 
nes  SabiniB  raplce.  Ovidius,  lib.  ni  Fnstorum :  Festa 

fmra  Conso,  Consus  tibi  ccetera  dicet.  Tertullianus  in 
ibrode  Si»eclaculis :  Exinde  Indi  consualia  dicli,  qui  ab 
inilio  Neptunum  honorabani.  Emndem  enim  et  Consum. 
vocant.  El  slaiim:  Quaniquam  et  consualia  Romulo 
defenduntf  quod  ea  Conso  dicaverit  deo,  ut  volunt^  co/t- 
siiii,  ejus  scilicetquo  tunc  Sabinarum  virginum  raptum 
militibussuisin  matrimoniaexcogitavit.  Vide  Dionysium 
linlicarnasseum,  lib.  i,  ei  Yaleriuiu  Maximum,  lib.  ii,  j) 
cnp.  i,  el  Pluiarclnim  in  libro  de  Quasstionibus  Homa- 
uis.  Narrnl  Lilius  Gregoriu-»  Gyraldus  iiiSyutaguiale  v 
Uistorice  Deorum  memiiiisse  se,  ciim  ingralis  Roniae 
anaiein  lereret,  ad  palatii  radices  ponc  Aunstasice 
lemplum  sacellum  cffbssum  fuisse  quod  luin  plcrique 
Cousi  puiarunt,  id  est  Neptuni,  propier  frequentes 
ronclins  niariiins  ibi  repcrtas,  ubi  et  effigics  albx 
aquilu!  cum  crista  rubta  in  sncelli  fornice  seu  teslu- 
dine,  qiiod  tuin  plerique  consilii  symbolum  interpre- 
inhaulnr,  ei  ;edeni  Cousi  subierraneam  fuisse  in  ea 
regionc  probari  ex  P.  Viciorc.BALUz. 

Cloacinam.  Lactaiitiiis,  lib.  i,  cnp.  20 :  Cloacinoe 
shnuiachrum  in  cioaca  maxima  repertum  Tatius  conse" 
cravil,  et  quia  cujiis  esset  efjigies  igiiorabat,  ex  loco  iili 
nomen  iniposuit.  DeCloncina  ctdc  deabusqiix  scqiiun- 
lur  vidc  l^dslolam  Augusiini  ad  Maximum  Madau- 
xensenu  Baluz. 


Pavorem  alque  pallorem.  Lactantius  ibidem  :  Pavo- 
rem  paiioremque  Tuiius  Hosliiius  fiauravit  et  coiuii. 
Sanctus  Augiislinus,  lib.  xx  contra  rausium,  cap.  9  : 
Nam  el  corporaiium  viliorum  simuiachra  Romani  eonse- 
craveruni,  sicut  paiioris  et  febris.  Baluz.  ' 

Febris.  Ociavianus  Horatianus,  lib.  rv,  cap.  \  :  Hinc 
esl  et  quod  Romani  febii  wdem  statuerunt.  Prudentius 
in  Hamariigcnia  : 

Par  furor  illorum  quos  Iradit  fama  dicatis 
Consecrasse  deas  tebrem  scabiemque  sacellis. 

Cicero,  iib.  ii  de  Legibus :  Araque  velus  stat  in  pa* 
latiofebris.  Vide  Valcrium  &laximuin,  lib.  n,  cap.  5,  et 
Lilium  Gregorium  Gyraldum  Syniagmate  primo  flis- 
torice  6eorum. 

Fiora.  In  ejus  honorem  inslituti  sunl  ludi  florales. 
Cicero  Aclione  v  iii  Verrem  di\it  :  Floram  matrem 
popuio  piebique  R.  ludorum  celebrilate  placandam. 
Lactnntius,  lib.  i,  cnp.  ^O:  Flora^  cum  magnas  opes 
exarte  meretriciaqucesivisset,  popuiumscripsit  hoeredem, 
certamque  pecuniam  reiiquit  cnjus  ex  annuo  foenore  suus 
natalis  dies  ceiebraretur  editione  ludorum  quos  appet- 
lant  floralia.  Ubi  vide  notas  Josephi  (sxi.  Arnobius,  lib. 
yu,  Extstimalur  '^''^  tractari  honorifice  Flora,  si  quism 
ludis  fla^itiosas  conspexerit  res  agi  et  migrari  ab  iupa- 
naribus  tn  theatra,  Satictus  /Viiguslinus  in  iina  Episto- 
larum  quns  de  iiegotio  Calamensi  scripsit  ad  Necla- 
rium,  qusc  est  xci,  in  nova  editione  :  Horum  piane 
porum  non  terra  fertilis^  non  aiiqua  opulens  virlus,  sed 
iila  dea  Flora  digna  mater  ihventa  est^  cujus  ludi  scenici 
tain  effumre  et  licentiore  turpitudine  celebrantur  ut 
quivis  intelligat  quale  dcemonium  sit  quod  placari  aliter 
non  potest  nisi  iilic  non  aves,  non  quadrupedes ,  non 
denique  sanguis  humanus,  sed  muilo  scclestius  pudor 
liumunustanuiuamiminoialusintereat.  Plinius,  iib.  xviii, 
cap.  20,  iradit  Numam  iusliluisse  floralia  iv.  Kal. 
Maii.  Ovidius,  lib.  iv  Faslorum :  Exit  et  in  Maias  fes- 
tum  floraie  Kalendas.  Suetonius  in  Galba:  Proitor 
comiiiissione  ludorum  ftoralium  novum  spectacuU  genus 
eiepliantos  funambulos  edidit.  Ubi  vide  commciilariuni 
Philippi  Bcroaldi.  Tacitus,  lib.  ii,  Annatium,  tmdit 
xclem  Florx  ab  Lucio  el  Marco  Publiciis  scdilibus 
coiislilutani  juxta  circum  maximum.  Vidc  Jnstiuuin, 
lib.  XLiii.  Vcllcium  Pnierculum,  lib.i,  Martialem  iib.i, 
Epigr.  92,  cl  Lilium  Gregorium  Gyraldum  Syntagiiialc 

Sriino  Hisloriai  Deorum.  Fulgeniius  Placiades,  lib.  i 
fythoiog  .  dixit  virgunculam  lascivieiitein  florali  pc- 
tulanlia.  Vide  qux  de  iudis  floralibiis  dixiiniis  in  iiolis 
ad  Epistolani  ad  Donatuniy  pag.  379.  Baluz. 

Merelrices.  Qu9e  sequuntur  in  edilione  qune  dicitur 
Gravii,  iii  Panieliana,  Rigaliiana,  et  Anglicaiia,  iios 
suslulimus,  quia  ea  in  nullo  velerum  cxemplarium 
reperimus  quibus  usi  sumus,  quia  desunt  in  plnribus 
Aiiglicanis,  quia  non  exslant  in  .nntiquis  editionibiis, 
neque  in  Minutio,  et  quia  scnsum,  ut  Rigahius  ail, 
abrumpuiit.  Baluz. 

Perpdia  provenit.  Processit  evcnlu  prospero.  Ri- 

CALT.  , 

Digitized  by  VjOOQIC 


671 


wvi  gypria::^! 


572 


finguniur,  uf  sit  npud  illos  el  yiduusdeus,  qui  anima  A  l^us,  Romanis  quoque,  utctcocteris,  imperanditempnjt 


corpus  viduet,  qui  qoast  feralis  el  fuuebris  inlra  mu- 
ros  non  habetur;  el  hiliilominus,  quia  cxlorris  faclus, 
damnaiur  poiius  Romana  religione ,  qnam  colilur. 
Est  et  Scansus  ab  ascensibus  diclus  «,  ct  Forculus  a 
foribus,  et  a  timinaribus  Limentinus,  et  Cardea  a 
cardlnibos  el  ab  orbiintibus  Orbona  ^  J.  Hi  dii  Ro- 
mani.  Ctcterum  Mars  Tliracius,  et  Jupiter  Creiicus, 
ct  Juno  vcl  Argiva  vel  Samia  vel  Poena,  el  Diana 
Taurica,  ct  deorum  maier  Idasa,  cl  iEgypiia  porlen- 
ta,  non  numina  :  qux  utique  si  quid  potestatis  ha- 
biiissent,  sua  ac  soorttm  regna  servassent.  Phuie 
sunl  apud  Romanos  et  victi  penaies  <^,  quos  ^Eneas 
profugus  advexit.  Est  el  Ycrius  calva,  mullo  hic  tur- 
pius  calva  qiiam  apud  Homerum  vulnerata. 


obvenil.  Csclerum,  si  ad  origincm  redeaSt  erubcscas. 
Populus  de  sceleralis  et  nocenlibns  congregalur,  et 
af^ylo  consliluto  facit  nbmerum  impuniias  criminum. 
Nunc,  ut  rex  ipse  ^  priiicipatum  habeat,  ad  crimina  (it 
Romulus  pnrricidn.  Atqne,  m  malrimonium  faciat  ^ , 
rem  concordiic  per  discordias  auspicatur.  Rapiunl, 
ferociuiil,  rallunt,  ad  copintn  civitatis  augendam.  Niip- 
tix  suHt  illls  rupla  hospiiii  foedera  et  cum  sociis  bclla 
crudelia.  Est  et  gradus  sunimus  in  Romanis  honori- 
bus  consulatiis.  Sic  consulatum  coepisse  videmus  iil 
regniim.  Filios  inlerficil  Brutus  ul  crcseal  de  sufTrn- 
gio  scelcris  comuiendatio  dignilatis.  Non  ergo  de  re- 
ligionibus  sanctis  ,  nec  de  auspiciis  aut  augnriis  Ro- 
mnna  regna  creveruiit ,  sed  acceptum  tempus  cerlo 


Y.  Regna  auiein  non  merito  accidunt,  sed  sorte  B  ^ne  cusiodinnt.  Caclerum  et  Regulus  auspicia  scrva- 
variaiilur.  Caeteruui  imperium  ante  tenuerunt  et  As-  vit,  ei  captus  esl;  el  Mancinus  rcligioncm  tenuit,  ct 
syrii  et  Medi  et  Persns  <>,  et  Graecos  et  yEgyptios  re-  sub  jngum  missus  est  et  vicliis  s.  Pullos  edaces  Pau- 
gnasse  cognovimus.  Ita  vicibus  potestatum  vnrianti-      lus  habuit,  et  apud  Cannas  taroen  caesus  est.  C.  Cx- 

LECTIONES  YARIANTES. 


^  Diclus  abest  a  Gronov, ' 
i>  Suburl)ana  mss.  et  impr.  pasmu 
c  Victi  Grav.  Vincii  Camb. 

<i  Syri  ei  Persae  Lin.  Ebor.  Lam.  Bod.  5.  Thu.  Foss. 
Mich.  Et  Tyrl  Ver.  Voss.  4.  Syrius  codd,  Veron.  et  Alreb, 


El  medi  omitt.  ed.  f»wcep$  BMh.  ex  mss. 

«  Itamss.  Jn  altis  exputsa  est  vax  prhna  Nune.  Deesl  tti 
If  ndn. 

'  Faciunt  Veron.  Qtiod  convenit  cum  conseqa.  Rapiunt. 

R  £l  viclus  iranslutu  edit.  BaluzH,  omisU  BonUi. 


YARI0R13M  NOTiE. 


'  Viduus  deus,  Quis  omnia  ridicula  deorum  nomina 
enarrabit?  Talis  et  Scansut  esl,  qui  subsequilur  , 
lales  caeteri  divi  divo^que.  Multos  et  pene  innumerikS 
uarrarunt  alii,  Arnobius,  lib.  iv.  Lactantius,  lib.  i, 
cap,  20,Augusiinus,Cfi>.  Dei  lib.  iv,  cap.  8;nec  vero 
complecti  omnes  poluerunt.  Cellar. 

Et  Forculus  a  foribus^  et  Limenlinus.  Augiistiniis  de  ^ 
Civ.y  Dei  lib.  iv,  c;ip  8,  cxtremo :  Vimmqmsque  domui  ^ 
sute  ponit  ostiarium,  et  quia  homo  est^  omnino  sufftcit, 
l'res  deos  isti  posuerunt,  Forculum  foribus^  Cnrdeam 
cardinit  Limentinum  limini,  Ita  non  potuit  Forculus 
simul  fores  et  cardinem  timenque  servare,  Adde  Ter- 
lullian.  deCorona^  cap.  45,  extrem.  Cell. 

Ab  orbitatibtts  Orbonn.  Plinius,  lib.  w,  cap.  7 :  Fa- 
nnm  dicatum^est  Orbonaf  ad  cedem  Larium  ,  et  ara 
Mat<e  Fortnnte  Exquiliis.  Et  Arnobius,  lib.  iv,  cla- 
riiis:  in  lutela  sunt  Orbonos  orbali  liberis  parentes:  in 
Ncenio!,  quibus  extrema  sunt  tempora.  Cellar. 

Victi  Penntes.  Yirgilins  de  yEiiea,  lib.  i,  72.  lltum 
in  Ualiam  portans  victosque  Penates.  I.indn. 

Venuscalva,  Laclantius,  lib.  i,  cap.  20.  Urbe  a  GnUis 
occuoata^  obsessi  in  capitolio  Romani,  cum  ex  mulierum 
capitlis  tormenta  fecissent,  mdem  Veneri  calvce  conse- 
crarunt.  Baluz. 

Y.  —  Assyrii.  lla  vcteres  ediliones  ei  qnidam  libri 
vetercs,  lum  cliam  Minnlius.  Alii  veleres  praeferunl 


consul.  Adi  Livium,  lib.  ii»  cap.  5.  Etiam  Virgiliiis 
attingitlib.  vi,  vers.  819: 

Consulls  imperium  bic  prlmus  saevubque  secures 
Accipiet ;  natosque  paier  nova  bella  moventes, 
Ad  poenam  pulchra  pro  liberlate  vocabit 
Infelix.  Cbll. 

Tempus  certo  fine  ad  tempus  idem  est,  quod  certo 
fine.  Crgo  alierum  alterius  giossa.  Possis  etiani  sii- 
baudire  tempus  imperandi  acceptum  a  Dcocustodiniit 
seu  reiinenl  cerlo  flne,  quo  appropinquante  ab  iis 
anrerclnr.  Lindner. 

Regulus.  H:rc  el  quDC  sequunlur  ad  verbum  fcrme 
sumpta  sunt  cx  Minuiio.  Raluz. 

Et  victus.  Addidi  islud  ex  libro  Fuxensi.  Audnci:im 
islam  mihi  fecit  Minutius,  npiid  quem  ita  legiiiir: 
Mancinus  religionem  tenuit,  et  sub  signum  missus  esl  et 
deditus,  Pro  eo  quod  Minulius  dixit  deditus,  libcr 
Fiixensis  liabet  victus.  Raluz. 

Pullos  edaces.  Duo  libri  vetercs  habcnt  vultures.  Sfd 
ea  lcctio  non  convenil  cum  historia.  Ea  admodmn 
festiva  csl.  Referamaulem  illamox  Yalerio  Maximo, 
lib.  1,  cap.  4.  P.  Claudius  bello  Punico  primo,  cum 
prcelinm  navale  committere  vellet,  ausmciumque  more 
majorum  petiisset,  et  pullarius  non  extre  cavea  ptdlos 
nuntiasset,  abjici  eos  in  mare  jussit  dicens:  Quia  esse 
noliint,  bibant.  Sucioniiis  in  Tiberio :  Claudius  Pul' 


Syri.  A\\\  xxvi  omiliiint  mcntioncm  Medoruni.  SedT)  cher  apud  Sicitiamtionpascentibusinauspicandopullis^ 


alii  qualuorillam  habenl,itemqne  Minntiiis.  Prvtcrea 
codex  Yeronensis  el  codcx  sancti  Eligii  Altrebaten£is 
addunt  Tyrios.  Medorum  rogui  meiilio  deesteliam  in 
editionibus  Manulii  et  Moreliii.  Assyrii  qui  primo 
dicii  sunl,  postea  Syrii  sunt  appelhiti.  Yido  Renali 
Massiicti  di$scrtnli(iiies  ad  Irenxnm,  pa^.  71,  §  ii2. 
Arbactiis  imperium  ab  Assyriis  ad  Medos  traiistulil, 
et  postea  iraiisialum  est  ad  Peisas.  Ila  docet  Jusruiiis, 
lib.  I  et  xli.  Baluz. 

Romulns  parricida.  Hierpnymii.s  in  Episloln  ad 
Rusticum  m(maclium  :  Rotna  ut  condita  est  duosfrntres 
simtd  reges  habere  non  potuit  et  patricidio  dedicatur, 
Liicaiins.  iib.  i  :  Frdterno  primi  maduerunt  sanguine 
tntiri.  Baluz. 

Filios  intcr/tcit  Brntus.  L.  Junius  Brutus,  primus 


ac  per  contemptum  religionis  mari  deitwrsis  ut  biberent 
quando  esse  nolletit^  pra'liutn  navale  iniit ;  superatus^ 
que^  cum  dictatorem  dicere  a  senatu  juberettir^  llicititn 
viatoremsuum  dedit.  Ilinc  joci  Paiili  apud  Martialem, 
lib.  1,  Epigr.  29.  Simiiem  ferme  historiam  dc  C.  Fla- 
minio  consule  narrnt  Cicero  in  libro  priino  de  Divi- 
iinlione.  HifC  suiit  ejus  verba:  Idem  cnm  triptidio 
auspicaretur^  puUarius  diem  prwlii  committendi  diffe- 
rebat.  Tum  Fluminius  ex  eo  qumivit,  si  ne  postea  qni- 
dem  puUi  pascerentttr^  qttid  faciendum  censeret ,  cum 
itle  quiescettdum  respondisset,  Flattiinius,  prccctnra  vero 
auspicia^  si  esurieniibus  puttis  res  geri  poterit,  saturis 
tiihil  gireiur.  Itaqtte  signa  coitvetli  el  se  sequi  jussit. 
Quo  tempore  cum  signifer  ptimi  hastati  signuin  non 
posset  movere  toco,  nec  quicqtMtti*'^^  jproftceret,  pfMra 

Digitized  by  VjOOQIC 


S75  LIBER  DE  IDOLORUM  VANITATE.  bU 

sar,  iie  ante  brumam  in  Africam  naTigia<>  transmiite-  A  et  f(»rmam  Teri  Dei  negat  conspici  possc,  et  angelos 


ret  aiiguriis  et  anspiciis  renitentibus,  spreTii,  eo  fa- 
cilius  el  navigaTil  et  Ticit. 

YI.  Horiim  autem  omnium  raiio  cst  illa  qnx  fallit 
et  decipit,  et  prsstigiis  c^ccanlilHis  veriialem  stullum 
et  credulum  Tulgiis  inducil.  Spiriius  sunt  in&inceri 
etTagi,  qut,  posleaqunm  terrenis  Tiliis  imniersi  sunt, 
et  a  vigorecoelesH  lerreno  coiit:»gio  recesserunt,  non 
desinant  pcrditi  ^  perdere  et  dcpraTnii  errorcin  pra- 
vitaiis  iurundere.  Ilos  et  poetx  d;rmonas  nomnl ;  eC 
Socrafes  instrui  se  et  regi  ad  arbiirium  dxmonis 
prxdicnbat,  et  magis  iude  est  ad  perniciosa  Tel  ludi- 
cra  poientatus ;  quorum  tamen  prsecipuus  Uosianea 


Teros  ^  sedi  ejus  dicit  assisiere.  In  quo  ei  Plalo  pari 
rationc  consentit,  et  iinum  Deum  servans,  casieros 
aiigelos  Tcl  dacmonas  dicit.  Hermes  quoque  Trisine* 
gislus  unum  Deum  loquilur ,  eumqne  incomprebeiw 
sibilem  atque  inxstimabilem  confltetur. 

VII.  Hi  ergo  spiritus  snb  statuis  atque  imaginibus 
consecrali  <>  delilescunt.  Hi  afQatu  siio  vatum  peclora 
inspirant,  extornm  fibras  aninianl,  aviuni  Tolaiiis 
gul>emant,  sortes  regunt,  oracula  efflciunt,  falsa  tc- 
ris  scmper  inTolvuni,  nam  et  falluntur  el  faHunl,  tI- 
tam  turbant ,  somnos  inquietant ,  irrepentes  eiiani 
spiritus  in  corporibus  ®  occulte  mentes  terrenti  ment* 


*  Naula  Corb. 
^  Perdlii  abest  U  Gronov. 
c  Nostros  var.  lecH.  Oawi.  Senros  fwtime  otim  legeba' 
twr.BovAlt. 


LECTIONES  VARIANTES 
B 


d  Congregali  Lam.  Gonsecratis  'Roulh. 
«  In  cor^ribus  Wopheii.  m  Misc.  crit.  vol.  X^t  1,  ad 
cap.  20.  MhmlU,  particuUtm  toUendam  ofmuUwr, 


VARIOROM  NOTiE. 


eumaeeederenl,  Flaminhu  renuntinia  iue  moreneglexit. 
Itaque  tribui  horis  concisHS  exercilus^  atque  ipse  inter* 

(ecius  est.  Vide  Valerium  Maximum,  lib.  i,  cap.  $. 
concm  cavex  et  puUorum  e\  antiquis  monumonlis 
refert  Rosinus,  iib.  iii,  cap.  10,  Antiqwtatum  Roma- 
narum.  Balhz. 

VI.  —  Credutum.  Ita  scribendum  es^e  arbitmtus 
sum,  quia  ila  scriplum  inTcni  in  tribus  codicibiis  et  iu 
edilioue  quse  dicitur  Gravii  pro  eo  qiiod  editiones  et 
quidam  libri  veteres  babcnt  prodigum.  Etiam  falsa 
lcctio  libri  Tiirononsis ,  qu.T.  babet  crudelein ,  osien- 
dil  istam  £S8e  veram.  Vulgatissimum  est  invenirl  fre- 
quenter  iii  Teteribiis  libris  manuscriptis  crudclem  pro 
crcdulo  et  e  cnnverso,  crudelitaiem  eiiaro  pro  cre* 
diilitate  ct  e  converso,  iit  monui  jam,  png.  485.  Vide 
tom.  11  Capilularium,  pag.  ill9.  !n  Corbciensi,  siultum  q 
et  crudetem ,  quod  profecio  dcpravatum  est  ex  aliqiia 
Tclere  scriplura ,  qux  liabuisse  Tidetur  credulnm.  II- 
liid  Tcro,  prodigum,  unde  irrepserit,  non  babco  di- 
cerc:  iiisl  scriptiim  olim  rnisse  perditum;  dequo  illo 
perditum  factuin  ab  imperitis  proditum,,  ac  deitide  pro- 
digum.  Perditi  bomines  dicunlur  scclerali  ac  nefarii. 

RlGALT. 

Spirilus  insinceri.  Supra  in  Epislola  ad  Donnium , 
p!ig.  3:  Immnndi  et  erraticispiritus.Mumlhisi  Sfiritus 
sunt  iminceri ,  vagi ,  a  coslesti  vigore  tcrremt  fnbibm  et 
cupjditatibus  degrnvaU,  Lactanlius,  lib.  ii,  cap.  II: 
Spiritus  contammati  ac  perditi  per  omnem  terrnm  »a- 
gnntur,  Baluz. 

yagi,  Commodianus,  1n>(ruct.  it:  Vnde  modo  tagi 
subvertunt  corpora  multa,  Iicin.  Insiriici.  xxii :  Dcemo^ 
nesin  mundo  vagi,  Ita  iii  velericodicc  sancli  Albini. 
Pro  quo  Rigaltius  posuil  vaqari.  Prndeiitiiis  in  Car- 
mine  de  s:inc(o  Vinceniio;  Adsunt  et  illic  spiritui  va- 
gi,  impolentes^  sordidi.  Baluz.  ]) 

Bostanes.  Veteres  ediiiones  el  omnes  fere  libri 
Teleres  babeni  Sotthenes.  Manulius  posuit  Ottanet^ 
Pamelius  Hostanes,  At  ego  Ostanes  vidi  scriptum  in 
tribus  antiquis  codicibus ,  Hottanes  in  Turoncnsi.  In 
uiio  meo  Teteri  scriptuin  primo  fnerat  Ottanes ,  sed 
postea  sic  emendatum  est  antiqiiiius  ut  osleiidcrcliir 
scribendum  esse  Sostanes,  Quo  niodo  scripium  est 
etiam  in  Gratianopolilano.  In  Apologia  Apuleii  Tocatnr 
Hostanes.  Gitat  bunc  iocum  sancius  Augnstiiius,  iib* 
Ti  de  Baptismj  eontra  DonaUttas,  cap.  44.  Vidc  Sel- 
denum,  lib,  t,  cap.  II,  deJure  naturati  et  Gentium, 
Baluz. —  Plin.,  lib.  xxx,  c.  I.  Primus  exstat  (utqui' 
dem  inveuio  )  commentatus  de  eo  Ottanet ,  Xerxem  re- 
gem  Pertarum^  bello^  quod  it  in  Grceciam  inudit, 
comiiatut;  ac  velut  semina  arlis  portentosm  spanit^ 
obiter  infecto ,  guacumque  commeaverat ,  mundo,  Uic 


masame  Ostanes  ad  rabiem ,  non  aviditatem  modo  scien* 
tiw  ejus ,  Grcecorum  pomlos  egit,  Rigalt. 

Formam  veri  Dei.  Plinius,  lib.  ii ,  cap.  7:  Effigiein 
Dei  formamque  credere  imbecillitatis  humancn  reor. 
Apnleius  iii  Apologia :  Deut  paucit  cogitabilitf  nemini 
effabilit,  Atlaius  niartyr  apnd  Rufniuni.  lib.  t,  cap.  3, 
inieriogalus  qiiod  niHneii  liabcrct  Deus  respondit : 
Qm  plnret  tunt  nominibut  ditcernuntur.  Qui  unut  ett 
non  iniliget  nomine,  Marius  Viclorinus  initio  libri  de 
Generalione  DiTina :  De  Deo  dicere  supra  hominem 
audacia  est,  Cicero,  lib.  t  de  Natura  Deorum^  ait  spc- 
ciem  Dei  perspici  cogitalione ,  iion  sensu.  Lucretius, 
lib.  i:  Deus  animi  vtx  mente  videtur.  Lactanlius  in 
libro  de  Ira  Dei,  cap.  11:  Apud  Xenophontem  So» 
erates  disputans  uit  fhrmam  Dei  non  oportere  conquiri^ 
Arnobius,  lib.  i :  Si  veram  vuttis  audire  untentiamf  aut 
nullam  habet  Dens  formam ,  aut  ti  informatus  est  ali* 
qua,  ex  qua  sit  profecto  netcimut.  Dio  Cassius,  lib. 
XXXVII,  agens  dc  Deo  Juda^oruni  ait  illos  Deum  suum 
ineCrabilein  iiivisibilem(|nc  cxistimasse.  Cassianus  Col- 
lat.  X  ,  cap.  4,  dis|)Ulai  adTcrsus  eoriim  siniplicitaieni 
qiii  inconiprebensilulein  veri  iitiininis  m:ije(»talein  .siib 
circuuiscriplinne  alieujus  xstimnnt  adoramt:iin.  Vide 
cnindemlil).  Tiii  de  Uabitu  Monachorum,  c:ip.  4.  Sul- 
piliiis  Severus,  lib.  ii  Sacr;e  Hisloria;:  Itesponsum  cst 
forinam  Dei  mortatibut  oculit  perspici  non  poste,  Apud 
Jiivencuin,  lib.  li.  Hitt,  Lvangel,  Cbiisius  loquensdo 
pelra  ait: 

Uujus  eniro  vocem  nuroquam  coin|irchendere  quistis, 
Nec  speciero  propriam  coacessit  visere  vobis. 

Rnfinus  lib.  i.  Apologiarum  :  Nec  enim,  ut  quidam 
putant,  natnra  Dei  aliquibut  visibitis  ett  et  aliis  invisi' 
bitis,  Vide  Tcrlulliani  Apologeticum  et  librum  Nova- 
tiani  de  Trinitate,  Vide  etiain  sclinlia  Jacobi  Billii  in 
Orationein  Grcgorii  Nazianzeiii  de  Plaga  grandinis. 
Baluz. 

SW.^Fatsn  teris  involvunt,  Imiialnmexlibrosexto 
iEncidos,  obtcuris  vera  involvent.  Sancius  Ainbrosius» 
lib.  I  Officior, ,  cap.  16,  obtcvrit  vcra  invotvere,  Co- 
moedi»  Queroll :  Ittnd  ptane  ett  auod  tcepe  audivi^ 
obscnris  vera  imotvere.  Minulius  Felix  :  Sortes  re- 
gunt ,  oracutn  eficiunt  fatsis  ptaribus  invotuta,  Tertul- 
fianiis.  lib.  i  ad  Naliones,  nt  nonjalsa  veris  intexant* 
Snlpitius  Severus,  lib.  ii  Sacr(B  Historice  loquens  de 
Bagua  spado!ie  ail :  Intaminata  ab  ore  corrupto  et  fal- 
sis  tern  miscente.  Baluz. 

Irrepenies  etiani  spiritus,  Ila  vetercs  ediliones  ante 
Manuiianani ,  in  qiia  resecta  el  omissa  esl  tox  «jtl- 
ritns,  Eam  tamen  exbibent  xxii  Tctera  exemplaria. 
Baluz. 

Occutu  mentem  terrent.  Ex  Yeronensi  ^P^^'AT^^Jr> 
Digitized  by  V^OOy  lC 


57?; 


DIVI  CYPRIANl 


576 


bra  dislorquent ,  valetudineni  Trangunt,  morhos  '^  la«  A  Ncqtie  enim  illn  subliniiias  potest  babere  consortero, 


cessunt,  ut  ad  cultum  sui  cogant,  ul,  nidore  allarium 
et  rogis  pecorumsagiiiati,  remissis  qux  '*^  constiinxc- 
rant  curassc  videantur.  Ilxc  est  de  illis  mcdela  cum 
illorum  cessat  injuria ;  nec  aliud  illis  siuJium  est 
quam  a  Deo  bomines  avocare  et  ad  superstitionem 
8ui  ab  intellectu  vera:  reiigionis  avertere,  ct  cum  sint 
ipsi  poenales,  quxrere  sibi  ad  pcenain  comiies  quos 
adcrimen  suum  fecerint  errorc  ^  participes.  Hi  lanien, 
adjurati  per  Deum  verum  a  nobis,  statim  cedunt  ct 
fatentur  et  de  obsessis  corporibus  exire  cogunlur. 
Videas  illos  nostra  voce  et  operaiione  ^  majestatis 
occultae  flngris  c»di,  igne  torreri,  incremcnio  poenai 
propaganiis  citendi ,  ejiiiare ,  gemere ,  deprecari , 
unde  veniant  et  quando  discedaiit,  ipsis  etiam  qui  se 
colunt  audientibus  confiteri;  et  vel  exsiliunt  siaiim ,  B 


cum  sola  omnem  tciieat  poteslatem.  M  divinum 
imperium  etiam  de  terris  routuerour  exemplum. 
Quando  umquam  regni  socioias  aut  cum  fide  coepit, 
aut  sinccruoredesiitl  Sic  Tbebanonim  «  germani« 
las  rupta,  et  pcrmanens  rogis  dissidentibns  etiam  in 
roorte  discordia.  Et  Romanos  geminos  unum  nonca* 
pit  regnum,  quos  unum  uteri  cedit  bospitium.  Pom- 
peius  et  Gacsar  aflines  fuerunt,  nec  tanien  necessitu- 
dinis  foodus  in  xmula  poiestaie  tenucrunt.  Nec  boc 
tu  de  bomine  inireris,  cum  in  lioc  omnis  natura  con- 
scntiat.  Rex  unus  est  apibus,  et  dux  unus  in  gregi- 
bus,  et  in  armentis  rector  unus  :  inulto  magis  mundi 
uniis  est  rector,  qui  universa  quxcumque  sunt  verlio 
jubet,  raiione  dispensat,  virtuie  consumlnat. 
IX. Hiciiec vidcri potest,  visu clarior est ;  nec com* 


vel  evanescunt  gradaiim  ,  prout  fides  patientis  adju- 
vat  aut  gratia  curaniis  aspirat.  Ilinc  vulgus  in  odium 
nostri  nominis  cogunt,  ut  nos  odisse  incipiant  bomi- 
nes  antequam  nosse,  nc  cognitos  aut  imiiari  possint 
aut  damnare  non  possint. 
Vni.  Unus  igitur  omnium  dominus  est  Deus  ^. 


prebendi,  lactu  purior  est ;  nec  sestimari,  sensu  ma- 
jor  est :  et  ideo  sic  cum  dignc  aDstiinamus  dum  in- 
xstimabilein  dicimus.  Quod  vero  templum  habere 
possit  Deus  ^,  cujus  templum  totusest  mundus?etcum 
bomo  latius  s  maneat,  intra  unam  sediculam  vlm  tan- 
loe  majestatis  includam?  In  nostra  dcdicandus  cst 

LECTIONES  YARUNTES. 

*  Horbis  NC.  2.  BouUi.  ^  Dominus  unus  cst  Deus  Gronov. 

1»  Terrore  NC.  3.  Jioulh.  ^  Tbeban.  fralrum  Ver,  quod  ghssem  videtur  Cellar. 

^  Voce  et  oratione  Bod.  5.  Lam.  Thu  Fos$.  Mich.  Lin.         ^  Dei  Oxon. 
Corb.  Lin»  Spir*  8  Laxius  fort.  BmUtL 

VARIORUM  NOTiE. 


mentes.  Qnamquam  et  Minutius,  cap.  xxvii,  sect.  3, 
unde  bxc  trnnscripla  videntiir,  mentes  habet.  Cellar. 


gem  suum  sequuntur  quocumque  it ,  et  fessum  sublevanl, 
etsx  nequil  votare^  succoUant,  VidcLnclanlinm,  lib.  ni , 


lllorum  cessat.  In  duodecim  libris  antiquis  legitur:  p  cnp.  10;  Senccain,  I.  i  de  Ctementia,  cap.  9;  Ovidiuni, 


Cufti  illorum  cultorum  cessal  injuria  vel  insania,  Raluz 

Cum  sint  ipsi  pcenales ,  pcena  digni.  Salvianiis  de 
Gubern,  Dei,  lib.  vi ,  pitg.  220,  scetera  pcsmiliora.  Nec 
velcH  auctoritale  verbum  carct.  Pbnius,  lib.  xviii, 
cap.  ii:  Tunditur  alica  pt7o,  vinctorum  pcenali  opera, 
id  est  opcra  qux  pcena;  loco  esi.  Sic  Priidentius  in 
LaurenttOy  vers.  193,  diiit  pmnalis  labor^  de  damnatis 
in  metalla.  Cellar. 

•'•  Nostra  voce,  Codex  Veroncnsis ,  non  nostra  voce, 
ud  operatione.  Raluz. 

Imilari  possint.  Quamvis  bacc  lectio  constans  sit  in 
onmibus  veteribus  libris  et  in  omnibiis  edhionibns  , 
ctiam  apiid  Minulinm,  piilo  t.imcn  voccm  pos$int  non 
congruere  buic  loco  ct  rc|>onen(lnin  esse  aliani  qiise 
signincet  pagnnos  liinnisse  iie  cogereutur  vcl  impel- 
lercntiir  imitari  Chrisliaiios.  Nisi  si  vox  illa  tollenda 
cst  ab  hoc  loco,  ut  legatnr  siniplicilcr,  ne  coguilos 
aut  inntari  aul  dimnare  uonpossint,  Scneca,  Episl.  vii : 
Necesse  est  ant  imiteris  aul  oderis,  Raluz. 

VIII. —  Thebanorum  Germanitas,  Vide  Rignltii  ob- ]) 
scrvaliones  ad  Minulium,  png.  i89.  Raluz. 

Rogis  dissidentibiis.  Eteoclcs  ct  Polynices  cum  mii- 
luis  vulneribus  expirasscnl ,  illius  qiiidem  corpus 
concremandum  rogo  imponebalur;  bujus  vcro  cor- 
pus  Creon,  Menocli  filius,  scpuUurx  tradi  vetuil, 
qiiod  pniriam  oppugnaiuin  venerii.  Neque  lamen  eo 
seciiis  Antigona  somr  et  Argia  conjux,  clani  noctu 
Polynicis  corpus  snblatuin  ,  in  eadem  pyrn,  qita  Eieo- 
cles  imposuerunl.  Refert  hoc  llyginus  Fnb.  lxxii. 
Obitcr  adhuc  nolo,  ibidem  Fab.  lxxi,  Thebis  fuuus 
uparatur  legi  debere ,  noii  fumus.  Nam  funus  certe  a 
Tbchnnis  sepnratum ,  non  item  fumus  e  rogo  asccn- 
deiis.  Siquidem  pietas  sororis  et  uxoris  obstilit,  quo* 
roinus  id  fieret.  Cellar. 

Rex  unus  est  apibus,  Hieronymus  in  Epistola  ad 
Ruslicum  monacbum ;  Etiam  niuta  animalia  et  fera- 
rum  greges  duclores  scquuntur  suos,  In  apibus  priu" 
cipes  sunt,  Vnrro,  lib.  ui,  cap.  iC,  de  Re  rustica:  Re» 


lib.  111  Fastorum ,  ct  Dionem  Chrysostoinum,  Orat.  iv 
ei  XLviii.  Raluz. 

Et  cum  homo  latius  maneat,  Minulius  cap.  5i : 
Cum  homo  laxius  maneam,  Sic  ibi  ciim  Fulvio  Dr* 
sino  cxpressimus ,  qiiia  Cicero ,  qucm  iinitari  solut 
Minuliiis,  habitare  laxe,  pro  domo  siia  cap.  44  dixii. 
Coiiiccs  vero  oinnes  Cypriaiti,  si  iranscripsii  Fcli- 
ccin ,  prx  se  latius  ferunt,  ut  dubilare  incipiani,  nii 
nec  prior  ille  latius^  ut  Sabceus  et  Fr.  Rnlduinus 
leguiit,  scripserit.  Cellar. 

IX. — Inctudam,  Itaomnes  veteres  editiones  el  om- 
nia  velera  cxcmplaria,  Piiboeano  et  Meieiisi  cxcc- 
ptis ,  in  quibus  scriptum  est  inctudam,  Hanc  leciio- 
nem  prscuilit  Manutius ,  et  alii  post  euin.  In  Recccnsi 
scripliim  cst  inctudatur,  In  Fuxensi ,  intra  unam  wdi- 
cutam  vim  tnnlw  majestatis  concludi  aslimas,  Sanc 
apud  Miiiutium  le;;iliir ,  inlra  unam  cedicutam  vhn 
taulw  majestatis  includam,  Sed  illic  alia  est  conslru- 
ciio  verboruin.  Novaiianns  iii  libro  de  Trinilate 
cap.  6 :  Nec  tamen  Deiis  intra  tabernacutum  clusus 
contineiur.  Cicero,  lib.  ii  de  Lcgibus :  Palrum  dclubra 
esse  in  urbibus  nosco;nec  sequor  magos  Persarum^ 
quibus  auctoribus  Xerxes  inftammasse  templa  Graciof 
dicitur,  quod  parietibus  includerent  deos ,  quibiis  omnia 
deberent  esse  palenlia  et  libera^  quorumque  hic  muuilns 
omnis  templum  esset  et  domus,  Tacitus  ita  dc  Cerinniiis 
scribit:  Cceterum  nec  cohibere  parietibus  deos  neque  in 
utlam  huniani  oris  speciem  assimitnre  ex  magnitudiue 
coetestinm  arbitrantur,  iOiius  Lampiidius  in  Alexandio 
Severo :  Adrianus  templa  in  omnibus  civitatibns  sine 
nmulachris  jtisserat  fieri.  Sanctiis  Augustinus,  lib.  viit 
Conrcss.,  r.  Sl :  ErgoparietesfaeiuntChristianos,  Raluz. 

/)i  nosira  dedicandus.  Lnciantius,  cap.  23,  dc  Ira 
Dei :  Sit  nobis  Deiis  non  in  tetnptis^  sed  in  corde  nostro 
consecratus,  Idein  lib.  v.  /nso7til.,  cap.  8,  ait  Dei  tcin- 
plum  non  esse  in  kpidibus  aut  luto,  sed  bominem 
ipsum  qui  figuram  Dei  gosfat.  Ralpz^  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


577  LIBER  DE  IDOLOMJM  VANITATE/  m 

nicnle,  in  nosiro  consccrandus  esi  pcciore.  Ncc  no-  a  irum  inflaii,  dun^  divioa  praecepla  contennnQnt,  daiam 


nicn  Deo  ^  (juncras  :  «Dcus  nomen  esl  illi.  Illic 
vocabulis  opus  cst  ubi  propriis  appcllaiionun)  insi- 
gnibus  mullitudo  dirimcnda  e»i :  Deo,  qui  solus  esf, 
Dei  vocabulum  lotum  est.  Ergo  unus  est,  et  ubiquc 
totus  dilTusus  est  ^.  Nam  et  vulgus  in  muitis  Deum 
naiuraliter  confltetur,  cum  mens  et  anima  sui  auc- 
loris  cl  principis  admonetur.  Dici  frcquenter  audi- 
miis,  0  Deus,  et  Deus  videt^  et  Deo  commendo,  et  Deut 
libi  rcddatf  ct  quod  vuil  Detn^  ct  si  Dcus  dcderii,  At- 
quj  h:cc  esl  suinrna  delicti,  nolie  agnosccre  qucm 
ignorare  non  possis. 

X.  Quod  vero  Christus  sit,  et  quomodo  pcr  ipsum 
nobis  saliis  venerit,  sic  esl  ordo,  sic  est  ratio.  Ju- 
dxis  primum  erat  apud  Deum  gratia.  Sic  olim  justi 


sibi  gratiam  perdiderunt.  Qunm  vcro  fuerit  illis  pro- 
fana  vita ,  quse  cuntracta  sit  violata;  rciigionis  or« 
fensa ,  ipsi  quoque  tcstantur  qui,  eisi  voce  tacenti 
exilu  conflientur.  Dispersi  et  palabundi  vagantur; 
soli  et  coeli  sui  prorugi,  per  hospitia  aliena  jac< 
taniur. 

XI.  Necnon  Deus  ante  praedixerat  fore  ut,  ver- 
gente  sxculo  et  mundi  flne  jam  proximo,  ex  omni 
genle  et  populo  et  ioco  cultores  sibi  aliegeret 
Deus  multo  fldeliores  et  melioris  obsequii  «•"  qui  in- 
dulgeniiam  de  divinis  muneribus  haurlrent  ^  quam 
acceptam,  Judxi  coniempiis  religionibus,  perdidissent. 
Hiijus  s  igitur  gratioe  disciplinxque  arbiier  ^  et  ma* 
gistcr  Serino  et  Filius  Dci  mlttiiur,  qui  per  Prophetas 


crant,  sic  majores  eorum  religionibus  obediebant«.  B  omnes  retro  illuminator  et  doctor  humani  generis 
liidc  iilis  et  regni  sublimitas  floruii,  et  generis  <>  prasdicabatur  K  Ilic  est  virtus  Dei,  hic  ralio,  hic  sa- 
magiiiludo  provenit.  Sed  illi  negligentes  et  indisci-  picniia  ejus  et  gloria.  Hic  in  virgincm  iliabilur  j, 
plinaii  et  superbi  poslmodum  racti,  et  flducia  pa-     carnem  Spiritus  sanctus  induitur,  Deus  cum  homino 

LECTIONES  VARIANTES. 

*Dei  Thu.  Foss,  Mich.  Viet. 

^  Ubique  ipse  difiusus  Fem.  Thu.  Fos$.  Ver.  Bod.  5. 

^  Obediebant.  Sed  Cam. 

d  Genere  Man.  Mon. 

*>  Etmelioris  obsequii  hcec verba  in nomiuHis  edd.  desvnl^ 
in  Gronov.  adswiL  Meliores  obsequio  el  flde  foriiores  ed. 
Lips.  RouUdo  plticmt.  ex  codd.  nov.  Ox.  i,  t.  Tew.  Driir. 
Melioris  obsequii  et  fiUei  fortioris. 


'  Haurirent;  hujus  Thu.  Mich-  Vict. 

s  loduIgeQtise,  gratl»,  disciplinx^uearblter  Oxon.  Tor 
mel.  RigaU.  lindner.  Indulgenlise  igtiur  et  graii»  arbiter 
Uvs. 

h  Praedicatnr  Thu.  Vict.  Mich.  Deduclor.  N.C.  1,  2. 
Drur.  1.  Tew.  Cetlar.  Gronov.  Lindner.  Rmth. 

i  Delabiiur  Fem.  Lam.  Ver.  Tew.  Vrur.  Meerm.  tres 
tm.  Oxon.  Cellar.  Undn.  Rotah. 


VARIORUM  miJE. 

Nec  nomen  Deo  tiuosras.  Sic  optimiis  Vcronensis :  liorls  obsequii.  Turonensis,  muUo  fidei  fortiores.  Car- 

ct  Minutiani  quidam  libri,  cap.  18,qiiainquam  ibi  Dei  notcnsis,  muUo  faciliores.  At  feliciores  pro  facilioret 

scripsimus  ,    Meursium  secuii ;    qui  vero  lectione  scriptum  cst  in  codice  sancii  Ainulphi.  Baluz. 
Cypriani,  quicdubia  cst,  ut  vidimus,  pnecipue  ni-  Quam  acceplam.  Codex  Fuxensis,  qua  et  accepta 

tebatur.  Cellar.  r  Judceietcontemptamajestateejusperdideruntindulgen' 

Deus  nomen  est  ilU.  Infra  lib.  n.  Testimonior.,  tiam.  Igilur  ob  istiusgratioe  discipUnam  arbiteryeic.la 

cap.  7,  ex  Isaia:  Ego  Dominus  Detis,  hoc  mihi  nomen  codice  sancti  Arnulphi  et  in  Beccensi  desunt  ista,- 

cst.  Et  in  Psalmo  lxvu.  Deus  nomen  UU.  Baluz.  (fuam  accepiam  Judwi  contemptis  reUgionibu*  perdidis-» 

Dei  vocabulum.  Pamelius  posuil  Deus.  Sic  etiam  sent.  Baluz. 
Rigahius  et  ediiio  Anglicana.  At  omnes    fere  libri         '^^^y//iimma(orefcfoc/or.VideTertu1iianumIocomox 

veieres  et  ediiiones  Manuiii  et  Morellii  habent  Dei.  laudato,  Baluz.  —  Sic  antiquissimo  qiioque   libro 


Qiiod  certe  melius  esse  facile  animadvertet  qui  rem 
,  ailente  consideraverit.  Baluz. 

X. — Judons  primum.  Tcrtullianus  in  Apologetico : 
Jttdceis  erat  apud  Deum  gratia  ob  insignemjustitiam  et 
fidem  originaiium  auctorum.  Baluz. 

NegUgentes.  Multam  variant  in  hoc  loco  vetera 
cxemplnria.  Eorum  nonnulla  et  veleres  editiones  ha- 
bcnt  negligentes  disciplinte  superbi  postmodum  facU. 
Alia  omittuni  vocem  negligentes  et  vocem  superbif 
habeiit  autem  tantum  et  indiscipUnaU  postmodum.  Fu- 
xense,  sed  iUi  negUgentes  discipUnam  postmodum  ino- 
bedientes  facU.  Baluz.  —  IndiscipUnati.  Usus  hoc 
vcrbo  cst  eliam  Vulgatus  interpres  Sapientiac  libri, 


manu  exarato  legitur  :  Vulgaribus  doctor.  Sed  pncs- 
lat,  quod  anliquius,  auia  ex  Tertulliani  Apologeiico 
hausta  verba,  quo  eadem  hoc  ordinc  cap.  21  legun- 
tur  :  Hujus  igitur  gratitB  discipUmiBque  arbiter  et  ma- 
gister,  iUuminator  atque  deductor  generis  htmani  Filius 
Dei  mnuntiabatur*  Lindner. 

Carnem  spiritus.  Ita  Rigaltius  in  prima  sua  libri  is- 
tius  editione  emissa  cum  Minutio  Fclice,  alque  ita 
hahere  ait  vetustiora  exemplaria.  Nonnulii  veieres 
libri  et  vulgnta;  edilioncs  habent ,  camem  Spiritu 
sancto  cooperante  induitur.  Deest  illud  cooperantem 
libro  Bcccensi.  Codices  Remigianus,  Divionensis,  re- 
ccns  Viciorinus  et  unus  Regius  habent,  carne  Spiritu 


c.  47,  comin.  i.  Gloss.  \e\.  indisctpUnatuSf  x/M9rii,D  sancto  induitur.  Sic  ctiam  cmendatuin  est  ex  libro 


LlNDNER 

XI.  —  MuUo  fideliores.  TertuUiaiius  in  Apologetico 
loquens  de  Jiidseis,  qui  culpa  sua  amiscrant  graiiam 
Dei ,  cum  cocli  et  soli  siii  extorres  essent,  ait  sanctas 
voces  illis  procnunliasse  tifi  sub  extremis  curricuUs  sce- 
cuU  ex  omni  gente  et  populo  et  loco  cuUores  sibi  ad- 
iegeret  Deus  muUo  fideUores.  Laciantius,  cap.  XLni 
Kpitomcs,  aUam  sibi  plebem  fideliorem  de  exteris  gen- 
tibns  congregaret.  Plurcs  libri  vctcres  et  editiones 


velcri  in  margine  edilionis  Lugduiiensis  anni  1544. 
Sic  cliam  scriptum  erat  in  libro  Fiori.  Codcx  anii- 

Siius  Sangcrmanensis  optimae  notae  sic  habet :  Carne 
piritussanclusinduitur.  Quam  scripiuram  Pamclius 
reperit  in  quatuor  mss.  Erasmus  retinuit  vulgatam 
lectionem ,  sed  in  margine  posuil,  carnem  Spiriius 
sanctus  induitur,  Praeferenda*  ha^c  lcctio,  tuin  quia 
niiiiur  veteribus  libris,  tum  quia  vox  ilia  cooperanie 

.  _.  videtur  esse  plossema.  Est  auicm  anliquis  Pairibus 

neic  apiid  Cyprianum  prxfcrunt  niii/(o  meliores.  h\  fainiliare  ChnslumvqcareSpiritum  s.incium.  Ilermas, 
riixensi  lcgiiur,  muUo  meliores  obsequio  et  fide  for^  lib.  iii,  Similit.  5,  sio  loquilur  dc  Clirisli  corpore : 
M*or€<.  In  Burgundico,  in  Tornnccnsi,  et  in  Gratin-  H oc  ergo  corpus,  in  quod  inductus  esl  Spiritus  sanctus, 
nopoliuiiio ,  muito  melioris  obseqaH  et  fidei  forlioris.  Jiistiniis  Apolog.  ii  :  Spiritum  ergo  ac  virtutem  Dei 
Atque  ila  se  legissc  in  antiquo  exemplari  lestatur  nefns  est  aliud  inteUigi,  nisi  verbum ,  elc.  Ircnaeus» 
Rigaltiiis  in  Observationibus  suis  ad  Apologeiicum  lib.  v,  cap.  1,  posiquam  dixit,  Spiritus  hancttu  de- 
Teriulliani.  Alii  tres  aQtiquiy  muUo  HdeUoris  ei  nic-      scendit  in  Mariam,  slatim  subjicit  i  Verbnm  Fulrii 

Digitized  by  VjOOQIC 


579  DlVi  CYrRIAM  m 

miscelur.  Hic  Deui  nosler,  hic  Ghri&ius  cm,  qui  me-  A  tantum  de  huniiliiaie  earnts  et  eerports,  exislimabant 


dialor  duonim ,  hominem  induil ,  quem  perducai  ad 
Palrem.  Qiiod  homo  esi  esse  ChrisUis  voluit ,  ul  et 
homo  possU  esse  quod  Chrisius  esi. 

Xll.  Sciebaui  ei  Judaei  Chrisluni  esse  venturum. 
Nam  hic  illis  ^  semper,  Frophetis  adinonentibus,  an- 
nunliabalur.  Sed  signiOcaio  duplici  cjn>  aiiventu, 
anu  qui  exercilio  et  exemplo  hominis  fun^crciur,  al- 
tero  qni  Deum  fateretur,  ^,  non  iiitelligeiulo  primuin 
odvcntum,  qui  in  passione  praecessit  occultus,  uuum 
tanium  creduiHqui  erit  in  potestale  maiufcstus.  Quod 
Mitem  hoc  iudaeorum  populus  iotelligerc  non  potuii, 
dclicloruro  meritum  fuit.  Sic  erant  sapientia;  ei  in- 
lelligentiaecoBcitaie  mulctati,  ut  qui  vita  indignl  csscnt 
haberent  vitam  anie  oculos  nec  vidcrent. 


magum  de  liccntia  poteslatis.  Hunc  magistri  eorura 
atque  primures,  hoc  est,  quos  ei  dontrina  ille  ei  sa- 
pienti»  revincebat,  accensi  ira  <  et  indignatione  pro- 
vocaii,  insecuti  suni  ^,  el  poslremo  dctenium  Pontio 
Pilato,  qoi  tuiic  ex  parte  Romana  Syriam  procurabat, 
tradideruni ,  crucem  ejus  et  morteni  suffragiis  vio- 
lciitis  ac  pertinacibus  «  flagitanles  ^ 

XIV.  Hoc  eos  facturos  e'  ipsc  pr.pdixerat,  et  Pro- 
phetarum  omnium  lcsiimonium  sic  ante  pr.Tcesscrat, 
oportere  illuin  pati,  non  ut  semiret  iitoricm  «,  scd  ui 
viiiceret ;  ei  cum  passus  esset,  ad  superos  deniio  re- 
grcdi,  ut  vim  divin»  majesiaiis  ostenderet.  Fidem 
itaquc  rerunicursus  implcvit.  Nam  et  crucifixus,  prae- 
veuto  cariiiticis  ofticio,  spiriium  sponie  dimisit,  ci  die 


XIII.  Itaque,  cum  Christus  Jesus,  secundum  aPro-  ^  tcrlio  ^rursus  a  moriuis  sponie  surrexit.  Apparuit 
phetisante  praedicta,  verbo  et  vocis  imperio  d;cmo- 
iiia  de  hominibus  excuteret,  paralyticos  restringiiret, 
leprosos  purgaret,  illuminaret  cxcos,  claudis  gres- 
sum  daret,  mortuos  rursus  animarct,  cogeret  ^M 
clementa  famuiari,  servire  ventos,  maria  obedire,  in- 
feros  cedcre,  Judsei,  qui  ilhim  crediderant  hominem 


disci|>u)is  suis  talis  ^  qualiset  fuerai,  ognoscendum  se 
videiitibus  prscbuii,  siinul  viiictus  ^  et  subsiantiac 
corporaiis  rirniitale  conspicuus,  ad  dics  quadraginta 
rcmor9lus  est,  ul  dc  eo  ad  pr(cccpt;i  vilalia  instrui 
posseni,  el  discercnt  qux  docercnt.  Tunc  in  coeium 
circumfusa  nubc  sublat^s  cst ,  ut  hominem  quem  di- 
LECTIONES  VARIANTES. 

Foss.  Mich.  VicL  Coj-b.;  ttncisiiicludil  Lindner. 


*  Hoc  illis  Pem.  Vir.  Grmov.  MoueoUbus  7  codd.  edit. 
princ.  KoiUh. 

J>  Fateretur.  Non  Undn. 

c  Accensa  ira  et  iodignalione  provoc^ta  Thu.  Foss.  Vtcl. 
Mich.  Liiidn.  ^  ,  - 

d  Insecuti  sunt  et  addiderwH BaL  eHfiomh^qua  de causa 
nescio.  inquil  Goldhorn. 

^  Suffragiis  pertinacibus.  CaHeru  rejtctutU  Fem.  Thu. 

VARIORUM  NOTiE. 

el  Spiritus  Dei  adunitus  antiquce  substantiw  pbsmatio-  C  hytero,  quem  seqiiiliir,  in  Apol.,  cap,  24,  slc  diccn 


'  Flagitarenl  Lmn.  Vict. 

S  SicThu. Foss. Vict.Corb.  Mich. Lam.  Voss.Z. Spir.  Rem. 
Er.  Af  (Ui.  i?oui/i.  Lips.Tanluminoneiii  Oxon.  [TaDtum]  /Jndn. 

t>  Talis  omill.  RoiUh.  ex  NC.  2,  3.  Talis  ut  faeral  NC,  i. 
Drur.  1.  Tew.  Mcerm. 

1  JuQcUis  oxon.  JuncUs  MR.  Veion.  Undn.  Uoulh.  Gol- 
dhorn. 


vis  Ad<B,  viveutem  et  perfectum  effecit  hominem.  Tertiil 
liaiius,  lib.  de  CarueChrisli,  n.  18  :  Sic  denique  homo 
cum  Deo,  dum  earo  homims  cum  Spiritu  Dei.  Plura 
vide  apud  docUssimuni  Petrum  Coustant  monachum 
Benedictinum  iii  pr^ralione  ad  opera  sancti  llilarii 
cpiscopi  Pictaviensis,  §  57.  Cictemm  heic  addo  theo- 
logos  scholasticos  dispuUre  an  Spiritus  saoctiis  dici 
possit  pater  Jesu  Christi. Ylde  Thomam  de  Argeotina, 
fib.  III,  disl.  4,  art.  4.  Baluz.  (Cf.  Noiirrii  observ. 
ad  h.  I.  Dlssert.,  lom.  praeced.  el  in  Lurop.  Hisl.  PP. 
I.  XI,  p.  116  et  seqq.).  —  Sic  e  BenevenUno  codice  : 
c;pteri,  carnem  Spiriius  sanctus  induitur ,  qme  si  ge- 
nuina  scriptura  Cypriani  est,  5>/«niMiipseii/oc  intcl- 
ligatur  oporlet.  vu'gaUs  insertum  cooperante,  quod 
ab'Sl  a  scriptis  :  Tres  insignes  delabitur  :  A\\,  illabi' 

tlir.  LlNDNER. 

XIl.— Scie6an/  el  Judwi.  Isla  «t  qiix  sequuntnr 
fcrme  sumpia  sunt  omnia  ex  capitcxii  Apotogetici 


lem  :  Ad  doctrinam  ejus  primores  Judceorum  ita  exa- 

sperabantur ut  postremo  oblalHin  Pontio  Pilato  Sy- 

riam  tunc  ex  parle  lioiiiana  prociiranti  violentia  sulfra- 
giorum  in  crucem  Jesum  dedi  sibi  exlonerint.  Llndner. 

Non  ut  sentiret  tantum  mortein.  Illiid  tantum  in 
pliiriinis  mss.  non  exstat.  Sic  seiaire  mortem  erit  iSejv 
dcapdopav  ut  Grscci  intcrpretes  PsaL  xvi,  10,  et  cumiis 
Luctis,  Act.  II,  51,  reddiderunl.  LiNDNER. 

Apparuit  discipuUs  suistaliSyUt  ante  fuerat.  Sic  exhi- 
buit  Groiiovius,  quia  vocem  penultimam  fatetur  Ri- 
galiius  vitiosc  excidisse  ex  editione  sua  ;  et  quartani 
vorrm  praebet  Oxoiiieiisi<.  Lindner. 

XIV.  —  Vinctus.  Ilanc  ieclioncin,  quam  puto  essc 
luclioiem,  cxhibcnt  novetn  lihri  votcres.  Alii  quidam 
habent  junctus.  Uniis  vctus  et  quxdain  veieres  ediiio- 
nes  liahenl  victus.  Quod  osleuderc  polest  scriptum 
fuisse  vinctus  ;  sed  posiea  euiendatuui  esi  antiquiius 
ut  legi  deherct  victus.  Vidctur  iiaque  ea  lectio  uielior 


Tcrlulliani.BALUz.  |x  essc  qu3B  hahel  vinctus,  laiuquain  si  Chrislusdiscipulis 

«i-  -^  suis  apparuisset  cuin  fasciis  el  iusiitis  in  uuibus  cor- 


Sapientice.  Iii  codice  Biirgundico  scriptum  est  insi-  - 
pientics  ccecitate  muttati.  Baluz. 

WW.^Credideiant  hominem  tantum.  Uudniis  in 
Psal.  II  de  Christo  adversum  Juilaeos  :  Ouia  hunc  in 
carne  humilem  videruntj  superbo  corde  et  coico  contem^ 
pserunt.  Ilem  in  Psal.  xiii.  GonUmpsistis  liumilem  ad- 
ventitm  fitii  Dei.  Balcz. 

Syriam  procurabat.  ikne,  procurabai,  quia  Tacitus 
Pontium  Pilalum  procurntorem dhii^  lih.xv,  cap.  U  : 
niinus  autem  vere  Syriam,  qiia  sub  legaio  consulan 
cral,  nominavii  ;Pilatusenim  Palaestinae  tantum,  nec 
illi  omni,  sed  Archelai  ethnarchiae  in  provinciain 
redact:c,  sive  JudcgB  et  Samariaj,  praefecius  fuit.Jo- 
sephus,  lib.ii  deBello,  cap.  14  ineuiOe  :  nf/upOiii  ^  ci« 

UuZolUv  ivirpt.noi  bnd  Ti«i^/ov  na*TO«,  Uissus  auleiH 
u  Tiberio  Pilatus  in  JudatamprocHynior.  cellau.  tirai 
noster  cum  tertulliano,  ecclesi»;  Cai  tliagineusis  pres- 


[ipparuisset  cuin  tasciis  el  lusiitis  in  quibus  cor- 
pus  cjiis  positum  fueral  in  sepiilciiro,  cum  sindonc 
in  ({ua  Joscph  ab  Arinioth;ca  .corpus  illius  involverat. 
Nam  et  iiicredtilis  ostcndit  mauus  suas  et  pedes  in 
quibtis  impiessa  erantsigiia  clavorum,  qiix  ostcndit 
ciiain  Thom.c  incrcdulo,  tit  cst  in  capite  xx  Evange- 
hi  sicundum  Jonnncm.  Baluz. 

Ad  dies  quodraginta  :  Isuid  c>t  certissimum  ;  ct 
nou  adinouereui,  nisi.vidisscui  iucapiie  47  Epitomcs 
Lacianiii  scriptnm  csse  quiuquagesimo  die  iii  editiono 
rnirOi.  Nam  ei  ipsc  Lactantiiis,  lib,  iv,  cap.  21,  posuit 
quadragiiUa.  Baluz. 

In  ccelum  subiatus  Niilla  islic  mentio  desccnsus 
Christi  ad  iiifcros.  Sed  Cypri mus  in  libro  secundo 
Testimoimrum  hoc  dogpna  comineniorat,  iibidqueprO' 
batex  lesliinoniiNYctcrisetNoviTe.-tJimeuti.  Siccnim 
habct  capui  vigesimum  quanuui  ;  Quod  a  morte  wm 


Digitized  by 


Google 


sai 


LIBER  DE  MORTAUTATE. 


m 


lesU ,  quem  indi^it,  quem  a  morlc  proiexii ,  ad  Pu-  A  per  mulia  pqenarum  genera  (en(antur.  Dolor,  qui  vc- 


trem  victor  imponeret,  jam  ventunis  e  cqbIo  ad  poe- 

nam  diaboli  el  ad  cenf^uram  generis  humani  '^  uUoris 

vigore  et  jndicis  poiestaie :  per  orbcm  vero  discipuli, 

inagislro  et  Deo  moneiite,  diffusi  pr;ccepta  in  salu« 

lcm  darent  ^  ,  ab  errorc  lenebrarum  ad  viam  lucis 

adducerent,  cxcos  et  ignaros  ad  agniiionem  veritatis 

ocularenl. 

XV.  Ac,  ne  esset  probatio  mhms  solida  ei  de 

Cbristo  delicata  confessio,  per  lormenia,  per  cruces, 

LECTIONES  VARIANTES. 

A  Iq  cenik.  Boulh. 

k  Dare...  adducere...  oculare  Voss.  5. 

«  Secuti  Pem.  Latn.  Thu.  Vict.  Foss.  Mkh,  Nov.  NC. 

VARIORUM  NOTiE. 
tincerelHr,  nec  apud  mferos  remansurus  esset.  El  caput      Apologiam  Jo.nnnis  Pici  Mirandelac ,  ubl  fusu  disputal 
vigesuniim  quialum  :  Quod  ab  inferis  lertio  di£resur~      de  descen^u  Christi  ad  inferus,   et  Pctram  Fabram 
geret.  Quamvis  aiileni  idem  dognia  scriploresCypria-  B  Saiijoriauum,  1.  iii  Agonisiicon,  c.  10,  p..265.  Balbz. 
110  antiqiiioressiinililer  praedicenl,  in  nonnullis  lamen  '^— '- — *"'     ^•''- —    -* •      '^ — """'     — "^  - 


ritaiis  teUis  csi,  admovetur  ul  Chrislus  Dei  Filius , 
qiii  hominilius  ad  vilam  datiis  credilur,  non  lantum 
propconio  vocis,  sed  et  passionis  t«stimonio  praedica- 
retur.  Hunc  igiiur  comitamur,  hunc  sequimur,  bunc 
habemus  itineris  ducem,  lucis  principem,  salulis  auc- 
torem,  coeliim  pariter  et  Patrem  quaorentibus  et  cre- 
dentibus  poHiceiitem.  Qiiod  est  Christus  erimus 
Clirisiiani,  si  Christum  fuerimus  imitati  <^. 


Drur.  i.  Meerm.  Vindobon.Remt.  Froben.Semag.  Lindn. 
Roulh. 


symbolis  non  videiur  toiiccplis  verbis  fuissc  expres- 
aum,  quia  descensus  ad  iureros  satis  videbalur  indi- 
cari,  cum  Cbristus  sepulitis  diceretur.  Hinc  Rufiuiis 
in  expositione  in  Symbolum  :  Scieudiim  sane  esl , 
inquil,  quod  in  Ecclesia^  Romance  Symbolo  non  habetur 
additumt  descendit  ad  inferna,  sed  neque  in  Orientis 
Ecclesiis  habetur  hic  sermo ;  vis  lamen  verbi  eadem  vt- 
detur  esse  in  eo  quod  sepullus  dicitur.  Ex  quo  facile 
colligiiur  non  recie  repreliensum  fuisse  Rulinum  ab 
Henrico  IFilo  Ooslhovio  in  libre  de  Descensu  Christi 
ad  inferos.  Rufinus  enim  ,  qui  alibi  non  uno  luco 
scribit  Chrisium  descendisse  ad  inrerna,  iion  ait 
Cbristiim  non  dcscendisse  ad  inforos,  scd  laiiluin 
descendil  adinferna  non  haberi  in  Symbolo  Ecclesi.c 
Roman.T  neque  in  Orieulis  Ecclesiis*.  Eiiam  a^vo  In- 
nocemii  papae  IV  deerat  iii  Symbolo  qnod  Cailioliciis 
Jacobitnrum  ad  eummisil  ul  probaret  se  tencre  Hdeni 
Ecclesiie  Romanse.  Editum  illud  est  ad  annuni  ii47 


Ocularent.  Yisuin  darciit.  Terlulliani  verbum 
ijiio  nngisiro  s:rpe  Cyprianus  usiisest.  Libro  dePoe- 
iiilenlia,  cap.  12.  Hirundo  si  excaxaverit  pallos^  novil 
ilios  oculare  rursus  de  sua  chelidonia.  Ei  mttaphorice 
libro  do  Pudicilia,  cnp.  8  :  In  vestibus  purpura  ocu- 
landis.  Lindner. 

XY.—Do/or  »erf/ali«  £e«/i«.  Vide  quoB  insimili  argu- 
mcnio  dixiinus  supra  in  Epistolam  ad  Demetrianum, 
png.  563.  Hieronyinus  in  Epistola  apologetica  ad 
AscIIam  :  Veritalem  magis  exprimunt  tormenta  mam 
risum.  Baluz. 

Prwdicaretur.  Cndex  Yeroneosis  et  alii  seplem 
veieres  habent  probaretur.  Baluz. 

Lncis  principem.  Codex  Fuxeusis ,  spei  m$tHe 
principem.  Saiiclus  Ambrosius,  lib.  iii  de  Fide,  cap.  7, 
Chrisium  ^ociit  priucipem  humilitaiis.  Baluz. 

Si  Christum  fuerimus  imitati.  Veteres  editioncs 
et  plures  libri  veleres  habenl  secuti.  Aliam  leciionein 


inuni  i247      inveni  in  edilionc  quai  diciiur  Gravii  el  in  aliquot 
ab  Oderico  Raynaldo.  Vide  BellaiPiuiuum,  lib.  ii  de  ^  veiusiis  exemplaribus.  Libellus  precum  Marcclliui  et 


Verbo  Dei,  cap.  6,  ct  Rigaltium  ad  libruin  Tertulliani 
'"''  de  Prcescriptionibus  adversus  hcereticos.  Vide  cliam 


Fausiini :  Perdit  enim  in  ae  Christiani  nominis  appel- 
lationem  qui  Christi  non  sequitur  disciplinam.  Baluz. 


"'  LIBER 

DE  MORTALITATE. 


Argumentuii.  —  PflttCf»  argumenlum  explicat  D.  Pon- 
tius  in  Vita  Cypriani :  <  A  quo^  inquit,  Chrisiiani 
mollioris  affectus  circa  amissionem  suorum  aut, 
quod  majus  est^  fidei  parvioris ,  consolarenturspe  fu' 
turorum.  i  Inprimis  emffi,  ubi  pra^diclas  docuii  ejus- 
eemodi  afflktiones  a  Christo,  non  timendam  docet 
mortaUtalem  seu  pestem,  eo  quod  ad  immortaUtatem 


D 


ducaty  atque  adeo  fidem  iUi  deesse  qui  non  ad  me- 
liora  festinat.  Ncque  mirum  quod  Chrisliano  cum 
geutilibus  sint  mala  hujus  vitoi  communia,  cum  pius 
cceteris  iWs  in  saculo  sit  laborandum  :  at(pte  pmnde 
exemplo  sanctorum  Job  et  Tobice,  pntienlia  opus 
esse ,  neque  murmurandum.  Nisi  enim  prwcesserit 
pugna^  non  posse  vicloriam  conlingere,  el  qua^tum' 
STEPIL  BALUZII  NOT.«. 
Uujus  libri  cum  laude  menlio-      habel  ctiam  Jornandes  iii  libro  de  Rebus  Geticis,  ubi 

scribil  banc  cladein  lacryinabiliier  exposilam  a  Dio- 
nysio,  quam  et  noster ,  ii)()uil ,  conscripsit  venerabilis 
marlyr  Christi  episcopus  Cyprignus  in  iibro  cui  titulus 
est  de  MortaUtate.  Eim  pesiileiitiam  Eusebius  pouit 
poslinorlcm  papu  Coruclii.  Pelavius,  lib.  xiit  de  Doc- 
trina  lemporum,  aunosuperiore.  El  lameu  Chri»to'plio* 
rus  Saiidius  buiic  Cypriani  iractaluin  rcponit  inier 
eos  qui  suppositi  suut  saiiclo  Marlyii.  Egregie  vero 
illum  refutai  clarissi;iuis  Pcarsonius  in  AnnoUbusCy- 
prianicis.  Niiniu  uii.scria  csi  uudaccm  csso  homiucm 
niuiis. 


De  moetalitate 
nem  sxpe  facit  sanclus  Augiistiuus,  iii  primis  vero  ui  li  • 
bro  de  Prwdestinationesanctorum,  c  44,  inquiens  illuiu 
niiiItis:!cpeneomiiibusqiiiecclesiasticaslitterasaniaut 
laudabiliier  noluin.  Idein  in  Epistola  ad  Vitalem  ait  Cy- 

{)riani  iii  hoc  )oco  lolam  iuientioncm  esse  ul  sciamus 
)onis fidelibus  graiulandum  essnmorieniibus,  quantlo 
viia;  lcnUiiiouibus  auferufiiur,  dciuceps  in  bcaiissiina 
sccuritatemausuri.  Ejusdem  libri  nicminitEuscbiusin 
Cbroiiico.  Pestilens  morbns,  inquit,  muitas  (otius  orbis 
provinciasoccupavit ,maximeque  Alexandriam  et  jEgyp^ 
Ittwi, ulscribit  DionysiuSy  et  Cypriani  de  Mortaliiate  teslis 
est  Uber.  Ubi  vide  noias  losephi  Scaligcri.  Eadem 


Digitized  by 


Google 


583t  DIVI  CYPaiANl  584 

vis  morbi  communes  smt  virtuiibus  vUmqne  f  mortem  A  (\i^'\  ^co  miliial,  qtii  posltus  in  coclestibus  castris 


tamen  communem  non  esse;  adrefrigerium  enimjustoSf 
ad  supplicium  rapi  injustos.  Deinde  objectioni  tacitm 
quod  per  hanc  mortatitatem  privarentur  martyrio  , 
respondet ;  non  esse  in  nostra  potestate  martyrium , 
et  vel  animum  ad  martyrium  promptum  Deo  judice 
coronari.  Postremo  non  ita  lugendos  docet  mortuos , 
ut  genlitibus  scandalo  simus,  tamquam  spe  resurrec- 
tionis  careamus,  Quin  si  el  nosiras  accersilionis  dies 
venerit^  lubenti  animo  ad  Dominum  hinc  emigrandumf 
prmertim  ctfto  ad  patriam  transmigremus  :  tibi  nos 
magnus  charorum  numerus  exspectaty  frequens  et 
copiosaturba  desiderat ,  jam  de  sua  immortalitate 
secura,  et  adhuc  de  nostra  salute  sotticila,  facit  au» 
tem  occasionis  qua  librum  hunc  scripsit  mcntionem 


divinain  jani  sperat,  tit  ad  proccllaset  turbincs  mundi 
Irepidatio  nulia  sit  in  nobis,  nnila  turbaiio,  quando 
bscc  veiilura  pra^diieril  Dominus  providnc  vocis  bor- 
taiu  iiistruens  et  docens  et  prix^purans  atque  corro- 
borans  Ecclesiae  suac  populum  ad  omnem  tolerantiam 
fuiurorum ,  bella  el  fumes  et  lerras  motus  et  pesti- 
lcnlias  pcr  loca  singula  exsurgere  prxnuntiavit  el 
cccinit.  Et  ne  inopinatus  nos  et  noviis  rerum  infe- 
staniium  niclus  quai^ret,  magis  ac  magis  in  novis^ 
simis  tcmporibus  adversa  crebrescere  ante  prcmo* 
niiii.  Fiiiint  cccequa;  dicta  sunt;  et  quando  fiunt  quae 
anic  pnedicia  stint ,  scquenlnr  ct  quxcumque  pro* 
missa  sunt,  Domino  ipso  pdllicenlc  etdicenle :  Cumau- 
tem  videritis  hcec  omnia  (ieri^  scitote  quoniam  in  prodamo 


Eutebius  in  Chronico:  i  Pestilemmorbus.inquit,  to-  B  ^*'  regnum  Dei,{Luc.  xxi,  31).  Regnum  Dei,  fralres 


c  tius  orbis  multas  provincias  occupavit,  maximeque 
€  Alexandriam  et  jEgyptum,  ut  scribit  Dionysius,  et 
c  Cypriani  de  ilortatitate  tesds  est  Uber.  > 
***  Etsi  apud  plarimos  veslrnm,  fratresdilectissimi, 
mens  solida  est  et  fides  firma  et  anima  dcvoia ,  qutc 
ad  prxsentis  mortalitatis  copiam  non  movctur ,  scd 
tamquam  petra  foriis  et  stabilis  turbidos  impetus 
roundi  et  violentos  saeculi  fluctus  frangit  potins  ipsa 
nec  frangitur,  et  tentationibus  non  vinciiur,  sed  pro- 
batur,  tamen  quia  animadverto  in  plebe  quosdam  vei 
imbecillitate  animi,  vel  fidei  parvitate ,  vel  dulcedine 
ssecularis  vitae ,  vel  sexus  mollitie ,  vel ,  quod  majus 
est,  veritatis  errore  minus  stare  fortiter  nec  pccioris 
5ui  divinum  aique  invictum  robur  exercerc ,  dissi- 


dilcctissimi,  essecoepit  in  proximo.  Prxmium  vitaeet 
gnudium  salntis  xterna?,  et  pcrpetua  securitas  ^,  et 
possessio  paradisi  nuper  amissa ,  mundo  iranseuDte 
jam  vcniunl;  jam  terrenis  coelcstia  et  magna  parvis  el 
caducis  xterna  succedunl.  Quis  bic  anxietatis  et 
sollicitudinis  locus  est  ?  Quis  intcr  haK^  trepidus  et 
moestuscst,  nisicui  spes  et  fides  deest?  Ejus  est 
enim  mortem  timere  qui  ad  Christum  nolit  ire.  Ejus 
est  ad  Christum  nolle  ire  qui  se  non  credat  cum 
Christo  incipere  regnare. 

111.  Scripium  est  enim  justam  fidc  vivere  ( Rom. 
1, 17).  Si  justus  es,  et  fide  vivis,  si  vere  in  Cbristum 
credis ,  cur  non  cum  Christo  futurus  et  de  Domini 
pollicitatione    securus    quod  nd  Cbristum  voceris 


mulanda  rcs  nonfuit  nec  tacenda  quo  minusquanlum  Q  ampieclcris,  et  quod  diabolo  careas  gratabris.  Si- 


noslra  mediocritas  sufficit,  vigore  plcno  el  sermone 
de   doniiuica    lectione  concepto    delicatce   mcntis 
ignavia  coroprimalur,  et  qui  homo  Dei  et  Christi 
essejam  coepil,  Deo  ct  Cbristo  dignus  babcatur. 
(   II.  Agposcere  enim  se  debet ,  fraires  dilectissinii , 


meon  denique  ille  juslus ,  qui  verejasius  fuit,  qui 
fide  plena  Dei  praccepta  servavit ,  dum  ei  divinitus 
responsum  fuisset  quod  non  ante  moreretur  quam 
Christum  vidisset,  et  Christus  inlans  in  templum 
cum  matre  venisset,  agnovit  in  Spiriiu  natum  esse 


LECTIONES  VARIANTES. 

*  Laelitia—  tta  edd.  prope  omnes,  el  Augu$tin.  contra     ritas  (Gotdhom), 
duas  episl.  Petag,  lY,  8.  Batu%.  ratkme  nan  aUata :  Secu- 

YAUIORUM  NOTiE. 


Pr0sentis  mortalitaiis.  Describit  eleganter  banc 
roisei^^ro  cladeni  Pontias  in  Yiki  snncti  Cypriani. 

DelicaUB  mett/ts.TertulIianus  in  libro  de  Spectaculis: 
Deticatus  es ,  chrisiianef  si  et  in  sascuto  votupiatem 
concupiscis, 

Sufficit,  Sic  scribendam  esse  arbitratus  sum  prop- 
ter  auctoritatem  codicis  Yeronensis  ct  Se^uieriani , 
ct  quia  eadem  lectio  rcperitur  in  aliis  vigmti  libris 
nostris  et  in  decem  Anglicanis.  Yeteres  ediiiones  et 
qainque  libri  veteres  habent  potest, 

Invictum,  Duoiibri  veteres  iucoruptum. 

II.  Sperat.  Angeli  posueruiit  «ptVaf  auctoritate  sep- 
tem  veterum  exemplarium.  Quae  sanc  lectio  bona  est, 
eamque  confirmant  duo  nostra  vetera.  Yerum  quia 
reliqua  et  aliae  editiones  babent  sperat,  quoe  lectio 
quoque  bona  est,  rouiare  noluimus. 

Turbado,  Antea  legebatur  cunetatio,  Sed  ego  lianc 
kctionem  nonreperi  nisi  in  tribus  codicibus  antiquis. 
Eam  quam  retinui  habent  xxiv  libri  nostri  et  septem 
Anglicani,  et  in  primis  Yeronensis. 

7o/eraitfiaiii  fuiwrorum,  Cilat  hunc  locum  Hincma- 
ros  tom.  1,  png.  7i,  ex  librot^e  mortalitate^  ubi  tameii 


Sirmondus  roonet  in  margine  sumptum  esse  ex  libro 
de  Dnitate  Ecclesiae  sub  finem. 

|.  Cecinit.  Et  istud  quoque  ponendum  fuit  propter 
"  auctoriiatem  vcteruni  iibrorum  et  editiomun.  Eras- 
mus  scripsit  docuii ,  itemqae  Manutius.  Hanc  vero 
lectionem  ego  non  reperi  nisi  in  tribus  codicibus 
antiquis.  Allam,  quae  est  nosira,  praeferunt  novende- 
cim  Jibri  nostri  et  undecim  Anglicani.  Yeronensis 
ita  etiam  habebal. 

Regnum  Dei  fratres*  Referl  hunc  locum  sanclus 
Augusiinus  lib.  iv  conira  duas  epistolas  Petagianorum 
cap.  8. 

*^^/nctp€r6.  CodexSorbonicus  %n  perpeiuo,  Alius  ve« 
tus  cum  Chrisio  perpetuo  regnaturum.  Hanc  poslremam 
lectionem  accepi  ex  roargine  cditionis  Lugduiiensis 
anni  1544,  ubi  positae  sunt  ab  aliquo  viro  erudito  va- 
rix  lectiones  petitae  ex  antiquis  codicibus  roanuscrip* 
tis.  Curo  eas  allego,  ut  id  qaoque  obiter  dicam,  roo- 
neo  simpliciter  me  sumpsisse  ex  ano  veteri  iibro,  ne 


quis  existimare  possit  roe  fallere  quia  non  dico  uode 

Digitized  by  VjOOQIC 


accepta  sit  lectio. 


M5  LIBER  DE  MORTALITATE.  586 

jam  Chrislam ,  de  quo  sibi  fuerat  anle  pradiclum;  XAmen  amen  dico    vobis    quoniam  vo$  plorabitis  et 


quo  viso,  sciTii  sc  cito  esse  moriiurum.  Lselus  iiaque 
de  morie  jan\  proxima ,  el  de  vicina  accersiiione  se  • 
curus,  accopii  in  manus  puerum ,  •'*  el  benedicens 
Dominum  cxclamavit  et  dixit :  Nunc  dimittis  servum 
mtim,  Dominey  secuudum  verbum  tuum  ittpacey  quo- 
niamviderunt  oculi  mei  salutare  tuum  {Luc,  n  ,  ^9, 
50) ;  probans  scilicet  atque  coniestans  lunc  esse 
servis  Dei  pacem ,  tunc  liberam,  lunc  ttanquillnm 
quietem,  quando,  de  istis  mundi  turbinibus  exlractl, 
sedis  ei  securitatis  aeiema;  portuni  peiimus ,  quando 
cxpuncta  hac  morie  ad  immorialitaiem  venimus.  Illa 
est  enim  vera  •  pax  ,  illa  Qda  tranquillitas ,  illa  sia- 
bilis  el  Arma  et  perpetua  securita». 
IV.  Csterum,  quid  aliud  in  mundo,  quam  pugna 


plangetis ,  saculum  autem  gaudebit ;  vos  tristes  eritis , 
sed  tristitia  vestra  in  ta*titiam  veniel  (Joan,  xvi,  20). 
Quis  non  irislilia  carere  oplet?  quis  non  ad  lajlitiam 
venire  fesiinei?  Quando  auiem  in  lactitiam  veniat 
nostra  trislitia  Dominus  denuo  ipse  declaral  diccns  : 
Iterum  f  videbo  vos.el  gaudebit  corvestrum,  et  fjaudinm 
vestrum  nemo  auferet  a  vobis  {Ibid.  22).  Cuiu  crgo 
Chrislnm  videre  gaudere  sit,  nec  possit  esse  gaudium 
nosiruni  nisi  cum  vitlcrimus  Christuni ,  quie  cajciias 
animi  quseve  demenlia  esl  amare  prcssuras  cl  poe- 
nas  et  lacrymas  mundi,  ei  non  fesiinare  poiius  ad 
gaudium  quod  numquam  possilauferri? 

\I.  Hoc  aulem  fit ,   fralres  dileciissimi ,  quia  fules 
deest,  quia  nemo  credit  vera   esse  qux  promiitil 


adversus  diabolum,  quoiidie  geritur,  quam  adversus  B  Deus,  qui  verax  esl,  cujus  sermo  credeniibus  xier- 


jacula  ejuset  lela  conflictaiionibus  assiduis  dimicatur? 
Gum  avaritia  nobis ,  cum  impudicitia  ,  cum  ira ,  cum 
ambitione  congressio  est,  cum  carnalibus  vitiis,  cum 
illecebris  saecularibus  assidua  et  molesta  luctatto 
est.  Obsessa  mens  hominis  ct  undique  diaboli  infesta- 
tatione  vallata  *»  vix  occurrit  singulis,  vix  resistit. 
Si  avaritia  prosirata  esi ,  exsurgit  libido  :  si  libido 
compressa  est ,  succedit  ambiiio  :  si  ambitio  con- 
tempta  esi ,  ira  exasperat,  inOat  superbia ,  vinoleniia 
Invital,  invidia  concordiam  rumpit,  amiciiiam  zelus 
abscindit.  Ccfgeris  maledicere  quod  divina  iex 
probibet ,  compclleris  jurare  qnod  non  licet. 

Y.  Tot  persecutiones  animus  quotidie  palitur  «, 
tetpericulis  pecius  urgetur;   et  delectat  hic  inter 


nus  et  firmus  esl.  Si  tibi  vir  gra\is  et  laudabilis  ali- 
quid  poiliceretur,  haberes  ulique  poliicenli  k  fidem, 
nec  te  (alli  aut  decipi  ab  eo  crederes  quem  siare  iu 
sermonibus  atque  in  aciibus  suis  scircs.  Nunc  Dcus 
tecum  loquitur;  et  lu  mentc  incredula  perfidus 
flnctuas !  Deus  libi  de  hoc  mundo  recedenii  iinmor- 
lafitatem  aique  xternitatem  pollicetur;  et  tu  dubiias  l 
Hoc  est  Deum  omnino  non  nosse ;  hoc  esl  Chrisium, 
credeniium  ^  dominum  et  magistrum,  pecoalo  incre- 
dulitatis  offendere ;  hoc  est  in  Ecclesia  constiiuluui , 
fidem  in  domo  fidei  non  habere. 

VII.  Quantum  prosit  exire  de  sxculo  Chrisius  ipse 
salutis  atque  uliliiaiis  nosirx  magister  ostendii ;  qui, 
cum  discipuli  ejus  contristarentur  quod  se  jani  di- 


diaboli  gladios  diu  stare,  cum  magis  concupiscendum  C  ceret  recessurum ,  locuius  est  ad  eos  diccns  :  Si  me 
sit  et  optandum  ad  Christum,  subvenienle  velocius  <UlexissetiSj  gauderetis  utigue,  guoniam  vado  ad  Patrem 
morte  ^,  properare,  ipso  instruente  nos  et  dicente  ® :      (Joan.  xiv ,  23) ,  docens  scilicet  et  oslendens,  cum 

LECTIONES  VARIANTES. 


^  Sic  Baluz,  ratione  non  prodita :  coiteri  omnes  Nosira 
pax. 

b  Grcum  vallata  Lam.  Ebor.  Bod.  3,  4. 

^  Tot  persecutionibus  mens  quotidie  quatitur  7oss\  .NC. 
2.  Ita  etiam  in  tibro  de  Patieniui. 

d  Velodmorte  Pem.  Voss.i.NC.  2. 


«  Et  moaenle  Lam.  Voss  1.  Ebor.  NC.  \.  Bod.%  5. 

'  Iterum  autem  Lam.  Voss.  1.  Ebor  NC.  i.  Vos$.  1,  2. 

f  Haberes  |ioUiceoti  Lam.  Ebor.  NC.  1.  Voss.  1,2. 

^  Credendi  magistnim  Veron.  Ren.  Paris.  Lam.  Ebor. 
Lin.  NC.  1,  d.  Voss.  1,  2,  Bod.  2,  4.  Manut.  CredenUum 
magislrum  peccato  Routh.  Goldhom. 


STEPH.  DALUZII  NOTiE. 


Ul.— Expuncto.  Sex  libri  nostri,  qualuor  item  quos 
Pamelius  laudat,  unus  Morellianus  et  unus  Anglica- 
nus  habenl  expugnata,  alii  duo  extincta,  alius  expulsa. 
Nos  secuti.sumus  meliores  codices,  qui  babent  ex- 
puncta. 

Pf.^Cum  avaritia.  Hunc  locum  refert  sanctus  Au- 
gustinus  lib.  iv,  contra  duas  Epistolas  Pelagianorum^  D 
cap.  iO,  et  lib.  ii  contra  Julianum,  cap.,  8. 

Camaiibus  vitiis.  Aiigusiinus  lib.  vi  Operis  imperfecti 
contra  Julianum,  cap.  14  :  Hic  est  ille  conflictus  quem 
memoratus  martyrin  libro  qnem  de  Mortalitate  conscrip- 
sit  diUgenter  et  eloquenter  explicat,  dicens  inter  c/Btera 
quod  nobis  sit  cum  camalibus  vitiis  atque  illecebris  sas- 
cuUmbus  assidua  et  molesta  luctatio. 

Assidua,  Veteres  ediiiones  et  sepiem  libri  veteres 
hslbent  assidua  et  jugis  et  molesta.  Sic  eiiam  quatuor 
Anglicani.  Sed  multo  plures  non  hsibwi  et  jugis.  Qu3e 
desunt  ctiam  apud  Augusiinum  in  locis  niox  adducen- 
dis.  Et  lamcn  in  initio  Jibri  de  Opere  et  Eleemotynis, 
pas.  237,  iegilur  assidua  etjuais  operatio. 

V.  —  Diaboli  gladios.  In  codice  Laetiensi  lcgitur  /a- 
queos  et  supra  lineain  vel  gladios.  Hiiic  orta  discrepan- 
lia  lectionum  in  libris  veteribus.  Quidam  enim  ma- 
lueruut  laqueos,  alii  gladios.  Uiius  meus  habct  laqueos 

PatrOl.  IV.  S.  Cyprian. 


et  gladios.  Admonet  autem  Pamelius  se  vidisse  laqueos 
scriptum  in  quaiuor  libris  veteribus,  sed  aliam  lec- 
tionem  retiiiuisse,  quia  exstat  apud  Augusiinum. 

Cum  viderimus.  Viginti  sex  aiiliqui  codices  habent 
quis  vel  qui  viderit.  Alii  qiiatuordecim  praeferunt  cre^ 
aendi  vel  credere. 

VII.—  Utititatis.  Dubiuro  esl  an  legi  debeat  utiiitatis 
vel  humiUtatis.  Nam  qu.ituor  libri  prd*ferunt  utHitaUs 
et  supra  lineam  vel  humilitatis.  Duo  alii  utilitatis  tan- 
tum.  Alil  duo  humiUtatis  tantum.  Itaque  liberum  fuit 
libcariis  ponere  lectionem  quain  mallcnt.  Ego  luben- 
ter  praeferrem  humilitatis,  quia  cerlum  est  Christum 
fuisse  doctorem  et  magistrum  humilitatis,  ut  ipse  Cy- 
prianus  eum  vocat  iii  Epistola  lvi,  pag.  91,  ad  Thiba- 
ritanos^  Hieronymus  in  Epistola  ad  Aiuomum,  Aqgus- 
tiiius,  cap.  31  xxxiu  libri  de  Yirginitale  etahbi,  sanc- 
tus  Ambrosius  lih.  tii,  cap.  7,  de  Fide,  et  Cscsariu& 
Arelatensis  in  calce  undecimae  Homiliae  earum  quaa 
a  nobis  editae  sunt.  Petrus  Blesensis  sermone  tertio 
eum  vocat  humilem  magislrum  et  doclorem  humilita- 
tis.  Huc  facit  quod  Tcrtullianus  in  libro  de  Virginibus 
veiandis  ait  nihil  esse  Deo  charius  humilitate.  lieiinui 
tamen  utiUtatis,  quia  hxc  lectio  bona  est  et  reperitur 
in  iibris  emendatioribus. 


ized  by 


Google 


587 


DIVI   apRlANl 


m 


chari  quos  diliglmus  de  saecuk)  exeunl,  gaudendum  A  cum  diaboH  impugnaiione  loeiandam.  Doeel  et  prx- 


polius  quam  ddendum.  Gnjus  rei  memor  bealus 
apostolus  Paulus  in  Epistola  sua  ponii  et  dicil :  Mihi 
vivere  Ckrislus  est ,  et  moriUtcrum  {Philip.  i,  21); 
Ittcrum  maximum  computans  jam  saeculi  » laqueis 
jion  teneri ,  jam  nuHis  peccatis  et  vitiis  carnis  ob- 
itoxium  fieri ,  exemptum  pressuris  angentibus ,  et 
venenalis  diaboH  ^  faucibus  Hberatum ,  ad  Ixtitiam 
salutis  xternae  Cbristo  vocante  proficisci. 

\III.  Atenimquosdam  »•*  movei  quod  icqualllercum 
gentiHbus  nostros  morbi  isiius  vaHtudo  corripiat; 
quasi  ad  hoc  crediderit  Christianus,  ut,  immunis  a 
contactu  malorum ,  mundo  et  soeculo  feliciter  per* 
fruatur,  et  non  omnia  hic  adversa  perpessus,  ad  fu- 
tttram  loetiliam  reservetur.  Movet  quosdam  quod  sit 


raonet  Scriptora  divina  dicens :  FiU,  aeeedens  ad  $er- 
viiulem  Dei^  sla  in  jutiilia  el  ftmore,  el  prcepara  ant- 
mam  tuam  ad  tentationem,  Et  iterum. :  /n  Adlore  su^* 
tine,  et  in  HumUitate  tua  patientiam  habe ,  ^uoniant  tn 
igne  probahir  aurum  el  argenlum  «,  iwmines  vero  rect- 
ptibHes  in  cambio  humiliationis  (Eecli,  ii ,  1 ,  4,5). 

X.  Sic  Job  posi  rerum  damna ,  post  pignoriun  fir- 
nera  ,  vulneribus  quoque  el  mnibus  graviier  affti- 
ctus,  non  victus  est,  sed  profaolus;  qui  \n  ipsis  con- 
iliclationibus  et  doloribus  aiHft  patientiam  religitisai 
mentis  ostendens  ait  :  Nudus  exitu  de  uiero  mairit^ 
nudus  etiam  ibo  »ub  terram,  Dominm  dedH ,  DominuM 
abstulit,  Sicut  Domimo  visimesl^ita  factwm  et/.  Sii  no- 
men  Domm  benediaum  {M^,  i ,  Si).  £t  cum  eum 


nobis  cum  cseteris  mortaHtas  ista  communis.  Quid  B  uxorquoquecompeiieretui^vi  dolorishnpatiens,  ali«> 


enim  nobis  in^hoc  mundonon  commune  cum  c^eteris 
quamdiu  adbuc,  secundum  legem  primse  nativilatis, 
manet  caro  ista  communis  ?  Quoadusque  isiic  in 
mundo  sumus ,  cum  genere  bumano  carnis  sequa- 
Htate  conjungimur,  spiritu  separauiur.  Itaque,  donec 
corruptivum  istud  induat  incorruptionem,  et  mortnle 
boc  accipiat  immortaliiatem  ( 1  Cor,  xv,  55 ),  et 
Ghrisius  "^  nos  perducat  ad  Deum  Pairem ,  quaecum- 
que  sunt  carnis  incommoda  suni  nobis  cum  bumano 
genere  communia.  Sic,  cum  foelu  sterili  terra  jejuna 
est ,  neminem  fames  separat.  Sic,  cum  irruptione 
hostili  civitas  aliqua  possessa  est ,  omnes  simol  cap- 
tivitas  vastat.  Et  quando  imbrem  nubila  serena 
suspendunl,  omnibus  siccitas  uiia  cst.  Et  cum  navem 


quid  adversus  Deum  querula  el  invidiosa  voce  lo^e- 
reiujt,  respoRdil  ct  dixit :  Tamquam  una  ex  iueptif 
imUieribus  locuia  e$.  Si  bona  exeepmu»  ds  numu  Do" 
num,  malM  eur  non  toterabinws  ?  In  hU  omnibHt  tpim 
coniigeruttt  et,  nikil  peccavit  Job  labiis  smt  im  couipechi 
Domini(Job  h,  iO).  Itaiiae  ilU  DominusDeus  peibi- 
bet  tesiiinonium  dicens :  Animadvertisti  puerum  ttieatiu 
Jo/r?  iVoti  enttn  est  similis  iUi  qmquam  in  l^rrtJr  Iwma 
sine  quereia^  wrus  Dei  cultor  (ibid.j  i,  8)%  EiTobias» 
post  opera  magnifica  ,  post  miserlcordi)^  s^oe  nuilta 
et  gloriosa  praeconia ,  couMtatem  lumimun  pas^MS,  tl- 
mens  et  benedtcens  in.  adversis  Deum ,  per  ifs^ 
corporis  sui  dadem  crevii  ad  laudeai ;  quem  ct  ipswi 
uxor  sua  dcpravare  tentavit  dicens :  Ubi  mUfusiknB 


Bcopulosa  saxa  consiringunt  ^,  navigantibus  naufra-  C  ^*tw  H  Ecce  quw  paieris(T^*  n,  14).  At  iUe^cJm  ti*. 


gium  sine  exccptione  conmiune  est.  Et  oculorum 
dolor,  et  impctus  febrium ,  et  omnium  vaiitudo 
inembrorum  cum  caeieris  communis  cst  nobis  quam* 
diu  portatur  in  saeeulo  earo  ista  commujus. 

IX.  Quinimmo,  si  qua  condiiione ,  qua  lege  credi- 
derlt  Chrisiianua  noscat  et  teneat,  sciet  plus  sibi 
qoam  caeteris  in  asBCuIo  tobocandum  ,  cui  ningis  sit 

LECTIONES  YARIANTES. 

«^Saecularibus  Ar,  Ben.  Bod.  l.  2,5,  4.  Voas.  1, 3.  Lmn.         d  ConfriBgunl  Lam.Lin  NC.  I.  Ebor,  Bod.  4. 
Ebor.  "  e  Argealum.  Sic  Job  Lam.  Ebor.  Lin.  NC.  1,  2.  Pari$„ 

^  Yenanlis  diaboli  Morel.  god,  2,  5,  i. 

«  Spiriius  nos  LecHo  vulg.  Oxon.  Routh.  Lips.  t  ^i  eleemosynse  Vet$.  %^F€m. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

BeatuB  aposlolus.  Citat  hu(ic  locura  sanctus  Augus-  D  eiinm  lib.  iii  Tesiimomorum,  cnp.  G. 
tinusHb.ivcon(ra(/uasfp(5(o/a5Pe%tattoram,  cap.  iO»         IneptU.  Egp  niuiavi,  cum  aiuea  legercturtitrrpi^* 


morem  Bei  siabiHft  ei^firmos^,  etad  onuieqi^  tolemi- 
tiam  passionis  fide  ueliglonis  arniatuSy  temalioai 
nxoris  JnvaUda:  in  dolore  non  cessit,  sed  magis 
Deum  pntientia.  majore  promcruit.  Quem,  posimo- 
dum  Raphael  angelus  collaudat  el  dicit :  Opera  Oei 
revelare  el  confiteri  ftonefificum^  ea,  Nmnrfptmd*  owg- 
bas  tu  el  Sara  nurus  tua,  ega  obtuTi  mimoriam  oratio^ 


y\\\, — Ckristus  nos  perducat.  Sic  scripsi  ex  fide  qua- 
luor  velerum  exemplnriuni,  pro  eo  quod  antealegeba- 
tur  Spiritus.  Induobus  auiem  ex  iisquatuor  codicibus 
scriptum  est  Christusy  eo  modo  quo  per  compendium 
quaudoque  solet  scribi  Spiritus,  et  supra  Hneam  scrip- 
tuni  est  vet  Sphritus.  Pwro  s.ipe  in  aniiquis codicibus 
nianiiscriplis  Operum  snncli  Cypriani  elalionim  vcie 
ruui  scriplorum  ccclesiasiicoruin  vidiscriptum  Sfiritus 
pro  Christus  et  e  coiiverso,  inpriinis  vcro  apud'aiie 
torcm  Hbri  de  Rtbapiismate,  qui  pag.  304  rererciis  lo- 
cnm  ex  Epislda^  prim:»  loannis  in  quo  legiiur  Cfmstne 
est  veritas,  posuit  Spiritus  est  veriia$,  Scio  Chrislum 
alibi  vocari  spirilum,  eliam  apud  Cypriaiium;  scd,  cuni 
habeamus  aliam  lectionem  fncilioreni,  necesse  non 
csi  eam  rermcrc  qu;e  poiest  habere  diifieuliatem  el  in* 
ducore  obscuricalem. 

X. —  ISudiis  ibo.  Vide  Frontt)ni.s  Ducaei  noias  rn  Im- 
miliom  viChrysoslomi  nd  popuinm  Antiochemm,  \ide 


tibus^  quia  inepth  scriplum  vldi  in  septcmdecriii  litiris 
nosiris,  in  oclo  Anglicanis  et  ia  edilione  !ilorcnii. 

Non  est  simiiis  iUi.  Qvidlus  iib.  i  Metamprphoscon^ 
loquens  dc  Deucnlione  : 

Noii  illo  melior  quisquam  nec  amai^iiQr  a)jC||ui 

Vir  luil. 
Opera  Bei.  Ita  eiiam  in  libro  de  Uralione  B^iif^ca, 
p.-21i.  Ante  vero  hoec^^^^verboscripiHmesi  iu  codJKiA 
Turonensi  et  in  Fuxensi,  secretmn  regk  eelare  boHum. 
Quod  videtur  esse  c.x  glossemaie*  Ideoimn  addkUuma 
in  coniexlu,  quamvis  in  c.  xji  TolNa£.scriptuiusit:S£- 
cretum  regis  abscondere  bonume$L  Uoratius  Elplst.  XYUi; 

Arcnnum  ueque  lu  scruteris  ulHus  umquaro. 

N^rue  tua.  Hx  dnae  voces  desunl  in  novemdecim 
libiis  noslris  et  in  uiidecim  Aiiglicaiiis.  Cerie  nece&n 
saria;  non  suni,  cuni  satis  oit  eas  posita»  esse  paulii 
posi,  ubi  locus  iste  sacrx  SeripturamterMir*    i 

Digitizfed  by  V^OOQlC 


LIBER  DE  IWRTALITATE. 
uis  vestroi  m  eonBpectu  clmUUU  Dei.  Etcmn  $epelire$tu  A  tuo  $i  beue  cmiodierie  pmcepta  e/m ,  »i^e  non  {DeuL 


morttm  sinipUciler,  el  quia  non  e$  cunelalue  ex$urgere 
et  deretiiiquere  prandium  tuwn  ,  et  abi$ti  el  condidi$ti 
wortttum^  mi$su$  $um  t^ntare  te ,  et  iterum  *^*  me  mi$ii 
Deu$  curare  te  et  Saram  nuinm  luam,  Ego  enim  $um 
Haphael  unu$  ex  ieplem  Angeli$  sancti$  qui  assl$timu$ 
et  conver$amwr  arde  eiurHatem  Dei  (Tob,  xii,  11-15). 

XL  Bano  tolerantiam  jiisii  semper  imbueiunl, 
lianc  Aposioli  disciplinam  de  Domini  lege  lenuorunr, 
non  mussitaro  ifi  adversi^,  scd  qusccumqtjo  in  saecitlo 
aecidunt  foriilcr  el  paiienicr  nccipere,  cum  Jud^co* 
rum  populus  hinc  semper  offenderil  quod  advorsu» 
Denm  freqBcnlius  murmuraret,  sicut  losialur  ift  Nu- 
meris  Dominus  Deus  diocns  :  Desinat  murmuratio  eo- 
rtim  a  me,  et  non  morientur  {Num,  xvin ,  25).  Murmu- 


VIII, 2).  £t  iterum  :  Tentat  vO$  Dominus  Deue  veMer,  ul 
Hiat  n  diligiti$  Dominmn  Deum  ve$trum  ex  toto  corde 
veetro  el  ex  tota  antma  veetra  (Deut,  %t\n,  A), 

XII.  Sic  Abrabam  Deopfacuit,  qni,  ui  piacerei  Deo, 
ncc  amitlere  flliam  iimuit,Dcc  gcrcro  parHcidium 
recusavii(Gen.  xx).  Qiii  filium  non  poles  legc  el  sorle 
morlalitalis  amillcre ,  quitf  facercs  si  filinni  jubcreris 
occidcre?  Ad  omnia  paratnm  faccre  limor  Dci  ci  fides 
debcl.  Slt  licel  fei  familiar is  ainissio,  sil  de  infesfan- 
tibus  morbis  assidua  membrofum  cl  cruenla  v6xa- 
tjo  ,  sii  de  uxore,  dc  libcris,  de  excedcntibuscha- 
ris  funebris  ci  tristis  avulsio ;  non  sint  libi  scan- 
dala  isla,  scd  pralia;  nec  dcbiliient  aut  frangant 
Christiani  fidem^,  scdponusosteiidantincolluclalione 


nindum  non  cstp  in  adversi»,  fratres  dilectissimi ,  sed  B  virlutem  ,  cum  contcmncnda  sit  ohuiis  injuria  malo- 


patienler  ct  fortiter  qtiidcfuid  aeciderit  sustinendnm, 
ciim  scriptum  sit :  Sacrificium  Deo  $pirittt$  contribula- 
tut,  cor  conlritum  et  Immilialum  Deue^  non  despkit 
(J*$aL  L,  19);  in  Deuleronomio  quoque  monett  per 
Moyscn  Spirilns  sanetus  el  dicai  »:  Domimi$Deu$  tuut 
vexabittet  ei  famem  injiciei  tibi,  et  cognoecetur  in  cordi 


ruin  praesentium  fiducia  futurofum  bonorum.  Nisi 
praecesserlt  pugna,  non  poiest  esse  vicloria  :  cnm 
fueril  in  pugn^c  congrcssione  vicloria ,  tunc 
datur  vinceniibu^  et  corona.  Navis  «  gubernator  in 
tempesiate  dinoscitur,  in  acic  miles  probaiur.  Dell- 
cata  jactatio  est  cum  pericuTum  non  est.  Gonnictatio 


LECTIONBS  VARLINTES. 


<^  Monet...  dicH.  JUMh,  ex  5  codd, 
^  Chrislianam  fidem  Boulh,  cx  trib.  cod. 


«  Nam  gubernalor.  ^ri^ica  et  probala  lectio  Ups.  Nam 
el  navis  expunxit  Routb, 


STEPH.  BALUZII  NOTifi 

XI. — Murmurandum  non  es/.Hierony^u9inEpistola 
ad  Pammachium  et  Ocfawi/m  adversus  Rnfinum  :  Pru- 
denli$  hominis  est,  etiamsi  doleat,  dissimutare  donscien- 
lirnn  et  cordis  nwbihtm  frontis  $erantttte  discutere.  Iiiier 
mafidata  qnaesaitctus  Lvdovicns,  rex  Fr^Hicorum,  nto-* 
^  riens  dedil  lillo  siio,isind  impriinis  repcritHr :  Prceterea, 


dias  impetator,  tempestmes  gubermtoer,  Jotvnnes  Chry- 
sostonins  in  Epistola  clxxxii  ad  Vcnerium  ait  gnber- 
naiorem  iii  lempesiale  cognosci,  medicum  oplimum 
pfraviorcs  cofporis  morbos  ifidrcare.  Sidonias,  lib.  viir, 
Epi>t«  X  :  Medicus  in  desperatione,  gstternalor  in  tem- 
pestale  cognoscilur,  Qisinliiianus  lib.  iv,  cap.  1 :  Pessi- 


siDomiuus  tibi  aliquam  tnbulalionem  habere  permiscrit,  q  mus  certe  gubernaior  quinavemy  dumporlum  cgrediiuf. 


bcnigm  et  cmn  grattarnm  aciione  debts  suscipere.  Pul- 
gentius  Placiadcs  lib.  n  Myihologiton  :'Sapiens  enink 
dolorem  suum  aut  beuignitaii  commeudnt  aut  oblivioni. 
Idem  supra  diterat  oMMonem  esso  mediciiwm  rai- 
scriarum.  Horatius  lib^  h,  Od^  S : 

iEquam  memento  rebus  in  arduis 
Servare  mentem. 

EpTSlota  OEnoniS  ad  Paridem ,  apud  Ovidmm  :     . 

Lemter  ex  merito  quicquid  pali^n^e  ferendom  es$ : 
Qose  venit  iudigno  poena,  dolenda  venit. 

Yidc  A.  GeiUiim^  lih.  xm.  cap.  2ff,  ot  qitrc,  ad  eri^n- 
(hiiii  antmiim  Ciceronts  exulrs  ct  afflicti,  disserit  Phi- 
liscffs  apud  Dion«m  Gassivm  iib.  xtxviri. 

XII.—  Sit  licet  rei  fomHkirfs  amtssfO,  Rtiftntn  in 
Psak  xcv :  Twrbetttr  terra,  turbetnr  mare,  turbeuntr  om- 
nia  elementa;  Dei  scrvHs  inttepidas  ninn^at, 

Tentat  vo9.  fta  eihim  in  Hb^o  de  Exltortathne  Marty^ 
rH,  carp.  9,  cl  lih.  in  Testimomornm,  cap.  15.  VidC  no- 
t;is  nosiras  ad  Afobafdmn  paj^.  9.  ^ 

XIL  —  Ptttvnjguberntrfof.  Hunc  lAcmn,  antca  mnti- 
lum ,  cum  legcrelur  nam  pro  uavi$,  nos  suppicrimns ope 
duornm  velcruni  cxeniplarium.  In  Iribus  deestvocabu- 
Uim  uam,  quod  ulibi  etin  editlonibus  poniliir:tntC(/u6er' 
wafor.  EiTor  esi.  Scd  tanicn  error  iHe  osicndit  veram 
ci-se  lcctiaMmqiiam  nos  affcrimuB.  Lactantitis  IH>.  iti, 
e.ip.  13  :  Navis  me  guhrnatore  abit  pessum,  Leo  papa 
I  in  EpisUd»  ad  Rusticum  :  Q«f$  inter  ftuctu$  mari$ 
mvem  diriget,  $i  gubernator  abscedat  ?  Seneca  m  libro 
de  Providentmi  cap.  i :  Gubernatorem  in  tempestaie  , 
in  aeie  mititem  intetligat,  Idem  Epist.  CTiir.  iVofi  magin 
mihi  potest  quisquam  tali^  prode$HpraceptOfy  qnam  gu- 
bemator  inte9npe$$ute  rtemseahmdus.  Tenem^um  cetra- 
piente  ftuttn  galfernacttiwni  Inctandnm  cmn  tpso  mari , 
eripiema  Mni  vento  veta,  Cicero  Mf,  ii  dts  Divinatione  : 
Mcdicu$  morktMt  mgrweseentetn  rrtfrwie  preevidetf  mar- 


ntpegtt;  el  cap.  iO :  Bcmi  gnbemaior  mtmquam  fecit 
jMttfragmm.  Ycgelius  lib.  iv,  cap.  15,  dixit :  Quid  enim 
saluiis  superest  ei  qui  amiserit  c/rwMw.^Cornelius  Nepos 
in  Vita  Altict :  Gubernator  prwcipua  tnude  forlior  qui 
navem  ex  hieme  marique  scoputoso  serval,  Seneca  Episl. 
XXX  :  Magnus  guberuator  et  scisso  navigat  veto;  el  $i 
exOrmOvit,  tamen  retiquias  navigii  aptal  ad  cursum» 
Tlieodoretns  fipist.  ttxf«  strfbie  rfraris  a^faiioncm 
prodere  pfubernatoris  imitrttriamf.  Namr,  nt  aii  Hfero- 
nymns  lib.  i,  adverstcs  Rtrfimmi ,  nnvem  a^efe  ignaros 
navita  timet.  Apud  Avitum  Epist.  xxxi  legilur :  Alias 
autem  quee  uitio  est,  $i  navi$  in  inagistrum  venlis  fitren- 
tibus  non  sine  ittorum  pericuto  cedaiur  isto  discrimine. 
McHns  forlassis  in  codice  Marnaesii,  in  quo  scriptum 
cst  :  Si  nautce  shre  magistto  fuerint,  Non  sine  ittornm 
perfeuto  ceditnr  isti  discrimim\  Hanc  porro  Avili  opis- 
tolam  U.  P.  Harduinns  t.iiContitiomm,  p.  981,edidil 
taiwquam  novam  ex  codicc  mannscripto  bibliothccae 
regT:c.  Et  tamen  edita  fnerat  a  Sirmondo  anno  1615. 
Deticntajactatio.  Tertullianirs  in  libro  de  Cirona  : 
Novi  pastores  eorum  in  pace  teones,  in  'pratio  certos. 
Sidoniiis  lib.  v,  Epist.  vii  :  Ctm  sint  in  prmforiis  lco- 
nesj  in  castris  tepores.  Mariinns  Magistri  in  Id)TO  de 
Foriiiudinejoi,  8  :  Alulti  sunt  quiin  abseniia  pcricuto' 
rum  mntta  proponnuty  etiam  siue  utla  auimi  fictione , 
qniy  obtatispericuliSyarectoetsancto  propositodiscedunt^ 
quemadmodum  in  Evangelio  tegimus  de  Petro,  qui  in 
absentia  «'»  pericuti  de  prope  tamen  instantis  diccbat 
Cliristo  :  c  Etiamsi  oporiuerii  mc  mori  tecum,  non  te  nc- 
gubo;  •  cum  autem  vidisset  Chrlstum  vinciunl,  ad  vocem 
ancitiut(e dixit  se  non  novisseeum.  Apud  T.  Livinm,  lii). 
IV,  Vcciius  Messius,  Volscos  increpans,  .lii  illosinotio 
tnmultuosos  esse,  in  bello  scgnes.  Tacitus  in  litiro 
primo  Ilistoriarnm  :  Ignavissimus  quisqneet,  ut  res  do- 
cuity  m  pericuto  non  ausurus^  nimii  verbis,  lingnoe  feroees. 
Et  infra  :  lltiante  discrimen  feroceSj  inpcrictitopttvidi, 


Digitized  by 


Google 


591 


DIVI  CYPRIANI 


m 


iii  adversts  probalio  est  vcriiaiis  ^.  Arbor  qntt  alia  A  "*  obsiruiuir,  vel  caecalur  aspeclus,  ad  documcniura 


rndice  fundata  est,  vcntis  incumbentibus  non  move- 
tur ;  et  navis  quae  forti  coropagesolida  est  ^,  pulsaiur 
fliiciibus,  nec  foratur;  et  quandoarea  fniges  terit, 
veiitos  grana  foriia  et  robusia  contemnunt ,  inanes 
paleae  flatu  portante  rapiuniur. 

Xm.  Sic  et  aposiolus  Paulus,  post  naufragia ,  post 
flagella ,  post  carnis  et  corporis  mulia  et  gravia  tor- 
nienia,  non  vexari  sed  emendari  se  dicit  adversis,  ui, 
dum  gravius  ainigitur,  verius  probaretur  :  Datus  est 
mihi,  inquit,  Uimulut  carnis  mece,  angelut  Satanm  qui 
me  colapfuxet,  ut  non  extollar.  Propter  quod  ter  Domi' 
num  rogavi  ut  discederet  a  me^  et  dixit  mihi :  Sufficit 
tibi  gratia  mea.  Nam  virtut  in  infirmitate  perpciiur 


proticil  fidei.  Contra  tol  impetus  vasUialis  et  monis 
iiiconcussi  animi  virlulibus  congredi,  quania  pecloris 
magniliido  esl !  quania  subliniitas  inler  luinns gene- 
ris  bumani  siare  erecium,  iiec  cum  eis  quibus  spes  in 
Deum  nuila  est  jacere  prostratum !  Graiulari  magis 
oportet  et  temporis  munus  amplecii  quod,  dum  nos- 
tram  fideni  forliter  promimus,et  labore  ^  loleraio  ad 
Cbrislum  per  angustam  Cbristi  viam  pergtmus,  prac- 
mium  vitae  .^  ejus  et  fidei  ipso  judicante  capiamus. 
Moriplane  limeat,  sed  qui,  ex  aqua  et  Spirilii  iion  re- 
natus,  geiienna;  ignibiis  niaiicipatur.  Mori  limeal  qui 
noii  Chrisii  cruce  et  passionp  censelur :  mori  timeat 
qui  ad  secuiidam  inoriem  de  liac  morie  transibit : 
niori  timeal  qucm,  de   ssculo   recedentcin,  peren- 


(II  Cor.  «..  79).  Quando  ergoinQrmilas  ei  i.nbecil-      ^.^^^  ^^^^^^^  ^,^^^^^^  ^^^  ^  ,,^^^.  ^.^^^ 

liias  et  vaslitas  aliqua  grassatur,  tunc  virtus  iiostra  " 


perficitur,  tunc  fides,  si  tentau  persliterit ,  corona- 
lur,  sicul  scriptum  est  :  Vasa  figuU  prohat  fomax ,  et 
homines  justos  tentatio  tribulaiionis  (Eccli,  xxvii,  5). 
Hoc  denique  inter  nos  et  caeleros  interest,  qui  Deum 
nesciuni,  quod  illi  in  adversis  queruntur  et  miir- 
murant,  nos  adversa  non  avocant  a  virtutis  et  fidei 
veritate,  sed  corroborant  ^  in  dolore. 

XIV.  Hoc  quod  nunc  corporis  vires  solutiis  in 
fluxuin  venter  eviscerat ,  quod  in  faucium  vulnera 
conceptus  niedullitus  ignis  exaestuat ,  quod  assiduo 
vomitu.intestina  quatiuntur,  quod  oculi  vi  sanguinis 
inardescunt ,  quod  quorumdam  vel  pedes  vel  aliquae 
membrorum  partes  contagio  morbidae  putredinis  am* 
putantur,  quod  per  jacturas  et  danma  corporum  pro 


cui  boc  mora  longiore  confertur,  ut  cruciaius  ejus  ct 
gemilus  interim  differatur. 

XY.  MuUi  ex  nosiris  in  bac  mortalilate  moriunlur, 
hoc  est,  multi  ex  nostris  de  saeculo  liberantur.  Mor- 
talilas  ista,  ut  Judaeis  et  geniilibus  et  Cliristi  bostibus 
pestis  est,  iia  Dei  servis  salutaris  excessus  est.  Hoc 
quod,  sineullo  discriminegeneris  bumani,  cum  injuslis 
moriuntur  et  justi ,  non  esi  quod  puletis  bonis  et  ma- 
lis  interitum  esse  communem  :  ad  refrigerium  justi 
Tocantur,  ad  snpplicium  rapiuntur  inju^sti ;  dalur  ve- 
locius  tutela  fidentibus,  pcrfidis  pcDua.  Improvidi 
et  ingrati  sumus,  fratres  dileciissimi,  ad  divina  bene- 
ficia,  nec  quid  nobis  conferatur  agnoscimus.  Excc- 
dunt  ecce  in  pace  tutac  cum  gloria  sua  virgines,  ve- 
nienlis  antichristi  minas  et  corruptelas  el  lupanaria  "* 


rumpentelanguoreveldebilitaturincessus,velauditus,  ^  non  timentcs,  pueri  periculumlubricicaetaiisevadunt, 

«  LECTIONES  VARIANTES. 

»  Virtutis  Grav.  Bouth.  ^  Gomprobanl  Ar.  Paris  Lam.  Ebar.  Bod.  2,  3. 

b  Compage  solidaU  lam,  Ebor.  Voss.  1, 2,  3.  NC.  I,  2.         d  In  labore  Lam.  NC  i.Ebor.  Bod.  2. 
lin.  Bod.  1, 2,  3, 4-  Biouth.  lAps.  «  Prwnium  vi»  Bod.  i,  2,  i.  NC.  i.  Boulh. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Dio  Cassius  lib.  XLvi  adnotat  solere  plerosque  ante- 
quam  in  conspectum  atque  experieniiain  periculi  per- 
venerint  audaces  esse.  Seiieca  Troade. 


Fidentibus.  Tres  libri  veteres  fidelibus.  Vidc  quae 
notala  sunt  supra  ad  Epistolam  quintam,  pag.  591. 

XV. — Venientis.  Iiiduobiislibrisveleribus  scriptum 
est  venientis^  et  supra  lineam  vel  soBvientis.  Sic  etiam 
in  uno  suo  veteri  legisse  se  testatur  Morellius. 

Lupanaria  non  timentes.  Adversarii  cliristiauac  re- 
ligionis ,  qui  saeviebant  in  nosiros,  virgines  martyrio 
destinatas  mittebant  ad  lupanaria,  sequenies  videlicet 

.  .     .  instiiuta  veterum  Romanorum ,  qui  nefas  putabant 

tiludine  ante  faciem  iuhsequeniis  {Thren.  I,  fi).  si  piiellx  integrae  exireiit  e   vita.   TertiiTlianus  in 

Arbor.  Supra  in  libro  de  Uniiate  /icc/^siVp  pag.  197:  ©  calce  Apologeiici :  Nam  et  prosUme  ad  tenonem  dam- 


0  tumide,  rerum  dum  secundarum  status 
ExtoUit  animos,  timide  cum  increpuit  metus. 

Iluc  quoque  referri  possunt  ista  ex  capite  primo 
Threnorum  Hieremiae  :  Facti  sunt  principes  ejus  velut 
arietes  non  invenientes  pauua ,  et  ubierunt  absque  for^ 


Supra 
Triticum  non  rapit  ventus^  necarborem  soliia^ radice 
fundatam  procella  subverlit.  Seiieca  in  libro  de  Pro- 
videntia^  cap.  4:  Non  est  arbor  solida  nec  fartis  nisi  in 
quam  frequens  ventus  incursat.  Ipsa  etiam  vexatione 
constnngitur  et  radices  altius  figit.  Fragiles  sunt  qute 
in  aprica  valle  creverunt, 

XIV.  — Vastitatis.  Iia  sexdeciin  libri  veteres  ei  edi- 
liones  Manutii  et  Morcllii.  Aliam  tanien  leciibnem , 
quae  babet  vastationis,  babeiit  etiam  sepiem  libri 
veteres.  Egoeam  praeferoquainmajorlibroruinman- 
uscriptorum  pars  ostendit  esse  inagis  receptain,  prae- 
sertim  cum,vocabulom/i<af  rs  uli  soleatsanctus  Martyr. 

ineoncussa.  Multum  varinnt  in  boc  loco  vetera 
exemplaria.  Qusedam  babent  t//(;oncttsst ,  alia  incon" 
cus^s.  Ego  malo  referre  ad  ,aiiiinani. 

Oportet.  Retinui  banc  voccm ,  qunmvis  cnm  nou 
ropereriin  nisi  in  paucis  vetoi  ibtis  libri,  qtiia  aut  illa 
iiuialta  similis  necessaria  est  in  lioc  loco. 


nanteslchris^anam^  poUus  quam  ad  teonem,  confessi 
estis  labem  pudicitine  apud  nos  atrociorem  omni  posna 
et  omni  moru  reputari.  Prudentius  jn  carmine  de 
sancta  Agnete : 

Hancialupanarlraderecertum  est  adaram  ni  caputapplicet. 

Apud  Rufinum  I.  vni ,  c.  12 ,  lcgitur  historia  ciijusdam 
feininae  nobilis  AntioclienaD,qu;e,cuin  videretseet  (iiias 
suascogi  adsacrificandum  idolis,  el  nisi  facerent,  tor- 
menta  et  moriem  inienlari,  tiniereiporronepudicitiae 
suae  el  filiarum  vis  iiiferrclur,  se  cum  illis  projccit  in 
fluvium  in  iiinere  posiium.  Iiiier  caBtera  vero  qiis 
dixit  fiiiabus  suis  ul  eis  suaderel  huiic  exilum,  ait : 
Prostituentur  ergo  in  publicis  tupanaribus  membra  quoi 
aer  pene  ipse  publicus  habmt  incognita?  [iinc  factum 
nl,  quia  viTginescbrisiiaiiae  projiciebantur  in  lupa- 
naria,  crediiuin  sit  illas,  quainvis  vim  passa:  pudici- 
tiam  vere  perdidissent ,  fuisse  tameu  virgines  secun- 

Digitized  by  VjOOQIC 


595  LIBER  DE  MORTALITATE.  594 

ad  conlineniiae  at(|uc  innoccntix  prxmium  feliciter  A  mariyrio  meo  privor,  dum  morte  praefenior.  Primo 


pervoniunt,tormenta  jam  non  timet  delicata  matrona, 
meium  perseculionis  et  manus  cniciatusque  carnificis 
morieudi  celeritaic  lucrata.  Pavore  morialitatis  et 
temporis  accenduntur  tepidi ,  consiringuntur  remissi, 
excitantur  ignavi,deser(orescompelluntur  ui  redeant, 
genliles  cogunlur  utcredanl,  vetus  fidelium  populus 
ad  quieiem  vocatur,  ad  aciem  recens  et  copiosus 
exerciius  robore  rorliore  colligilur,  pugnaturbs  sine 
meiu  moriis  cum  praelium  venerit,  qui  ad  miiiiiam 
tempore  mortalitaiis  accedit. 

XVI.  Quid  deinde  illud ,  fratres  dilectissimi,  quale 
est,  quani  pcrtinens,  quam  necessarium  ,  quod  pestis 
ista  et  lucs,  qu£  liorribilis  ei  feralis  videtur,  explorat 
justiiiam  siiigulorum,  et  mentes  liumani  geoeris  exa- 


in  locononest  in  tua  potestate,  sed  in  Dei  digiiatione 
martyrium,  nec  potes  te  dicere  perdidissequod  nescis 
an  merearis  accipere  *'S  Tunc  deinde  Deu«  scru- 
tator  b  renis  et  cordis  et  occultorum  conteAnplator 
et  cognitor  videt  te  et  laudat  et  comprobat ,  et  qui 
perspicit  apud  te  paratam  fuisse  virtutem,  reddet  pro 
virtute  mercedem.  Numquid  Gain  cum  Deo  munus 
offerret  jam  peremerat  fratrem?  Et  tamen  parricidium 
menie  conceptum  Deus  providus  ante  damnavii.  Ut 
illic  cogitatio  mala  et  perniciosa  conceptio  Deo  prori- 
dente  prospecia  est  ^,  ita  et  in  Dei  servis ,  apud  quos 
confessio  cogiialur  et  mariyrium  mente  concipitur, 
animus  ad  bonum  deditus  Deo  judibe  coronatur. 
Aliud  est  martyrio  animum  deesse,  aliud  animo  dc- 


minat,  an  iufirmis  serviant  sani,  an  propinqui  cogna-  B  fuisse  martyrium.  Qualem  te  iuvenit   Dominus  cuiii 


tospie  diligant,  an  misereantiir  serrorum  languen- 
tium  domini,  an  deprecantes  xgros  non  deserant 
medici,  an  feroces  violeiitiam  suam  comprimant ,  an 
rapaces  avarilia^  (urenlis  insatiabilem  seniper  ardo- 
rem  vel  mciu  moriis  exiinguant,an  cervicem  flectant 
siipcrbi,  an  audaciam  leniant  <*  itnprobi,  an  pereunti- 
buscliarb,  vcl  sic  aliquid  diviles  indigenlibus  lar- 
giantur  et  doiieni  sine  bderede  moriLuri !  Ul  nihil  aliud 
morlalitas  ista  contulerit,  Iioc  Ghrisiianis  et  Dei  ser- 
vis  plurimunipfa^siitit.quoJ  martyrium  coepimus  liben- 
ter  appctere,  diim  inoriein  discimus  non  tiinere.  Exer- 
citia  sunl nobis i>la,non ruiiera.  Dantanlmo  forliliidinis 
gloriam,  contcinplu  mortis  prirparantad  coronam. 
XVII.  Sed  forlasse  aliquis  opponat  el  dicat  :  Hoc 


vocat,  talem  pariter  et  judicat ,  quando  ipse  lestetur 
et  dicat  :  Ei  scient  omnes  Eecletm  quia  ego  tum  smi- 
tatorrenii  et  cordi$  {Apoc,  ii,  23).  Nec  enim  Deiis 
sanguinem  nosirum  desiderat^,  sedfidemqu»rit.  Nam 
nec  Abraham,  nec  Isaac,  nec  Jacob  occisi  sunt ,  et 
tamen  fidei  ac  justitiae  meritis  honorati  inter  Fatriar- 
chas  primi  esse  meruerunt;  ad  quorum  conviviuiii 
congregatur  quisquis  fidelis  et  justus  et  laudabilis 
invenitur. 

XVin.  Meminisse  debeiiMis  voluntatem  nos,  non 
nostram,  sed  Dei  facere  debere,  secundam  quod  nos 
Dominus  .quoiidie  jiissit  orare.  Qiiam  praeposteruni 
est,  quamque  perversum,  ut,  cum  ei  voluntatem  fieri 
postulemus,  quando-evocat  nos  et  accersit  de  hoc 


nieergo  in  praisenii  mortal.itate  contristat  quod  qui  Q  mundo  Deus,  non  statim.  voluntalis  ejus  imperio  pa- 
paraius  ad  conressionein  fueram  ,  et  ad  tolcrantiam  reamus.  Obnitimur  et  reluctamur,  et,  pervicaciuin 
passionis  toio  ine  corde  et  plena  virtule  devoveram,     more  servorum,ad  conspectum  Domini  cmn  trisiiiiu 

LECTIONES  VARIANTES. 

«  PerspecU  Upt,  Vost.  2.  5. 

(I  Desiderat  deest  m  Ed.  Prme,  aUisq.  Bcuth. 

STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


*  rxHnprimant  Pem.  Voss.  1,2. 

^  ScruUtor  esl  Voss,  2.  Pem.  Saris,  Bod.  1.4. 


secundo  Metamorphoseon,  et  torosa  juveniui  in  Sa- 
tyra  iii  Persii.  Minucius  Felix  in  ipso  ferme  initlo, 
trispis  torosisque  ibidem  erroribusdeleetat.ln  libro  mo- 
nasterii  Beccensis  scriptum  est  corrosus  pro  torosus. 
XVI. — indf^eritifrtif.lstudadjecimusex  flde  duoniin 
veterum  librorum  nostrorum  et  duorum  item  Angli- 
canoriim. 

<   XVII.  — Pemiciosa  eonceptio.  Codex  Seguierianus , 

pericuiosa. 

Aiiud  est  enim,  Joannes  Picus  Mirandula  aliter  le- 

r,  sed  sine  consensione  tolerat  ~quod  alius  ope-  -^  %c^^^  in  suo  codice.  Scripsit  enini  :  Aliud  est  enim 

.  Vide  etiam  Carolum  Guyelum  lib.  n,  cap.  7,  ^  tnartyrium  deesse  antmo,  aiiud  animum  deesse  mar- 

Mm»^    ww !,_•_  o ..._•_  f.»:i.__._     *  /yno.  Ita  in  Apo/o^?fl. 

Desiderat.  Et  isiud  quoque  adjeeimus  ex  qnibusdain 
codicibus  nostris  et  ex  quibusdam  Anglicanis.  Potest 
tamen  esse  glossema. 

XVm.—- (iuam  prwposterum.  Ista  exstant  apud  Gm- 
liaiium  X]ii,q.  2,et  apud  Guillelmum  Durandi  in  irac- 
tatu  de  Modo  ceiebrandi  ContiiH  generaiiSj  part,  iii, 
rubr.  6. 

.  Pervicacium  more  servorum,  Tacitus  lib.  i  Histo- 
riarum  :  Pervicax  etiam  adversus  tormenta  servorum 
fides.  Vide  Macrobium.  lib.  i  Satumal^  cap.  it.  idem 
Tucitus  iib.  IV  Annatium  tradit  Octaviam  Neronis  ac- 
cusatam  de  servili  ainore,  et  actas  ob  id  de  ancillis 

{lusesiiones,  ac  vi  tormentorum  vlctis  quibusdain  iit 
alsa  annuerent,  plures  persiitisse  san^Uitem  do- 
minie  tiieri.  Suetonius  in  Calignla  :  4ni/im  liber^^^^ 


dum  Evangelium,  ut  ex  Hieronvmo  et  Augiistino 
probat  Alfferus,  scholasiicus  Leodiensis,  in  capite  76 
libri  de  Misericordia  etJustilia.  Ego  vero  ex  eodem 
Augustino  addo  illuin  in  Epislola  ad  Viciorianum 
scribere  violentiam  faciam  m  virgine,  si  illa  non 
consenserii,  non  pro  comiptionis  turpitudine,  sed 
pro  passionis  vuliiere  deputandain  ,  ei  in  Epistola  ad 
JHonoraium  scribere  pudicitiam  non  violari  violentia, 
si  mente  servatur ,  quoniam  nec  in  carne  violatur 
qiiando  volunias  patientis  sua  turpiler  carne  non 
utilur 
raiur 

pag.  175,  HeortoiogicB.  Suetoiiius  in  Tiberio  :  Imma 
turce  pneilcB ,  quia  more  tradito  nefas  esset  viraines 
stranguiari ;  vitiatte  prius  a  carnifice,  dein  strangulata: . 
De  filia  Sejani  iia  eiiatn  leslatnrDioCassiuslib.  lviii. 
Vide  Baroiiium  ad  diem  2i  Januarii. 

Delicaia  matrona.  Victor  Vilensis  lib.  v,  cap.  8: 
Malroua  nobiiis  ac  delicata.  Ilicronymus  in  Epistola 
ad  Pamniachium  adversus  errores  Joannis  Hieroso- 
lymitani  :  Dei  FitiiAs  unam  mQrbidam  ovem  sws  hume- 
ris  portavil  ad  coeios ,  bajulans  el  patiens  delicatam 
peccatricem. 

^"®  Copiosus.  Treslibri  nosiri  et  uniisaMorelliocita- 
tus  exhibent  torosus^  id  est  i|ui  pulpam  carnis  m.icu- 
losam  habet,inquo  est  robur  et  forliitidu.  Unde 
eervix  torosa  apud  CatuIIum  in  carmine  de  Bere- 
cynthia,  colta  torosa   ^oum  apud  Ovidium  in  libro 


S95 


DIVI  C¥PRiANl 


590 


et  meerore  perdttcimur,  exeunles  btine  necessiiaits  A  iies  revelatum  est ,  quam  frequeiiier  atque  manifesle 


vinculo,  noa  obsequio  voiiintaiis ;  et  volumus  ab  eo 
prsemiis  coelestibus  lionorari  ad  quem  veiiimiis  iiivitit 
Quid  ef^o  oraiims  el  pelimus  ut  adveniat  rognum 
coeloruni,  si  capUvilas  lerrena  delcclal?  Quid  preci- 
bus  frcqucnler  ilcraiis  roganius  el  poscimiis  ul  acce- 
lerel  dies  rogni ,  si  niajora  desideria  el  vola  poiiora 
Sunl  scrvire  islic  diabolo  quam  regnare  cuin  Cbrislo  ? 
XIX.  Dcnique,  ul  nianifeslius  diviuie  provideiili;e 
indicia  clarescerenl  quod  Doininiis  prxscius  fuluro- 
ruin  suis  consulal  ad  verani  saiutein,  cuin  quidam  de 
collegis  clconsacerdolibusnostris,  inflrmiuic*defes- 
sus  el  de  appr^pinquante  jain  inortc  sollicilus,  coni- 
inealiin)  sibi  preearclur,  adstitit  deprecanii  ct  jam 
pcnc  inoricnii  juvenis  bonore  el  inajosiale  venerabi- 


de  Oei  dignatione  praBceptum  est  ut  contestarcr  asst* 
due  et  publice  proedicarem  fratres  nostros  non  esso 
lugendos  accersilione  Dominica  de  sa^culo  itberatos, 
cum  sciamus  non  eos  amiiti  b  scd  prxmiiti,  rece- 
dcntcs  prxccdere ,  ut  proficiscenies,  ut  naviganies 
solcnt,  dcsiderari  cos  debere,  non  plangi ,  nec  acci- 
pieiidas  esse  hic  atras  vestes,  ■"  quando  iili  ibi 
indumcnta  alba  jam  suinpscriiit,  occasionem  dandam 
noii  csse  gentiiibus  iit  nos  merito  ac  jure  reprelien- 
daiitquod  quos  vivere  apud  Deum  dicimus,  ut  extin- 
eios  ct  peiditos  lugeamus,  et  fidem  quam  sermoiie 
ei  vore  dcpromimus  cordis  et  pectoris  testimonio 
non  probenius.  Spei  nostrse  ac  fidei  praevaricatores 
sumus;  simulata^,  ficta,  fucata  videntur  essc  quae 


lis  ,  staiu  celsu^  ^  et  clarus  aspeclu ,  et  quem  assi-  B  dicimus.  Niliil  prodesl  verbis  prxferre  virtutem  ct 
sieiitem  sibi  vix  posset  bumanus  aspeclus   oculis     factis  destruere  veritatem. 


carnalibus  iHtueri,nisi  qtiod  talem  videre  jam  poierat 
de  sxculo  recessurus.  Aique  ille  ^  non  sine  quadam 
aninii  ct  vocis  indignalione  infremuit  et  dixit :  c  Pali 
liinclis,  cxirc  non  vultis,  quid  faciam  vobi^?  •  Iiicrc- 
paiilis  vox  esl  el  monentis ,  qui  de  persecutione  sol- 
licitis,  de  accersilione  securis  «^  non  consentil  ad  pra- 
sens  dcsiderium,  sed  consulit  in  futurum.  Atidivit 
frater  noster  ei  coUega  moriiiirus  (luod  cxtcris  dicc- 
rct.  N.im  qui  inoriliirus  audivit,  ad  hoc  audivit  ut 
diccret.  Audivit  non  sibi  ille,  scd  nobis.  Nam  quid 
sibi  disceret  jam  recessuriis  ?  Didicil  immo  nobis  « 
rcmanentibus ,  ut,  dum  sacerdotem  qui  commeatum 
pcicbat  incrcpiiuin  csse  comperimns,  quid  cunctis 
cxpediai  agnosceremus  ^ 
XX'  Nobis  quoque  ipsis  minimis  ct  exiromis  quo- 


XXI.  Increpat  *  denique  apostolus  Paulus  etpbjur- 
gabat  et  culpat  si  qui  contristentur  in  excessu  suo^ 
rum  :  Notunmif  inquil,  tgnorare  vo$,  fralres,  dedor- 
mleniibus,  ut  non  contristemini  sicut  et  cateri  qui  spem 
non  habeut,  Si  enim  credimus  quia  Jesus  mortuus  esl 
et  resurrexiiy  sic  et  Deus  eos  qui  dormierunt  in  Jesu 
adducet  cum  illo  (I  Thessal,  iv,  i3,  i4).  Eos  con- 
tristari  dicit  in  excessu  suorum  qiii  spem  non  babenl. 
Qui  autem  spe  vivimus  ei  in  Deum  credimus  et  Cliris- 
tum  passum  essc  pro  nobis  et  resurrexisse  confidi- 
mus,  in  Chrislo  manentes,  et  per  ipsum  atque  in 
ipso  rcsurgentcs,  quld  aut  ipsi  recedere  istinc  dc  sx- 
culo  nolumus,  aulnosiros  recedcnies  quasi  perdiios 
G  plangimus  ac  dolemus,  ipso  Chrislo  Domino  ei  Dco 
iiostro  moncnie  ac  dicente :  Ego  sum  resvrrectio  ct 


^  Sicdccem  m$.  Anqlor.  Noslris  jam  Oxon. 
^  Sic  Si'X  cottd.  Anglic.  Exoelsiw  <?xotf . 
c  Ad  i\Mm  iHp  Um-  ^hr.  nC-  t.  iod.  % 
i\  Sollicilus...  sccurus  RquIIi.  ex  codd.  NC.  4  suis  5  Pa- 
melius. 

^  Nojiis  deest  iji  Ucodd.  AJiulor .  Rejicitur  aUouUi.Lips, 
t  Nos.epctnus  Lam.  Ebor.  PfC.  i, S.  Bod.  1,  2,  5,  A, 

STEl>ll.  BAL13ZU  miM 


LECTIONES  VAKLINTES.     . 

i  Mon  amUti,  sed  recedentes  iir.  etcceteri  modo  memo' 
rati. 

^  Si  sttmulalc,  Voss.  1.  Bod,  4. 

i  Improi>al  Jmpr.  ounifs  ulqiie  ad  edit.  Lips.  Iinpro|cral 
coniicimuAngli.  Increpat  duotantum  codd.  Angli. 

j  Nolo  Bod.  i.  3. 


tiiKV  oei^dinin  dfuavily  qnod  excruciaia  gravissimis 
tormcH(is'd$  scmre  faironi  reticiussct.  Al^ciius  11- 
])ertjn  i',  cui  Epidians  noineii  erai,  quo:  toruieiiti^ 
dilaceiMta  iiuiiiquam  fateri  voluit  ca  qua)  Jiji  obji- 
cicbantur,  quamvis  vcra  ossent.  mciuiqnem  f^cit 
Tncitus  in  libro  xv  Annalinm.  Ammianus  Marcel-: 
linus,  li^,  XXV9II,  mentiooem  facit   ancillu)  a  qua 


lilicrlas  non  prQsit,  El  tiiiquc  qnod  «nj  rf/f^rii  omnihf 
<//4;eW$.  Andivit  ergo  ut  diccrct,  Umi  in  libro  de  Ido- 
Inlali  ia  :  Itoc  ip  (qcq  ex  aucloritate  Pd  conleslor  qHia 
ncQ  t^Umi^  c$t  subtrahere  quodcumque  uni  fucril  Qsien' 
sum,  uiique  omniifm  causa.  AugM^iinus,  )ib.  vili  Con- 
fess,,  cap.  £i:  Sed  ubi  mihi  homo  tuus  Simplifianus  de 
Yiclorina  ista  narravit^  exarsi  ad  imitandum,'  Ad  hoc 


contigua  morti  tormenta  voces  expressariiiit  obli-  |\  enim  el  ille  narravaai» 

quas  in  capui  dominj.  Vide  Plinium,  lib.  vUi  cap.         Sacerdotem.  Hxc  tantum  veteres  edilione^  ct  om- 

23  ;  Jusiinuin,  lib.  xliv;  Senecam ,  lib,  iv,  d^  Bene- 


ficiis,  cap.  i9,  etEpist.  6  ad  illuin  locum,  iu  equuleo 
teneai,  id  issl,  ut  Muretus  interpreutur.  non  indicct 
conscios,  nibil  eorum  prodat  prppter  quai  toriiUPinr. 
\ide  etiam  Valerium  Nwmnm,  lib.vi,  c.ip.  8  e^lib. 
vni,  cap.  4i  Quiniilianum,  iib.  ii,  cap.  ^O;  t)ioncio 
Cassjum,  I.  x>-vu;Victoreni  Viiensepi,  li(i.  v,  cap.  3, 
ct  F^atricium  Junium  in  notis  ad  Epistolam  Clcmcnlis 
gd  Corifttluo9,  pag.  0. 

XIX.  -*-  Audivit  ut  diceret.  Intcrprcs  prfTfationis  in 
aliercatjoneinJdSonisctPapikci :  4d  Ifof  cnim  viderqt 
ut  refm4ti  Teriuliiauu«.jn  cxtrcmo  libro  de  Viigini- 
bus  velandis  :  Nobis  Dominus  eiium  revelalionibus  ve* 
lamims  spatift  melatns  est,  Nam  cuidam  sorori  nostros 
angetus  m  9Qmmis  cervices  quasi  applauderel  vcrberans^ 
Elegan^s^  inquitt  cervices  et  merilo  nudic,  ponum  esl 
vsquc  ad  lumbos  a  capite  velmSf  nc  et  tibi  cervicum 


nesferelibri  nostri  veteres  ei  Anglicaui.  Pamelius,  ex 
edilione  qu;e  dicitur  Qravii  el  cx  veteri  cudice,  scfip- 
sil  sacerdotem  f)ei.  Scd  ego  yocein  Dei  non  invcni 
iiisi  in  sex  codicibus  aniiquis.  Seguierianus  iilain  nun 
habet. 

XX.— 4'raiveifei.Vetercsenim  eocolore  utebantur 
in  luclu.  Vincentius  Liiineiisisconqucritur  viduas  sub 
Arianorum  persecutione  fuisse  depullatas,  quia  ni- 
mirum  ferebant  vestcs  pullas,  id  est  nigras.  Apud  (^au- 
luin  lib.  1  SenUntiar.f  lit.  23,  e^  hiiic  in  libro  >|i  il^- 
pitularium,  c.  745,  legitur  :  Qui  luaet  abstiner^  debcl 
a  convivUs  ac  omanwitis  et  vcste  atba,  £(  tamen  llc- 
rodianus^  1.  ui,  notat  mulieres  Uoinanas  in  luctu  ii|- 
dutas  fuisse  vestibus  albis  exilibus,  ut  ma^rentiuni 
speciem  praebereiit,cnm  contra  sifi  vestibusatriscss^qt 
pmicii.  Videetiam  Quoestiones  Aomanai  Piutarchi. 

XXI.  —  Plangimus  ac  dolemus,  Ait  Cyprianusnoliis, 


*t91 


LCBER  DE  MORTAUTATE. 


m 


tita.  Qui  crcdh  in  nie,  Ucet  moriulur,  vhct;  et  omuis  \  Domiiins   pollicclur,  quando,  ul  cum  illo  simos,  ot 


qni  Uivit  et  creditin  me,  non  morlelur  in  wlernum  {Joan, 
XI,  25,20).  Si  in  Clirisium  credimus,  si  fidcm  ver- 
bis  el  promissis  ejus  bal)emus,  et  non  morimur  iu 
aeiernum,  ^  ad  Cliristum,  cum  quo  ei  victuri  et  re- 
gnaluri  semtpcr  sumus,  lacta  securitate  vcniamus. 

XXII.  Quod  interim  morimur,  ad  immortalitatem 
morle  transgredimur;  nec  polest  vita  xterna  succc- 
dere,  nisi  liinc  contigerit  exire.  Non  estexilus  iste, 
sed  (ransitus  ct  lcmporali  itinerc  decurso  ad  scterna 
transgressus.  Quis  non  ad  meliora  venire  ^  fcsiinet? 
quis  non  mutari  et  transformari  «  ad  Cliristi  specicni 
etad  coelestis  giorix  dignilatem  venirccilius  csoptet, 
Paulo  apostolo  prxdicante  et  dicente  :  Nostra  autem 
conversatio,  inquit,  m  coelis  esl  ^  ,  nnde  et  Dominum 


cum  illo  iii  xtcrnis  sedibus  vivamus,  alquc  in  rcgnls 
coelcslibiis  gaudeamus,  Palrcm  pro  nobis  prccauir 
diccns  :  Pater,  quos  milii  dedisli  voto  ut  ubi  egp  fuero 
et  ipsi  sint  mecum,  et  videant  ctarilatcm  quam  mihi  de- 
disli  priusqnam  mundus  peret  (Joan.  xvii,  21).  Vcn- 
lurus  ad  Chrisli  scdcm,  ad  regnorum  ccBlcslium  c!a- 
rilalein,  liigcre  non  dcbei  nec  plangcre,  sed  potius, 
secundum  poHicilationem  Doinini,  sccundum  fideni 
vcri,  in  profcctione  liac  sua  ct  (ranslalionc  gaudcre. 
XXIII.  Sic  dcniquc  invcnirtlus  ct  Enoch  trans- 
lutum  cssc,  qui  Deo  placuit,  sicut  in  Gcnesi  tcstatur 
et  loquitur  Scriptura  divina  :  Et  placuit  «  Knoch  Deo, 
et  non  est  inventus  postmodum,  quiu  Deus  illum  trans* 
tulit  (6'(J».  V,  24).  Hoc  fuit  placuisse  in   conspcclu 


ralione, 
^  CoDlcslis  esse  Saris. 
*»  Reformabit  Lam.Ebor.  Foss.  3. 
'  0)iifariuaUuD  Lam.  Ebor.  Bod.  1 ,  3, 4. 
8  Placuit,  iaquil  Lam.  Ebor.  A  C  1, 


exspectamus  Jesum  Christum,  qui  transformabit  ^  cor-  g  Dei,  dc  hoc  conlagio  saeculi  meruisse  Iransferri.  Sod 
pus  humititatis  nostras  conformatum  ^  corpori  liaritatis  cl  per  Salomonem  docet  Spiritus  sanclus  eos  qiii 
suw  (Philip.  in,  20,21).  Tales  nos  fuluros  et  Christus     Deo  placeant  maturius  islinc  cximi  et  citius  libcrari, 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  CnedinMis,  ,fidamyeilMS...  habeamus  el  noa  roorituri 
in  steroum  lecl.  onmtbus  edd.  commums  usque  ad  Lips. 
iHmcis  exceptis.  qui  habent  Non  moriermir. 

)>  Ve^ire  soUn  addil  Baim.  tnUladata  ratione. 

^  KeSormti  habent  cwleri  anmeSi  mutavit  Batuz.ignotu 

STEPH.  BALUZII  miM 
qui  spem  resurrectionishabemus,licitumjnon  esse  flere 
morluos.  Qiiod  intelligeiidum  est  de  immodico  fletn. 
Alioqui  enim  Christus  lacrymandi  u&uai  iu  mortibus. 
amicorum  suoexemplo  comprobavit  apud  Betlianiaro ; 
ubi,  cumvidisset  Mariamet  Judaeos  flenles  ob  mortem 
Lazari,  '^^  flevit  et  ipse.  Unde  collegenim  Judaci  illum 
valde  amaiuia  fuisse  a  Christo.  Nam  supremae  iWijd 
lacrymac,  ui  diximu^  ad  Iibrum  sextum  Salviani, 
amantiuia  magis  snnt  ^am  mo^entium,   quanivis 


eliain  mceremiuija  siot  el  amicos  desiderantiuui.  Ele-  ^  niarlyrem  Lucianuni. 


baberi  in  pliiribus  antiquis  codicibus  et  editionibus. 

XXH. — Dignitatem.  Duscfucrc  antiquitus  loci  isiius 
leciiones.  Quidam  eniin  codices  pra^ferunt  firmiiatem 
el  siipra  lineam  oel  diqnitatem*  Aiii  dignilatem  lan- 
tum.  £l  sic  lcgcbat  Florus.  Ilinc  orta  discrcpantiu 
quac  invenilur  in  antiquis  exemplaribus.  Ego  icgi 
firmitatem  in  tribus  abs()ue  ullo  additamcnlo. 

Nostra  conversaiio,  Vide  Frowlonis  hucisii  nolas  ad 
paiiegyricuin  sancii  Joanuis  Chrysostoini  in  saitciutn 


ganler  itaqiie  BcQeca  diziit  in  Epistola  lxiii  :  ^obis  au 
tem  ignosd  poiesi  -prolapsit  ad  lacrymaSf  si  non  nimice 
decurreruiU,  si  ipsi  iUas  repressimus.  Nec  sicci  sint 
ocuii  amisso  amico  nec  fluatU.  Lacrymandum  est,  non 

f)brundum,  ViJe  Fancli  Joannis  Cbrysostoiui  Ilomi- 
iam  de  Moriuis  non  immoderate  lugendis,  ct  Ruricium 
lib.  iiy  Epist.  4.  ViUeeliajn  supra,  p.  ICS,  Episiolam 
ad  Tyrasium,  Adde  Dionein  Cbrysosloinum,  (jui  in 
Oratioiie  x^ix  docet  4^unctos  menioria  Iionorandos 
esse,  mfi  lacrymis.  Luctus  tewiHis  olun  dcrinitum 
erat  apn^  Romauos.  Seueca  ait  alicuhi  annum  daium 
esse  mulieribus  ad  luclum^  Mon  ut  laiiidiu  lugerent, 
sed  ne  diutius.  Apud  T.  Liviuro,  iib.  u,  funus  Bruli 
consuiis  m»gno  apparatu  leginius  fuisse  celcbrnium. 
Sed  fjiulto  imgii  morti  dccus,  inquit  Liviiis,  publica 
fuit  mcestitiOy  co  ante  omnia  insignis  quod  matrona  an- 
num  ut  parentem  eum  tuxerunt^  qttod  tam  acer  uttor  vio- 
lata  pudiciticB  fuisset.  SicP.  Valerium    Publicolam 


Conformalum,  Du2C  quoque  antiquitus  fuere  lcc- 
tjones  hujus  loci.  Duo  quippe  libri  veteres  babent 
con/iguratum ,  et  supra  lineam  vel  conformatum, 
Veteres  iibrarii  posuerunt  cam  lectionem  miae  magis 
iliis  placuit..Pamelius  maluit  configuratum.  E^o  scribo 
conformatum,  quia  ila  inveni  scriplum  in  viginti  ct 
duobiis  exemplaribus  noslris  ,  quorum  unum  est  So  • 
guierianuiQ  ,  ct  inquiiique  Anglicanis  ,  tum  elinm  iii 
excerplis  Flori,  et  quia  sic  eliam  scriptum  est  lib.  iii 
Testwioniorum,  cap.  II.  Conlra,  apud  Reginoncai 
lib.  u,  cap.  108,  de  Disciplinis  ecctesutsticis  legcnduui 
cst:  Sed  hcec  sententia  canonicis  alque  apostoticis  infir- 
matur  documenlis  ,  pro  eo  quod  nos  edidimns  infor- 
matur,  Apud  sanctum  Crcgorium  iib.  i,  Epist.  71 
vel  73,  ad  Petrum  subdiaconum,  legitur :  Vt  de  csquilatt 
servata  prwfati  episcopi  retationibus  ipse  lauderis.  Pio 
quo  ires  optiini  el  antiquissiini  libri  hal)cnt  relatio- 
nibus  informemur,  Quod  cgo  melius  esse  pulo.   Et 


aununi  utiuin  matroniii  luxerunt,  teste  Plutarcho.  Sic  jy  forlasse  legcndum  Cbt  relaiionibus  informemur  et  tu 
Conolamim,  u^  testatur  idein.auctor,  mniron;e  quo-      ipse  lauderis 


qiic  fuxerunt.  Dio;  I.  lv,  memoriie  prodidit  decretum 
esse  ut  niulieres  aiino  iiitegro  lugerctit  posl  niortcin 
Augusti.  Apud  Spartanos,  ni  in  Lycurgo  tradit  Plu- 
laichus,  Iiietus  ilniebotur  ^uodcciuio  dic. 

8i  in  Christum  eredimus.  Iia  scribciidum  et  distin- 
guendum  csse  censuiinus ,  secuti  aucioi  itaicin  sox 
veleruni  cxempUrium.  Haec  enim  lcctio  niihi  videtur 
essa  praeferenda  vulgatai  ,  quam  beic  subjicio  in  gru- 
liam  illorum  qui  illam  fortasse  putabunt  fuisse  rcti- 
ucndain.  Si  in  Chrislum  credimus ,  fidem  verbis  et 
prdmissis  ejus  habeamust  et  nonmoriluri  in  ceternum, 
ad  Christum  ,  cum  quo  victuri  ei  regnaturi  semper 
sumus^  Imta  securiiate  veniamus,  Ubi  inierim  admo- 
Bendum  e^t  voeem  morituri  non  exstare  in  illis  sex 
autiqui9  exexnplaribus ,  morimur  vero  vel  morimur 


Secundum  fidem  veri.  ILxc  leciio  ,  quam  exliibcnt 
undecim  exemplaria  ,  in  quibus  pono  Seguicrianuni, 
esl  optima.  Iu  duobus  aliis  scriptum  cst  veibi. 
Morellius  adnolatsevidisscscriptum  in  antiquis  veri^ 
alias  verbi.  Quod  conririnal  n02>lraui  Icctionein.  In 
codicc  Bjccensi  ct  in  cdilione  Morcllii  lcgilur  t?(;rt((//ts. 
XXIII. —  Dehoccontagio.  Quanivis  hanc  Icclioncni 
prxlcrat  niajor  pars  vclcruinexemplariuin,iii  aiiis  la- 
inen  pluribus  el  in  anliquis  editionibus  lc^tur  de  hac 
contagione.  Primus  Manulius  invexit  cam  quam  nos 
retinuiinus.  Uiraquc  bona  esl. 

Sed  et  per  Salomonem,  Vide  annotationem  Pamclii 
ad  hunc  locuin. 

( Sed  et  per  Salomonem  docens  Spiritu$  sanclus, 
Ubrum  Sapimig^  Sahnmi  orfwriW^,  no^  Cyprianusl^ 


m  DIVl  CYPR1ANI  600 

nc,  dum  in  isto  mundo  diuliiis  immorantur,  roundi  A  iutegra,  flde  nrm.i,  virlute  robusta,  parati  ad  omiicm 


conlactibus  polluantur.  Raptus  cs/,  iitquil,  ne  matUia 
mutaret  inlelleclum  illius  (Sap,  iv,  11,  14).  Placita 
enim  erat  Dco  anima  ejus,  Propler  hoc  properavit 
ebducere  eum  dc  media  iniquitate'^,  Sic  et  in  Psalmis 
ad  Dominum  properaf  spirilali  flde  Deo  suo  anima 
devota  ilicens  :  Quam  dileclissimce  liabitationes  iucSy 
Deus  virtutum !  Desiderat  et  properat  anima  mea  ad 
atria  Dei  ^  (PsaL  lxxxiii,  2,3). 

XXIV.  Ejtis  esi  in  mundodiu  velle  remanere  quem 
mundus  obloclat,  qu#in  ssRculum  blnndiens  alque  de- 
cipiens  illeeebris  lorrenae  vobiplaiis  iuvllal.  Porro, 
cum  mundus  odcriLCbrisiluiuui,  **^  quidamas  eum 
qui  te  odit,  el  non  magis  sequeris  Clirislum,  qui  te 
ct  redemil  ei  diligit?  Joannes  iu  Epistola  sua  clamat 


voluiiiaiem  Dci  simus,  pavore  mortis  excluso,  Im- 
morLalitiiiem  quae  sequilur  cogitemus.  Hoc  nos  os- 
teiidamus  esse  qiiod  crcdimus,  ui  iieque  cbnrorum 
lugeamus  excessum,  et  cum  accersiiionis  propriae 
dies  vcnerii,  iiicunclantcr  et  libcnter  ad  Dominum 
ipso  vocaule  vcniamus. 

XXV.  Quod  cum  scmper  faciendum  fuerit  Dci 
servis,  uunc  (leri  mulio  inagis  debet,  corruciiie  jnm 
mundo  el  maloruminrcsiautium  turbidinibusobsesso; 
ut  qui  ceriiimus  coepisse  jam  gravia  ct  scimiis  iin- 
miiiere  graviora,  lucrum  maximuin  compiilemiis  si 
istinc  vclocius  recedamus.  Si  in  babitnculo  liio  pa- 
rietes  vetusiate  nutarenl,  tecta  desuper  (rcuicrcnt, 
domiis  jam  rntigaia,  jam  lassa,  aedinciis  seuecinie 


et  loquitur,  ct  ite,  cnrnalia  desideria  secianics,  muu- B  l^bcntibus,  riiinan)    proximam   minareiur,   nonne 


dum  diligamus  borialur  :  iVo/i7e ,  inquii,  ditigere 
mundum  neque  ca  quoi  in  mvndo  sunt.  Si  quis  ditexerit 
mundunu  non  est  charitas  Palris  in  illo ;  quia  omne 
quod  in  mundo  est  concupiscentia  carnis  estetcon- 
cupiscentia  ocutorum  et  ambitio  sceculi,  quw  non  est 
a  Patre,  sedexconcupiscentin  mundi.  Ei  mundus  iranS" 
ibit  et  concupiscentia  ejns  :  qui  autem  fecerit  voluntatem 
Dei  manet  in  wternum,  quomodo  el  Deus  manet  in  ceternum 
(\Joan,  II,  15-17).  Potius,  fraires  dileciissimi,  mente 


^  De  medio  iniquitatis  03c<m. 
•»  Ad  airia  lua,  Deus  Ver. 


omiii  ccleritate  migrarcs?  Si  navigante  te  (urbida 
et  procellosa  tcmpestns  fluctibus  violeniius  cxciiniis 
pnrnuntinret  futura  iiaufragia  ,  nonne  poiluni  volo- 
ciier  pcteres?  Miindus  ecce  nuut  et  labitur,  et 
ruinam  sui  non  jam  senectute  rerum,  sed  One  tt»s- 
tatur;  ct  tu  non  Deo  gratias  agis,  non  tibi  gra- 
tulnris  quod,  exitu  maturiore  subtracius,  niinis  ct 
nanfragiis  et  plagis  imminentibus  cxuaris?^ 
XXVI.  Considerandum  est,  fralres  dileciissimi,  et 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  Eximaris  ROfHA. 


STEPII.  BALUZII  NOTiE. 


modo  tum  hic  tuminfra  lib.  de  Cxliort.  Mnrt.,  cap,  i,  C  Sapientia^,  qvi  meruit  in    Ecclesia  Christi,  de  grndu 


ad  Tcslim.  ii,  cap.  13,  et  ni,  cap.  15,  55,  59  ac  66, 

sed  et  Egesijjpus  el  Irena^uSy  et  omnis  (iuquit  Eusebius 

Hisi.  ccclcsiasl.  //6.  qunrlo^  nrp.  22)  untiquorum  cho- 

rus;  Teriult.  eiinm    tib.  de  Pra^sciiplion  adv.  bneret. 

Orig,  tib.  viii.  in  Epistoiamad  Hom.;  D.  D.Hitarius  in 

Vsat.  cxxin;  Basitius  tib,  v  contra  Eunom. ;  Evaristus 

epistota  ad  Afnc.;FetiXj  i  epistota,  ad  Gatlos;  Fetix^ 

2  epistota,  ad  D.  Athanasium;  Epiphanius  llaiies.  76 

et  tib,  de  Ponder.  et  Meus. ;  Dnmasc.  lib.  iv,  cap,  18; 

Amb.,  in  Psal.  i,  el  lib,  de  Parndiso,  c.  12;  et  vel  ipse 

D,   Hiciomjmus,  epistota  ad  Pautinam  de  Iiistil.  fll, 

Causam  rcddit  D.  Aug,  in  hcec  verba  lib,  xvn  de  Ci- 

vil.  Dci,  cap.  20  :  c  Alii  duo  libri^  quorum  unus  Sa- 

pientia,  atter  vero  Ecctesiasticus  dicitur,  propler  eto- 

quii  nonuutlam  simititudinem,  ut  Satomonis  dicnntur 

obtiuuit  consuetudo,  >  Quod  ipsum  tamen  adhuc  relra- 

ctare  vidclnr  tib,^  ii,  c,  A:  i  Et  certc  mulice  ejus  tibri 

tententicE  \tt,  \ui  et  i\  cap.  soli  conveniunt  Satomoni,  „„„,„a  „„     ,,„«  »iiiciuiii 

Titutus   etiam  gr^ctts  est  2.)i^.vroc.  Qiunre  probatur  j.  ^^  Prcedestinatione  Sanctorum. 

mtnt  Dn.  Joanms  Drtedoms  opxmo  de  Dog.  ec<  les.  ^ 

lib,  1,  Phitonem  illum  Judceum^   supra  160  annos 

ante  natum  Christum,  temporibus  Onice  Pontificis,  spnr- 

sas  passim  Satomonis  sentefitias  in  unum  hoc  conges- 

sisse  votumen.  Eo  magis  quod  iii  Reg,  utt.  cnp.  scriba- 

iur  locutus  tria  mittia  paraboiarum^  carminum  quinque 

miitia^  et  disseruisse  de  jumenlis,  votucribus,  reptitibus 

et  piscibus,  etc,  Confirmat^  quud  ipsn  ittius  Proverbia, 

non  ab  ilto  sed  diu  poslea  a  ministris  Ezechiw  regis 

{aut  juxta  rabbi  Moysen  ab  Isaia)  in  umnn  cotlecia^ 

constet  ex  Proverb.  c.  xxv.   Utut  sit,  pro  doclrinn  Spi- 

ritus  sancti  hocloco  etepistotahxxw,  ac  Ad  dciiietrian. 

pro  Scriptura  divina  agnoscit  Cypriauus,  nec  winus  atii 

veteres   ubi    hunc  librum  citant,   nnminatim   Dionys, 

Areopag,  cap,  4,  do  Div.  Nom.,  etConcii.  Sardinense 

episioia  ad  omnes  episcopos,  Quare  hunc  iocum  citans 

D.  Aug.,  iib,  de  ProMiest.  S.inct.  cap,  14 :  «  Quas 

cum  ila  iint  finquit,  non  debuil  repndiari  sententia  iibri 


ieclorum  EcciefAos  Christi  tam  ionga  annositate  recitari^ 
et  ab  omnibrs  Cliristianis  ,  ab  episcopis  usque  ad  extre- 
moa  Inicos  fidetes  poenitenteSy  catechumenos,  cum  vene- 
ratione  divinas  auctoritatis  audiri.  >  Et  pnulo  posl : 
f  Oportct  ut  istum  iibrum  Sapientice  omnibus  tractatO' 
ribus  anleponant^  quoniam  sibi  eum  anieposuerant 
etiam  temporibus  proximis  Apostotorum  egregii  tractO' 
tores  ;  qui  eum  testem  adhibentes,  niliii  se  adhibere  nisi 
divinum  tesiimonium  crediderunt.  >  Immo  ipse  aposto- 
lus  Pauius,  Rom,  xi  et  Hebr.  xi,  ad  9,  6  £M5.  Sa- 
pientice  iibri  cap,  alludit.  Hoec  pauio  proiixius^  propler 
eos^  qui  iibrum  hunc  etiam  hodie  in  canonem  Scriptu* 
rarum  recipere  noiunt,  quia  D.  Hieron.  in  canone  Ju- 
d(eorum  habert  negat;  quum  tamen  in  Ecciesia*  cn- 
none  numereturaD.  Aug.^  concilio  Carthag.,  Innocen- 
centio,  Ceiasio  et  isidoro,  tocis  infra  citalis  iib.  Tcsi.  i, 
cap.  20.  Pamel.  ) 

Raptus  est,  Vide  sanctum    Augustinum   cap.   11 


.  Deo  suo  anima  devota.  Hieronymus  in  Dialogo 
adverstis  Luciferianos :  Simpticitas  cordis  et  devota  Deo 
suo  anima,  Aiictor  Epistolae  ad  Oceanum ,  de  ferendis 
Opprobriis,  edita  sub  nomine  Hieronymi ;  \ideat  ergo 
anima  Deo  devota  ne  insipientium  ^^*  risus  eam  vel 
stultorum  hominum  vanissimus  sermo  confundat, 

XXM,  —  Fratres  diteciisnmi.  In  codice  Scgnie- 
riaiio  et  istic  et  alibi  hx  duoe  voces  sic  $cript?c 
siiiit ,  FF.  DD.  Quod  idcirco  admoiieo  ui  osteudam 
exactam  diligeminm  viridoctissinii  Joannis  Tilii,  qiii, 
cum  ederet  0|>era  Paciani  episcopi  Barcinoifensis ,  ct 
iii  Para^iiesi  ad  poeniteiiiiam  Irgeret  in  libro  vetcri , 
scripta  sunt  hcecFF.DD.  etperpetuis  ccesa  monumentis , 
noluit  extendere ,  quamvis  po.ssel ,  sed  in  margine 
posuit  arbitrari  se  bis  iiotis  significari  diiectissimi 
fratres,  quo  niodo  scriptum  est  in  veteri  codice  Car- 
thusiae  majoris.  Galesinius,  quamvi^  non  liaberet 

Digitized  by  VjOOQIC 


COl  LIBER  DE  OPERE  ET  ELEEMOSYNIS.  602 

ijlenlidem  cogilandum  renunliassc  nos  mundo,  e(  A  voluplas  sine  timore  moriendi,  ct  cum  xterni  ate 


tau)quam  hospites  et  percgrinos  islic  ^  inicrim  de- 
gere.  Ampiecianiur  dicni  qui  assignat  singulos  do- 
micirio  suo,  qui  nos  islinc  ereplos  ei  Inqueis  saecu- 
ciilaribus  exsolulos  paradiso  reslituit  ei  regno.  Qiiis 
non  peregrc  consliiutus  properaret  in  patriam  re- 
gredi?  quis  non,  ad  suos  navigare  fesiinans,  venlum 
pros|)erum  cupidius  optarel,  ut  velociter  charos  li- 
ccret  amplccti?  Patriam  nostram  paradisuin  com* 
pulamus  ^  :  parenles  Pairiarchas  habere  jam  coepi- 
mus.  Quid  non  properamus  et  currimus  ut  pairiam 
nostram  videre,  ut  parcntus  salutare  possimus? 
Magnus  illic  nos  charorum  numeriis  exspectat,  paren- 
tum,  fratrum,  filiorum  rrequens  nos  et  copiosa  turba 
dcsiderat,  jam  de  sua  incolumiiate  sccura,  et  adhuc 


vivendi  quam  summa  et  pcrpeiua  feliciia< !  Iliic 
Apostoloriim  gloriosiis  chorus,  illic  Proplielarum 
exulianiiuin  numerus,  illic  Marlyrum  iiiiiumerubilis 
populus  ob  cerlaminis  et  passlonis  victoriam  coro- 
nalus,  triumphanies  illic;  Virgines,  qux  concupisccn- 
tiam  carnis  et  corporis  coniinentiie  robore  sube};e- 
runt ;  rcmunerati  misericordes,  qui  alimentis  el  lar- 
giiionibus  pauperum  jusiilipc  opera  fecerunt,  qui 
Domiiiica  prxcepla  servanics  ad  ccelestes  thesauros 
tcrreiia  pairtmonia  transtulerun<.  Ad  hos,  fratres  di- 
leclissimi,  avida  cupidilale  propereinus,  ut  cum  liis 
cito  csse,  ut  cilo  ad  Ghrislum  venire  contingni  op- 
temus.  Hanc  cogitaiionem  noslrain  Deus  videat,  lioc 
prot>ositum  mentis  et  fidei  Dominus  Christus  aspi^ 


de  nostra  salute  soiliciia.  Ad  horum  couspectum  ct  B  ciat,  daturus  eis  gloriae  suae  ampHora  praemia  quorum 
complexum  venire  quanta  et  illis  el  nobis  in  com-      circa  se  fuerint  desideria  majora. 
mune  Isetitia  est?  Qualis  illic  coelestium  regnorum 

LECmNES  YARIANTES. 
»  Hlc  Iflm.  Saris.  Bod.  1,  2, 5, 4.  i>  Nos  paradisum  computemus  Bod.  2. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


banc  auctoritatem  ,  slc  in  sua  editione  posuit  uti 
Tilius  conjecerat  esse  scribendum. 

Ampieclamur  diem,  Cilat  hunc  locum  sanciusAu- 
giistiiiiis  lib.  IV,  conlra  dua$  epistoLas  Pelagianorum^ 
cap.  8. 

Et  regno,  Antea  legebatir  et  regno  ccelesti,  Yerum 
vox  ccsle$ti  glossema  est  hominis  qiii  nesciebat 
Cypriaiium  uti  simpliciter  verbo  regui  ad  signifi- 
candum  regiium  Chrisii ,  id  est  coeleste.  Ego  sane 
vocem  ccelesti  reperi  in  duobus  codicibus  anliqnis.  At 


tribuitur  Alcuino.  Huririus,  cpiscopus  Lemoviccnsi^, 
I.  II,  Epist.  4  :  Credite  mi/ii,  fratres  charisHmi^  quia  illa 
jam  de  sua  quiete  secura,  de  nostra  est  salute  soUiciia, 
Yide  dissertaiionem  xxvii  Maximi  Tyrii.  Primiis 
Erasmus  posuit  immortalitate,  Eam  lectionem  retinuit 
editio  Manutii.  Morellius  rcjecil  el  posuil inco/umt/a/r. 
Pameliiis ,  RigalliuH  ct  alii  maluerunl  immortalitate, 
Duo  aut  tria  velera  exempl.iria  :  Jam  de  sua  securi , 
adhucde  nostra  incolumitate  «o//id/f.WeseIius  Gronin- 
gensis  in  epistola  ad  Bernardum  Meppcn^em  :  Oraul 


deest  in  aliis  qiialuordecim  nosiris  et  in  oclo  Angli-  r  pro  nobit  defuncii  ut  in  illorum  felicem  societatem 
^'-'~  traducamur,  Yide  supra  pag.  467, 

Pasiiows  victoriam,  Duo  libri  vetcres  atoriam, 
CloricB  SHce,  Tredecim  libri  veteres  fiabeni  ctari» 
tatis^  vocabulo  Irequenlissimo  apud  Cypiianuni.  Alii 
qiiini|ue  charUatis ,  errore  videlicet  librarioriioi  yxy\ 
clariiatis.  Iii  tribus  aliis  scriptum  esl,  daturus  eisam- 
ptissima  munera  et  claritatis  sua  prcemia. 


canis. 

De  sua  incolnmitale,  Ilyec  est  leciio  omnium  ve- 
lerum  cdiiionuin  ,  omnium  librorum  nostrorum  et. 
(leccm  Ahglicanoriiin  ;  aiqiie  ita  referunt  sanclus 
Atigiisiinus  in  'libro  de  Proedestinntione  Sanctornm 
c.  ifO,  et  aiictor  SefuKmis  in  festo  SanclorHm  omnium 
editiis  in  appendicc  tomi  v  Operiim  ejusdem  sancti 
pag.  350,  qui  cxstat  etiam  iii  codice  boiniliaruui   qiii 


"'  LIBER 

DE  OPERE  ET  ELEEMOSYNIS. 

I.  MoLTA  ei  magna  sunt,  fratres  ^  charissimi  bene-  D  semper  operetur,  quod  conservandis  ac  vivificandii 
neficia  divina  quibus  in  salutcm  nosiram  Dei  PatriS  nobis  Pater  Filium  misit,  ut  reparare  nos  posset, 
ct  Chrisii  larga  et  copiosa  clemenlia  el  operata  sit  ct      quodque  Filius  missus  esse  et  hominis  filius  fieri  vo- 

LECTIONES  YARIANTES. 
^  DUectissimi  Kr, 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

DE  OPEUE  ET  ELEEMOSYNIS.  De  hoc  libro  sic 
loquiiiir  sanctus  Hierooymus  In  Epistola  ad  Pamma- 
chium  cle  Dormilione  Paulinje  :  Quanlas  vires  habeat 
misericordia  et  quibus  donanda  sitprtemiis.etbeatus  Cy 
prianus  grandi  votumine  prosequitur,  et  Danielis  consi' 
lium  probnt,  quiregem  impiissivmw,  si  audirevoluisset, 
dicil  paupernm  susteutatione  snlvnndum. 

I.-—  Multa  et  i/mg»m.  llic  locns  ingrspcam  linguam 
verSus  prolalus  est  in  concilio  Epliestno  inier  tt^sli- 
monia    Pairum    ct    inariyrum    advcifus    iiATe  im 


Neaorii.  Itaque  in  antiqua  versione  isiiii^  concilii  non 
dcscribuntur  Cypriani  verba  ,  sed  alia  Iraiisl.ila  ex 
gncco  sermone.  Exslat  ea  vcrsio  Inier  Op  r;i  Maiii 
Mercalorift,  pag.  180  cditionis  nostnc.  itunc  porro 
locuin  lectum  fuisse  in  concilio  testatiir  ctiam  vin- 
centius  Lirinensis. 

^  Filium  misil-  \n  cdilionibus  poslerioribus  ct  in 
tribus  anliqiiis  codicibiis  legitur  fittum  sunm,  Sano 
vox  suum  exsLit  io  E{iistola  Pauii  ad  Galatas^  i*x  qua 
sumptus  est  hic  iocus.  Exstat  etiam  lib.  ii  Testimo-' 

Digitized  by  VjOOQIC 


luii  *  u(  XI06  ^ci  AIlos  faeeret.  ff uiiYHiavit  ^c»  ui  po-  A  cum  denolarcntur  discipuli  ejus  quod  ederent,  nec 

prius  nianus  aliluissent»,  respondit  et  ditit :  Qui  ft^ 


puluui  qui  prius  jacebal  erigeret  :  vulncratus  esi,  ut 
vuinera  nosira  cttraret  ^  :  servivit,  iK  ad  li]>ertatem 
scrvienles  exiraheret :  mori  sustinuit,  ul  tmmortati- 
Uiem  morialihus  ex4uberet.  Mtdta  hxc  stiiit  ei  niagiia 
dlviuie  fmsericordix  muiiera  <*.  Sed-odliuc,  qualis  pro- 
videnUa  illa  et  quafUa  clememia  esi  quod  nobis  sa- 
luiari  raiione  prospicttur,  ut  liomini  qui  redenipius 
est  reservando  plenius  consulaiur!  Nam,  cum  Domi- 
nus  adveiiJens  sanasset  illa  quac  Adam  poriaverat 
vulRcra,  ei  venenaWpentis  amiqua  ^  curassei,  lcgem 
dcdit  sano  ^,  et  praecepit  ne  ultra  jam  peccarel,  nc 
qitid  f  eecafiii  gra\niis  e\'eoiret.  Coarciuli  erainus  et 
in  ajiguetum  innocemiic  pracscriptiene  condusi.  Ncc 
baberel  '  quid  FragiHtatis  tiumanse  infirmilas  atque 
iuibecillitas  facerei,  nisi  iterum  ptetas  divrna  subvc-  }} 
niens,  jusiiiio}  ct  niasericprdix  operibos  ostensis, 
viam  quamdam  (uenda>  saluLts  aperiret,  ul  sordes 
posimodum,quascumque  conlrabimus  ^,  eJleemosynis 
abluamiis. 

II.  Loquilur  in  Scripturis  divinis  SpiriUis  ^ieius 
ctdicil :  Eleeinosynh  et  fidedeliclapurganittr  (Prov.  jv, 
27).  Non  MUqnfi  illa  dciicia  qtioB  fuerant  anie  con- 
trocia,  nam  iiia  Ciu-ifiii  sanguiAie  et  sanciiiicaiione 
purgantur.  Iiem  demio  ^eit  :  Sicui  aqua  exlinguit 
ignem,  iic  eleemo^ynaexlinguil  peccalum  {EccU.  ni,  55). , 
llic  quoque  ostendiajr  el  probatur  quia,  siiDut  lavacro 
aqua3  saiuiaris  gehcnnsD  ignis  extinguitiir,  i(a  ei  dee- 
niosynis  alquc  operaiionibus  ^  juslis  delicloruin 
flamnia  ^    &opi(uj'.  £i  qtiia  i  semcl  in  Baptismo  re- 


cil  quod  intus  esl,  fecit  et  quod  foris  est.  Veruxn  date 
eteemosynam,  et  eccevobis  mundaomnia  (Luc,  xi ,  40) : 
doccns  scilicctet  ostendcus  non  manus  iuvandas  esse» 
sed  pecius,  ct  sordes  intrinsCcus  potius  quam  exirin- 
sccus  deiralieiidas;  verum  qui  purgaveiit  quod  est  in- 
tus,  eiim  quuque  id  qiiod  foris  est  repurgasse,  ct 
emundaia  nientc,  cu(e  quoque  et  corpore  mundum 
esse  coepisse.  Porro  autem,  monons  ct  osicndc^iis  tiudc 
mnndi  cl  purgalicssc  possijiius,  :id«lidil  clccmosyuas 
essc  faciend;is.  Miscricors  docel  el  iiioael  luibcricor- 
^iam  (lci  i ;  cl  quia  servarc  quxrii  quos  inasno  prclio 
rc^cmit  <^,  posi  Bapiismigraiiam  sordidalos  d.ofct  dc- 
niio  posse  piirgnri. 

III.  Agwoscamus  ilaqijie.  fralres  cLarisslini,  ^ivjn» 
indnl^cntix  m.iinus  salubrc  r,  ct  .cuijuMd^^dis  pui^an- 
disquc  pcccalis  noslris,  qui  bine  aliqito  '^'^conscicnlia) 
vnlnere  esse  non  possumus,  medeiis  spiritalibus  vul- 
nera  noslra  ciircmus.  ^lee  qiHsqtiam  h  ste  s^i  de  puro 
Qtque  inmiaculaio  pcclorci'  blandiatur,  ut,  innocentla 
$ua  frctus,  medicinam  noa  putet  adbiben,d;3m  esse 
vulneribus,  cum  scriptum  sH  :  Quis  glorUthUur  fiaUwn 
se  luibere  cor^  aut  quis  glojiabihirmimdum  se  essen  pcc- 
catis  (Prov,  xx,  S)  ?  et  iierum  tn  Kpisloia  sua  Joan- 
ues  ponat  et  dicai  :  ^i  dlxcrimus  quia  peccatum  non 
Itabemus,  nos  ipsos  decipimus  «,  et  veritat  iu  nolNS  ^  non 
est  (l  Joan.  i,  8).  Si  aBteni  wemo  esse  sine  pcccato  po- 
test,  et  qjjisquis  inc.MJpQtuin  sc  esse  dixerit,  auisupcr- 
bus  aut sluUus  esl,  quaM  nccessaria,  quam  benigna  est 


niissa  peccatorum  datur  ^,  assidua  et  jiigis  operatio  C  divina|clemcn(ia,  qux,  cumsciat  ^non  deesse  sanaiis 
Dapiismi  insiar  imiiaia  ^  Dei  rursus  indulgeniiam  qua^jtjjsim  postinodum  vulnera,deditcurandisdeMJUOsa- 
largiiur  "^.  IIoc  c(  in  £vangcUo  Domtnus  docet.  Nam   '  nandis(|ue  vulneribus  rewedia  salutaria ! 

LECTIONES  VARIANTES. 


*  Sic  Lam,  Ben,  Ebor-  Ar.  Ver,  Bod,  1,  2,^5.  Esse  ct 
hoiniiiis  liliiis  voluit  Jmp,  Diti  se  et  hominis  filiuni  Vcr. 

^  Sic  West.Lam.  Ebor.  Ar  Bod.i.d,  4.  Genev.Ver.Thu, 
Sanaret  Oxon. 

^  Misericordiae  opera  Ar. 

d  Sic,  SerpenUs  aaUqua  Thu,  Foss.  Man, 

^  Sanis  NC.  i.  Peccarent  NC.  1. 

f  Habebat  West.  Aug,  Saris. 

K  Coulcaximus  SiC.± 

h  OperatioDibus  Bod,  1»3,  3,  4.  Operjbus  Oaxp. 

i  Deliclonjin  fomes  Bod.  i. 

j  Utquia  Bod.  1. 

k  SicFoss.  lani.  Ebor.  Remissio  Imp,  Repromissa  pcc- 
calorum  venia  daiur  assidua  Bod.  3. 


1  BapUsnii  iustar  operala  Bod.  A. 

"'  iuduIgonUa  Bod.  j,  Lari^ialnr  Bod,i .  4. 

^  Lavisscul  Ar.  Sans.  Ver.  B!R. 

®  Magno  redcmit  Ar.  Bod.  1,  2,  5,  4. 

P  Salubre,  ul  Auqust. 

1  Ouisquam  sibi  lin.  Voss.  1. 

»■  Immaculalo  pectore  West.  Ar.  Bod.  1,  2,  3,  4.  Augu  l. 

■  Ij.sds  seducimus  Voss.  i 

}  Nobis  non  osl.  Si  autem  neme  Ar.  Staris.  ftod,  1,  2,5. 
4.  Thu.  August.  Addit  O.von.  Si  autem  confessi  fuerinnis 
pcccaXa  nosira,  Melis  et  justus  est  Douiaus,  qui  nobis 
peccala  dimiltat. 

u  Stultus  esi;  cum  sciat  August. 


6TBPH.  BALUZII  NOTiE. 

m'on/ni,  cap.  8.  Delevi  tomen  ,  quja  dcesi  in  viginii  O*    Pectare,  Antea  legebalur  corde,  Neque  dubilandum 
apud  Marium    Bleiplojem  ,   iu      est  quin  Iij)L'C  ieciio  sil  opUma.  Yerum,  cnm  pmore 


libris   veteribus  .     , 

cdilione  Spirensi ,  in  antiqun  Vcueta  ,  in  Erasmica. 

Addita    piimo    fnit  in   ediiione  Manutii.   Horellius 

expunxii. 

Curaret.  Anlea  Icgebatur  sanaret,  Mulare  roaitus 
sum  ,  quia  cnincs  ferc  libri  vetcres  habcnt  leciioncm 
quam  profcro. 

Nam  cum  Dominus.  Refert  bunc  locum  sancius 
>tiigustiiius  lib.  IV  contra  duas  Epistolas  Pelagia- 
norum,  cap.  8. 

Aiitiqua,  liaveteres  liliri  fere  omnes  ct  veieres 
ediUones.  Pamelius  posuil  antiqni,  Qnam  lccii  meiii 
inveni  ctiam  iii  quibusdam  libris  antiquis. 

III.  —  *^^  Agnoscamus  ita^ue,  Hunc  quoque  locum 
refcrt  sanctus  AugusUnus  ibidem,  cap.  lO. 

Nec  quisquam.  Gitat  AugusUnus  iliidem  et  io  libro 
11  contra  Julianum  Pe//7j/iar?iim,  cap.  8. 


scriplum  sil  in  viginti  ct  duobus  libris  nostris  el  in 
sex  Anglicanis,  puiavi  debcre  nie  cedcre  eorum  ait- 
ciorilaU,  prccserlim  cum  ila  quoqiie  scriplum  sitapr.d 
sanciufn  Auguslinum,  lib.  ii  contra  Julianum  Pela- 
gianunit  cap.  8. 

Veritas  in  nobi^  non  est,  Postea  addilur  in  vulgntis 
edilionibus  :  Si  autem  confessi  (uerimus  peccata  nostra^ 
fidelis  et  justus  ei{  Dominus  qut  nobis  peccata  dimitiat, 
Verum,  tainenelsi  ea  exsient  in  quibusdam  codicibus 
aniiquis,  cnm  desidcrentur  in  sexdccim  nostris ,  in 
piimis  in  Seguieriano,  in  sex  Anglicanis,  et  apud 
sancluni  Augustinnm  in  locis  supra  iaudaiis ,  puiavi 
t.\  non  esse  Cypriani,  sed  a  quodam  studioso  liuc 
iranslaia  cx  Episiola  sancii  Joannis.  Cerie  absque  i» 
uou  mtnus  constat  sensus.  _  ^        . 

Digitized  by  VjOOQIC 


UBER  DE  OPEftE  £T  ELEEMOSYNIS. 


06« 


IV.  NuHiquAfn  dentque,  fraires  dileciissinii,  ndmo-  A  io).  Neqiie  enim  proroereri  mi.sericordiam  l^omiiri 


fiilto  divina  eessavit  ei  iacuit «  qnoininus  in  Scripturis 
ftanciis  la||[i  veiertbus  qurni  novis  ^  semper  et  ubiqne 
ad  misericordiaj  opera  Dci  populus  provocareinr  '^ ; 
et  cnnenle  atqne  eiriiorlanle  Spitiiu  sancio,  quisqnis 
'  ad  spem  regni  coelcslis  iiislruilur,  fucere  clccmosynas 
jubetnr.  Mandat  ei  praccipit  Esaije  Dcns  :  ExclHma, 
m(\\x\\^\n  forimdine^  et  twU  parcere.  Sicul  tuba  exuUa 
vocem  fuam,  et  annuntia  plebi  mece  peccata  ipsorum  et 
domui  Jacob  facinora^  eorum  (ha.  lviii,  4).  Et  cum 
peccata  eis  sua  exprobrari  prxcepisse(»cumque  eortim 
facinora  p(eno  indignationis  impelu  proiiilisset,  dixis- 
setque  eos  nec,  si  oraiionibus  et  prccibus  et  jejuniis 
uterentur,  satisfacere  pro  delictisposse,  nec,  si  iit  ci- 
lido  et  cinerc  TolverciiluV,  irara  Dei  posse  leYiire^ 


poierit  qui  inisericors  ipse  noii  fuciit,  aui  iinpclr.ibit 
du  divina  pietate  aliqnid  iu  prccibus  qui  nd  preccin 
pauperis  non  fuerit  liuniaiius.  Quod  ilein  in  Psalinis 
Spirilus  sanclus  dcclaral  el  probat  diceiis  :  Bentus  t/tti 
inlelligil  snper  egenum  f?  et  pauperem^  in  dle  mula  libe- 
rabit  eum  Dominus  (PsaL  xl,  2).  Qiiorum  j»rajceplo- 
rum  nicinor  Daniel,  cum  rex  Nabucbodonosor  ad- 
verso  soiiinio  lerrilus  tTSliiaret,  pro  avertendis  maiis 
ad  divinam  opem  inipetr.indam  rdmcdiuni  dedit  di- 
cens  :  ProptereUt  rex^  consilium  meum  placeat  tibi,  et 
peccala  tua  eieetnosynis  redime  et  injustitias  tuas  mise- 
ratibnibus  pauperum,  et  erit  Deus  parcens ''  peccaiis  luis 
(Dan,  IV,  24).  Cui  rex  non  obtemperans,  adversa 
qux  viderat  et  infcsia  pcrpessus  esi :  quo}  evadere  et 


in  novissima  lamen  parle,  demonsirans  solis  elee- B  vilarepoiuissei,  sipeccatasuaeleemosymsredemisset. 


mosynis  Deutn  possc  placaii,  addidit  dicens  :  Frange 
esurienti  panem  tuuniy  et  egenos  sine  tecto  induc  in  do- 
mum  tuam,  Si  videris  nudum,  vesli  eum^  et  domesticos 
seminis  tui  non  despicias.  Tunc  erumpet  temporaneum 
lumen  tuum,  et  vestimenta  tua  cito  orienturf  et  prceibit 
ante  te  jxistitia^  et  clarilas  Dei  circumdabit  te.  Tunc 
exclamubis ,  et  Deus  exaudiet  te,  Dum  adhuc  loqucris 
dicet :  Ecce  adsum  (Ibid.y  7-9). 

V.  Remedia.*^  propitiando  Deo  ipsius  Dei  vcrbis , 
data  sunt,  qnid  deberenl  facere  peccantes  tnagisieria 
divina  docuenint,  opcraiionibus  juslis  Dco  sntisfleri, 
misciricordiac  meritis  peccala  pur^ari.  El  apud  Salo- 
monem  Icgimus  :  Conclude  eleemosynmn  in  corde  pau' 
peris  ',  et  hac  pro  te  exorabit  ab  omni  malo.  Et  ile- 


RapfaaeJ  quoque  angelus  paria  ^  tesiatur,  ci  ui  cleemo- 
syna  libenler  ac  iargiter  Hat  bortalur  dicens  :  Bona 
esl  oratio  i  cum  jejunio  et  eleemosyna :  quia  eieemosyna 
a  morte  iiberat^  et  ipsa  purgat  peccata  (Tob,  xii,  8). 
Osiendil  orationes  nostras  ac  jejunia  minus  posse  iiisi 
cleeinosyuis  adjuveulur  ^,^deprecaiiones  sotas  parum 
ad  impelrandiim  valere,  nisi  factorum  ct  operum 
accessionc  *••  saiieniur  *.  Revelat  Angelns  et  mani- 
festat  ei  ftrmat  elcemosynis  peiitiones  nostras  efrtca- 
ces  (iefi,  eleemosynis  viiam  de  periculis  rcdimi,  elcc- 
mosynis  animas  a  morte  iiberari. 

Tl.  Nec  sic,  fratres  diarissiini,  ista  proferimus  ut 
iion  quod  Rapbacl  angelus  dixil  verilatis  testimonio 
comprobeinus  :  in  Actibus  ^-  Aposloiorum  facti  fides 


ruin  :  Qui  obturat  aures  nt  audiat  imbeciiium,  et  ipse  Q  posila  est,  et  quod  elecmosynis,  non  tanlum  a  sc- 
invocabil  Deum,  et  non  eritqui  exaudiat  eum  (Prov.  x\i,      cnnda,  sed  a  prima  morte  aniirrc  libcrentur  gestac  ct 

LECTIONES  VARIANTES. 

h  Deus  parcens  Lam.  Lin.  Pem.  Voss.  1,2.  Bod.  t,  3. 


^  Cessavitet  tacuit,«c  Lam.Ebor.  ?fC.  i.  Saris.  Lin. 
Bod.  1, 2,  S,  4.  Tltu.  Cessavit,  niimquam  Oxon, 

b  Saoctis  semiier  et  ubique  Tim. 

c  Populos  provocaret  West.  Soiis. 

d  Jacob  deliaa  Saris. 

^  Remedia  de  Bod.  3. 

f  fn  sinu  pauperis  Lam.  NC.  \.  Ebor.  Bod.  2.  Exorabil 
in  jUc  maro  Ver. 

6  Egeniein  Lani.  Ebor.  N£.  l.  Ver. 


Deus  paliens  Oxon. 

i  Paria  Tobia)  if .  Loin.  Bod.  2. 

j  Bona  es(,  Inuuit  Lam.  A  peccatis  Ver.  Elcemosyna 
cum  jiistitia  Bod.  4. 

k  Kleemosynis  socienlur  Ar.  West.  Saris.  Bod.  1,2,  5, 
4.  Farciantur  aliipost  Pamet. 

1  Subvenialur  Lin. 

^  Sic  iu  Act.  ffett. 


STEI4I.  BALDZII  NOTiE. 

IV. —  Vestimenta  /un.  Nescio  nnde  orla  sit  scri-  seniiunt  autem  vigintilibri  noslri,eliam  Segniorianus 
plura  libri  Fuxensis,  in  qno  legiuir  et  preces  luce  cito  el  Veronensis  omiiinm  auliquissiini.  Sunt  tamen  duo 
exaudientur,  In  edilione  vulgata,  ef  sanitas  lua  cilius  qui  liabent  sacientur  vel  socientur,  ulii  sex  socientur 
orietur,  Vidc  Ilieronymuni  in  caput  lvhi  Isaix*.  )!iinlntq.  Eam  p>$lremum  Icciioncm  pr,Tfertini  seplcm 

,V. —  In  corde.  hi  dnobus  Iil»ris  antiquis  legiliir  i^  Anglicani,  sed  non  in  boc  loco.  Qmppc  vocein  «cc/ci/- 
.<i}iuet  supra  lineum  vel  corde.  Hiiic  orta  est  discre-      tur  ponunt  iii  plirasi  snperioro,  eieemosynis  socientur. 


pantia  leciionum  in  antiquis  codicibus,  quorum  non- 
nuili  hnheui  coydey  alii  sinu»  VcLcrcs  edilioncs  babcnt 
srnu.  Manuiius  posuit  corde,  Moreilius  smu. 

Misericordiam  Domini.  Jpnas  Aureliaiicnsis,  qui 
re  fert  bunc  locnm  ex  libro  de  OraYione  Domimca  in 
libro  III,  cap.  iO,  de  lusiilulione  iaicali,  lcgit  Pei  mi- 
s^rtcordfam.  CodexLamonii,  Deireniam.  Seguieiianus 
Denm  lantum. 

Parcens.  In  codice  Fnxensi  vel  parcens  vei  patiens. 
Hinc  orla  est  lcctio  diversa  quorttindam  libroruin,  in 
quibus  scriptuin  csi  patiens.  Cicterum  legcnduin  esse 
pnto  pnrceiiSy  eo  iu  priini^  arguinento  (juod,  prxicr 
aucioriiatctn  vetcruin  librorum  et  cditionutn,  scri- 
pttim  est  in  libro  Daniclis ,  Forsitan  ignoscet  deiictis 
iwii. 

Sjiientur.  Iia  veteres  ediliones  ante  eam  qo%  dt- 
ciiuresse  Grayij.  Sic  etiam  habei  Horelliana.  Gon* 


Pamelius,  coiiira  tol  auctorilates ,  :ibsque  ullius  libri 
vcieris  siifrnigio,  innluin  quia  in  edilione  iila  quu! 
dicjlnr  Gravii  logiliir  farciantur,  ct  qtiia  in  quodatn 
libro  Coloniciisi,  qui  ccrie  inutilus  est  iii  boc  luco, 
legitur  farcientur,  co  inodo  <iuo  per  errorem  quoquc 
scriplum  eslin  Fitxensi  sr/cr^n/ur ;  Patneliu:^,  inquatn, 
ex  lcclionc  illins  cditionis  ei  codicis  GolonienslS  fecit 
farciantur,  niinime  dubilans  qniii  huic  leclio  esset 
opiima.  Quod  certe  non  licet.  Nani,  si  conjecloris  ita 
facile  indulgere  licitum  essei,  ego  inallem  poticre 
cum  Goulartio  futcianiurf  quam  leciionemscioprqba- 
lain  fuisse  Nicolao  Fabro.  Eadem  audacia  Painelius 
in  Epislola  lxxvi,  pag.  154,  posnii  sanat  pro  sutiat^ 
Ul  ilitc  monuimus.  Apuleius  lib.  ii  Idelainorplioseon  : 
Hwc  nutem  novissinia ,  quam  fonte  satiantc  postrcmut 
pmus  effudU.  Vide  supra  pag.  515.         /— ^  i 

Digitized  by  VjOOQIC 


607 


!)1VI  CYPRIANI 


G08 


iroplclrc  rei  probalione  compertuiu  csi".  Tabiilia  ^,  A  viiam  iriernam  Chrisli  cruore  preliosam,  dequanli- 


operalionibus  jusiis  el  elcemosynis  prxslandis  pluri- 
mum  dedita,  cum  innrmata  essel  ei  morlua,  ad  ca- 
daver  exanime  Peirus  accitus  csl :  qui  cum  impigre 
pro  aposlolica  huinanilate  venissel,  circumsleternnl 
eom  viduac  flenles  et  roganles,  pallia  ci  iu(|icas  ct 
omnia  illa  quae  prius  sumpseraitt  indumenia  mon- 
siranles,  ncc  pro  defuncta  snis  vocihus,  sed  ipsius 
operibus  deprecantes.  Sensit  Petrus  impetrari  posse 
quod  sic  pclcbalu|^,  ncc  defulurum  Cliristi  auxilium 
viduis  deprecantibus,  qunndo  esset  in  viduis  ipse  ve- 
stilus.  Cum  ilaque  genibus  nixus  ^  orassel,  viduarum 
acpauperum  idoneusadvocalus  legalas  sibi  prccei^nd 
Dominum  pertulisset,  conversus  nd  corpus,  quod  in 
tabula  jam  lotum  jacebnt,  Tabiitia,  inquit,  exsurge  in 


late  pniriiiionii  sui  dicit  dcbere  mercari  :  Simiieest^ 
inquit,  regnum  ccelorum  homini  negotintori  ^  qumenti 
bonos  margarilas.  Ubi  autem  invemt  pretiosam  marga- 
ritam ,  abiit  et  vcndidit  omnia  quee  habuit,  et  emit  ii- 
lam  (Matth.  xiii,  45). 

Vill.  Gos  deiiique  et  Abfahne  fllios  dicit  quos  in 
juvandis  alendisque  pauperibus  operarios  cernit. 
Nam,  cuin  Zacbscus  dixisset  :  Fxce  dimidium  ex  sub* 
stantia  wea  do  egenis,  et  si  cui  quid  fraudavi  \  quadru- 
plnm  reddo,  respondit  Jesus  et  dixit  quia  saius  i  ho- 
die  iiuic  domui  facta  est,  quoniam  et  hic  fiiius  est  AbrO' 
hw(Luc,  XIX,  8,  9).Nam,  siAbrabamcredidit  Deo  et 
deputaium  est  ei  ad  justiiiam,  utique  qui  secunduro 
praiccplum  Dei  eleemosynas  facit,  Deo  credit,  et  qui 


nomine  Jesu  Ciiristi  ^  {Act,  ix,  40).  Nec  defuil  Petro  ])  habet  fidei  veritatem,  servat  Dei  timorem;  qui  autem 


quominu^  sialim  rerrel  auxilium  qui  in  £vangelio  ^ 
dari  dixerat  quicquid  fiiisset  cjiis  nomine  pnstula- 
tum.  Mors  itaque  suspenditur  et  spiritus  reddilur, 
et,  miranlibus  ac  stupenlibus  cunclis,  ad  bancmundi 
denuo  lucem  redivivum  corpus  animatur.  Tanlum 
potuerunt  mi$cricordi£  merila,  tanlum  opera  justa  ^ 
valuerunt !  Qu;e  luborantibus  viduis  largila  fueral 
subsidia  vivendi,  meruit  ad  vitam  viduarum  peti- 
tione  revocari. 

YII.  Itnque  in  Evangelio  Dominus,  doctor  vitae 
nosiroi  et  mngisler  saluiis  aeiernx,  vivificans  crc- 
dentium  populum  et  viviflcaiis  consulens  in  acter- 
nom,  iiiier  sua  mnmiaia  divina  et  prxcepla  coelcstia 
nihil  crebrius  mandat  et  pnrcipit  quam  ul  insistamns 


Dei  timorem  servat,  in  miserationibus  pauperum 
Deum  cogilat''.  Operaiurenim  ideo^^^^quia  credit, 
quia  scit  vera  esse  quae  proedicta  sunt  verbis  Dei,  ncc 
Scripturam  sanctam  posse  mentiri;  arbores  Infructuo- 
sas,  id  est,  sterilcs  homines,  excidi  ct  in  igiiem 
mitii,  misericordes  autem  ad  regmim  vocari.  Qui  ct 
alio  in  loco  operarios  et  fructuosips  Hdeles  appellaf, 
infructuosis  vero  ei  steriiibus  fidem  derogat  diccns  : 
Si  in  injusto  mammona  fideies  non  fuistis^  quod  est  ve- 
rum^  quis  credel  vobis  ?  Et  si  in  atieno  fideies  non  fni- 
stis,  quod  est  vestrum  quis  dabit  vobis  {Luc.  xvi,  i  I)? 
IX.  Si "  vereris  et  mctuis  ne,  si  operari  pIuriiMtnn 
coBu  ris,  pairiinoiii  i  tuo  larga  opcratione  finito  ad 
peiiuriam  forte  redignris,  eslo  in  hac  parte  inlrepi- 


eleemosynis  dandis,  nec  teirenis  possessionibus  in  C  d<is,  csto  securus;   fiiiirl  non  poiest  unde  in  u.>us 


cubemus,  sed  coelestes  thesauros  poiius  recondamns. 
Vendite^  inquil,  res  vestras^  et  daie  eieemosynam 
{Luc.  XII,  33).  Et  ilcrum  :  Noiite  vobis  condere  thc- 
sauros  super  terram,  ubi  tinea  et  comestura  extermiuat, 
et  ubi  fures  effodiunt  et  furantur.  Thesaurizate  autem 
vobis  t/iesauros  in  cceio,  ubi  neque  linea  neque  come- 
stura  exterminat,  et  ubi  fures  non  effodiunt  nec  furan- 
tur.  Ubi  enim  fuerit  thesaurus  tuus,  ibi  erit  et  cor  tuum 
(ilatth.  VI,  iO  21).  El  cuin  f  b.scrvatn  lege  perfectnm 
ei  consummatiim  vellei  osirndcre,  Si  vis,  iiKjiiii,  pcj- 
fectus  essCy  vade  et  vendc  omnia  tua  s,  el  da  egcniSf  el 
habebis  tiiesaurum  in  coeio ;  et  veni ,  sequere  me 
(Matth.  XIX,  2i).  Iiem  alio  loco  negolialoreni  ccele- 
stis  grati»  et  compnratoreni  snlutis  asternic,  di^iractis 


Cliristi  impeiidiiur,  unde  opiis  coeleste  celebrniur. 
Nec  boc  libi  de  meo  spondeo,  sed  de  sancianun 
Scrlplurnrum  fidc  etdivlnae  polliciiaiionis  aucloriln  e 
promitto.  Loquilur  per  Salomoncm  Spiritus  sancliis 
et  dicit :  Quidat  panperibus,  numqnam  egebit;  qui  cu- 
tem  avertit  oculum  suum,  in  magna  penuria  erit 
(Prov,  xxvin,  27)  ;  osleudens  misericordcs  alqiic 
opcrantes  egcrc  non  p(»sso,  niagis  parcos  et  sicrilcs 
ad  inopiam  posimodum  deveiiire.  Ilem  benius  apo 
slolus  Pauliis,  Dominira;  iiispiralionis  gralia  pleiiu^  : 
•  Qui  adniinistrat,  inqiiii,  semen  seminanti,  etpanem  ud 
edendum  prmtabit,  et  multipiicabil  seminationem  vr- 
stram,  et  augebit  incrementa  frugum  justittce  veslrcs,  ut 
in  omnihus  iocupietemini.   Et   iterum  :  Administrado 


omnibus  rebus  suis,  pretiosam  margarilam  ,  hoc  est  D  hujus  officii  non  tantum  suppiebit  ea  qum  sanctis  de- 

LECTIONES  VARIANTES. 


^  Teslatum  est  Saris. 

^  Tabilha  elvjcmosynaria  Bod,  3.  Orationibus  Ar.  Saris 
Bod.  2. 
^  Nixis  Ver.  Orasset,  et  Satis. 
^  Noniine  Domini  West..  • 

^  Evangelio  suo  Yo^.  2.  Pem. 
'  Opera  jusliliae  A.  Ben.  Bod.  2. 
9  Omnia  qua»  hibcs  Yoss.  \.  Possides  iVC.  2. 


h  Negotianti  Ar.  West.  Saris.  Bod.  2,  5,  4. 

i  Quem  defraiidavi  Bod.  3. 

j  Quia,  inquil,-salus  Saris. 

k  Deum  fcenerat  Yoss.  1.  Lam.  NC.  2. 

1  Operatur  enim  Deo  Bod.  1,  2,  3. 

^  Quod  veslrum  Lam.  Bod.  3,  4. 

^  Sed  Bod.  1,  2<  3,  4.  Si  Impr.  Oxon. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE 
VII.  —  Tinea.  Vide  Fronlonis  Ducaei  nolas  in  Ho-      pretiosa  margarita 


milias  saiicti  llasilii  de  Jejunto,  pag.  29. 

Vende  omnia  tua.  Codox  Lainonii,  vcnde  omniaquce 
possides^  et  da  eqenis.  Alibi  quoqiie  scriplum  vidi 
egenis  pro  pnuperit)us. 

Ubi  autcm  invcnit.  Codcx  Lamonii  :  Inventa  autem 


VIII.  —  bcum  cogitaf.  Codcx  sancti  Albini ,  DcUm 
fmnerat.  Burgundicus  et  Lamonianus ,  Deo  fm)icrnt. 

Mammona.  Vide  Coelium  Calcagninum  lib.  r, 
Epist.  59.  r^   "         1 

Digitized  by  VjOOQIC 


609  LIBER  DE  OPERE  ET  ELEEMOSYNIS.  6J0 

iiinr,  ied  et  abmdabit  «  per  muUam  graiiarum  aclio-  A  pam,  »**  conleslelur  el  dicat :  Aspicite  votalilia  coeVu 


nem  ^  in  Deum  (II  Cor.  ix,  iO-li)  ;  qiioniani,  diim 
gratiariini  <i€lio  ad  Deum  pro  eleemosyiiis  <^  atque 
opcraliouibus  nostris  pauperum  oraiione  dirigiliir , 
ceusus  operanlis  ^  Dei  retributioue  cuinulatur.  Et 
Dominus  in  Evangelio,  jam  lunc  ejusniodi  liominum 
corda  considerans,  et  periidis  atque  incredulis  prx- 
scia  voce  deiiuniians,  contestaiur  ei  dicit :  Notite  co- 
gitare  dicentes  :  Quid  edemus,  aut  quid  bibemus^  aut 
quid  vettiemur  ^  hwc  enim  natione$  qucerunt,  Scit  au- 
tem  «  Pater  vester  quia  omnium  horum  indigetis,  Quce- 
rite  primum  regnum  Dei  et  justitiam  ejus  ^  et  omnia 
ista  apponentur  vobis  (Matth.  vi^  31  55).  Eis  omnia 
apponi  dicit  et  tradi  qui  reguum  et  jusiiiiam  Dei 
quicrunl.  Eos  enira  Dominus,  cum  judicii  dies  vene- 


quoniam  non  seminant,  neque  meluntf  neque  colligunt 
in  horrea,  et  Paler  vester  coslesiis  alit  J  iUa,  Nonne  vos 
pturis  ittis  estis{Matth.  vi,  26)  ?  Volucres  Deus  pascit, 
et  passeribus  alimenta  diuriia  prucsianiur ;  et  quibus 
nullus  divinse  rei  sensus  est,  eis  nec  potus  nec  cibus 
deest :  lu  Ghristiaiio,  tu  Dei  servo,  tu  operibus  bonis 
dcdito,  tu  domino  suocharo  ,  aliquid  exislimas  defu- 
turum? 

XIL  Nisi  si  putas  ^  quia  qui  Christum  pascit,  a 
Christo  ipse  non  pasciiur,  aut  eis  terrena  deerunt 
quibus  coelestia  ei  divina  iribuuntur.  Uiide  h.ec  incre- 
dula  cogitalio?  unde  impia  et  sacriiega  isia  meditalio? 
Quid  facit  in  domo  fidei  perndum  pectus?  Quid,  qui 
Christo  omnino  non  credit,  appeiiatur  ei  dicilurChri- 


ril,  ad  percipiendum  regnum  dicit  admitli  qui  fuerinl  B  stiauus?  Pharisaei  libi  magis  congruil  nomen.  Nam, 


iu  Ecclesia  ejus  operaii 

X.  Meluis  ne  patrimonium  luum  forie  deficiat  si 
operari  ex  eo  largiier  coeperis,  ei  nescis,  miser,  quia, 
dum  times  ne  res  fainiliaris  deficiat,  vita  ipsa  et  sa- 
lus  deficil;  et ,  dum  ne  quid  de  rcbus  tuis  minuatur 
atteiidis,  iion  respicis  quod  ipse  miniiaris,  amator 
migis  mammonae  qnamanimae  lux;  ui, diim  timcs  ne 
pfo  le  pairimonium  tuum  perdas,  ip-e  pro  pairirao- 
nio  tuo  pereas  ^.  Et  ideo  bene  Apostolus  clamai  ct 
dieit :  Nihit  intulimus  in  hunc  mundumt  verum  nec  au' 
ftrre  quid  potsumus.  Habentes  itaque  e.xhibitionem  et 
tegumentumy  his  contenti  simus.  Qui  auiem  volunt  divi- 
tcs/ieri,  viciduntin  tent^ionem  etin  musciputam  et  de- 
sideria  mutta  et  nocentia^  quce  mergunt  hominem  in  per- 


cum  Domiuus  in  Evangelio  de  eleeraosynis  dispuia* 
ret,  et  ut  nobis  amicos  de  terrestribus  lucris  provida 
operatioiie  facereraus ,  qui  nos  poslraodum  iii  laber- 
naiula  seterna  susciperenl,  fideliter  ac  saiubriier 
pramonerel ,  addidit  post  hoec  Scripiura  diceus  ^  : 
Audiebant  autem  hcec  omnia  Phariscei ,  qui  erant  cupi- 
dissimi,  et  irridebant  eum  (Luc,  xvi,  14).  Quaies  nuiic 
qnosdam  ^  in  Ecclesia  videmus,  quoruni  pncclusus 
aures  el  corda  cxcata  nullum  de  spiritalibus  ac  salu- 
taribus  monilis  iumeu  admillunt?  de  qnibus  mirari 
non  oportet  quod  coiiiemiiant  in  tractatibus  servum, 
quaiido  a  lalibus  ipsum  Doroinura  videaraus  esse 
conieraplura. 
Xni.  Quid  tibi  iii  istis  ineptis  et  stultis  cogitatioiii- 


ditionem  et  in  interitum.  Radix  enim  omnium  malo-  C  bus  piaudis,  quasi  ractu  el  sollicitudine  futuroruui  ab 

operibus  retarderis  ?  Quid  umbras  et  prxstigias  qiias- 
dam  vanae  excusatiouis  obtendis?  Confitere  immo 
quoe  vera  suiit ;  et  quia  scienles  non  potes  fallerc , 
secrela  et  abdita  mentis  exprome.  Obsederunt  ani- 
mum  luum  sieriliuiis  lenebrae,  et,  recedente  inde 
lumine  vcritatis,  carnale  pectus  alia  ct  profundaava- 
riiijje  caligo  caecavii.  Pecuniaj  luaj  Ciiptivus  et  servus 
es,catenis  cupiditaiis  et  viiiculis  ailigatus  es,  et 
quem  jam  solverat  Christus ,  deauo  viuctus  es.  Scr- 
vas  pecuiiiam ,  quae  le  servata  »  noii  servat.  Patri- 
monium  cumulas ,  quod  tc  poudere  suo  onerat  *> ; 
nec  meminisii  quid  Deiis  responderil  diviti  exiibe- 
rantium  fructuum  copiam  stulta  p  exuitatione  jactan- 


rum  est  cupiditas :  quam  quidam  appetentes  naufraga- 
verunt  a  fide^  et  inseruerunt  se  doloribus  muttis 
(I  Tim.  VI,  7-10). 

XI.  Mcluis  ne  patrimunium  luum  forle  deficiat,  si 
opcrari  cx  eo  largiter  coeperis.  Quando  enim  faclum 
est  ut  jiislo  posscnt  deesse  subsidia  vitoi  \  cum  scri- 
ptnm  sit :  Non  occidet  [ame  Dominus  animam  justam 
{Prov,  X,  5).  Uelias  in  solitudine  corvis  ministranti- 
bus  pascilur,  et  Danieli  iu  lacu  ad  leonum  pnxdara 
jnssu  regis  incluso  prandiura  divinilus  apparalur;  et 
tu  metuis  ne  operanii  tibi  et  Doininura  promerenti 
desit  alimenlum,  quando  ipsc  in  Cvangelio,  ad  expro- 
brationera  corum  quibus  ^  mens  dubia  est  et  fides 


LECTIONES  YARUNTES. 


^  Sed  et  abundare  facit  Bod.  4  Supra  habetur :  supple-  J) 
vit,  et  ubuudavit. 

i>  Per  multas  gratiarum  actioncs  Saris. 

^  Per  eleemosynas  Saris. 

d  Operantibus  Bod.  1. 

«  Eiiim  Bod.  1,  2.  Saris. 

f  Sic  Ver.  Thu.  Foss.  deermUin  Impr. 

s  Ne  rortc  West.  Ebor.  Foss.  ne  pro  tc  iiairimonium 
perdas,  id  agis  ul  ipse,  pro  patrimonio  pereas  Ver. 

h  Deesse  substantia  Ver.  _  ^,^^  _ 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


1  Qoorum  West. 
j  Pascitilr.  Lam.  Lin. 
k  Nisi  putas  quod  Ar.  Bod.  % 
1  Scriptura  divina  Ar.  Voss.  1.  Lam.  Bod.  2,  3. 
^  Tales  nunc  Ar.  (^uales  nunc  in  Ecclesia  oxon. 
"  A  te  servala  Sorw. 

o  Sic  onerat  ilr.  Wetl.  Lam.  Saris.  Bod.  1,  2, 
Suo  gravius  Oxon. 
V  Copia,  slulta  se  Ver. 


X.  —  Muscipulam.  Duo  libii  veleres  addnnt  diu' 
boti. 

XI.  —  Deesse  subsidia.  Codex  sancii  Albini.  possit 
deesse  substantia.  Sic  ctiain  scriptum  erai  in  Vcro- 
nciisi. 

XII.  —  De  terrcstribus  iucris.  Vetus  code.x  moiia- 


Rlerii  Compeudiensis,  etutnobis  de  tarestribus  copiii 
tucra  magna  providn  operatione  faceremus. 

XIU.  —  Pondere  suo  onerat.  Ita  omnes  vcleres 
ediiiones-,  omnes  libri  nostri ,  ei  "^  octo  Anglicani. 
Painelinsex  edilioneGravii,ulipseail,  adjecit  gravius^ 
cuni  tamen  vox  illa  nonexslet  iii  editione  qu»  dicitur 
Gravii. 


Digitized  by 


Google 


eH 


DIYI  CYPRLVW 


61^ 


ti  :  Sttdle  inquit,  hac  ftocfB  expo^uittiitr  anrma  tna  a  A  talis  tuw^  el  coilyrio  invnge  ^  oeul0$  iuot  Ui  tidea% 


ie.  Qnm  "  etgo  parasii  cujus  eruut(Lue,  xit,  ^)?  QuiU 
cfhfitiis  tnis  soliis  incubns?  qnid  m  pGennin  Uiam  pa- 
»rimoTiii  foi  pondus  exaggoras,  m  qno  lorif]>lclror 
srccnlo  fucrls,  patiperior  Rco  fias?  Ikdditns  fnos  d^ 
Yide  cum  Bommo  Deo  iho,  fruciHS  ihos  panire  ciifvi 
€hrislo,  fac  fibr  possessMtKim  icrre^ifriiiHi  Cliriniim 
pnrfi<ipcm,  nfct  B!eto  dibt  hthi  rcgnorum  cqplc- 
stium  cohacredcm. 

XIY.  Erras  et  falleris,  qtrisqiirs  fe  irt  stcuIo  d^i- 
fcm  crcdfs.  Andi  iri  Apocnlypsi  Dommi  Itii  voceitf 
cjtismodi  homincs  jtislisobjurgafionibus  increpatilem: 
Oicis,  inqirit,  Dives  smn,  et  dilatns  sum ,  el  nttHius  ^ 
rei  egeo ;  el  neseis  quomam  tn  es  miser  et  miserafnlis^ 
ei  pauper  *^,  et  cmus,  et  mtdns.  Suadeo  iHn  emcre  a  me 


{Apoc.  jir,  17, 18).  Qni  ergo  locuplcs  et  dites  cs.eme 
tibi  a  Cbristo  aurum  ignitum,  ut,  sordibns  tuis  taro- 
qnam  iguc  dccoctis,  esse  aurum  miindum  possi»,  si 
clccmosynis  et  justa  operatione  ptirgeris.  Eme  libi 
nlt)am  voslom,  ut  qui  socondum  A<lain  nudus  ftteras 
el  horrebas  antc  dcformis,  indumento  Christi  cnndido 
vosliaris.  Et  qun;  matrona  in  Eoclcsia  Ghrtsti  iocu^ 
plcsoet  divcs^  os,  rarange  ocnlos  ttfOs,iion  stibio  dia- 
l>«)ii  ^,  sed  eoUyrio  Cbrisl»;  ut  pervenire  ad  videndam 
I>eum  posMSydum  Deum  et  operibus  ^  et  *''*moribu9 
promereris. 

XV.  Gaclerum, qnac  talises,  neeoperari  inEocIo^-ia 
potcs.  Egenlem  cnim  et  paupcrem  non  vident  oeuli 
toi  superfusi  nigropi»  tonebris  cl  ni>€ie  eoiitceli  i  • 


aurumignitum  ^  deigni,  ut  st$  dives;et  vesiem  af- B  Loeuples  et  dives  es^et  Dominioiim  cclebrare  to 
bam^  ut  vestiaris  ^,  et  non  appareat  in  te  feeditas  nudh-      credis  ,  qusc  corban  omnino  non  re^^pidi^i  q\ix  in 

LECTIONES  VARIANTES. 


*  Anima  tua,  qua  Ver.  Ar,]$aris, 
i>  Kl  dllatus,  et  nullius  9arts. 

^  Miser  et  pauperVTeK.  Satis^  Bod,  1. 
(l  Aurum  probatum  Voss^  1. 

•  Sic  Bod,  1 ,  3,  4.  Thu,  Foss.  Atbam  v6sliaris  Impr, 
lodoaris  Af.  Bod.  2.  MR. 


^  linge  Saris. 

s  Mairona  lucuples  Ar.  Saris*  Bod,  t,  %  i. 

h  Diaboli  deforniis  Bod.  3. 

i  Operibus  bonis  et  morrbii»  Oxm, 

s  Nocte  cfficali  Fow. 


STEPH.  BAL112II  NOTJl. 


Redditm^  Ita  scribendum  esl,  non  auiem  reditus. 
Vox  enim  redditus  descendil  a  verbo  reddo,  non  a 
redeo.  Varro  rii)  iii,  de  Re  rustica,  cip.  5  :  Vt  sexagm- 
Hi  eo  nnno  reddiderit  en  par  villte  bis  tantum  ifHantnm 
tmu  fHndms  reddit,  IHeronymus  lib.  ii ,  advcrsus  Jo- 
viniaimm  ;  Pro  magms  redditibus  paierfamilias  exigit, 
Sanctus  Lco  papa,  Scrmone  ni  de  CoUeciis  :  Qunnto 


tium  qui  incipit  Beniguifico,  ail  de  ^Arianis  :  Vcrentur 
igitur  popruli  judicium ;  a  Domiuico  ad  ptrtatium  tran- 
semt,  Vide  Ucvcregti  annotationes  in  canonem  15 
concilii  Ancyiani,  el  JoaimeiuSlephamtnt  Duranluui, 
lib.  I,  cap.  1,  de  Ruibus  Ecciesrw  cutholicT. 

Quoniam  vero   nientio   incidif  viri  clarrssimi  ct 
aminiissimi  pairia  civis ,  qtri^uit  persona  insignis, 


enim  major  speretur  redditns  de  majore  semine,  potest  q  ut  verbis  wlar  sancti  Cypriani,  arripieuda  cst  ista 
j — .•„._  -_i.„.  i-_-.-,...  .-..,  •.^.•.;_  r^.      occasio  ad  desiruendam  labulam  qua?  de  eo  ef  Pciro 

Dancsio  episcopo  Vaureiisl  nnper  enjcrsil  in  republi- 
ca  Ililcraria.  Ntjvos qtiidam- scriptor,  testis  non  satis 
idoneus,  serrbil  Duraiilum  no»  eese  auclorere  operis 
de  Ritibus  Ecclesioi  catlioiicai,  sed  Pctruw  Daiicsiuni 
cpiscopum  Vaurcnscm,  Durantum  porrb,  qui  iliud 
invcheral  in  biblioihecn  Dniicsii,  quam  preiio  compa- 
raverai,  snuin  feeisse  co  jiirc  qno  empiorcs  ea  sua 
faeiimt  qux  emunt.  Islud  vero  se  accepisse  ait  hic 
aucior  n  Pelro  Berterio  episcopo  Montalbanensi,  qui 
ila  fando,  ul  itle  aif,  audivcrat  a  Joarftre  Bcrlerio, 
cpiscopoHiveosi,  pQtniesoo,  iirtlma  familiaritatecon- 
juneto  cmn  l^aitesio  cl  Durauto.  Miruia  est  quain 
avidc  hicc  iiova  historia  exceptaest  a  nonnullis:  quia, 
ut  Cicero  ait ,  vulgus  ex  vcrilaie  pauca,  cx  opinif>ne 
raulta  Destfttiaf.  Primum  illud  ajquwm  et  ratiowi  pror- 
sos  cousentaueuHi  esse  videiur,  ut  viruui  niiignas 
bofixque  famoc  nemo  plnginrium  audcat  diccrc  absqiic 
ccrtis  testiiiioniis.   Istic  vero  tnntuin  abest  uC  certa 


tamen  de  exigtta  snthne  fruelm  provemre  JHslitke.  Et 
taineu  Cuiacius,  lib.  ix  Observat,,  cap.  15,  scribil  re- 
dituSf  et  iia  scribcndum  esse  contcndii  Salmasius  ad 
scriptores  Historice  Augustw,  pag.  3.  I:^iicapud  Cypria* 
Mum  codex  Coinpendiensis  habet  diviiias. 

Possesmonum  terresirium^  Nou  improbo  leclionem 
vetcrum  cdilionum,  fac  tibiex  possessionum  terrestrium 
proveutuCJiristum  participem.Vntntts  Munuiins  muinvit. 
Manutianameditionem  confbmantvetera  exomplari»^ 

XIV.  —  Et  miserakiHs.  Haeedesuntiuscptemdecini 
libris  nosiris  et  in  tribus  Anglicanis» 

In  Ecclesia  Christi.  Valde  piiio  istn,  qiiac  dcsunt  in 
anliquis  cditionibusv  in  decem  codicibas  nostris  c* 
in  quinqne  AiiglicaMriS',  addila  vero  sunt  a-Maiiuiio,  nott 
debere  essc  in  hoe  loco.  Noii  taiucn  aiisus  sum  expun- 
gere,  quiaca  reperi  in  undecim  vetiisiis  cxcmplaribus. 

XV.  —  Corban,  Iia  scriplum  vidi  in  novein  codi- 
citms  manuscriptfS,  etianv  in  Se^nierianot  Alii  habeiH 
Corbonam  vel  Corbanam.  Fuxensis,  Corban  et  Cor^a 


tmm.  Iii  capite  vii  Evangelii  scciindum  Marcum  ct  in  J)  sint  te^UnKMiia  quic  opus  illud  Duraiito  nbjudicanf,  ut 


Epistola  Uieronymi  ad  Gcnmtiam  de  MoMogamia  : 
Corban^  qnocl  esl  donum.  Bona  (|iioi{ue  potest  csse 
lcctio  codicis  Piihoeani,  in  <i«o  s^ripinm  esi,  qme  ut 
orba  omnino  nonrespicis,  Nam-  p«iilo  anie  Gyprianus 
dixil  inniris  illius  oculos  superfuso^  csse  nigroris 
icncbris  et  nocie  coiUecios.  Vide  notas  Cotcleni  ad 
librum  ii  Constitulionum  Apostolicarum,  c  36,  clSa> 
inuells.Basnngii  Exercitationes  in  Baroimm  ,  p.  597. 
In  dominicum,  Id  est  in  domum  in.qiiam  Cbristiani 
conveniunl  ad  celebranda  .inysteria.  Consiitotio  Gap» 
lerii  Maximini  pro  Cbrisiianis  apud  Rudiium,  lib.  ix, 
c.  9  ;  Sed  ei  orationum  domos ,  id  est  Dominica  sua^ 
utinstaurenl  pro  votuntate  sua  permittimus.  Et  lib.  x, 
cap.  3,  quidam 'confessor  qui  vicerat  phitosephum, 
ait :  Stir^6  et  sequere  me  ad  Dominicum  el  lutjus  fidd 
signacttlum  suscipe.  I1ien)nyinus  in  CUronico  :  Jn  Aii- 
tiochia  Domitticum  quod  vocatnr  aurcum  wdrfieari  cm' 
ptum»  Sanctus  ililarius,  in  cxircuio  libro  ad  Constan*' 


contra  oinnla  concnrranl  ad  illud  ci  asscrcndum. 
Narrailonem  cnini  dc  cpiscopo  Btonialbhnensi,  qu;e 
niiiic  prinium  posl  tot  annos  sc  cxerit,  non  posse  essc 
vcram  cerlum  ost.  Patruus  enim  cjus  Joannes  Berie- 
rius  cxccssiit  c  vivis  anno  mdcxx,  mense  jtilio.  Tuin 
vcro  cpiscopus  Moniaibancnsis  crat  piierxti  t;intmn 
nnnoruin.  Quis  verolacile  in  nHiflivin  iiiducero^q^ieal 
.pnerun»  isiius;ctaii"i  coHoqoia  cum  patruo  mi.scui^c 
*de  lam  grnndibus  ***  malcrlis  ct  de  rebns  ita  rcmo- 
tis  ab  m\k  et  ingonio  pucroruin?  Pfo^tcrea  ccrtuin  cst 
Dancsium,  a;tale  gravein  ,  duobiis  ante  obiium  annis 
secc.Hstsse  in  monasteriuin  sancti  Germani  dc  Prafis, 
nbi  obiit  et  sepultus  cst.  Probabile  porro  non  est  vo^ 
luisse  virum  docium  divetli  se  ct  separuri  a  biblio- 
theca  stia ;  adeoque  cxisiiinDudum  est  illnin  translu- 
lisse  in  cas  a^des  in  quibus  hnbilnrc  dccrcvcrat  ci  ubt 
rcvera  habitavii.  Il;ec  niea  opinio  conlirmntur  tcsli- 
tnonio  Gcncbrardi ,  qut  in  Orattonc  hubiGi  i»  fouerQ 


Digitized  by 


Google 


CiS 


LIBER  DE  OI>EnE  ET  ELEEMOSYNIS. 


iu 


Damimcum    sirtC    sacrificio  Ycnis,  qiwa  pnrlom   de  A  fiHorum,  qiwmdo  in  impensis  fipiritalibus  Chrisfum 

cngiinrcf^,  qni  accipcrc  sc  professiis  Cf-t,  debrnnius, 
nec  conscrvos  libcris  nosiris  scd  Dominum  praifcra- 
mus,  ip^^o  instruentc  ci  monenle  :  Qui  dUigit,  inijuit, 
patrem  ant  malrem  tuper  me^  non  esi  me  dignus ;  et 
qm  diligit  plium  ant  filiam  zuper  me^non  ett  me  dignm 
(Matth,  X,  57  ).  Icem  in  Dculeronomio,  ad  corrobo- 
ratfonem  (idci*  ct  dileciioncm  Dci,  paria  conscripla 
sunt :  Qni  dicunt^  inquit,  patri  aut  matriy  Non  novi  te, 
el  fiHos  snos  non  agnoverunt ,  /u  cmtodiertml  prascepta 
tna,  et  testamentnm  tnum  servavcrunt  {Deut.  xxxiii,9). 
Nam,  si  Deum  toto  cordc  diligimus,  ncc  parente^  nec 
(ilios  Deo  prxferrc  debemns.  Quod  el  Joannes  in 
Epistoia  sua  ponit  ^ ,  cbariiatem  Dci  apiid  eos  non 
esse  qnos  videamns  opcrari  fn  paupcrcs  nofle  :  Qui 


sacrlficio  q^iod  paupcr  oblnlit  sumis.  Iniuere  m 
Evangelio  viduani  praiccpUrum  coBlesiium  '  memo- 
rcm»  inier  ipsas  pressuraB  et  anguslias  egesLilis 
operantem,  in  gnzopbylncium  duo  qua^  sola  ^  stbi 
fuerantminuta  roiltcntera  :  quaro  cum  aiiimndverterct 
Dominus  cl  vidcret,  non  dc  pairimonio  scd  de  aiiimo 
opiis  ejus  examinans ,  et  considerans  non  quanium 
scd  ex  quanto  dedissci ,  rcspondit  et  dixit  :  iini^n 
dico  vobis  quoniam  vidua  ista  plus  omnHms  misit  m 
dona  Dei.  Omnes  enim  isti  ex  eo  qtwd  alfundavit  f7/u 
miserunt  in  dona  Dei ,  hwc  autem  de  iaopia  sua  om^ 
nem  qucmcumque  habuit  victum  misil  (Luc,  xxi ,  5). 
Multum  beaia  mulicreigloriosn,  qiK-c  ciiani  aniedicm 
judicii  judicis  rocruit  voce    laudari.   Pitdcat  diviics 


slerililalis  alque  inlidelilaiis  sua  ^  Yidua ,  cl  vidua  R  Imbnerit,  inquif,  subttantiam  mn/irfi,  et  tiderit  fratrem 

inops  rcbus,  dives  iu  opere  ^  invenilur.  Cumque 

universa  qux  danlur  pupiliis  ct  viduis  conferantur , 

dai  illa  qiiam  oportcbat  accipere;  ut  scinmns  quas 

p<£na  sterilcm  divitcm  maneat^  qnando  lioc  ipso  do- 

cumenio  opcrari  etiam  paupcre&.dcbeant.  Aique»  ut 

inlelligamus  bsc  opcra  ^  Deo  dari  et  eum  quisquis 

hxc  faciat  Dominum  promereri ,  Cliristus  illud  Dei 

dona  appcilat,  et  in  dona  Dei  viduam  duosquadranies 

misisse  significat,  ut  magisacmagispo&sitessemani- 

fcslum  quia  qui  miserelur  paupcris  Deum  fcenerat  ^ . 

XYI.  Sed  nec  illa  rcs,  fratres  cbarissimi ,  a  bonis 
operibus  et  jusiis  refrxAct  et  revocet  Cbrisiianum, 
quod  excusari  se  posse  aliquis  existimet  beneficio 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  Pneccptomm  diviaomm  Lam.  Ebor. 

fc  QusBqne  sola  Saris. 

^  Steriutatis  alque  infelicitatis  Ar.  Saris.  WesL  Vo9$.  1. 
Ebor.  Lam.  6.  NC.  1, 2.  T/m.  Fo».  B«/.  1,  2,  3. 

d  Sic  West,  Ar.  Lam.  Ebor.  Lin.  Bod.  f,  2,  5,  4.  In 
opere  larga  iavenitur  Oxoin. 

•  Hanc  operam  N€.  2.  ^  r 


sunm  desiderantem  ',  et  clanseritviscera  tua.quomodo  i 
charita$  ^  Ihimanet  inifto  (Joan.  m,  17)  ?  Si  enim  Deus 
e1eemosym*s  pnnperum  focneratnr,  ei  cum  daitfr  mini. 
mis  Cbrisiodatur,  nonesiqmKlqnTSterrcna^coelestibus 
praefefai  nec  divinis  humana  pra^ponai. 

XVII.  Sic  vidna  iHa,  in  tertio  Regnonma  Wiro,  coroy 
in  siccitaie  et  fame  consnmptis  omnitnis,  de  modico 
farre  et  oleo  quod  superfuerai  fecissct  subcinericium 
panem  ^  ,  quo  absnmpto  moritnra  cum  nfierid  esset, 
sopervenit  Helias,  ct  petirt  sib!  prius  ^  ad  cdendum 
dari;  tunc  qnodsuperfursset,inde  illamcinm  fiiiis  suis 
vesci.  Nec  oblcmperare  ilta  dobitavit,  aui  Ilellse  fllios 
mater  in  fame  et  egestate  prxposuit.  FiC  imroo  in  con. 


t  Deo  foenerat  Bod.  1, 2. 


*  Christo  erogtre  Sari9. 

^  Poml  el  dicti  Saris. 

i  Fratrem  egentem  West.  De>sideranlem  aliquid  Ver. 

j  Yiscera  sua,  ab  eo  West.  Fds».  2.  JPent  Fo»» 

^  Quoinodo  poteril  Ter. 

1  Cineritium  Ver.  Bod.  1,  2.  L 

■°  Sibi  cibum  prius  Bod.  ♦. 


STEPfL  BALlZn  NOTiE. 


Danesii,  paucis  diebus  post  illius  abiiioncm  in  coelum, 
ait  libros ejiis  apud  hxiedes  tum  fuisse,  Ct  neqne  di-  , 
stracios  neque  veaditos.  fnisse;  tum  eimu  Miciorkato 
Tbeveti,  qui  Danesiiim  familiarissime  noverai  el  ci 
supervixii.  Is  auiem  iu  elogio  ejussic  de  lucubraiioni- 
busejiis  loquitiir,  ui  dfcai  sesperare  eas  reperiri  in- 
ter  libros  ejus  exslantes  apud  propiuquo»  ejus.  Ego 
certe  babeo  in  mea  bibliotlieca  duiQS  codices  naonu- 
scriplos  quos  cerluin  cst  fuisse  olim  in  bibliotbcca 
Danesii.  Denique  J.  Ang.  Papiiis  ,  qni  primns  opiis 
de  Ritibus  Ecctesim  calkoticm  edkiit  IUmm  aiina  159 1 , 
ctGrcgorio  XIV  obtiilit,  tesialiir  Durantum  hoeopus 
appellasse  noctumas  lucubraliones  suas^  iliudqtie  Uo-  D 
inam  misisse  ad  cardinalein  PoIIeveum  ut  illirc  excu- 
dcrelur.  Circumferlur    prseierea  e>usdem   Duranli 
Epistola  ad  amicum  suum  Joanncm  Darreriam,  aliba- 
tein  Fulicnsem,  e  carcere  in  quem  vir  opitmusnpcr- 
ditis  et  factiosis  hominibus  coiijectus  fuerat  scripta^ 
Iriduo  anie  miserabilem  ejiis  inortein,  in  qua  eum,  qiii 
tum  Romaseirai,  rogat  ut  qoandocumque  ipse  rebus 
humanis  excesserit,  librum  suom  cnret  Bomae  appro- 
bari  ac  deinde  typis  roandari.  ^  fas  cst  opin.iri  vi- 
rum  graveiii^  bomuii^  sapieiuem,  tum  mortt  destina- 
tum  ei  proxinuua»  iia  iu»pudenteiu  esse  potuisse  ut 
sibi  per  suatmaii»  audaeiam  ei  iniusliiiaiH  tribueret 
0|>iis  qjuod  sciret  a.  se.  u4m>  fuisse  coinpoaituuu  AbsLt 
«AIk|!C  cogitatia  intrave  possit  iti.  cuput  iiominis  cui 
mens  sana  cst^  Opinioms  buj^s  sen  poii4is  faiiulas 
(U>rom^ta  dcl«bii  dics,  cawqAie  iibcttiibw^  anifflis 


remitient  siudiosi  veritniis  ct  bonarum  liiterariim. 
Gloria  Dancsii  non  iiidiget  mcndaciis  hominum.  Vivet 
m  »cternitme  temporiim ,  fama  remm.  Fnit  enim,  ut 
aii  illustrissimus  prxscs  Thuanus ,  homo  doctissimus^ 
et  qui,  quamquam  nnilis  editis  scriptis ,  meruit  nt  inter 
docirina  et  titteris  potitioribus  ptmtanles  hujtts  cevi  viros 
numeretur.  Cui  accedp.ns  Scxvola  Sammarttianns  in 
ElogiisGaUorttm  doetrina  ittnstrium  dolct  nultajnm  su 
peresse  tantiingenii tamque  diuturni  taboris  monumenta, 

Partemdesaerificio.  Vide  Pctavii  diatribam  de  Poi- 
nitentia  et  Reconci^tione  veteris  EcctcsJO!  moribus  re- 
cepta^  cap.  3. 

Meruit  voce  laudari.  Hieronymus  iu  Cpislola  ad  Deme- 
triadem  de  Virginiiate»ervandaJiO{\uen&dQ  sanc:o  JoaiM' 
Baptisla  ait  :  Anle  diem  judicii  judicis  voce  laudatu^ 

Infidetitatis.  Parom  a^foit  quift  ponerom  tnfe^iekati^ 
juxta  lectioncm  veterum  ^ditiomun,  quaiii  cmUivmant 
vigiiiti  etduoexcroplaria  nostra  cl  nudeci^  Anglicaua. 
Manutius  posuiti/Y^d^Vafts.  Aliter  Pauiclio  visum  cst. 

Et  vidua  inops,  Ita  restkui  luine  locum  ex  fide  co- 
dkis  Burgundici  et  sanctt  ArMilpbi.  Ca^um  inaU 
non  estlcciio  Graiinno^^olitaBiet  uiiius  mei<,  in  quilius 
scriplum  est  :  Vidua  et  inops  non  vidua  trt  opere  inve' 
nitur,  Porro  vox  /nr^,  quanv  Mamilianft  etlitio  iitse* 
ruit,  nuspiam  reperitur  iiiaoli^iilis  ex<.*mpbrUNis  nosi 
tris  iieque  in  Atiglicanis. 

XV  L—  Nec  consi¥V0s.  Codex  Comfendiensis:  Nc^ 
servos  aut  liberos  nostros  Domino  prceferams 

Digitized  by  VjOOQIC 


615 


DlVl  CYPRIANI 


616 


spectu  Deiquod  Deoplaceat;  promple  ac  libenler  quod  A  culari  aleudis  susiinendisque  ^  pignoribus,  quo  major 


pelebatur  olTerlur;  nec  de  abundanlia  poilio,  sed  de 
modico  lotum  datur,  et  esurieniibus  liijeris  alier  prius 
pasciiur,  neque  in  penuria  et  fame  cibus  ante  quam 
niisericordiacogilatur;  ut,  dum  in  opere  salutari '^ 
cnrnaliler  vlla  coniemnilur,  spiriialiter  aniina  serve* 
lur.  Ilelias  ilaque  lypuin  Chrisii  gerens  ,  '^*  el  quod 
ille  pro  misericordia  vicein  singulis  reddal  r.siendens, 
respondil  ei  dixit  :  Hm  dicii  Dominus  :  Fidelia  far- 
ris  ^  non  deficiel ,  el  capsaces  olei  }wn  minuelur  usque 
in  diem  quo  dabil  Dominus  imbrem  super  lerram 
(\  Reg.  xyiiy  i\),  Secundum  divinoe  pollidlalioiiis 
fidem  muUipIicata  sunt  vidux  el  cuniulaia  qure  prae- 
stitit,  et  operibus  justis  ^ ,  ac  misericordice  meriiis 
aiigmenta  el  incrementa  sumentibus  ,  farris  et  olei 


est  iiumerus,  lioc  mnjor  et  suinptus  cst,  ila  el  in  vita 
spiriiali  alque  coelesti ,  qilo  amplior  fuerit  pignorum 
copia  ,  csse  ct  operum  debet  major  iinpcnsa.  Sicct 
Job  sacrificia  numerosa  pro  liberis  offerebat ;  quan- 
tusque  erat  in  domo  pignorum  numerus  ,  tnnlus  da- 
biiur  Deo  et  nuinerus  iiostiaruin.  Et  quoniain  quoli« 
die  deessc  non  poiest  qiiod  pcccelur  in  conspectu 
Dei,  sacrificia  qudlidiana  non  deerant,quihus  possent 
peccaia  lergeri.  Prob.it  f  Scriplura  divina  dicens  : 
Job  homo  verns  el  juslus  habuil  filios  seplem  el  filioi 
tres,  ei  emundabat  illos  offerens  pro  cis  hostias  Deo  u* 
cundum  numerum  illorum ,  et  pro  pcccatis  eorum  vitu- 
lum  unum  (Job  i,  2,  5).  Si  ei^o  verefilios  liios  diligis, 
si  eis  exhibes  plenam  el  paieniam  dulcedinem  clia- 


vasa  completa  sunl.  Nec  filiis  abslulit  mater  quod  B  riiaiis ,  operari  magis  debes,  ui  filios  luos  Oeo  jusu 
Heli»  dedit ,  sed  magis  coniulil  fiiiis  quod  benigne  <^      operatiune  cotninendes. 


et  pie  fecit.  £t  illa  nondum  Cbristum  sciebat ,  noii- 
dum  praecepta  ejus  audierat,  non  cruce  et  p:\ssione 
ejus  redempta,  cibumetpotum  pro  sanguiiie  repciide- 
bal;  ul  ex  boc  appareat  quantum  in  Ecclesia  pcccct 
qui,s6  et  filiosCbristo  anieponens,  diviiias  suas  ser- 
vat,  nec  patrimonium  copiosura  cum  indigentium  pau- 
pertate  communicat. 

XVIII.  Sed  enim  multi  suntin  domo  liberi,  et  re- 
tardat  te  nunierositas  filiorum  quominus  largiier 
bonis  operibus  insistas.  Atqul  hoc  ipso  operari  am- 
plius  debes  quo  multorum  pignorum  patcres.  Plures 
suiit  pro  quibus  Dominum  depreceris;  nuiltoriim  de- 
licta  redimenda  sunt,  multorum  purgandx  conscicn- 


XIX.  Ncc  euin  liberis  ^  luis  cogitos  palrein  qui  et 
temporarius  ei  iiifirmus  esi  \  sed  illum  »  pares  qui 
xiernus  et  finnus  filiorum  spirilalium  pater  est.  lili 
assign.i  facultaies  tuas  quas  haeredlbus  servas.  Ille 
sii  liberis  luis  lutor,  ille  curaior ,  ille  conlra  omnes 
injurias  sicculares  divina  majestate  4)roieclor.  Palri- 
moiiium  Deo  credilum  i  nec  respubliea  eripii ,  nec 
fiscus  invadil,  nec  calumnia  aliqua  forensis  evertit. 
In  luio  h.iTcdiias  ponitur  quse  Deo  custode  servatur. 
Hoc  est  charis  pigiioribus  in  postcruin  providere,  hoc 
est  fuuiris  ha;redibus  paierna  pietate  consulere  se- 
cundum  fidemScripturse  sanciae  diceu tis : /imtor /*»!  ^, 
el  senui,  et  non  vidi  justum  derelictum,  neque  semen 


liae,  multorum  animac  iiberand»»  Ut  in  hac  viia  sae-  C  ejus  egens  pane  i.  Tota  die  misereiur  ct  fasnerai^  et  se 

LECTIONES  VARIANTES 

^  lu  opere  spiriUih  Saris. 

^  Hydria  farinae  Saris,  Minuel  Ver. 

c  PraesUUl  io  operibus  justis  Bod.  1.  4. 

d  Contultl  quod  beui^ue  Bod.  1 . 

^  Alendis  susieataodisque  Saris, 

'  Probal  hoc  West. 

B  Nec  te  liberis  Saris,  Voss,  1. 


^  loQrrous  es  Saris.  Voss.  1. 
i  Pairem  add.  Oxon. 

j  Deo  credeuUura  Ar.  Bod.  I,  2.  4.  Lam.  Neciur  rapit 
Vou.  2. 
k  Juvenior  ftii  Bod.  1.  Saris. 
I  Quaerens  panemiSarw.  Weu.  Ar,  Bod.  I,  2, 3,  4. 


STEPH.  BALLZII  NOTiE. 


XVII.— Fideha  farris.  Codex  Lamonii  /fo/a.Pilhtea-  * 
nus,  hydria  fannce  non  deficiet  et  vas  otei  hon  minue- 
tur.  Ita  eiiam  fermein  c.  xvii  1.  iii  Hegnuriiin.  Vide 
sanclum  Ambrosiuni  i.  u  Officiorum,  c.4,  el  I.  lu,  c.  I. 

Capsaces  olei.  Prosper,  seu  quis  alius,  I.  ii  c^  FrO" 
missionibus  et  Prwdictionibus  Deiy  cap.  29  TCapsaces 
old  non  minuetur,  ilieron^^mus  in  Epistola  ad  Furium 
de  Viduilate  servanda  :  harina  seritur,  et  olei  capsa- 
ces  invenitur.  Item  in  Epistola  ad  Eustochium  de  Vir-  JO 
ginitaie  servanda :  Mirum  in  modum  capsace  completo. 
SuIpiUus  Severus  lib.  i  sacrce  Histori(v  loquens  de  his- 
toriaHeliae :  Inde^admonitus  a  Domino,  Sareptm  oppi- 
dum  peliit,  ad  mulierem  viduam  divertit.  Cumque  ab  ea 
esuriens  cibum  peteret,  ilta  causari  non  esse  sibi  nisi  pu- 
siUum  farris  et  pusillum  o/d,  quo  absumptOf  una  cum 
fiUis  mortem  exspectaretf  eic. 

XVIII. — Animce  UberandiB,  Quidam  libri  vetcres  et 
quaedam  editiones  habent  redimendce. 

Tergeri.  Sic  habent  anliquaeeditiones,  eiiam  Manii- 
tiana,  el  omnes  fere  libri  veteres.  Ei  sic  omnino  te- 
gendum  esse  monuit  Erasmus.  Becte.  Nam  supra 
Episl.  VIII,  pag.  17  :  Vos  vestra  lcetitia  lergeatis.  Varro 
lib.  III  de  herusiica,  cap.  5 :  Et  eunt  potius  per  canates 
angustosserpere  quo  facite  extergeri  possint.CMy  cap.  ii 
de  Re  rustica  :  Fossas  veteres  tergeri.  Columella,  lib. 
VI,  cap.  9  :  Tum  etiam  convenit  spongia  labra  delergeri. 
Lucretius,  Ub.  iv  : 


Certe  jad  et  tergeri  multa  videmus. 
Iiem  lib.  vi : 

Aridus  unde  aures  terget  soous  ille. 
IloraUus  lib.  ii  Carm.,  Sat.  2  : 

Hoc  poUus  quam  gallina  tergere  palatum. 

Idem  lib.  i  Carm.,  Od.  7  : 

Albus  ut  obscuri  detergel  nubila  coeli 
Saepe  nolus. 

Juvenaiis  Sat.  v : 

Sed  ei  mox  pocula  lorques 
Saucius  et  rubra  detergel  vulnera  mappa. 

Et  Sat.  i4  : 

Vasa  aspera  tergeat  alter . 

Silius  Ilalicus  lib.  ii  : 

Quoniam  daia  copia  longum 
Detergere  situm  ferro. 
Q.  Curiius,  I.  X  :  Abstergeriqueinvicem  remi.  Apuleius 
in  Apologia  :  Continuatio  etiam  iterati  laboris  omnem 
gratiam  corpore  detergel,  habiludinem  tenuat.  Synima- 
chus,  lib.  VI,  Epist.  75  :  LcetiUatergeat  nubem  pr<e- 
sentis  iracunduB^  el  alibi  saepe  apud  hunc  auctorem. 

XIX.  —  Egens  pane.  Plures  libri  vetcres  habenl 
qucerens  panem.  Itaeiiam  editio  Vulgata. 

Foeneral.  Ita  postcriores  cdiUonps^et  pleriqiie  Ubri 

Digitized  by  VjOOQIC 


6i? 


LIBER  DE  OPEHE  £T  ELI^EMOSYNIS. 


018 


men  ejus  in  benedictioue  e$l  ^  (Psal.  xxwi,  ^^).  Eiilc*  A  isiic  cl  opparalus  iiberior  et  sumptus  largior  exlii- 


rum  :  Qui  conversatur  sine  viluperalione  in  justitia  ^, 
beatosposlse  fiHos  reUnquet  (Prov,  xx,  7).  Prxvari- 
calor  ilaque  et  proditor  pnier  cs,  nisi  niiis  (uis  fideli- 
ter  constdas ,  nisi  conscrvnndis  cis  religiosa  et  vcra 
pietalc  prospicias.  Qui  studcs  terreno  magis  quam 
coelcsii  palrimonio ,  (llios  tuos  diabolo  magis  ^  com- 
mcndarc  quam  Gbristo,  bis  delinquis  ei  geminum  ac 
duplex  crimen  admiltis,  et  quod  non  prxpnras  filiis 
tuis  Dei  palris  auxilium,  ct  quod  doccs  filios  ^  pnlri- 
monium  pliis  amare  quam  Cbrislum. 

XX.  Eslo  potiiis  liberis  tuis  pater  talis  qualis  To- 
bias  exstitit.  Da  utilia  elsalutaria  prxcepta  pignoribus 
qualia  ille  iilio  dedit ;  manda  filiis  (uis  quod  et  illc 
Olio  mandavit  dicens  :  Ei  nunc,  fili,  mando  tibi,  servi 


bcndus  cst  ubt  ad  spectaculum  conveniunt  coeloruni 
Yirtutcs,  conveniunt  Angcli  omncs ,  ubi  munerario 
non  quadriga  vcl  consulatus  pedtur,  sed  viia  aclcr- 
na  prccstalur,  ncc  caplatur  inanis  et  (empornrius 
favor  viilgi,  sed  perpeiuum  prxmium  rcgni  coelcstis  s 
accipitur ! 

XXn.  Alque,  ut  pigros  et  stcrilcs  ct  cupidilale 
nummnria  nihil  circa  fiuctum  saluiis  opcrantcs  ma- 
gis  pudeat,  ut  phis  conscieiitinm  sordidam  dedecoris 
ac  lurpiUidirris  sua;  rubor  cicdat  *»,  ponat  unusquis- 
que  nnte  oculos  suos  dinboluin  cum  scrvis  suis  * ,  id  est 
cum  populo  perditionis  ac  moriis  ,  in  mcdium  prosl- 
lirc ,  plebem  Chrisii  i ,  prxsente  et  judicante  ipso , 
comparationis  examiue  provocarc  diccntcm  :  c  Ego 


Dco  in  veritate ,  et  fac  coram  iilo  quod  illi  ptacet ;  el  B  P**^  *stis  quos  mecum  vides  nec  alapas  accepi ,  ncc 


filiis  tuis  manda  •^^  ut  facianl  juslitiam  et  eleemosy' 
naSf  et  sinl  memores  Dei,  el  benedicant  nomen  ejus  omni 
tempore  ( Tob,  xiv,  40,  il).El  iterum  :  Omnibus  diebus 
vitw  tuw,  fili  dilectissimey  Deum  in  mente  habe ,  et  noli 
prasterire  praicepta  ejus,  Justiliam  fac  omnibus  diebus 
vitce  tu(B ,  et  noli  ambulare  viam  iniquitalis ;  quoniam 
agente  te  ex  veritate ,  erit  respectus  operum  tuorum.  Ex 
subslanlia  Ina  fac  eleemosynam ,  et  noli  avertere  faciem 
tuttm  ab  ullo  paupere.  lla  fiet  ut  nec  a  te  avertatur 
facies  Dd,  Prout  habueris^  fili,  sic  fac,  Si  tibi  fuerit 
copiosa  substantia ,  plus  ex  illa  fac  eieemosynam  :  si 
exiguum  habueris ,  ex  hoc  ipso  exiguo  communica,  Et 
ne  timueris  cum  facis  eleemosynam ;  prwmium  enim 
bonum  reponis  tibi  in  diem  necessitatis,  quia  eleemosyna 


flagella  sustinui ,  nec  cruccm  pcrtuli ,  nec  sanguincni 
fudi ,  nec  familinm  menm  protio  pnssionis  et  cruoris 
redemi;  sed  nec  regnum  illis  coeleste  promitto,  nec 
ad  paradisum  restituta  immorlalitale  denuo  revoco; 
ct  munera  mihi  quam  pretiosa,  qiiam  graiidia,  quam 
nimio  et  longo  labore  quxsita,  sumptuosissimis  appa- 
raiibus  comparant,  rebussuis  vel  obligniis  in  muneris 
compnratione  velvenditis;  ac  nisi  editio  honesta  suc- 
cesserit  ^,  convicils  ac  sibilis  cjiciuntur,  et  furore  po- 
pulari  nonnumquam  pene  lapidantur.  Tuos  tnles  mu- 
nerarios ,  Chrlste ,  demonstra  ,  illos  divites  ^ ,  illos 
copiosis  opibus  afflucntes ,  an  in  Ecclcsia  pr.nesidente 
et  spectante  (e  ejusmodi  munus  cdanl ,  oppignorntis 
vel  distractis  rebus  suis,  immo  ad  coelestes  thesauros 


a  morte  liberat,  et  non  patitur  irein  gehennam «.  Mu-  Q  mutata  in  melius  possessione  translatis.  Iii  istis  mu- 


nus  bonum  est  eleemosyna  omnibus  qui  faciunl  eam 
coram  summo  Deo  ( Tob.  iv,  2-i6 ). 

XXL  Quale  munus  est ,  fratres  charissimi ,  cujus 
oditio  f  Deo  spectante  celebraturl  Si  in  gentilium 
inunerc  grande  et  gloriosum  videtur  proconsules  vel 
imperaiorcs  liabere  pnesentes,  et  apparatus  ac  sump- 
tu9  apud  munerarios  major  est  ut  possini  placere 
majoribus ,  quanto  illustrior  muneris  et  major  est 
gloria  Deum  et  Christum  spectatores  habere !  Quanto 


neribus  meis  caducis  atque  terrenis  nemo  pa$ci(ur, 
nemo  vesiitur,  nemo  cibi  alicujus  aut  potussolatio 
sustinctur.  Cuncta  inter  furorem  edenlis  et  spectan- 
tis  errorem  prodiga  et  stuKa  voluptatum  fruslran- 
tium  vanitate  depereunt.  Illic  in  pauperibus  tuis  tu 
vestiris  et  pasceris ,  tii  xtcrnam  vilam  operantibus 
poUiccris ;  et  vix  tui  meis  pereuntibus  ^  adaequantur. 
qui  a  te  divinis  mercedibus  et  prdemiis  coelestibus 
honorantur. 


^  BenedictioDe  erit  Bod,  i,  3. 

^  Yituperatione  el  injuHa  Saris, 

«  Diabolo  inavis  Pem,  Voss,  2. 

d  Sic  Bod.  1, 2,  3,  4.  Spir.  Vet.  innom,  Voss,  i.  Lam, 
Ebar.  Filiis  AiVia/r. 

«  Sic.  In  West,  Ar.  Ben,  Pem,  NC,  2.  Saris.  Voss.  2. 
lam.  Bod,  i,  2,  3,  i,  Ver,  Gehenoam  Imp, 

t  Cu]us  praebilio  Bod,  i, 

s  Ac  coeleste  regdum  lin. 

STEPIl.  BALUZn  NOTiE. 


LECTIONES  VAHIANTES. 

l^  Rubor  accedat  Pem,  Voss.  i. 

i  Diaboluin  cum  angelis  Voss,  1. 

j  Cbrislo  praesente  Voss,  i.  Lam.  Bod.  i,  3, 4. 

(c  Accesserit  Sarts. 

1  Demonstra,  divites  Ar.  West.  Lam.  Ebor.  Saris.  Bod, 
i»2,3,4. 
_     ">  Meis  perdentibus  Ar.  West.  Bod.  4.  Ver.  Corb.  Man. 
J)  Mor. 


veteres.  Aliae  editiones  et  liber  Psalmorum  vulgatus 
commodat.  Sic  etiam  editio  Anglicaiia. 
»  XXI.  —  Imperatores  habere  prwsentes.  Supra  Episl. 
viii,  pag.  i7,  Christus  dicitur  adfuisse certamini  mar- 
lyrum.  Cassianus  lib.  vi,  cap.  9  :  Dominus  pugnam 
certaminis  nostri  jugiter  spectat,  Auctor  Epistola;  ad 
Demetriadem,  inter  opera  sancti  Hicronvmi  :  Huic 
tanto  speclaculo  vide  quem  animum^  quam  debeas  afferre 
virtutem,  et  certaminis  magnitudinem  de  spectantium 
dignitate  metire, 

XXII.  —  Ponat  unusquisque.  Hic  locus  refertur  apud 
sanctum  Augustinum  lib.  iv,  conlra  duas  Epistolas 
Peiagianorum^  cap.  8. 

Patrol.  IV.  S.  Cyprian. 


Munerarios.  Hieronymus  in  Epistola  ad  Pamma" 
chium  de  Dormitione  Paulinai  :  Munerarius  pauperum 
et  e^enlium  candidatus.  Yide  Senecam  lib.  n  de  Bene» 
ficiiSf  cap.  2i,  et  Maximi  Taurinensis  Ilomiliam  in  vt- 
giliis  Nalalis  Domini.  Quintilianus  lib.  viii,  cap.  5 
tradit  Augustum  primum  fuisse  qui  dixit  munera" 
rium. 

Demonstra.  Postea  sequitur  in  editione  Manutiana, 
prasceptis  tuis  munitos  et  pro  terrenis  coelestia  recep- 
turos,  At  ego  cum  Morellio  expungo,  quia  illa  non 
inveni  in  antiquis  editionibus  neque  in  ullo  eorum 
vetenim  exemplarium  quibus  usus  sum,  et  desunt 
etiam  in  novem  Anglicanis.  C^ r^r^n^^ 

DigitizedjjjVjOOQlc 


€1D 


DIVI  CYPRIANI 


m 


Xini.  QuW  ad  haec  rcspondemus ,  fralrcs  charis-  A  dixU  sihi  quicquid  egenli  prxsUlur  et  paaperi ,  et  se 


simi?  Sacrilega  slerililate^  et  quadam  lenebrarum 
Docte  cooperlas  divitum  mentes  qua  ralione  defendi- 
mus,  qua  excusaiione  purgamus,  qui  diaboli  servis 
Diinores  sumus,  ut  Cliristo  pro  preiio  passionis  et 
sanguinis  vicem  nec  in  modicis  rependanms?  Prae- 
cepta  ille  nobis  dedit,  quid  facere  servos  suos  opor- 
tcret  instruxit,  operaniibus  prxroium  pollicitus,  *^"  et 
supplicium  sierilibus  comminatus ,  sententiDm  suam 
protulit ,  quid  judicaiurus  sit  ante  praedixit.  Qux  po- 
test  excusatio  ^  esse  cessanti ,  quae  doTensio  sterili , 
nisiquod  non  (aciente  servo  quod  ^  pnecipitur,  Do- 
nunus  faciet  quod  minatur,  qui  et  dicil :  Cum  venerit 
FilittS  hominis  in  clarilate  $ua,  el  omnet  Augeli  cum  eo, 
lune  sedehit  in  Ihrono  claritatis  suce  ^  :  et  coUigenlur 


dixit  offendi  nisi  egenti  prxsietur  et  pauperi  ?  ut  qui 
respectu  fratris  in  Ecdesia  non  movetur,  vcl  Christi 
conteinplaiione  moveatur,  et  qui  non  cogitat  iii  la« 
bore  atque  in  egestate  conservum,  vel  Dominum  co- 
gilel  in  ipsoillo  quem  despicli  conslitutuin. 

XXIV.  Et  idcirco,  fratres  charissimi,  quibus  me- 
tus  in  Deuffl  pronus  est,  et,  spreto  calcatoque  jam 
mundo,  ad  sui>erna  et  divioa  animus  erecius  esi,  fide 
plena,  menie  devota,  operaiione  continua  prome- 
rendo  Domino  ^  obsequium  prosheamus.  Dmus 
Christo  vestimenta  terrena ,  indumenta  coelestia  re- 
cepluri :  demus  cihum  et  potum  s^ccularem ,  cum 
Abrahnm  et  Isaac  et  Jacob  ad  cQBvivium  eoelesle 
ventnri.  Ne  parum  melamus^  plurimtun  semineoius. 


anie  eum  omnes  gentes,  el  segregabit  eos  ab  invicem,  Q  Securiiaii  ac  saluii  a^ternae,  dum  tempns  esi,  coosula- 


quemadmodum  pastor  segregat  oves  ab  hmdis ,  et  sta- 
tuet  oves  ad  dexteram  suam^  hcedos  autem  ad  sinistram. 
Tunc  dicet  rex  iis  qui  ad  dexteram  suam  erunt  ^  :  Ve- 
nite^  benedicU  Patris  mei,  percipiie  regnum  quod  vobis 
paratum  est  aborigine  mundi.  Esurivi  enim,  et  dedistis 
mihi  manducare  ;  sitivi,  et  polastis  nu;  hospes  fui^  et 
adduxistis  me;  nudus ,  et  veslistis  me  ^ ;  infirmatus 
swn,  et  visilasiis  me;  in  carcere  fui,  et  venistis  ad  me. 
Tmc  respondebunt  d  justi  dicenles  :  Domine^  quando 
le  vidimus  esurientem  et  pavimus  ,  sitientem  et  potavi» 
nm?  quando  le  vidimus  hospitem,  et  adduximus,  nu* 
dum,  et  vestivimus?  quando.aulem  te  vidimus  inprmari  ? 
e.t  in  carceret  et  venimus  ad  te?  Tunc  respondent  rex 
dicet  eis  :  Amen  dico  vobis,  quamdiu  fedstis  uni  horwu 


mus ,  Paulo  aposiolo  admonente  ec  diceoie  :  Ergo^ 
dum  tempus  habenm^  operemur  qu4>d  bonum  est  ad 
omneSf  maxime  autem  ad  domesticos  fidd,  Bonum  aU' 
tetn  facieaies  non  deficiamus;  tempore  emm  $uo  mele* 
mM«(Ga/.  VI,  10). 

XXV.  Cogitemus,  fratres  dilectisftimi ,  quid  «ub 
Apostolis  fiecerit  credentium  poputus ,  quando  ioier 
ipsa  jirimordia  majoribus  vuriuUbus  mens  vjigehal^ 
quaodo/eredentium  Fides  novo  adhuc  fidei  calore  fier- 
vebat.  Domicilia  tunc  el  praedia  Teouodabtuil ,  e^ 
dispeasandam  pauperibus  ^  quantitatem  lih^nier  ac 
lai^iter  Apostolis  ofiercbant,  ierrenoi>airiiiioiiaovea- 
dito  atque  dislracio,  fundos  illuc  iraiisfereoies  vhi 
fructus  caperent  possessmois  aeierox'*,  iUieAQOHMi* 


ex  fratribus  meis  minimis ,  mihi  fecistis.  Tunc  dicet  el  Q  ranles  domos  ubi  iocfpereni  seo^^er  hahildre.  T^aUs 


itUs  qw  ad  sinistram  ejus  erunl  ^:  Discedite  a  me^  male- 
dUti,  in  ignem  ceternum  quem  paravil  Pater  meus  dia- 
bolo  et  angetis  ejus.  Eturivi  enim ,  et  non  dedistis  mihi 
manducare;  it/tot,  et  non  potastis  me;  hospes  fui^  et 
non  adduMstis  me ;  nudus,  el  non  veslittis  me;  infirmut 
et  in  carcerCf  et  non  visilastis  me  ^ .  Tunc  respondebunt 
et  ipti  dicentes  :  Domine,  quando  le  vidimus  esurientem 
aul  sitientem  aut  hotpitem  aul  nudum  aul  infirmum  aut 
in  carcere ,  et  non  minittravimut  libi  ?  El  retpondebit 
itlit :  Amen  dico  vobit ,  quamdiu  non  fecitlit  uni  ex 
minimit  his ,  neque  mihi  fedttit.  Et  abibunt  itti  in  am- 
buttionem  i  ceternam ,  ;tii£i  aulem  in  vilam  wternam 
{Hlatt.  XXV,  31-46).  Qiud  potiiit  nohis  inajus  Ohrtstus 
cdicere  ?  Quomodo  mngis  potuit  justitiai  ac  miseri- 


tunc  fuit  in  operaiiouihus  cumulus,  qualis  '^'  10 
dilectione  consensus ,  sicut  legimus  io  Aciis  Aj^oftto*- 
lorum  :  T^iir^a  aulem  eorum  qui  credideranl  ^inna  ac 
meute  una  agebant:  nee  fuitinter  iUos  discrimen  nl/nui, 
nec  quicquam  suum  judicabaut  ex  bonis  qum  eis  eNUH « 
sed  fueruut  ilUs  omnia  conmunia  ( Act.  iv,  52).  Boc 
est  naiivitate  spiriiali  ^  vere  Dei  lilipis  v  fieri ,  hoc  eftt 
legecoelestixquitaicmJDci  Patrisimit^i.  Quo^cu^qtte 
eniin  Dei  est,  in  nostra  usurp^^oue  comnuuie  eat^ 
ncc  quisquam  a  beneficiis  ejiis  et  munerihus  arcetur, 
qnoininus  omne  humaniim  gcnus  bonitpte  ac  largi- 
tate  divina  xqualitcr  perlruftUir.  ^ic  ^e<maiiler  dies 
illiiminat,  sol  rndiat,  imher.rijj^af ,  ventus  aspirf^;  ei 
doriiiiemibus  somnus  iinus  est,  et  steUariim  i^p|en4or 


cordise  nostrse  opera  provocarc,  quam  quod  praesieri  D  ac  Imiae  comrounis^t.  Quo  aMpialitai(S  CKefn^lp  4  qui 

LECTIONES  VAmANTES. 


^  Sacrilegas  sterilitates  Lam.  Bod.  2,  4.  Ver. 

i>  Quae  potest  esse  defeusio  Saris.  voss.  1.  Bodt  1,  2, 

5|  4. 

^  Servo  qofoqoid  4di^. 

<i  In  clariute  sua  Ar.  WeH.  Saris.  Bod.  1,  2,^,  4.  sup. 
adv.  Jud.  et  ad  Qftir  In  ffloria  Imp. 

«  Dextram  suain  sunl  Ar.  Wet^t.  Saris.  Bod.  4,  2,  3,  i. 

f  Texisiis  me  iir.  We^  Saris.  sup.  adv.  Jud.  ad  Quir, 
Vestistis  Imp. 

s  Infirmum  Bod.  1.  sup.  adv.  Jud.  et  qd  Quirin.  Infir- 
roaius  sum  Irfi^. 


h  Sinistrara  ejus  sunt  Ar,  West.  Saris.  Bod.  I,  2,  3, 4. 
i  Venisiis  ad  NC.  2.  Bod.  3,  f 
i  Coml)ustionem  Pem.  voss.  Ignem  Iau. 
k  In  promerendo  Vots.  1. 
1  Metemus  non  faligati  Bod.  !•  4. 
"*  Pauperibus  facuttatem  Woit. 
^  i£teriue  :  ut  iUis  corop«r<;nt  Bod.  3,  4. 
•*  Spiriiali  vivere  West. 
V  Filiuro  Lam.  Ebor.  weeU 

q  Quo  aquiuiis  Bod.  i,  2,  3.  iEquaii^iis  ISiC.  2.  fw. 
Drur.  2. 


STEPH.  BALUZII  NOTif). 


XXV.  —  JEqualilatis.  Iia  Krasmuset  alii  post  eum. 
Nolui  autcm  mutare,  quamvis  in  omnibus  fcrc  codici- 


bus  antiquis  et  ip  vetustioribus  editipiiibiis  l^aMir 
wquitatit. 


Digitized  by 


Google 


6il  UBER  DE  BONO  PATlENTIyE.  632 

posscssor  in  terrls  reddilus  ac  Xructus  suos  cum  Tra-  A  dcotium ,  securitatis  nostrde  salubrt)  prrcsidinm ,  mu- 


tei  tiitalc  parlitur ,  dum  largilionibus  gratuitis  com- 
ninnisacjuslus  cst,  Dci  Palris  imilator  est. 

XXVI.  Quai  illa  erit ,  fralres  cliarissimi ,  operan  - 
tium  gloria,  quam  grandis  et  stiiutna  Ixiiiia,  cum  po- 
pulum  suum  Dominus  coepcrit  rcconscre  ,  el  morilis 
atfpic  operibus  nosiris  pr.Tuiia  prninissa  ooiitribuens, 
pro  terrcnis  coeleslia ,  pro  (einporalibus  scmpiterna , 
pro  modicis  magiia  praistare,  oflcrrc  nos  Pairi,  cui 
nossua  sanciiOcatione  ^^  resiiiuii ,  aeieruitatein  oobis 
immortojiialemque  largiri,  ad  quam  nos  sanguiiiis 
sui  vivificalionc  rcparavil,  reduccs  ad  paradisumde* 
nuo  faccre,  regna  coelorum  (idc  et  vcriUitesuae  polli- 
cilaiionis  aperirel  Ila^c  bxrcant  lirmiler  sensibus 
nostris,  bxc  inielligantur  plena  fide,  b:cc  corde  toio 


nimetitum  spci ,  tuiela  fidei,  medela  peccati  ^ ,  rcs 
posila  in  potesiate  facienlis,  res^et  graudis  et  facilis, 
sine  periculo  pcrseculionis,  coroiia  paeis,  vcruin  Dei 
niunus  et  maximum ,  iiifiriiiis  necessarium «  fortibus 
gloriosum,  quo  Ciiristianus  adjulus  pcrfcrl  ^  gratiam 
spiritalem  ,  promerclur  C!ii'is'uiii  judiccm^,  Dcuiii 
Gompulal  dcbilorem.  Ad  baiic  operum  saliHarium 
palinam  libenier  ac  promple  ccrtcmus ,  omnes  in 
agoue  justitiae  Deo  et  Cbristo  spectauie  curramus;  et 
qul  s:cculo  et  mundo  majorcs  esse  jani  coepimus , 
cursuin  nostruro  nuUa  sai^culi  el  mundi  cupidilatc 
tardemus.  Si  expeditos  ,  si  celeres ,  si  iii  boc  opcris 
agoiie  currentes  dies  nos  vcl  reddiiionis  ^  vel  persc- 
cutiouis  ^  invoiierii,  nusquam  Domiiius  meriiis  noscris 


diligatitur,  baic  iudesineulium  opcrum  maguaniini-  B  sid  praemium  deerit.  lu  pace  viiiceniibus  coronam 
tate  ^  rcdimaniur.  Pneclara  ct  diviiia  res ,  fratrcs  eandidam  pro  operibus  dabii,  in  persecutione  purpu- 
cliarissimi,  salularis  operaiio,  solatium  grande  cre-     ream  pro  passioiie  gcminabit. 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  Qui  D06  Bod,  5.  De  sanctlficatione  Bod,  3. 
^  Hagnanimitate  rcddaniur  Un. 


*  Mcdela  pcccali  reposita  Ar. 

d  AiiljuXus  perferre  Bod,  1.  Prnfert  Rig.  Ac  juslus  We$l. 


lin. 

^  Reditionis  Lom.  Ebor.  NC.  \.  Verm.Corb.  Vet.  Inn, 
Spir.  Man.  Bouth,  ex  4  sui$  codd, 

'  Percussionis  MoreL 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

Conmunis  ae  ju$lu$.  Commodianiis  Inslruct.  30  :  e$l  in  martifrum  eruore  purpureo.  Hicrrinymuifn  Epi' 
E$lpie  communes  minimi$,  dtan  tempu$  habeti$.  lu^in  taphio  Pautistkd  Eii^tocliiuin  :  Non$oluw  emmeffu$io 
Insiruct.  63.  $anguini$  in  confe8$iont  reputaiur,  sed  devoiw  quoqne 

XX Yl.  —  Coronam  candidam.  Supra  Episl.  viii«  p.  menii$  $eivitu$  imnuieulata  quotidianum  martyrium  e$t, 
18  :  Eral  certe  in  operi^$  fratrum  candida,  nunc  facia      lUa  corona  de  ro$i$  el  violi$  pleclitur^  i$ta  de  liUi$, 


UBER 


DE  BONO  PATIENTI^.' 


-9i;fio- 


Postremo  vindicUe  cupiditatem  ifituperat ,  docetque 
UeOt  jvxta  Scripturas,  permittendam  poliu$ ,  quam 
nobi$  arrogandamuUionem,  Si  quoalio  autem  inlibro 
hoc  certe^  TertulUanum  imitatur^  Ubrum  nempe  eju$ 
de  Patientia.VkUEL, 

I.  De  patieiitia  locuiurus,  fralrcs  dilcclissimi,  et 
utiliiates  ejus  et  commoda  prxdicaturiis,  uiide  pol::is 
incipiam  quam  quod  niiiic  quoque  ad  audicntiam 
vcslram  patienliam  video  c.^so  nccessariam ,  ut  ncc 
boc  ipstim  qiiod  aiidiiis  et  disciti^,  si,ike  paliciiUa  fa- 
cerc  possitis.  Tunc  cniin  dcinum  scrmo  ^  ct  raiio  sa- 
lularis  efltcaciier  discitur,  si  paticiitcr  quod  dicitur 
aadiatur.  Nec  invenio ,  fratrcs  dileclissimi ,  inler  c:c- 
tcras  coclestis  disciplinsc  vias  qiiibus  ad  coiise«tuenda 
cat ,'  'impatientia^  quantmi  malum  $it  pro$equitur,  1)  divitiilus  prxniia  spei  ac  fidei  noslroi  seaa  dirlgilur, 

LECTIONES  YARIANTES. 
$  Dc  PaUenUa  Bod,  4.  Un.  Augrnt,  ^  Seroio  Doiuini  Bod,  4. 

STEPH.  BAL13ZII  NOTiB.! 
'    DE  BONO  PATIENTIiB.  —  llums  sui  opcris  men-      episcopus  olim  scripsil,  ut  teslatur  Gennadius,  librum 
tioHcm  farii  Cypii.iiiU'i  in  calco  E\iUolv.  adJubaia-      dePattenlm. 

mmVi^t  l57:*^Eiiisdem  arBU.ncuti  libru.ii  scripsU         I.  -  Ftdei  no$tra^  $ecta.  Supra  Episl.  xxii,  p.  U  : 
Terlir.liiinus.  Ucm  Au^justiuus.  Eii.m  q.iidam  Paului      Humduate  ac  imore  $cciw  nostrw  verecmidu$.  lim  u\ 

Digitized  by  VjOOQIC 


AnatiiENTuy.  —  Scripti  hujus  occasioneni  ita  pauci$  C 
cxponit  ip$e  Cyprianm  $ub  /inem  Epi$t,  ad  Jubaia' 
num  :  i  Servatur  a  nobi$  patienter  et  lemter  churi- 
tas  animif  coUegii  honor^  dilectioni$  vincuhmi, 
concordia  $acerdotii.  Propter  hoc  etiam  nunc  Ubel- 
4um  de  Bono  Patientice^  quaatum  valuit  no$tra  mc; 
d\ocrita$,  permilfente  Pomino  et  intpiranle,  cou- 
$crip$imu$^  quem  ad  le^  pro  mulua  ddectione  y 
lran$mi$imu$.  i  Po$tquam  itaque  initiOy  patiemidm 
veram  a,fal$a  phiio$ophorum  di$tinxit,  a  patien- 
tia  Dei ,  67iri«/i  ac  justorum  omnium ,  patientiam 
chri$tianam  commendat.  Deinde  non  utilem  modo, 
$cd  et  neces$ariam  illam  e$$e,  tum  Scripluri$,  tum  ra- 
tionibu$  probat ,  exempli$  ilem  ^ob  et  Tobim ;  et  ut 
ex  opporkto  $kbk  vitio  magi$  patienlice  bonum  etuce$' 


6iS  blVI  CYPRlANl  GU 

c)tiid  inagis  sil  ^  ▼cl  utilius  ad  vilnm  vel  m.ijtis  nd* A  Dco  virdis  isia  communis.  Inde  pnticnlia  incipit , 


gloriam,  quam  ui  qui  pracceplis  dominicis  obscquio 
linioris  ac  devotionis  inniliinur,  patientiain  maximc 
tola  obscrvatione  tueamur  >*. 

IT.  Hanc  se  seciari  pbilosopbi  quoque  ^  profiten- 
tiir.  Sed  tam  illic  patientia  falsa  est,  quam  et  falsa 
snpientia  cst.  Unde  cnim  vel  sapiens  esse  vel  paliens 
possit  qui  nec  sapictitiam  ncc  paiientiam  Dei  novit  ^? 
qtinndo  ipse  de  bis  qui  sibi  saperc  in  mundo  vidcntur 
inoiicnt  et  dicat :  Perdam  sapienliam  sdpientium ,  el 
prudenliam  prudentium  reprobabo  {Ita,  xxix,  li). 
lleni  beatus  apostoliis  Paulus,  pleiius  Spiritu  sancto 
ei  vocandis  foriiiandisquc  ^  Genlibiis  missus,  contcs- 
leiur  ct  insiruat  dicens  :  Videte  ne  qui$  vo$  deprwde* 
tur  per  phiiosophiam  et  inanem  faUaciam ,  $ccttndum 


iiide  clariias  cjus  ct  digiiitas  aput  sninit.  Origo  ct 
magnitudo  paiieniix  Deo  nucioro  procedit.  Diligenda 
res  boniiiii  qux  Deo  chara  ^  est :  boiium  qiiod  amat 
majestjip  divina  commcndat.  Si  domiiiiis  nobis  ct 
paier  Deus  est ,  seclemur  palientiam  domini  pariter 
et  pairii  :  quia  el  servo.^  oporiet  esse  obsequentes , 
et  filios  non  dccct  csf c  degencres. 

IV.  Quolis  vcro  in  Deo  et  quahta  paiieutia,  ^^^  qaod, 
in  conitimeliam  stiae  majcstitis  et  bonoris  insiituta 
ab  bominibus  profana  templa  et  lerrena  figmcnta 
ct  sacra  sacrilcga  patientissime  sustinens,  snpcr  bo- 
nos  et  inoalos  ocqtialiter  facii  dicm  nnsci  et  lumen  so- 
lis  obortri ,  ct  cuin  imhribus  lerras  rigal ,  nemo  a 
beneficiis  cjus  exchulitur  qiiominus  jusiis  similiter 


traditionem  homtnum^  $ecundum  elementa  mundi,  el  B  ct  injusUs  indiscretas  pluvias  Inrgiatur!  Videmus  in- 


tiofi  $ecundum  Chri$lum ,  quia  in  ip$o  habitai  omni$ 
plenitudo  divmitali$  (Colo$$,  ii,  8).  Et  alio  loco  : 
Nemo  M,  inqiiit,  decipiaL  Si  qui$  $e  putat  $apientem 
e$$e  in  vobi$ ,  mundo  fimc  $tultu$  fint  y  ut  fial  $apien$, 
Sapientia  enim  mundi  huju$  $tttltitia  e$t  apud  Deum. 
Scriptum  e$t  enim  :  Reprehmdam  ^  $apiente$  in  a$tutia 
ipsorum.  Et  iterum  :  Cognovit  Dominu$  s  cogitatione$ 
sapieitiium^  quia  $unt  $tuUcB  (I  Cor,  iii,  18-iO). 
Quarc,  si  sapientia  illic  vera  non  cst ,  esse  non  potesl 
ct  vera  palientia.Namsisapiens^  illeestqui  esibumi- 
lis  et  mitis ,  pbilosopbos  autem  nec  bumiles  vidciniis 
csse  nec  mites ,  sed  sibi  mulium  placcntes ,  et  boc 
ipso  qiiod  sibi  placeant  Deo  dispricentes ,  apparet 
illic  ^  veram  non  esse  patieiitiam  ubi  sit  insoleus  af- 


separablli  acqualitate  patienliae  noccntibiis  et  iuiio- 
xiis ,  religiosis  el  impiis,  gratias  ageutibus  et  ingra* 
tis ,  Dei  iiutu  tcinpora  obsequi ,  elementa  faniulari « 
spirare  ventos ,  foiites  fluere ,  grandescere  copias 
mcssium  ^ ,  fructus  maluresccre  viuenrum  ,  cxube- 
rarc  pomls  arbusla,  nemora  frotidescere ,  prata  flo- 
rerc.  Et  cum  crcbris  immo  conlinuis  cxacerbetur 
offcnsis  Deus,  indignalionem  suam  temperat,  et  prse- 
siitutiim  semel  retributionis  dieni  paticnter  exspectat. 
CuQK|iie  liabeat  in  poteslatc  vindictam ,  mavuli  diu 
leiiere  patientiam  ,  siislincns»  scilicct  clcmenter  c( 
difierens,  ul,  si  fieri  poicsi,  mullum  malitia  pro- 
tracta  aliquaiido  mutetur,  et  bomo  in  erronini  el 
scelerum  contngione  voluiatus  vel  sero  ad  Deum 


fcctatx  Kbertatis  audacia  et  exerti  ac  seminudi  pcc-  Q  convertatur,  ipso  moncnte  et  dicente  :  Piolo  mortem 


toris  inverccunda  jactantia. 

111.  Nos  aiilcm,  fratres  dilectissiini ,  qui  pbilosopbi 
non  verbis  sed  Taciis  sumus,  nec  vestitu  snpieniiam, 
^ed  vcritate  prcTfcrimus ,  qui  virtutum  conscieniiam 
ningis  qiiam  jactantiain  novimtts,  qui  non  loquimur 
magna  scd  vivimus ,  qiiasi  servi  i  et  cultores  Dei , 
paticnliam  qiiam  magisteriis  coelesiibus  discimus  ob- 
scqiiiis  spiritalibus  prxbeamus.  Est  enim  nobis  cum 


morienli$,  quantum  ul  revertatur  et  vival  {Ezeck. 
xxxm,  11).  Et  itcrum  :  IleverttmtHi  ad  tiie,  didt  Do- 
mintt${Malach.  iii,  7).  £t  iterum  :  Ilevertimim  ad 
Dominttm  Deum  ve$trum ,  quoniam  mi$ericor$  et  piui 
et  palien$  et  muU<B  mi$erationi$,  ei  qni  $ententiam  fle^ 
ctat  adver$tt$  malitia$  irrogata$  ■"  {Joel  ii,  13). 
Qtiod  iiern  beatus  apostolus  Paulus  commemorans  ci 
pecc^torcm  ad  pcenitentinm  revocans,  proponit  et  di- 

LECTIONES  VARIANTES. 


^  Ali«4uid  roagis  vel  uiile  ad  vitam,  vel  magis  ad  glo- 
riam  esse  necessarium  Bod.  4. 
i>  Teneamus  Pem.  Vo$s.  1. 
«  Pliilosopbi  quique  Ver. 
<t  Novit :  quomodo  et  Lfit».  Ebor.  NC  i. 
^  Servandisque  gentibus  Un. 


^  Nam  ulique  si  paUcns  Lam.  Ebor.  NC.  i.  Pem.  Ar. 
MK.  Thtt.  Foss.  Sapiens  Rigalt. 

i  Illic  non  esse  patientiam  Lam.  Ebor.  Lin.  Bod.  i,  % 
5,  4. 

J  Ut  servi  Sari$.  Quia  servi  Bod.  4. 

^  Chara  est,  ac  honum  Bod.  1. 


f  Comprehendam  Vos$.  i.  Repreliendens  Pem.  Lin.  J}     i  Candescere  copias  messitim  Morel.  Fnictus  maturc 
V05$.  2.  NC  ±  Reprehendes  Sup.  L  ui  ad  Quir.  c.  69.         scere  Fo$$.  Niiescere  Vicl.  Fruaos  maturatus  Lin 
8  Deus  Saris.  Ver.  «  MaliUam  irrogalam  Ben.  Bod.  1,  2, 3,  4.  Suris. 

STEPH.  DALUZII  NOTiE. 


Epislola  ad  Quirinum  prxfixn  libris  Te$timoniorttm 
pag.  274 :  Qufedam  capitula  ad  reUgio$am  $ecta!  nostrm 
discipUnam  pertinentia. 

II.  —  Savientia  hujus  mundi.  Hnnc  Pauli  npostoli  scn  • 
tentiani  Celsus  malevolo  adversuin  Clirisiinnos  nnimo 
vert('bat  in  coiiirarittin  seiisuiii,  diccndo  lllos  vulgo 
jactare  malam  rem  esse  iii  vita  sapieiiiiam,  bonnm 
vcro  sluIUUnm.  Quod  Origenes  adversus  eum  scri- 
))ens,  ait  csse  meram  sycopbanUnm,  uU  revera  est, 
ciim  sii  expresse  contra  verba  Apostoli. 

■•"  lll. —  iVoii  loffttimur  magna.  MinuUusFelix :  No$ 
non  fwbitu  $apientiam,  $ed  mcnteprceferimu$.  Non  loqui-i 
tnur  magnap  $edvivimu$. 


I Y.  -^Mature^cere.  lu  veteres  cdiUooes  el  sex  libri 
veiercs.  Qux  lecUo  saue  optima  est.  Alia ,  qn^  habei 
mitesccre,  qunm  Erasmus  invexit,  bona  etiam  csi,  ci 
babei  plurcs  libros  vcieres  consentaiieos. 

MavuU  diu  tenere.  Siipra  Epist.  ix,  pag.  18  :  Diu 
patientiam  meam  lenui.  Rtiricius  lib.  ii ,  Epist.  4 :  Ttf- 
nenda  e$t  in  tetitatione  patientia. 

Revertimini  ad  me.  Hoc  segineutuin ,  quod  liabetur 
in  ediiionibus  antiquis,  Blanutiana  sustulit;  Morellius 
reposuit.  Rectc  sane;  cxsiat  enim  in  octo  libris  Yctc<- 
ribus. 


Digitized  by 


Google 


CS5  LIBER  DE  BONO  PATIENTIif:.  m 

cit :  An  numquid  opuleniiam  bonUati$  ejm  ei  sustinen"  A  ral  ut  voluntatom  Patris  facerel  ^ ,  iiitor  ca^tera  mi- 


iiam  elpalienliamconlenmis  '^,  ignoram  quoniam  patien' 
tia  et  bonilai  Dd  ad  pceniienliam  te  addudl  ?  Tu  au" 
fem,  ucundum  dutitiam  tuam  et  cor  impoeniiens,  the» 
ttturizaz  tibi  iram  in  die  iree  ^  et  revctulionis  justi 
judicU  Dei ,  qui  rcddet  unicuique  secundum  opera  sua 
{Rom.  II,  4-6).  Julium  judicium  Dei  dixit  csse,  quia 
serum  est,  quia  diu  multumqiie  differtur,  ut  liomini 
ad  vitam  longa  Dei  paiientia  consulatur.  Tutic  re- 
prssentaiur  pocna  impio  cl  peccatori ,  qUando  jam 
Don  potest  poenitehtia  |irodcsse  peccati  ^. 

V.  Atque  ul  ptenius  iiitelligere  possimuB ,  fratres 
dilcctissimi,  qtiia  patientia  Dei  rcs  cst,  et  quisquis 
lenis  el  patiens  el  mitis  est ,  Dei  Pdtrisii  iiniiator  est, 
cuin  in  Evangelid  £uo  Doininus  prxcepla  in  salutcm 


rabilia  <»  virtulum  suarum  quibus  indicia  divinae 
niajestatis  expressit,  paternam  qiioque  paticntiam  tole* 
raniia!  tenore  servavil.  Omnes  denique"  actus  *^*  ojus 
ab  ipso  statim  adventu  patientia  comite  signantur  », 
qiiod  primum  p  de  illa  sublimirate  coelesti  ad  lerrcna 
descendens  non  aspcrnatur  Dei  Filius  carnem  hominis 
inJiiere  et ,  cum  poccator  ipse  non  esset,  alicna  pec- 
cnta  porUire.  Immortalitalc  interim  posita ,  fieri  se 
et  mortalem  patiiur,  ut  innocens  pro  nocentium  sa- 
lule  periinatur  <i.  Dominus  baptizatur  a  servo ;  ct,  ro- 
inissnin  peccatorum  daiurus,  ipse  non  dedignatur 
lavacro  regcnerationis  corpus  abluerc.  Dlebus  qua- 
draginta  jejunal,  per  quom  c^eieri  saginantur :  esurit 
et  faiiiein  seniit,  ut  qui  in  fanie  sermonis  etgraiia! 


daret,  et  divina  monita  deprumens  ad  p^rrecium  ^  B  fuerant  coelcsii  pane  saturentur.  Guni  diabolo  ten- 


discipulos  «  crudirct,  posuil  ot  dixit  :  Audistis  quia 
dietum  est :  Dilifes  proximum  tuum  ',  et  odio  liabe- 
bis  inimicum  tuUnu  Ego  autem  dico  vobis  :  Diligite 
ininucos  vestros  ^  ct  orale  pro  eis  qui  vos  perseguuntur, 
ut  sitis  fitii  Paltis  vettri  qui  in  cmlis  est ,  qui  solem 
suum  oriri  facil  super  bonos  el  maios ,  et  ptuit  super 
justos  el  iniusios.  Si  enim  dilexeritis  eos  qui  vos  dili' 
gunt,  quam  mercedetn  liabebllis?  Nonne  sic  et  pubU- 
canifaduntB?  Et si salulaveritis  fratres  vestros  lantum? 
quidampiiusfacitis  ^?  Sonne  etethnididipsum  faciunt. 
Estole  itaque  ^  vos  perfecti  ?  sicut  Pater  vester  j  cceleslis 
perfectus  esl  (Matth.  v,  43-48).  Sic  perfeclos  dixit 
fieri  Dei  fiilos ,  sic  consuininari  ostendit  et  docuil  coe- 
le:»ti  nativifeite  reparalos ,  si  patientia  Dci  Patris  ina- 


laiitc  congreditur,  et  iniinicum  tantum  vieisse  contcii- 
tus,  iiihil  ulira  verbacoiiatiir.  Discipulis  non  ut  scr- 
vis  dominica  poicstate  praefuit,  sed  benignus  et  miiis 
fraterna  eos  charitaie  dilexil.  Dignatus  cst  etiam  po- 
des  Aposlolonim  lavare,  ut,  dum  circa  sorvos  talis 
est  doininus,  exomplo  suo  duceret  qualis  circacoin- 
pares  et  xqiiales  debeat  essc  conservus.  Nec  inirnn- 
dum  <*  quod  circa  coinparcs  ob;iudienies  «  talis  exii- 
terit  qui  Judani  potuit  tis(|ue  ad  cxtreinum  ionga  pa- 
tientia  sustinere ,  cibum  cum  inimico  cnpere  ^  \  hos- 
tem  domesticum  scire  nec  palam  osicndere,  traditoris 
osculum  non  recusare.  In  Judasis  vcro  tolerandis 
xquanimitas  quanta  et  qtianta  palioiitia !  iiicredulos 
ad  fidcm  suadendo  flectorc ,  obseqtiio  ingratos  foverc , 


noat  in  n^bis,  si  similitudo  divina ,  quam  peccato  ^  G  contradiccntibus  respondcro  leniier,  superbos  susii- 


Adam  perdiderat,  maniresietur  et  luceat  in  actibus 
uoftris.  Ou»  gloria  Ost  slmilem  Deo  fieri !  qualis  ct 
quanta  felicitas  habere  in  virtulibus  quod  diviuls  lau- 
4ibu»  possit  aequari ! 

VI.  Nec  hoc,  fratros  dilectissimi ,  Jesus  Christus 
Deus  et  Dominus  nostcr  tauturo  verbis  docult,  sed 
implevil  et  factis.  Et  quia  ad  hoc  descendisse  se  dixe- 


nere  clementer,  humiliter  persequentibus  ccderc, 
Prophctarum  intcrfeciorcs  et  advorsum  Deum  semprr 
rebelles  usque  ad  crucis  ot  passioiiis  boram  velle  col« 
ligere. 

VII.  Sub  ipsa  autem  passione  ct  cruce,  priusqiiani 
ad  crudelitaiem  necis  et  cffusionem  sanguinis  veni- 
retur,  qua^  convicioruin  probra  patienter  audita,  qine 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Sustinentiam  et  patienllam  Ver.  Ben.  Saris.  Bod.  1 . 
3«  4.  Ar.  ;S*tip.  ad  Quir.  t.  in,  c.  35.  Sustiuemiae  et  paltea- 
tisR  Oxon.  etmiter.edd. 

b  In  diero  bae  Bod.  1,  4.  Ver. 

^  Sic  Lam.  Ver.  Thu.  Foss.  Peccanti  Oxon. 

d  Ad  profeclnm  Ebor.  Bod.  3. 

®  Discipulos  suos  Pem.  Voss.  1. 

f  Proximum  Ubi,  et  odio  habebis  ioimicum  tibi,  Lam.  Vk 
Iw.  Bod.  l,i.4.  Fer.  ^ 

s  Nonne  et  publicani  boc  faciuiit  Bod.  i.  Thu. 

^  Ampllus  facietis  Bod.  i,  2.  Lam.  Foss. 

i  Eritis  itaque  Bod.  1,  2, 5.  Thu.  Foss.  Ver, 


i  Quomodo  pater  Bod.  1, 2,  3, 4.  Ver. 
k  Quain  peccando  Adam  Bod.  3. 
t  Yoluntatem  patris  adimileret  Bod.  3. 
"  Magnalia  Ver, 

"  Omnisdeniquc  Bod.  1, 2,  3,  4.  Lam.  Thu. 
o  Siffiialur  Bod.  i,  2, 3.  4.  Lam.  Thu. 
P  Primum  quod  Lam.  Ebor. 
4  Salate  puaiatur  Bod.  3. 
'  Miraodimi  si  Bod.  l . 

"  01)audientes  X.tii.  NC.  2.  Ohedientes  alu.  Comparcs 
Undenam^  ?  nullum  fontem  vocis  Iimhs  indigitat  Batuz. 
t  Inimico  capere  Ar.  Bod.  i,  2.  latti.  Ebor.  Ben.  Ver. 


STEPH.  BALUZil  NOTiE. 


Sustinenliam  el  palientiam.  Duhiiari  non  potestquin 
li?DC  emondatio  certa  sit,  ciim  iia  legalur  in  capiic  35 
libri  III  Testmoniorum ,  iii  octodecini  codicibns  nos- 
tris ,  in  septein  Anglicanis  ct  in  excerptis  Flori.  Sic 
etiam  in  Affligemensi  «criplum  tuhse  leslalnr  Pame- 
lius ,  et  in  Yeronensi  et  Reiievonlano  Rigaltitis.  Infra 
in  hoc  ipso  libro  pag.  25i :  Tolle  sustinendi  toleran- 
dique  substahtiam^  et  nutlis  radicibus  ae  vlribus  per- 
severat. 

V.  —  Publicani.  Id  est  qw  vcctigalia  redimentes,  in- 
quit  Erasmus  in  hiinc  lociim  Mattha:i ,  unde  et  redem' 
piores  dicuntur.   Genus  hominum  olim  infame  apud 


Judceos,  nune  apud  ChrisUanos  cum  primis  honeslum. 
Nec  id  sane  mirum ,  cuminstiiores  ac  mensarii  onm' 
bus  pene  anteponantur  apud  utriusquerdpublicas  sum^ 
mates,  quos  nec  Aristoteles  nec  TuUius  inter  honestos 
cives  haberi  vult. 

PabHcam^  —  ethnici.  Vide  Cotelcrli  notas  ad  lib.  iv 
Coiii/i/uffORttm  apostoliearum  cap.  6. 

VI.  —  Capere.  Antea  lcKebatur  sttmm.  Nos  malui- 
mus  leciionem  quam  pneferunt  viginti  libri  iiosiri  ct 
quinque  Anglicani. 

Ostendere.  Terinllianus  in  libro  de  Patienlia :  Deum 
ipsum  osiendens  palieniive  exemplunhr^  | 

Digitized  by  VjOOQIC 


e«7  DIVI  CYPRIANI  62^ 

contumeliattmi  lolerftta  Iudibria,utin8u1tantlnm  spu-  A  facinus  agnoscant,  non  solnm  ad  it^drrlgentfam  crimi- 

nis,  sed  etad  prxmium  regni  ccetcstis  admitlit.  Qiiid 


laniinn  «  exciperet,  qui  spnto  suo  caeci  oculos  paulo 
aiiic  rormasset;  et  iii  cujus  nomiiie  a  servis  nunc  ejus 
diabolus  cum  angelis  suis  nagcliiilur,  flagella  ipse 
palcresur  ;  coronareliir  spinis  qni  martyres  floribns 
coronal  ivlemis,  p^lmis  In  facicm  verherareliir  qul 
palinas  vcras  viiicenlibus  tiibuif,  spiliar^iur  vesie 
tcrrena  qiii  iiidiuncnfo  ituniortalitalis  CTleros  vcslit, 
cibarelur  fcllc  qui  cibimi  coeloslein  dedit,  aeeio  po- 
tareiur  qui  snbil:ire  poculuni^  piopiiutvil !  Illc  inuo- 
coiis,  llle  jusius,  immo  innncentia  ipsa  cl  ipsn  c  jus- 
titia,  inler  f^tciuorosos  depuialur,  ei  lesiiinnniis 
falsis  veriias  preinilur,  judicalur  juilicalurus,  el  Dci 
Sertno  ad  vietiniam  lacens  diiciiur.  Hl  cum  ad  crucem 
Dombti  coiifundaiiiur  sidera,   elementa  tuibentur. 


potest  patienlius,  quid  benignias  dici?  Yivincaiur 
Christi  sanguine  eiiam  qui  fudit  sanguinem  Cbrisii. 
Talis  cst  Chrisii  ac  tantn  patientia ;  quac  nisi  taljs  a6 
tniiia  existeret,  Paulum  quoque  apostolum  Ecclcsla 
4I0II  baberel.  ' 

IX.  Quod  si  et  nos,  fratres  dilectissimi,  in  Cbrist6 
sutnus,  si  ipsum  iiiduimns,  ^*^  si  ipse  est  salutis  nostr:)6 
via,  qui  Cbrislum  Tcsligiis  salutaribus  scquimur,  per 
Clirisii  cxempla  gradiamur,  sicut  loanAes  apostolus 
instruil  diccns  :  Qui  ditH  $e  in  Chritlo  manere,  debet 
qnomodo  ille  ambulatU  el  ipte  ambulare  (I  Joa,  li,  6). 
Itcm  Peirus,  super  quem  Ecclesia  Domini  dignalione 
fundata  est,  in  Epislola  sua  pouit  et  dicit :  Christus 


coiilrciniscal  terra,  no*  diem  claiidal,  sol,  nc  Jud«o-  B  pa$stt$  e$tpro  nobi$,  reiinquen$  vobis '  etemplunty  utse» 


riiin  facinus  nsptcere  cngatur,  ct  rndioset  oculos  suos 
subir.ibat,  ille  iion  loifuitur,  nec  movetur,  nec  ma- 
jeslaiem  suam  sub  ipsa  saliein  passione  proriieiur, 
Usque  ad  fincm  perseveranler  ac  jugiter  ttderaninr 
omnia,  ut  consuinmetur  in  Chrisio  ptcna  et  perfccta 
palieniia. 

\III.  El  post  hxtk  omnin'',  adhuc  interreclorcs 
suos,  si  conversi  ad  eum  Tenerint,  suscipii ;  cl  pa- 
tientia  salutari  ad  conservnndiim  benignus  et  pn- 
tieiis  <^,  Elccloinm  suam  nctnini  claudil.  Illos  ndvcr- 
sarios,  illos  blasphemos,  illos  nominis  stii  sempcr 
inimicos,  si  poeniienliam  dclicii  agdnl,  sl  admissuifi 


qnamini  vestigia  ejus;  qni  peccatum  ndn  fecit,  nec  dolu$ 
inventus  e$t  in  ore  eju$ ;  qui  cum  malediceretnt,  non  re» 
maledicebat^f  cuni  pateretur^  non  eomminabatur ;  tra- 
debal  autem  $ejudicanli  se  injuste  ^  (I  Pet,  ii.  %1). 

X.  Iitvenimus  deniqoe  ct  Patriarcbas  et  Propbetas 
et  justos  omnes,  qui  flguram  Christi  imagine  prxeunfe 
portabant,  nihH  magis  costodisse  in  taude  Tirlutum 
suarum  quam  quod  palientiam  forti  el  stablll  aequa- 
niinitate  leniierunt.  Sic  Abel  i  originem  martyrii  et 
passioneni  jusii  ^  liominis  initians  primiis  ct  dedicans 
adversus  frairem  frairicidam  ^  non  resistit  nec  reluc- 
talur,  (Sed  bumilis  et  mitis  patienter  occiditur.  Sic 


LECTIONES  VARIANTES. 


•  Spulamioa  exciperet  Ar,  Saris.  Lam.  Bod.  1, 2,  5,  4.  Q 
Ver.VM'    '        '*  


atienlcr  add.  Oxon. 

b  Salulari  poculo  Bod.  4.  SaiaUria  pocula  Lam.  Bbor. 
NC.  l.  Bod.  2.  SaluUri  pociilo  Tiiu. 

c  Ipse  et  ipse  Bod.  1,  2,3.  Thu.  Foss. 

d  VosL  isia  adbuc  Lam.  Ebor.  NC.  1.  Un.  Bod.  i,2, 
5,4. 

«  Beoignus,  Ecclesiain  Oxon.  ed.  Ar.  Sarts.  Lam.  Ebor. 
NC.  1.  Pem.  Vott.  \.  Lin.  Yer.  Vet,  imwm.  Spir.  H^an. 
Beuigiius  el  palieos  Imp. 

STEPH.  BALtJZII  mTM 


'  Nobis  Ver. 

8  Remaledixit  Itw.  Bod.  4.  Saris.  NC,  2.  Ver,  Thu. 
Maledicel>at  Oxmt. 
'  ^  Oui  cum  palerelur  Voss,  1. 

i  Judicanii  iiijuste  Ar. 

j  Abel  in  oiiginc  mandi  marfyriom  Voss.i. 

k  Justi  ioiUaiis  Ar.  Bod.  2.  Ver.  ,    , 

1  Fralreni  bomicidaiu  Lmn.  Fralriciuam  Foss.  Parrici- 
dam  Oxon. 


MU.  —  Spuiamina  exciperet.  Erasmusscripsilspu/a- 
mhm  pntienter  exciperet.  Mirum  est  qiianto  favore  ac- 
ccpiiini  sit  lioc  adverliium.  Omncs  cdiliones  quoi 
prodieie  posi  Erasniicain  illiid  retinueruiit.  Et  innien 
ogo  illiid  nuspiam  repcri  in  lanlo  nuniero  velehini 
excntplariiiin  quibns  usus  snni  qunm  in  Ltnioniano. 
hcc.-t  cliani  in  i^epleni  Anglicanis.  Ilaque  non  arbi- 
Iror  quciuqnnm  me  lenierilalis  insimulare  fiossc  (|uod 
siislulcrim .  prascrlim  ciim  ccrtum  sit  illiid  istic  nii- 
ninie  necessarinm  esse.  Inn-a  pag.  255 :  Faciem  suam 


tulliatius  in  libro  de  r.^^lienti^:  Cain  ille  primtu  lio^ 
micida  ct  primus  fratricida,  cl  in  libro  de  S|iectaciilis, 
a  fratiicida  instilutore.  Lucifer  C:ilarilanus  lih.  u  pn» 
saiiclo  Alhan.-iSlo:  Cnbi  quoque  frairlcidit  comparctnr, 
in  morte  nimiere  detignetttr.  Cur  me  hoc  opns  impltre 
compellebas  qnod  nie  ut  Cain  feci$$et  fratricidam  et  fi- 
lium  diaboti?  rbihisiriiis  cap.  itS:  E$t  hare$i$  qu(t 
non  recte  intelligit  de  Cain  quod  po$t  frafricidium  qnod 
commiserat  rogal  Dotuinum  mori  potiu$  quam  dimitti, 
Salvianus  lib.  i  de  Gubetnatione  Dei,  cap.  6,  de  liac 


non  avertii  a  foeditate  sputorum.  TcrlullinUus  in  W»  jyifissk  ieiigemsci'\pi\i:  FratricidiuniDeotestefacturUs, 


brd  de  Fiiga  in  persccuiioiic :  Focicm  non  avcrtit  a 
$putaminibu$. 

Ipta  et  ipsa.  Ita  plcriquc  bbri  velercs.  Alii  multi 
liabenl  ipse  et  ipse.  Utraoue  lectio  bona  ci<l. 

X.  —  Fratricidam.  Ego  baiic  lcctioiiem  pruifcro,  lum 
quia  Tox  est  admodiini  lalina,  ei  quin  eani  bahent 
velcn'S  editioncs,  etiani  Morclliana,  ct  arKiuol  libri 
velcrcs,  lum  etinm  (luia,  ciim rcmola  sil  ab  iisu  viilcai  i, 
puio  cos  qui  posuenint  parricidam  cxisiiniasse  aliain 
leclionem  non  esse  boiiam.  Cypriaiius  <lc  hac  ipsa  re 
agenslb  WbrodeBono  ratientio!  pag.  250,  Cain  vucat 
fr.itricidam.  Cicero  in  Orailonc  pro  Domo  sna  ad  Pon- 
titlces .  Extra  ordinem  ferri  nihil  placnit  Clodio.  Qnid 
de  we  quod  tuli$$e  te  dicis ,  pnrricida,  fratricidn ,  $oro- 
ricida,  nonne  i$ta  extra  ordinem  tuliiii?  Priscianus 
lib.  1  •  Pro  parenticida  per  syncopen  fActnm  patricida , 
(rater  frutri$  fratricidn ,  $oror  sororis  sororicida.  Ter- 


Cassianus,  lib.  ix,^ap.  9:  Posl  fratricidium  poeniiere, 
et  Collat.  viii,  cap.  21 :  A  frairicida  et  impio.  Prima- 
sius  in  Epislolani  Pauli  ad  tlomanos:  Signum  Cliristi 
porlavit  hotnicida ,  sicut  Cain  fratricida  portavit.  Ger- 
inanus,  episcopits  Parisiensis,  in^episiula  ad  Brune- 
cbildeni  reginani :  Vnus  ex  ipsis  Lain  fratricidium  per- 
petravit.  Gregoritis  Turonensis  lib.  i  Hist.  cap.  2:  In 
fratrem  sanguinis  effusione  novus  ffturicida  coimrgetts, 
Concilium  vVormacicnsc  cap..30:  Statuimus  ut  parin* 
cido!  et  fratricidm.  Conciliiiro  Trosleianuiu  cap.  13 
loquens  de  criiuine  Cain :  Et  ipse  usqu^  ad  septimam 
generaiionem  fratricidii  et  invidios  $ucb  vagu$  profngus- 
qne  poenas  lueret.  Alcunius  sivc  quis  alius  iii  libn»  de 
divini$  Offirii^,  cap.  13:  Fratricida  qni  fralrem  occidil, 
llonoriiis  papa  111  *"*  apud  Odoricuin  Kaynaldujn,an. 
1425,  §  29  :Crtirfe/ior  Cflfn  fratricida.  Georgius  Pogie- 
bracius  rex  Bubemix  iii  Epi$tola  apologctica  ad  n'gcm> 
Digitized  LV^ 


629  LIBER  DE  BONO  PATIENTIiE.  03« 

Abraham  Deo  creuend  tl  ladicem  ac  runJameiiiiim  A  tiosir;c,  edamus  panom  neeesse  esl  cum  sudore  et 
fidei  primus  inslitueiis,  lenlalus  in  fllio,  nun  dubi- 


lat  ncque  cuticfattir,  sed  pra^ceplis  Dei  lola  patientia 
de? otionis  obsequitar.  Ei  Isaac,  ad  hostix  Dominicx 
similitudifiem  praefiguralos,  qttando  n  patre  immo- 
landus  offerlur,  patiens  inveniiur.  Et  Jacob,  fugatus 
a  fratre  de  lerra  sua  patienler  excedit,  et  majore  pa- 
tientia  postmodtim  supplex  adhuc  magis  impium  ct 
persecutorem  munerrbus  paciflcis  ad  concordiam  re- 
digit.  Joseph,  ventindatas  H  fralribuset  relegatus  <*, 
non  tantum  paiienler  Ignoscit»  sed  et  gratuiia  fru- 
mentai»  venlentibus  largiier<^et  clehienter  impertit. 
Moyses  ab  tngrato  et  perfido  popnlo  coiitemniiur  fre- 
quenter  et  pene  lapidatur,  et  lamen  leuis  et  patiens 
pro  eisdem  Domintim  deprecatur.  In  David  vero,  ex 


labore. 

XII.  Unde  unusqoisque  nostrum  curo  nascitar  ^  et 
bospiiio  mundi  liujus  excipitur,  initium  sumiia  lacry- 
niis,  el  quamvis  adhuc  omnium  nescius  et  ignarus, 
nihil  aliud  novil  in  iiin  psa  prima  naiivitate  quam  flere. 
Providentia  naturali  himenlaiur,  *'^  vil.-e  mortalis  i 
anxietates  ei  labores  «t  procellas  mundi  quas  itigre- 
ditnr,  in  exordio  statim  suo  ploralu  et  gemitu  rudis 
aniina  lcslalur.  Sndalur  enim  quamUiuistic  vivilur  et 
l;il)orniur.  Nec  sudantibus  ei  laborantibus  possunt 
alia  mngis  quam  patientiae  subvenire  solatia  :  qiiac 
cum  apla  sint  ei  necessaria  in  isto  mundo  univcrsis, 
lum  magis  nobis,  qui  diabolo  impugnante  pla>  quali- 
mur;  qui,  in  acie  quotidiestanles,  invetcrati  etexer- 


quo  secundiJm  carnem  Christi  nativitas  orilur,  quam  B  <^il^i>  'lo^^^i^  cotluciaiionibusfatigamur  ;quibus,  prx»- 


magna  et  mira  et  chrisiiana  patientia,  habuisse  ^  in 
manu  sxpe  ui  Saul  regem  persequeiitem  se  et  inler- 
flcere  concupiscentem  possA  occidere,  ei  tamen  sub- 
ditum  sibi  ct  tradilum  maluisse  servare,  nec  repen- 
dlsse  Inimic6  vicem,  scd  occisum  adhuc  insuper  et 
vindlcasse!  Tot  denlqae  Prophette  interfecti,  lot  mar- 
tyres  glorlosis  mortibus  hoiioratl,  qui  omnes  ad  ( oe- 
lestes  coronas  paiientiae  laude  venerunt.  Neque  enim 
potest  accipi  doloram  et  passionum  coroiia,  nisi  prse- 
cedat  In  doIor6  et  passione  ptlciitla. 

XI.  Quam  slt  dtitfein  patientia  utilis  et  necessaria, 
fratres  dilcctisslml,  ut  manifestius  possit  et  plenius 
nosci,  Del  senietitia  Co^iietur  quam  in  origlne  siatim 
mundi  et  generls  humani  Adam,  pro^cepii  iinmemor 


ter  varias  et  nssiiluas  tentationum  pugnas,  in  pcrse- 
cutioiium  (pioque  certamiiie  patrimonia  relinqtienda 
suni,  subeundus  carcer'',  portand»  catenx,  anlm:» 
iinpendendse,  gladius,  besiisc,  ignes,  cruces,  omnia 
denique  tormentoruni  ac  poenarum  genera  fide  et  vir- 
lute  paiientiae  perfereiida,  Domino  ipso  instruente 
et  diccnte  :  Owc  bcutui  $um  vobis  ui  in  me  pacem  ha- 
beatit :  inmumU  autem  pretiurum  habebitis,  tedfidite^ , 
quoniam  ego  vici  mundum(Joan.  xvi,  53).  Siaulem  (|ui 
diabolo  ei  mundo  renuntiavimiis,  pressuras  et  iiifes- 
latioiics  diaboli  el  mundi  crebrius  ac  violeniius  pa- 
limur,  quanto  magis  palienliam  tciiere  debemus, 
qua  adjulrice  et  comiie  omnia  infcsta  tolereniusT 
Xlll.  Domini  ei  inagistii  nostri  ^  salutare  prsecep- 


et  dalae  legis  trahsgressor,  acccpit«.  Tunc  scicmus  C  I"'"  c^l :  Qiit  loleraveril»,  inquil,  utquead  finem^  hic 


qiiam  pflticntes  esse  in  Ista  sreciilo  dcbeainus;  qui  sic 
iiascimur  ut  pressuris  Istlc  et  confliciaiionibus  labo- 
remus  :  Qiiia  audisH,  Inqnll,  vocem  mulierit  tuw,  et 
manducatli  ex  illa  arbore  de  qua  sola  prteceperam  tibi 
ne  manducaret  ^,  maledicla  terraerit  in  omnibut  operi- 
but  tuit :  in  trittitia  el  gemiiu  edet  ex  ea  omnibut  diebut 
vita  tniB,  tpihdt  et  tribuloi  ejiciet  tibi  ^,  et  edes  pabu- 
lum  agri ;  in  tudore  vultus  tui  edes  pauem  tuum  donec 
revertaris  in  terram  de  qua  sumptus  et;  quia  terra  et^ 
et  in  terram  ibit  (Gen*  iii,  17  tqq.).  Hiijus  sententiae 
vinculo  colligati  oniiies  el  constricli  sumus,  donec, 
cxpuncla  ^  morte,  de  isio  saecufo  recedamns.  In  (risiitia 
et  gemiiu  siinus  necesse  e^l  omnibus  diebus  vitae 


talvut  erit  (Hatth,  x,  22).  Et  itcrtim:  Si  permanteri" 
/ii,  ioquit,  tii  verbo  meo,  vere  discipuli  mci  eritit  °,  cl 
cognoscetit  veritatemt  el  veritat  liberabit  vot  {Joan.  viii, 
Sf ).  Tolerandum  et  perseverandum  est,  fratres  dilec- 
tissimi,  ui,  aU  spem  veritatis  et  libertatis  admissi,  ad 
veritatem  el  libertatem  ipsam  pervenire  possimus  ; 
qiiia  hoc  ipsum  quod  Chrisiiani  sumus,  fidei  et  spei 
resest ;  ut aulem  spes  et fldes  ad  fructuin sui  possint 
pervenire,  patieniia  opus  est.  Noii  euim  prxsenteni 
gloriam  sequimur,  sed  fuluram,  secundum  quoU  ct 
PaulusP  apostolus  nionet  dicens  :  Spetalvatisumuti, 
Spet  aulem  qux  videtur  non  ett  tpet :  quod  enim  videl 
quit  quid  tperat?  Si  autemquodnon  videmutsperamus  ^, 


^  Ligalos  Lam.  Pem.  Voss,  % 

^  Gratis  Pem.  Voss.  2.  Graua  et  frumenU  Bod,  3. 

^  iargiiur  Bod.  3. 

*t  HabiJts!;e  Uignoscltur  Sod.  3. 

«^  Accebia  gralia  noo  teouit,  seU  amisit  Voss.  i, 

^  Mancfucares  et  ea  Bod.  I. 

8  Germliiablt  libl  iVC.  1. 

t»  ExUncU  morte  Bod.  4.  Extincti  mortc  Bod  .5. 

i  Uousque  cum  nascilur  Bod  1,  i,  3,  i.  Saris. 

j  Yil»  temporalis  V$r, 


LECTIONES  VARIANTES 
D 


k  SubeuDdas  est  Bod.  3. 

1  Sed  creUite  NC.  i.  Lam.  Bod.  1,2. 

"  Magislri  noslrl  Lajrn.  Ebor.Lin.  Satis.  Bod,  1,2,  5,  4. 


Magistri  salutare  Oxon. 
»^Quip< 
o  Discipuli  mei  ^lis  Ar.  Saris»  Bod.  1,  2,  3,  4. 


Qui  perseveraverit  Lin. 


P  SecuaUum  quoU  et  Paulus  Bod.  1, 2,  3,  4. 
^  Salvi  facti  sumus  Lam,  Ebor.  Pem.  Bod,  2. 
^  Exspecutionem  speramus  Saris.  Ar.  Bod.  2 , 4.  Ver. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Hung.iri9e  Matlliiam  generum  suum  io  tomo  iv  Spici' 
legii  Dncheriani,  p.  411,  ^ocnt  Cmn  fratricidam.  Viw- 
riciUain  Uiueii  posse  dici  mairis  aut  fratris  iniei-re- 
cioreui  tradit  Quiiitilianus,  lib.  viii,  cap.  6. 

XI.  — Dei  senlentia  cogiteiur,  Citit  buiic  locum  san- 
ctus  Augustinus  lib.  iv  conlra  duas  Epittolut  Pelagia' 


norum,  cap.  8. 

XII. — Jn  mundo.  Duo  libri  veteres  habenl  in  mundo, 
el  supra  lineani  vei  tceculo.  Hinc  factum  ut,  cum  iion- 
nulli  inallenl  mundo,  alii  twcttlo,  alterutra  earum  lc- 
ctioiium  posita  sit  in  exeniplaribus  antiquis  pro  arbi* 
trio  librariorom.  ^^  i 

Google 


Digitized  by  ^ 


631 


DIVI  CYPniAlSI 


65^ 


per  palientlam  exspectamut  (Rom.  viii,  U).  Propierea  A  et  fidc  major  cst,  quflc  ct  opera  el  mailyiia  priccedif , 


exspecialioetpaiicnlia  necessaria  esl  iii  id  quod  coepl- 
J11US  iinpleamus,  ei  quod  crediinus  cl  spcramus  Dco 
repraBsentaniea  capiamus.  Deniquealio  in  loco.idcm 
npostolus  justos  cl  opcranles  et  divini  foenoris  incre- 
menio  coplesics  diesauros  sibi  recondentes  u(  paiicn- 
tes  quoque  sint  inslruit  et  docet  diccns :  Ergo,  dum 
tempus  habmus  operemur  quod  bonum  esl  ad  omnes^ 
viaxime  vero  ad  domesticos  fidei.  Botium  autem  facien- 
ies  non  deficiamus ;  tempore  enim  suo  metemut  ^  (Gul. 
VI,  9).  Admonct  nc  quis  impatieiis  in  opcratione  de- 
iiciat,  ne  quistcnlalionibusautavocalus  aut  victus  in 
jnedio  laudis  et  gloriu!  itincre  desistat,  et  pcreant 
prajterila,  duin  qua;  coeperant  desinuni  esse  perfecta, 
sicut  scriptiim  esl :  Jusiiiia  jutti  non  liberabil  cum  in 


quoc  nobiscum  semper  oeterna  apud  Deum  in  regnis  s 
(oeieslibus  permanebit.  Tolle  illi  patienliara,  et  de<* 
solala  Don  durat.  Tolle  ilU  suslinendi  lolcrandiquc 
subsianliam,  et  nullis  radicibus  ac  viribus  pcrsevc- 
ral.  Aposlolus  denique,  cuin  dccliaritatc  ioqucrelur, 
toleranliam  illi  el  paiientiam  junxit.  Charitat,  inquit, 
magnanima  est,  charitat  benigna  ett,  churitat  non  miU' 
latur,  non  infiatur,  non  irritatur,  non  cogitat  malum  ^, 
omnia  ditigit,  omnia  credil,  omnia  tperat,  omnia  tusii' 
net  (I  Cor.  xiu,  4-7).  Ostendit  inde  illain  perscve- 
rare  tenacilcr  posse  quod  noverit  omnia  suslincre. 
Etalio  in  loco :  Sustinentes,  inquit,  invicm  in  dilectionr^ 
salis  agentes  servare  unitatem  tpirilut  in  conjunctione 
pacis  (Ephes.  iv,  2).  Probavit  nec  unitatem  scrvari 


quacumque  die  exerraverit  (Ezech.  xj^xiii ,  li).  Et  ilc-  B  P^sse  iiec  paccm  nisi  se  invicem  fratres  mulua  lolc- 

raiitia  foveaut,  el  concordio:  vinculum  paticntia  inior- 
ccdente  custodiant. 

XVI.  Quid  deiiide,  ut^ioii  jures  neque  maledicas, 
ut  tiia  ablata  non  repetas,  ut,  acceptaalapa,  etalteram 
maxillam  vcrberanii  prxbeas,  ut  frairi  in  le  peccanli 
non  tantum  septies,  sed  septuagies  septies  s  sed  et 
omniaomiiinopeccaiadimittas,utdiIigasinimicostuos, 
utpro  adversariiset  persecutoribusprecemfacias?Po- 
risne  i  ista  perficere  ^,  nisi  patieniise  et  loleraniix  te- 
neas  ilrmitatcm?  Quodfactum  videmus  ia  Stepbano  ^; 
qui,  ctim  a  Juda.>is  vi  et  iapidibus  necaretur,  doii  sibi 
vindictam,  scd  iiiterfecloribns  veniaro  postulabat  di« 
cens  :  Domine,  ne  ttatuat  Utit  hoc  peccatum  (Act.  vii, 
59).  Sic  csse  oportuit  priinum  martyrem  Gbrisli,  qui 


ruin  :  Tene  quod  habes,  ne  aliut  accipiat  coronam  tuam 
{Apoc.  III ,  i\).  Quaj  vox  adbortatur  patienier  ci  for- 
tiier  perseverarc,  ut  qui  ad  coronara  laudc  jam 
proxima  nititur  ^,  durante  paiientia  coronelur. 

XIV.  Patienlia  autem,  fratres  dilectissimi,  non 
tautum  bona  custodil,  scd  et  repeliit  adversa.  Spiri- 
tui  saneto  favens  et  coelestibus  ac  diviiiis  cohicrens 
contra  facia  carnis  et  corporis,  quibus  anima  expu- 
guatur  ei  capiiur^,  virtulum  suarum  propugnaculo 
reluctatur.  Inspiciamus  dcnique  pauca  de  inultis,  ul 
de  paucis  iulcUigauturel  Ctnelera.  Adulterium,  fraus, 
bomicidiuin,  mortalc  crimen  est.  Sit  forlis  ct  stabilis 
iu  corde  patientia  ® ;  ei  nec  adulterio  sanctificatum  cor- 
pus  ct  Dei  templum  polluitur,  ncc  jusiitirc  dicata  in 


noceniia  coningione  fraudis  inficitur.  nec  posi  gesia-  C  mariyrcs  sccuturos  gloriosa  raorie  pnECurrens,  n.»n 

lam  Eucbaristiam  ^  mnnus  gladio  et  cruore  inaculaiur.      ^'^"l""^  Dominicaj  passionis  pncdicator  essct "»,  scd 

XV.  Qiaritas  frateruitatis  vinculum  est,  fundamen-     e^  paticntissima;  lcniiaiis  imitator.  Quid  dicam  de  ii  n, 

tum «"  pacis,  tenaciias  ac  lirmitas  uuitatis,  qu»  ct  spe     ^^  discordia,  de  simuliate,  qua  in  Cbrisliauo  csse  non 

LECTIONES  VARIANTES. 


•  Deo  reprsesentante  Bod.  1,  2,  3,  4.  Saris.  Im.  Ver. 
Benev.  Benet.  Deo  nraestante  Oxon. 

^  Metemus  non  laiigaii  NC.  1. 

^  Coronam  laudis jain  proximam  Bod.  1  5, 1.  Voss.  1 .  Lau- 
(lcm  quam  iiroximc  Morel.  Et  laudem  jam  proximam  Foss» 
Eias. 

A  Qualilur  Petn.  Vost.  2.  Bod.  2.  4. 

^  Sic  forli  ct  slabili  maaeiile  iu  corde  patientia ,  nec 
aduUerio  Saris. 

t  Gustaiaui  Eucliarisliam  Bo(i.  1,  2.  MR,  Thu.  Foss. 


Voss.  i,  2.  Lwn.  Ebor,  et  omtes  Imp.  ante  Pamet.  Gestam 
Eucbaristiam  Lin. 

B  jClernainregnisjlr.Lam.£(NM'.NC.Lm.Bo(f.1, 2,3,4. 

^  Cogitat  maluro,  non  gaudet  super  iulquitalem,  coII:e- 
tatur  autem  iu  veriiate  lAn. 

i  Septuaginta  et  sepiem  Bod,  4. 

i  Non  poleris  ista  Bod.  i.  3. 

k  Perferre  Ar.  Saris.  Lam.  Ebor.  Fost. 

1  A  Stepbano  Lam»  Ebor.  Bod.  2. 

°>  Meruit  praedicator  esse  Saris» 


STEPH.  BALUZIl  NOTit:. 
XIII. — Revrcesentante.  Ego  non  iiificlorquiu  vulgala  D  ^il  •  Et  quod  non  statim  Domini  corpus  inquinatis  ma- 


leciid,  (\nx  prcestante  babet,  sit  optima.  At  cum  no- 
sira  nilntur  auctoritalc  novemdecim  cxeiuplarium 
nostrorum  et  sex  Anglicanorum,  tuni  etiaiu  tcstimo- 
nio  Flori,  arbitratus  sum  eam  reddcndatii  essc  Cy* 
priano. 

Ad  coronanu  Multum  varianl  in  boc  loco  vclcra 
exemplaria.  Quxdam  enim  exbibcnl  lcctionem  qiiam 
nos  retinuimus ,  alia  ad  coronam  taudis ,  alia  et  vele- 
res  cditioncs  ad  coronam  et  laudemjam  proximam.  Ex 
illis  lcctor  eam  eliget  qux  sibi  magis  arriscrit. 

XIV. — Gesttttam.  Omnes  vcieres  ediiioncs  cl  sexde- 
ciin  libri  vctcres,  eliain  SeguierianuS)  baheul  gusta^ 
tam ,  oclo,  el  in  bis  Yeroneusis,  gestatam.  Isiam  vcro 
lcctiouem  Pamelius  retulit  in  coniexlum,  eam  videlicet 
ob  causam  quod  manti  non  gustelur  Eucbaristia ,  sed 
olim  gestari  solita  sil  in  mnnu.  Quod  Rigaltius  proba- 
vit.  Itnque  visum  est  bjnc  leciionem ,  qiisc  prxtcrea 
nititur  aucloritate  octo  velerum  exetnplarium ,  esse 
retinendam.Nam  Cyprianus  in  Vibro  deLfiptis,  pag.i88, 


nibus  accipiat.  Vide  Joannem  Stepbanum  Duranlum, 
lib.  I,  cnp.  16,  de  liitibus  Ecclesia!  cathoticw^  lleurici 
Vnlcsii  annolationcs  ad  Eusebium,  lib.  vi,  cap.  43,  et 
lib.  VII  cap.  9,  Cardinalem  Bonam,  lib.  ii  Rerum  Li- 
riir^inirum, cap.  17,  et  llospiuianum,  lib.  i deTemplis, 
cap.  5. 

XYI.  —  Non  inntum  septies.  Ita  veteres  ediliones , 
eliam  Morelliana ,  ct  duo  liliri  vcteres.  Quod  sum- 
pturn  esl  ex  capite  xxviii  Mattboii.  Itnque  bic  lociis 
vidclur  esse  mutilus  in  antiquis  codicibus,  qui  non 
li.ibent  banc  particulam.  Eam  Manutius  sustulit,  Mo- 
rcliius  reposuit,  Pamelius  rursum  sustulit.  Codex 
sancli  Arnulplii ,  non  tantum  septuaginta  et  septem. 
Ea  argumenlatione  et  aucioriiate  usus  est  CHtliolicus 
Armenornm  auiio  1247  ad  lunocentium  P.ip.mi  lYscri- 
bens ,  nt  ei  sunderct  parcendum  esse  Fridcrico  im- 
pcratori ,  advcrsus  qticm  vcbemculer  exarserai  ira- 
cimdia  Papas.  Yide  Udoricum  Rnyiialdum  anno  lii7, 
§  34.  Vidc  supra  p:ig.  403.  „        ,     , 

Digitized  by  VjOOQIC 


653 


LIBER  DE  BONO  PATIENTLE. 


C34 


dcbent?  Sil  paiieniia  in  peclore,  el  bacc  illic  locum  A  omncs  per  muUerem  decipere  posscl  ei  fallcre,  quod 


babere  non  possunt;  aut  si  adire  leniaveriiit,  cito 
cxdusa  discedunt,  ut  domiciliiim  paciflcum  persefc- 
ret  in  corde  ubi  Deum  pacis  deieciet  babitare.  Ad- 
monetdenique  Apostolusetdocet  dicens  '^ :  NolUe  con- 
Iriitare  ^pirUum  sauclum  Dei^  in  quo  signali  etlis  in 
diem  redemplionis  ^.  Omnis  amariludo  et  ira  et  indigna- 
tio  et  clamor  el  blaspliemia  auferalur  a  vobis  (Ephes, 
IV,  30).  Si  enim  Cbristianus  a  furore  et  contentione 
c^irnali,  tamquam  de  maris  tui  binibus,  cxcessit,  et 
tranquillus  ac  lenis  in  porlu  Cbristi  esse  jam  coepit,  nec 
iram  nec  discordiam  debet  inira  pectus  admittere, 
cui  nec  maium  pro  malo  reddere  lioeat  nec  odisse. 
XVn.  Necnon  ad  varia  quoque  carnis  incommoda 
et  crebros  corporis  durosque  cruciatus,  quibus  liu. 


fecit  in  mundi  origine;  nec  tamcn  Job  gravibus  ac 
dQiisis  coiifliclationibus  frangitur  quominus  inter  illas 
angustias  et  pressuras  suas  Dei  benedictio  ^  vielricc 
paiieiitia  prscdicetur.  Tobias  quoque,  post  juslitiae  et 
misericordiue  suac  opera  magniflc^,  luminum  amissione 
tcntatus,  in  quanium  patienter  cxcltatem  periulii,  in 
taniiim  granditer  Dcum  paiientia:  laude  promeruit. 

XIX.  Alque,  ut  inagis,  fratres  dilectissimi,  patieniiae 
bonum  luceat,  quid  mali  ^  e  conlrario  impatientia  iin- 
portei  consideremus.  Nam,  ut  paticniiabonumCbrisii 
cst,  sic  e  conira  impatientia  diaboli  malum  i;  et  si- 
cui  iit  quo  babitat  et  manet,  Cbristus,  patiens  inve- 
nitur,  ita  impatiens  semper  existit  ciijus  mentem  dia* 
bolinequitia  possidet.  Exordia  denique  ipsavideamus. 


maiiom  genus  quotidie  fatigatur  ei  quatitur,  patientia  B  Diabolus  homiiiem  ^  ad  imaginem  Dci  factum  iin- 


•  necessaria  esl.  Nam,  cum  in  illa  prima  transgressionc 
prueccpii  (irmitas  corporis  cum  immortalitate  disces- 
scrii,  ct  cum  morte  inflrmitas  venerit,  nec  possitflr- 
mitas  recipi  nisi  cum  recepia  el  immortalitas  fuerii, 
oportct  in  hac  fragilitate  atque  inflrmiiaie  corporea  ^ 
luctari  semper  et  congredi.  Qux*  luctatio  et  congressio 
non  nisi  patieiilix  viribus  potest  suslineri.  Ejiami* 
nandis  autcin  nobis  atque  esploraitdis  ^  diversi  im- 
porUintur  dolorcs,  et  multiplex  tentationum  qua- 
litas  irrogatur,  de  jncturis  facultalum,  de  ardo- 
ribus  febrium,  de  cruciatibus  vuliierum,  de  amis- 
sione  charorum.  Nec  aliud  mngis  ^  inter  injustos 
discernit  et  justos,  quam  quod  in  advcrsis  per  im- 
patienliam    queritur    et  blaspbemat  injuslus ,  pa- 


patienter tulit :  inde  et  periit  primus  et  perdidiu  Adam, 
contra  coelestc  prxceptum,  cibi  iethalis  impaiiens,  iii 
mortem  cecidit,  nec  acceptam  divinii^s  gratiam  pa- 
lientia  custode  servavit;  ct  iit  frairem  Cain  perimc- 
rcl,  sacriflcii  ejus  et  muneris  impatiens  Tuit;  et  quod 
Esau  de  majoribus  ad  minura  descendil,  primalus 
suos  per  iropatientiatn  lentis  ^  amisit.  Quid  Judaicus 
populus  ciroA  bencflcia  divina  |ierfldus  et  ingratus, 
noiine  quod  a  Deo  primum  recessii,  impatientix  cri- 
meit  fuit ,  dum  Moysi  cum  Deo  ^  coiloquentis  moras 
non  potest  ferre,  profanos  deos  ausus  est  postulare  >*, 
ut  itineris  sui  duces  nuncuparet'*  caputbubulum  et 
terrestre  flgmentum ;  nec  uroquam  ab  eadem  inipa- 
tieniia  destitit,  quomiuus,  semper  docilitalis  el  diviiia: 


tieiitia  justus  '  probatur,  sicut  «criptum  est :  in  do-  p  admonitionis  impatiens^Prophetassuoseijustosqiios- 


hre  sustiney  et  in  humUitate  tua  patieniiam  liahe^  quo- 
niam  in  igne  probatur  aurim  et  argentum  s  (Eccli,  ii,  4). 
XVIII.  Sic  Jobexamiiiatusest  etprobatus  etadsum- 
mum  fastigium  iaudis  patientix  virlute  ***  provectus. 
Qunutaadvcrsus  eum  diaboli  Jacula  emissa,  qiianta  ad- 
moia  lormenla !  Jactura  rei  familiaris  infligitur,  nume- 
rosxsobolisorbitasirrogatur.  Divesiucensu  dominus, 
et  in  liberis  pater  ditior,  nec  domiiius  repente  iiec 
pater  est.  Accedit  vuinerum  vastitas,  et  tabesceiites 
ac  fluentes  arius  edax  quoque  vermium  pceiia  consu- 
init.  Ac,  nc  quid  omniiio  rcinaneret  qiiod  non  Job  in 
suis  leiitationibus  expcriretur,  armat  diabolus  et  uxo- 
rem,  illo  antiquo  iiequilix  suae  usus  iugenio,  quasi 


que  perimendo,  ad  crucemquoque  et  ad  sanguiiiein  Do- 
mini  prosilirel.  Impatientia  etiam  p  in  Ecclesia  bxreti- 
cosfacii,  et,  ad  Judxorum  similitudiuem,  coiitra  Clirisli 
pacem  et  cbariuiem  rebelies  ad  bostiliaet  furiosa  odia 
compellit.  Ei,  ne  longum  sit  siugula  recensere,  oninia 
oinnino  quae  patientia  operibus  suisaedificat  ad  gloriam , 
inipatientia  destruit  ad  ruinam. 

XX.  Quare,  fraires  dilectissimi,  et  honis  patientia: 
et  impatientiae  malis  diligenter  axpensis,  patientiam, 
per  quam  in  Cbristo  mancmus,  ut  veiiire  cum  Christo 
ad  Dcum  possiinus<i,  plena  observaiioue  ieiie;iinus; 
qux  copiosa  et  multiplex  noit  angusto  flne  coiiclu  • 
ditur.  nec  brevibus  terminis  coercetur.  Latc  patet 


LECTIONES  VARIANTES, 


^  Monel  dicens  Bod.  1.  Admonet  denique  apostolusD 
Paiilns  Ver, 

i>  Dii;  redemptionis  Saris.  Bod.  1 ,  2.  VicU 

'c  rx)riioris  luclari  semper  Bod.  3,  4. 

<l  ProDandis  diversi  importantur  labores  Ver. 

^  Magis  justos  discernit  Saris.  Bod.  1,  %  5,  4. 

f  Jiisli  Voss. !. 

«  Hoiuincs  vero  receptibiles  in  cainino  huiniliationis 
Bid.  l. 

h  Uenedictionem  vicUrice  palientia  prtedicarel  Voss.  i. 
Pem.  Bod.  4.  NC.  2. 


i  Et  quid  mali  Saris. 

j  MalumestBo^.  1.4. 

k  Deum  superiorem  se  et  bominero  ad  Vid. 

I  Menlis  Bod.  1.  5. 

^  Deo  ioquemis  Ar.  Bod.  2.  Foss.  Vict. 

^  Ausiis  cst  postulare  Lam.  Ebor.  Lin.  NC.  i.  Bod.  i, 
2,  3,  4.  Est  omttt.  Oxon. 

^  Duces  diceret  iir. 

P  Etiam  in  Ecclesia  Lam'.  Ebar.  Lin.  NC.  1,  2. 

4  Et  venire  cum  Chrislo  ad  Deum  possumus  Lam.  Ebor. 
Liii.NC.i.Bod.  i,2,  5,4. 


STEPH.  BALUZH  NOTiE 
XVin.  —Dei  benedictio.  Qiiidain  libri  veteres  prxfe-      versatur. 

ruiit:  Dei  benedictionem  victrke  patienlia  comUetiir.  Se- 

giiierianiis :  Dei  benedictio  vUriee  patientia  pradicetur. 

bic  ctinm  codex  snncti  Aritulpiii. 
XIX. — Impatientia  diaboVx  mnlum,  Vidc  libruiii  Ter- 

tulliaui  de  Pmnitentia ,  qui  tutus  iii  boc  argumciito 


Periit  primus.  Siricii  papnc  Epislola  nd  uuivcrsos 
episcopos :  iVoii  patitur  quietos  nos  ab  incursatione  sua 
vacarehosiis  anttquus,  ab  initio  mendax ,  inimicus  ve* 
ritaliSy  oimulus  hominiSf  qnem  ut  decipcretj  se  ante  dt' 
tepit,  /-^  T 

Digitized  by  V^OOQlC 


635 


DHl  CTPRIANl 


GS6 


palicniio*  vlrliis ;  el  ubcrlas  ejus  el  largilas  de  unius  A  proplietio!  iibri  huju$,  qtAa  jam  limpui  in  praximo  e$i 


qntdem  nomiuis  fonle  proficiscilur,  sed,e\undantibus 
venis,  per  mulUi  gloriarnm  ilincra  diirunditur;  occ 
proficere  nliquid  in  aciibus  nnsiris  polcsi  ad  con- 
summandam  laudcm,  nisi  liidc  consummaiioitis  acci- 
piat  flrmiintcm  ^.  Pallentia  est  quv  nos  Dco  el  com- 
mendai  et  servat.  Ipsa  est  quae  iram  lcinperal,  qux 
linguam  frsonat,  menlcm  gubernai,  pncem  custodii, 
disciplinam  regil,  libidinis  impelum  frangit,  luinoris 
^iolentiani  comprimil,  iiicendium  simuliaiis  exiin- 
guii,  coercei  potentiam  diyiium,  inopiain  paupcriim 
rcfofeit  tuelur  in  virginibus  beatam  iniegriiaiem,  in 
vidiiis  laboriosain  casiiiatem,  in  conjunciis  et  m;iri- 
laiisindividuamcbariiaiem.Faeit"^  bumilesin  pros- 
peris,  iii  adversis  fortes  ^,  conlra  injurias  et  contu- 


ut  el  ii  qui  perscverant  nocere  noceanf^  tt  qui  in  sordi^ 
bns  e$t  iordmat  adhuc,  juitu$  auiem  adhuc  justiora 
faclat^  iimiliter  et  qul  $anciu$  e$t  ^,  $anctiora,  Ecce  te- 
uio  citOy  et  merce$  mea  rhecum  ft/,  reddere  nniciriqne 
$ecttndum  facta  $ua  (Apoe.  xxii,  40-  12).  Uiidc  etfam 
clamanlcs  mnrtyrcs  ct  ad  vittdict.im  suam,  dolore 
eruinpente,  pr<»peranie8  exspertare  adliuc  jdbeiitur  ei 
lemporibiis  consuinm:>ndis  iiitplendi^que  mariyribos 
prxbcre  pniientiaiii :  Et  eum  aperui$$et,  inquit,  quin- 
tum  $igiilHm  >,  vidi  $ub  ara  Dei  amnia$  occi$orum 
propter  verbHui  Dei  el  martyrium  $uum,  et  clamnve- 
runt  toce  mogna  dicente$  :  Quousquef  Doinine  sancias 
et  veru$^  non  judicae  et  vindica$  $anguineni  no$trum  de 
ii$  qui  in  terris  inliabitant  ?  Et  datce  sunt  ei$  singufm 


melias  miles.  Bocct  delinquentibus  cito  ignoscere;  si  B  $tol(s  albmi,  et  dictum  e$t  eis  ut  rcqUiescerent  breiei 


ipse  delinquas,  diu  et  roultum  rogare.  Tentatioiies 
expugnai,  persecutiones  lolerat,  passiones  et  martyiia 
Gonsummat.  Ipsa  est  quso  Adei  noslrae  fundamenia 
firmiter  munit :  ipsa  est  quas  incrementa  spei  subli- 
niitcr  provehit  ^.  Ipsa  actuin  ^  dirigit,  ut  tenere  pos* 
simus  viam  Chrisii,  duin  per  ejus  lolerantiam  gradi- 
dirour :  Ipsa  erflcit  ut  perseveremus  fllii  Dei,  dum  pa- 
tieiitiam  Patris  imitamur. 

XXI.  8ed,  qaoniam  plurlmos  sclo,  fratres  dilecti^ 
simi,  vel  pondere  injuriarum  angentium  vel  dulorc 
de  iis  qui  adversijm  segrassantur  et  sseviuni,  vindicari 
velociter  cupere,  nec  lllud  in  exirema  «  parle  reticen- 
dum  esl,  ul,  in  Istls  fluciuautis  mundi  tUrbinibus  et 
JudflBorum  sive  genHliiim  et  hacreticorum  quo(|ue  per- 


adlm  tempore,  douee  impleatut  numctn$  con$etvorum 
et  fratrum  eorum  qui  p0$tea  ^  aeddentur  exempio  ip$o  - 
rum  (Apocix,  9-i4). 

XXII.  Quandd  aulcm  vcnlat  sanguinis  justi  divina 
vindicia,  declarat  per  Malacbiam  propbclam  ^  Spi- 
rilus  sanctus  dicen^  :  Ecce  die$  Oomini  vetut  ardeits 
velut  ciibanus;  druntque  omne$  alienigence  et  omnes 
iniqui  $tipula  •",  et  $uccendet "  iilo$  adveniens  die$,  di- 
cil  Dominus  (Maidch,  iV,  1).  Q\lod  ilem  legiinus  iii 
Psalmis,  ubi  Deljudicis  pra^dicaiiiradventus  censurac 
suse  majeslate  venerandus  :  Deu$  manife$tu$  veniel^ 
Deu$  nostet,  et  non  $itebit.  Ignis  ante  eum  ordebit^  cl 
in  circuitu  ejUs  proceiia  nimia  «.  Advocabit  p  cceium  sur- 
$um  et   tertam  deorsum,  ut  $eparet  popuium  suum. 


8ecuiiotiibusconstituti,pniienter  etspectemus  uliionls  G  CoiHgite  iiti  ju$to$  eju^,  eo$  qui  di$ponanl  tesiamentum 


diem,  iiec  ad  vindictam  doloris  nosiri  querula  festi^ 
nadone  properemus,  cum  scripium  sit  :  Ex$pecta  me, 
dicil  Dominu$,  in  die  resurrectionis  mea:  ^  in  testimO' 
nium,  qkoniam  judiciuin  meUm  ad  congregdtiones  gen- 
tium,  ttl  excipiam  reges  et  effUUdatn  super  eos  iram 
meam(Soph.  lu,  8).  Exspectare  nosjubet  Doiniiiiis  s 
et  fuiurx  uliionis  diem  forli  patiemia  sustinere.  Qui 
ei  in  Apocalypsi  loquilur  diceiis  :  iVe  $ignaveri$  verba 


eju$  in  $acrificii$;  et  annuntiabunt  ^  coeli  ju$titiamejus, 
quoniam  Deu$  judes  e$l  {P$aL  XLtx,  5-6).  Et  Esaias  «" 
eadem  pr.iinyntial  dicefis  :  Ecceenim  Dominu$  $ictu 
igui$  veniet,  et  sicut  proceila  curmi  eju$,  retribuere  in 
ira  vindictam.  In  igne  enim  Domini  jUdicabuntur,  et  in 
giadio  efu$  vuinerabitntur  (l$a.  lxvi,  45).  Et  ileruin  : 
Dominu$  Deu$  virtutum  prodibit  et  comminuet  beliuin^ 
excitnbit  c«?rmmc«»,  et  eiumabit  $uper  inimicoi  skos 


LECTIONES  VARI ANTES. 


^  Firmamentum  Lin.  Pem, 

*>  £l  in  adversis  forles  Bod,  1. 

^  Subliliter  provehit  Ar. 

^  Insa  agninotieiM  acluiim  Ben.NC.  Ebor.  Lam.  Bod.^. 

•*  Stc  Lam.  Ebor.  Liti.  NC.i,  2.  Ben.Saii$.  BodJ.  2, 3, 
4.  Thn.  Foss.  Nec  in  illuin  exlremi  jndicii  dieni  nialorum 
relribulioiiein  differre,  nobiscum,  horiamur,  inlerim  am- 
plertinnai  paiientiu;  Ijonuni,  ulin  exlr.  Morett,  Pam,  Oxon*  j) 

^  Kelributionis  meae  Bod.  3. 

s  Fratres  dileclissimi  add,  Qxon. 

1*  Sanctus  sancliora  Lam.  Etor.  Bod.  1,  2,  3,  A.  Ver, 
Mon. 

t  Quintum  sigoum  Lam.  Ebor.  Saris,  Bod.  2,  3, 4.  Ver, 


Thti 

j  bata  esl  singulis  slola  alba  Thu,  Pauio  post,  Ut  susti- 
nerent  Bod.  1. 

k  Quinque  postea  Lam.  Pem,  ijn.  Ebor.  Sarts.  NC.  !• 
Voss.  1,2.  Thu.Foss.Vict,  OccldereuUir  Pcrti. 

1  Maiachiam  S|)iriuis  Fer. 

"  Sicul  slipula  Pem.  tos$.  1.  Ut  Bod.  1. 

>*  Acceiidit  Bod.  1. 

^  Eius  lempestas  Bod.  3.  Valida  Pem.  Bod.  5. 

P  Vocabit^od.  1,  2, 3,  4.  Ar  Lm.  Ver, 

<i  Nuntiabunt  Saris.  Bod,  4, 2, 3, 4. 

'  Naiu  et  Isaias  Bod.  1 .  Foss. 

"  CoDclubit  ceriamea  Vo$$.  2.  Pem. 


STEPll.  BALUZIl  NOTit:. 


XXI. — fiee  iiiud  in  extrema.  Restituimus  lectionem 
veterum  ediiionum,  quam  conflrmant  ixni  lihri  nos- 
tri  et  XII  Anglicnni.  Goacti  sumus  delere  ea  qute  niu- 
lata  et  addita  fiieranl  in  editione  Morellii ,  qu.smvis 
ea  quoquc  rcperissemus  in  tribus  antiquis  codiciluis, 
quanivis  scirenius  Paineliuin  ea  qiioque  invcni^se  iu 
qualUMr  nntiquis.  IIu:c  nutem  suiit  qux  iios  deli  vi- 
nius,  si  qui  tanti  xsliment  scire  qua:  illa  siiil:  Nec 
in  iitum  exlremi  judicii  diem  malorum  retributioncm 


differre ,  nobi$cum  hortamur^  intetim  amplectimini  pa* 
tientice  bonum ,  ut  in  i$ti$ ,  etc. 

Queruia,  Paineliiis  ex  codice  Camberonensi  addil 
et  invidiosa,  At  ego  boc  additnmentum  iiuspiam  re- 
pcri  iu  libris  aiiliquis,neque  in  editionibus  qu£  Pa- 
nielinnani  antecesscrtinl. 

S.toias  (ilbce,  Iii  undecim  Ubris  manuscrlptKlegitur : 
Data  est  singuiis  stola  aiba, 

Digitized  by  VjOOQIC 


W7                                                  LIBER  DE  ZELO  ET  LIVORE.  638 
cnm  foriUudine.  taeui,  immquid  $emper  tacebo  {Isa.  XsuAm  mttiinm  feslmni  et  properal,  eonsiderc^  qiila 

XLii,  45)?  necdum  viiidicaius  csl  ipse  qiii  vindicai.  PaierDcus 

XXin.  Qois  aotem  ftsi  hic  qui  lacuisse  se  priuS  dl-  prrecepll  Filium  suum  adorari,  ei  nposlolus  Paulus, 

cit  et  nofi  semper  (acebii?  Utifiuc  illc  qui  sicui  ovis  divini  prtcepti  riieuior,  poiiii  ei  dicii :  Deus,  exaUavH 

ad  victimam  ducius  esl,  ei  slcut  agnns  coram  lon-  iUum,  et  donavh  illi  nomen  quod  est  super  omne  wo- 

denle  se  •,  sine  voce  iinn  aperuit  os  sinim  ^  ;  uiique  men  ^  ut  in  nomine  Jesu  omnegenu  flectatur  i  c(r/ei- 

ille  qoi  non  Clamavit,  iieque  In  plaleis  vox  ejus  aiidila  /lum,  terreslrium  et  infernorum  (Philip,  ii,  9,  10). 

esi ;  uii(|ue  ille  qai  nou  fuit  conlumax,  nwjue  conlra-  Ei  in  Apocalypsi  Angelus  Joanni  volentl  adorare  ^o 

dixii,  cnm  dorsum  suum  ponercl  ad  flagella  et  maxil-  resislil  et  dicit  k  :  Vide  ne  feceris,  quia contervut  tum 

las  •"  Jid  palnias,  facicm  autem  suam  uon  averiit  a  sumetjratrum  tuorum.  Jesum  Dominumadora  <  (Apoc, 

foediiaie  spnlorum  ;  utique ille qul,  cum  accusaretur  a  xxii,  0).  Oualis  Dominus  Jesusel  qiianla  patienlla  ejns! 

sacerdotlbiis  ^i  senioribus,  niliii  respondii  el,  adini-  ulqui  in  coelis  adoratur,  necdum  vlndiceiur  In  terris. 

ranie  Pilato,  pntientissimum  sileniiutn  c  lenull.  Hlc  IIuju8paiieniiam,fralresdileciisslmi,  Inpersetutioni. 

csl  qui  <*,  cum  In  passione  lacueril  ^,  in  ullione  posl-  biis  et  passionibus  nosiris  cogilemus.  Hujus  adveiitni 

modum  non  laccbit.  Hic  est  Deus  lioster,  id  esl,  non  plcniim  exspeciatlonis  obsequiumpraibeamus.Necdc- 
•mnium ,  sed  fldelium  ct  crcdcntiiim  Deus,  qui,  cum  B  fendl  ante  Domlnum  servi  ifreHgiosa  et  Invcrecunda 

in  secuudo  adveniu  nianirestuS  ^  venerii,  non  silebil.  festinaiione  ^  properemus.  Insistamus  potlus"el  cla- 

Nam,  cum  in  hnmilllaic  prrus  fuerit  occultus,  venlet  borcmns  ®  ei  loto  corde  vigilanies  p  atque  ad  omneni 

in  potesiate  manifcstns.  tolerantiam  stabiles  Oomliiica  prsBcepti  servemus ; 

XXIV.  Hiinc  exspectemus,  fraires  dileciissimi,  ju-  ut,  cum  ille  irae  et  vlndictae  dies  veherh,  non  cum 

dicem  el  vlndicem  nosirum,  Eccleslje  siiae  popnlum  Impiis  el  peccaiorlbus  puniamur,  sed  cum  justls  ei 

et  ab  initio  mundi  jnstomm  omiiium  ^  nuincru^ ,  Dcuiii  timenlibus  hohoremur  <i. 
secum  pariter  vindicalurnm.  Qui  ad   viiidictam  ^ 

LECTlONfcS  YARIANTES. 

•  CoraratondeiUeBod.  1,2,3,4.  Fer.  j  Onines  genu  curvenl  [NC.  1.  ImN.  Ebor.J^od.i. 
t>  SIc  oon  aperuit  Lam.  Bbor.                                            Ver- 

«  Patienlissimussitealium NC*  2.  k  aesUUl  Lam.  Ebor.  Vou.  1. NC.  1.  Bod,  1,3,  3. 

d  Uic  qui  lam.  Ebor.  Bod,  2.  i  Adora.  Hujus  Ar.  Un.  Pem.  Voss.  2. 

•  fa  |»assione  prius  Ver.  "» Perdiia  feslldaUone  Saris. 
t  Nanifeslius  Lin.  "  losistamus  auteoi  Saris. 

8  Jiisiosomnes  Voss.  i.  ®  Laboremus  Lam.  Ebor.  Ver. 

h  Vlmliclam  siii  Bod.  \.  P  Vigllantes  ad  Deum  Bod.  S. 

i  Lt  sii  super  omne  iiomen  Ar.  Lam.  Bbor.  Ver,  G     q  Corooemur  Vict. 

STEPH.  BALUZU  NOT^. 

Juttorum  omnium.  Codex  Laeticnsis ,  Justos  omnes         Pater  Deus...  inlernorum.  Hxc  desunt  in  libro  san- 

ucnm  pariter  vindicaturum»  Cti  Arnulpbi ,  per  osCiianUam  niinirum,  Ut  putOi  li- 

Omne  genu  ftectatur.  Septem  libi*i  veleres  liaLcul  brarii.  Exsianl  enlm  iii  aliis  libris  veteribus  et  inedi- 

curvetur,  sepiein  vero^  omnes  genu  curvent.  tionibus. 

UBER 

DE  ZELO  ET  LIVORE. 

ARGtat:NttJil.  —  Paucis  tibri  hujus  argumentum  reddit  D     radicein  malorum  omnium  invidiam  esse^  per  singula 

in  hwc  verba  D.  Ponlius  in  vita  Cypriani :  t  Quis  ,  vitiorum  genera  dedncil ;  alque  adeo  recte  et  a  Christo 

inqmt^  tivorem  de  venenatu  invidiis  matignitate  ve-  et  ab  Apostotis^  non  uno  in  loco,  interdictum  frater- 

nienteniy    dulcedine   remedii  salutaris  inhiberet  f  i  tittm  odium,  Poslremo  ubi  Dei  exemph  ad  dileciio- 

Principio  igitur,  postquam  eo  gravius  crimen   esse  nem  inimicorum  eos  adhortatus  esl,  prmiiorum  co- 

zelum  seu  livorem,  quo  occuitius  esl  maluni,  et  origi'  ronis  proposUis  ab  hcc  malo  deterret» 
nem    ejus   diaboio  asctihendam  docuil :  propositis 

etiam  obiter  invidice  excmpUs  e  Veteti  Testamento  ,  l  Zelabe  qnod  bonum  '  videas  et  invidere  melio- 

LECTIOiNES  VARIANTE8. 
'  Bonos  Lin. 

STEPH.  BALUZn  NOTiB. 

"^  DE  ZELO  ET  Ll YOBE.  Cum  sanctus  Aiigiistinus  mortifero  maltf  cor  ejus  penitus  atienum  tanta  eharitatis 

initium  et  r^uaedam  alia  hujus  libri  loca  rctulisset  In  abundantia  comprobavit.  Idem  in  caput  v  Epislobt*  ad 

I.  IV,  de  Baptismo  coiitra  Doiiatisias,  c.  8,  poscea  aii :  Galalas  :  Scripsii  et^beatus  Cyprianusiibrum  de  Zetoel 

UwcverbaCypriani  inEpistota,populisnola,quamvera,  Livore  optimum,  quem  guilegerit,  nofi  dubitaverit  aii- 

quam  fortia  sint  recognoscimus.  Veredecuit  Cyprianum  nmnerare  operibus  carnis  invidiam.  Vide  Hiiicmariim 

de  Zeio  et  Livore  et  argueregraviter  et  monere^  a quo  tam  in  libro  lv  Capitulorum,  cap.  47,  pag  566.     f^  d-\r^r%]t> 

Digitized  by  VjVJVJv  Iv^ 


639 


DIVI  CYPRIANI 


CiO 


ribus  levc  apud  quosdam  et  modicum  crimen  vidctur,  A  fraudatorcm  faciat,  lucra  opponit  injusta ;  ul  aniniam 


fratres  dileclissimi ;  dumque  existimalur  levc  cssc  et 
modicum,  non  limctur;  dum  non  liiiiclur,  contcmni- 
tur;  dum  coniemnitur»  non  rarile  vilatur,  ct  fit  cxca 
et  occuUa  pernicies :  qux,  dum  minus  pcrspiciiur  ut 
caveri  a  providcniibus  »  possit,  improvidas  menles 
lateoter  affligit.  Porro  aulem  Dominus  prudenles  esse 
nos  jussit,  et  cauta  sollicitudine  vigilarc  prxcepit,  ne 
adversarius  vigilans  sempcr  ^*  ct  scmper  insidians, 
ubi  in  pectus  obrepserit  <*,  de  sciniillis  conflet  incen- 
dia,  de  parvis  maxima  exaggerei,  et,  dum  remissis  ct 
incautis  leniore  aura  et  flatu  moUiore  blandilur,  pro- 
cellis  ac  turbinibus  excitaiis,  ruinas  fidei  et  saluiis 
ac  vitse  naufragia  moliatur.  Excubandum  csl  ilaque, 
fralres  diieciissimi,  aiquc  omnibus  viribus  elaboran- 
dum  utinimico  sxvienti  et  jacula  sua  in  orones  cur- 
poris  partes  ^  quibus  perculi  et  vulnerari  possumus, 
dirigenti  soHicita  et  plena  vigilaniia  repugnemus  *"*,  sc- 
cundum  quod  Pcirus  npostolus  in  Epistola  sua  prasmo- 
nei  et  docet  dicens  :  Sobrii  estole  et  wgllate^  quia  ad- 
vcrtariu$ve$terdiabolus  lamquam  leorugiens  circuity  ali- 
quem  devorare  quosrens  ^  ( i  Pe/.  v,  8 ).    ?     . 

II.  Circuii  ille  nos  singiilos,  ei  tamquam  liostis 
clausos  obsidens,  muros  explorat,  et  tentat  an  sit 
pars  aliqua  muroruin  niiiius  stabilis  ei  minus  fida, 
cujus  aditu  ad  inieriora  iieneiretur.  Offert  oculis  for- 
mas  ilUces  ^  et  facilcs  voluplales  s,  ut  visu  desiruat 
casiiiatem.  Aurcs  per  canora  musica  ^  tcntat,  ut 
soni  dulcioris  auditu  solvat  et  molliai  cliristianura 
vigorcm.  Linguam  convicio  provocat,  manuni  inju 


pecunia  cnpiat  > ,  ingerit  perniciosa  compcndia  ;  ho« 
norcs  tcrrenos  promiitii,  ut  coelestes  adimat;  osten- 
tat  falsa,  ut  vera  subripiat :  et  cum  lalenter  iion  po« 
iest  fallere,  cxerte  aique  aperte  i  minatur,  icrrorem 
lurbidjc  persecutionis  inlentans,  ad  debcllandos  Dei 
servos  inquietus  semper  ct  sempcr  infestus,  in  paco 
subdolus,  in  persecuiiohe  violentus. 

IIL  Qunmobrcmy  fralres  dileclissimi,  contra  omncs 
diaboli  fallaces  insidias  vel  nperlas  minas  stare  dcbet 
instrucius  animus  ct  armatus,  iam  pnratus  ^  sempcr 
ad  rcpugnandum  quam  esi  ad  irnpugnandum  sempcr 
paratus  inimicus.  Et,  quoniam  freqiieniiora  sunt  toUi 
ejus  (|uae  latenter  obrepunt,  magisque  occulta  et 
clandestina  jaculatio  quo  miuus  perspicitur,  boc  et 
B  gravius  et  crebrius  in  vulnera  nostra  grassatur,  ad 
lixc  qiioque  intclligenda  ct  depellenda  vigilemus  cx 
quibus  esi  zcli  et  livoris  malum.  Quod  si  quis  peni' 
tus  inspiciat,  inveniet  niliil  magis  Chrisliano  caveii- 
dum,  nihil  cautius  providendum  quam  nc  quis  in- 
vidia  et  livore  capiatur ;  ne  quis  fallentis  inimici  ^ 
cxcis  laqueis  implicatus,  dum  zclo  fraicr  in  fratris 
odia  converiiiur,  gladio  suo  ncscius  ipse  perinialur. 
Qiiod  ut  ooliigcre  plenius  et  manifcslitts  pcrspiccre  pos  • 
simus,  ad  caputejus  atque  orlgincm  recurrainus.  V.'- 
dearnus  undc  zelus ,  ei  quando  et  quomodo  coeperit. 
Facilius  ciiiin  a  nobis  roalum  tnm  perniciosum 
vitabilur,  si  ejusdem  mali  ct  origo  et  mngnitMdo 
noscatur. 

IV.  Iliiic  diabolus  inter  initia  statim  mundi  ct  periit 
riis  lacessentibus  ad  petuiantiain  caedis  instigat;  uiQ  primusctperdidit.  llle  angelicamajcsfatesubnixus°>, 

LECTIONES  VARIANTES. 


?  A  praevidentibus  Voss.  1.  Prudenlibus  Pem,  Voss.  2. 
^  SemperipseBe;!.  Voss.± 

^  Latenter  obrepit  Pem.  Voss.  2.  obrepsit.  Ar.  Bod.  2, 
.  Ver.  Thu.  Fou.  obrepent  Vict. 
«I  Partes  miltenti  Bod.  5. 
«  Aliquid  devorare  Bod.  1,  2.  Vcr.  Tftu. 
t  FormasmuliebresBo(i.  3. 
«  Volunuies  Latn.  Ebor.  Voss.  1,  2.  NC.  1.  Pem.  Bod. 


2,  4.  Vict.  Voss. 

h  Caiiora  musica  Ben.  Thu.  Foss. 

i  Capiat,  oslendit  Bod.  1. 

j  Alque  roanifesle  Bod.  \ . 

k  Sil  laui  paratus  Pem.  Voss.  2. 

i  Ne  quis  inimi<*i  Pem.  Voss.  i. 

^  JlleaQgelica  Bod.  1,  2.  3,  4.  Limi.  Ebor.  lin.  SC.  1. 
Voss.  1, 2.  PotesUte  Bod.  3.  IUedudum  Oxon. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


L  —  Non  facile  vitatur,  Consullaliones  Zacb.xi  ct 
Apollonii,  cap.  29,  in  tomo  x  Spicilegii  Dacheriaui, 
pag.  56 :  Etquod  esl  scBviHSf  sub  specie  iunocenlimmalwn 
non  cavetur,  dum  vitari  posse  non  creditur. 

Vbi  in  pectus  obrepil.  Decem  libri  vctcrcs  obrepse- 
ril.  Ita  etiam  veicres  editioncs.  Ediiio  Morellii,  quando 
tn  pectus  obrepat^ 

Murorum.  Anlea  Ie;;el)atur  membrorum,  Veram 
lectionem  invenimus  in  duobus  veiustisexemplaribus 
in  Victorino  nimirum  vetere  ei  in  Tornacensi.  lu 
4J^iclorino  scriplum  est  wembrorum  ei  supra  lincani 
vel  nmrormn ;  in  Tornacensi  vero  murorum,  ei  supra 
lineam  vel  membrorum, 

n. —  Circtiit  iUe.  Auctor  Epistolae  ad  Demetriadem 
Inier  opera  Hieronymi:  Invidere  non  cessat  auctor 
invidiiB ,  et  qui  semel  a  Deo  ipse  projectus  ett,  lanlo 
majori  livore  torquelur,  quanto  aliquem  upud  eum  ride-^ 
rit  clariorem.  Et  mox:  More  dolosi  hoslis  universa 
perluslrans  explorat  omnes  adilui  aninto!  suae,  an  sit 
aliquid  infirmum  et  minus  lulum  per  quod  possit  irrepere. 

Canora  musica.  Ilanc  lectionem,  qunin  pra^ferunt 
aniiquae  ediliones,  eiiain  Morelliana,  retinere  plncuil, 
qnia  illam  cxliit>ent  septcmdecim  libri  vcteres,  nbi 
qiiod  in  curum  uno  scriptnm  cst  sonora  pro  canora^ 


ei  quia  musicam  dici  posse  dnbitabatur  aevo  Qninli- 
linni,  ut  ipse  ait  lib.  viii,  c;ip.  3.  Et  Umen  quidam 
alii  libri  vctercs  ct  editio  Anglicana  pr.Tferunt  canoram 
musicam ;  codcx  Moyssiaccnsis  ct  Rigallius,  canortUH 
musicam.  Scd  hic  error  esl;  canor  enim  estmasru- 
lini  generis.  Ovidius,  lib.  v  Melainorphoseon :  Non 
D  tamen  ilte  canor  mulcendas  natusa4  aures.  Sunt  eliaiii 
alia  cxempla. 

Ostentat  (alsa.  Cilat  hiinc  locum  aiictor  Prwdesti^ 
uati  editus  a  Sirmondo  in  Prologo  libri  lerlii :  Finiius 
est  liber  inimieus  hominum,  conira  Fidem  CathoUcam 
con/Ulus,  circumdatus  faUaciis,  aduUer  integrai  diffinl- 
tionis,  quique^  ut  sanclus  Cgpriamis  ail^  fatsa  ostental 
ut  vera  surripial. 

III.  —  Tela  quw  lalentcr.  Supra  in  inilio  libri  de 
Vnilate  Ecctesia,  pag.  193:  FacHior  cantio  est  nbi 
manifesta  formidoest.  nierouymiis  inDi:ilogoadvcr>us 
Luciferi:inos :  Sagitta  qum  contento  nervo  dirigilur  dif- 
ficite  vitatur.  Antea  enim  ad  eum  ad  quem  jacia  est 
pervenU  quam  obice  clypei  frustretur. 

IV.  —  Hinc  diaboUis.  Hefert  et  illnstrai  hunc  locnm 
sancius  Augusliniis  lib.  iv.  de  Baplismo  coi^tra  Dona' 
iisias  cap.  9.  VideSirniondum  in  librum  UuOni  PaLrs- 
lini  de  Fide,  png.  9!. 


Digitized  by 


Google 


611 


LIBER  DE  2EL0  ET  LIVORE. 


Ui 


illc  Deo  acceplus  ct  cbarns,  poslquain  homiiiein  ad  A  dignaiione  divina  lanlo  liosle  dcleto  ^^  populus  ad- 


inmgiiiem  Dci  rnctum  conspexii,  in  zeliiin  maiivolo 
livorc  iirorupit ,  non  prius  altcrum  dejicicnsinsiincu 
zcli  quam  ipse  zelo  ante  dejecliis,  captivus  antequam 
capien$,pcrdiiusaniequam  perdcns,  dum,  siimulnntc 
livore  ",  iiomini  gratiam  data;  immorlaliiatis  eripit  ^, 
ipse  quoque  id  quod  prius  fuerat  amisit.  Qualemalum 
cst,  fraires  dilectissimi,  qoo  angelus  cecidit,  quo 
circumvcniri  ct  subverti  alta  illa  et  prirclara  sublimi- 
tas  poluit,  quodeceptns  est  ipse  qui  decepit!  Exinde 
invidia  grassaiiir  in  lerris,  dum  livore  periturus  ma- 
gistro  pcrditionis  obscquitur,  dum  diabolum  qui 
zelat  imhatur,  sicut  scriptum  cst :  Invidia  autem  dia' 
boU  mors  hUroivit  in  oibem  terrarum  {Sap.  ii,  U ). 
Imitantur  crgo  illum  qui  sunl  ex  parte  ejus. 


mtrnns  in  laudes  David  prxdicalionis  suffragio  '^  pro- 
siliit  (III  Reg.  xvii),  Saul  ^  simultalis  alque  insccta- 
tionis  furias  de  livore  conccpit.  Ei  ne  longum  faciam 
singulos  rccensendo  «,  pereuntis  semel  ^  populi  ailen* 
damus  inierituro.  Judaei  nonne  inde  peWerunt  dum 
Ghristo  malunt  invidere  quamcredere^Obtrectantes 
magnalibus  quae  ille  faciebat,  zeio  excsecante  decepti 
sunt,  nec  ad  divina  noscenda  cordis  oculos  aperire 
potuerunt. 

YI.  Quae  nos  considerantes  s  fratres  dilectissimi , 
contra  tantam  mali  pcrnicieni  vigilanler  et  fortiter  di- 
cala  Deo  pcctora  miiniamus.  Aliorum  mors  proficiat 
ad  nostram  salutem,  imprudenlium  posna  providenti- 
bus  conferai  [sanitatcm.  Non  est  autem  qnod  aliquis 


V.  Hinc  denique  novsc  fraiernilatis  prlma  odia,  B  existimet  malum  istud  una  specie  contineri  aut  bre- 


binc  parricidia  nefanda  coeperunt  (Geii.  iv),  dum 
Abcl  justnm  Gain  zelat  injustus,  duin  bonum  malus 
iiwidia  et  livore  perscquilur.  Taiitum  valuit  ad  con- 
summaiionem  facinoris  xmulationis  furor,  ut  nec 
charitas  fratris,  nec  sceleris  immanilas,  nec  limor 
Dci,  nec  poeiia  delicii  cogiiarctur.  Inju.ste  oppressus 
cst  qui  justitiam  primus  ostendcrat,  odia  pcrpessus 
e^t  qui  odissc  non  novcrat,  occisus  est  iinpic  qui 
morienft  non  rcpugnabat.  Etquod  Esau  frairi  suo 
Jacob  inimicus  exstitit,  zclus  fuit  (Gen,  xxvii).  Nam» 
quia  iile  beiiedictionem  palris  acccpcrat,  hicin  odium 
''^  per^ecuiionis  facibus  livoris  exarsil.  Ei  quod  Josoph 
fralrcs  sui  vcndidcrunt,  causa  vemlendi  de  xmula- 
lione  dcscendit  (G^».  xxxvii).  Poslquain  id  quod 


vibus  fcrminis  et  angusto  fiiie  concliidi.  Late  patet 
zcli  muliiplex  et  foecunda  pcrnicies.  Radix  cst  i  ma« 
lorum  omnium  ,  fons  cladium ,  seminarium  delicto- 
rum,  materia  culparum.  Inde  odium  surgit,  animosi- 
tas  inde  procedit.  Avaritiam  zelus  inflammat ,  dum 
qiiis  suo  non  potest  csse  conicnius ,  videns  alterum 
diiiorem.  Ambitionem  zdus  excitai,  dum  cernit  qiiis 
alium  in  bonoribus  altiorem  ^,  Zclo  cxcxcante  sen- 
sus  nosiros  alque  in  diiionem  suam  meniisarcana  re- 
digentc,  Dei  timor  spcrnitiir,  magisterium  Ghristi  ne- 
gligilur,  judicii  dies  non  provideiur.  Inflat  superbia, 
exacerbat  saevilia ,  pcrfidia  pncvaricalur,  impaticniia 
concutit,  furit  discordia,  ira  fervescil ;  ncc  se  jam  po- 
test  cobibcrc  vel  regcre  qui  faclus  est  potestaiis 


sibi  iii  visionibus  prosperum  fuerat  osicnsum,  simpli-  C  alicnas.  Ilinc  Dominicx  pacis  vinculum  riimpilury 


citer  ut  fratribus  frater  exposuit,  in  invidiam  mali- 
vulus  animus  enipil.  Saulquoque  rcx  ut  David  odis- 
sel,  ut  persccutionibus  ssepe  repelilis  innoccnlcm, 
miscricordem ,  mitcm,  ^  leniialc  patienlem  nccare 
ciiperel,  quid  aliud  quam  zcli  stimulus  provocavit 
({Reg,  xym)1  Quia,  Golialh  imerfcclo,  cl  ope  ac 


hinc  charitas  fralerna  vioUtur,  hinc  adulteralur  ve« 
ritas ,  uniias  scinditur,  ad  haereses  atque  ad  scliis- 
mata  prosilitor,  dUm  obtrectatur  sacerdotibus ,  dum 
cpiscopis  invidelur,  dlum  quis  aut  qucritur  non  se 
PQtius  oi-dinatuni  ^ ,  aut  dedignalur  alterum  fcrre 
prxpositum,  Hinc  recalcitrat ,  hinc  rebellat  de  zclo 


LEGtlONES  VARIANTES. 


*  Et  dum  slimulante  Nc,  1.  Lmn.  Ebor,  Bod,  2. 
>>  5fc,  Lam,  Ebar.  X.tii.  Voss.  1.  Bod,  1, 2, 3, 4.  eriptt,qui 
quoque  Imp. 
^  Mili  venilate  Aom/t,  ex  suis  codd. 
«I  Hoslc  dejecto,  Pem.  Voss.  2. 
«  Praedicattonis  officio  Bod.  1. 
f  Saul  rex,  Pem.  Fom.2. 
8  Recensendo  Lam.  Ebor.  Lin.  NC.  1.  Voss.  1.  Bod.  1, 


2,  3, 4.  Accensendo  Oxan, 
h^  Simul  populi  Pem.  Ebor.  Routht  ex  umcod,  Sibi  Tew. 
i  Sic  Tlm.  Foss.  NC.  2.  Qu»  imnc  Oxon. 
j  Hadix  est  enim,  Un.  Pem.  Voss.  2.  Bod.  5.  4. 
^SicLam.NC.i.Bod.%5. 
In  honoribusauctiorem  Oxon. 
1  PoUushonoratumfod.  3. 


STEPH.  BALOZII  NOTiE. 


Ex  parte  ejus.  Postca  sequiiur  in  codice  Pithoeano:  D 
Justorum  anmte  in  manu  Dei  sunt,  Scd  istiid  addita- 
inentum  non  rcperi  alibi. 

V.  —  Novw  (raternitatis,  Yox  novw  deest  in  duobiis 
libris  veteribus.  Gcrte  videlur  supcrnna.  Non  delevi 
lamen,  quia  cxslat  in  multis  excmplaribiis  manus- 
cripiis. 

Livore  persequitur.  Postea  scquitur  iii  iribns  anti- 
qnis  codic*ibuf>,  ditm  diabolum  qui  zelat  imitatur.  Sed 
lixc  videntur  rcpctita  n  quodam  studioso  cx  his  qiiae 
paulo  antc  dicla  Mint.  Novaiianus  in  libro  dc  Trini- 
lale,  non  de  maligno  invidi<6  livore  descendit. 

Abel  .justum  Cain  zetat.  Quem  ideo  Prosper  lib.  ii 
de  Promissiottihis  ei  Prasdictionibus  Dei,  cap.  6,  vocat 
iiuclorem  invidix.  Irenaeus  lib.  i.  loquens  de  gencra- 
tioiie  Gain  ait :  ita  ut  et  dum  (rairem  suum  Abel  occide- 


ret,  primus  zelum  et  mortem  osienderit. 

"^®  Semel.  \n  uno  libro  meo  vetere  scriptum  est  semel 
et  supra  lineam  vel  rimul.  Hinc  ergo,  uti  jnm  non  sc-** 
mel  diximus,  orla  est  discrepantia  quae  isiic  rcperiiiir 
in  codicibus  manuscriptis,  quorum  nonnulli  liai>en( 
semel,  alii  simul. 

VI.  —  Indeodium  surgit.  Prudentius  in  Ilamartigc- 
nia  :  Arnt  enim  scintilla  odii  de  (omite  zeli. 

Altiorem.  Ita  veteres  editiones  et  sexdecim  libri  ve- 
tcrcs.  Manulius  posuit  aucliorem.  Poslea  Morclliiis  re- 
vocavit  veterem.lectionem.  Pamelius  reposiiit  Manu- 
liaiiain,  quam  ego  inveni  in  decein  libris  anliquis  , 
Sed  major  numerus  vincit.  Et  cerie  vctus  edilio  inulto 
mciior  est. 

Jra  (ervesdt,  Quam  Gassianus  iib.  viii,  cap.  1  vocat 
moniferum  virus. 


Digitized  by 


Google 


615 


DIVI  CYPRIANI 


616 


speclu  Dei  quod  Deo  placeat;  promple  ac  libenicr  quod  A  culari  aleudis  sustiuendisque  ^  pignoribus,  quo  major 


pelebalur  offerlur;  uoc  de  abundaulia  porlio,  sed  de 
modico  lotumdalur,elesurieuiibusliberis  alier  prius 
pascilur,  ueque  in  penuria  el  fame  cibus  ante  quam 
nusericordiacogilalur;  uty  dum  in  opere  saluiari  «^ 
carnaliler  vila  contemnitur,  spiriialiler  aniina  serve- 
lur.  ilelias  ilaque  lypum  Cbrisii  gerens  ,  *"  el  qnod 
illc  pro  misericordia  vicem  singulis  rcddat  r.siendens, 
respj)udil  eidixit  :  Hac  dicil  Dominus  :  hldelia  far- 
ris  ^  non  deficiet ,  et  captaces  olei  non  minuelur  usque 
in  diem  quo  dabit  Dominus  imbrem  super  terram 
(]  Reg,  xyu,  li).  Secuudum  divinae  pollicitalionis 
fidem  mulliplicata  sunt  vidux  et  cuniulata  qure  pra^- 
slitit,  et  operibus  justis  ^ ,  ac  misericordisB  meritis 
augmenu  el  incremenla  sumentibus  ,  farris  et  olei 


e.si  numerus,  boc  major  et  sumptus  cst,  iia  et  iu  vita 
spiriiaii  atque  coelesti,  qtfo  amplior  fuerit  piguorum 
copia  ,  csse  el  operum  debet  major  impensa.  Sicct 
Job  sacriOcia  numerosa  pro  liberis  offerebal ;  quan* 
lusque  erat  in  domo  pignorum  numerus  ,  tantus  da- 
baiur  Deo  ol  nuuierus  bostiarum.  Et  quouiam  quoli- 
die  deesse  nou  poiest  quod  peccetur  iii  conspectu 
Dei,  sacrificia  quotidiana  non  deerant,quibus  possent 
peccata  tergeri.  Probnt  '  Scriptura  divina  diceus  : 
Job  Iwmo  verus  el  juslus  habuil  filios  seplem  et  filias 
Ires,  el  emundabat  illos  offerens  pro  eis  lioslias  Deo  se^ 
cundum  numerum  illorum ,  et  pro  pcccatis  eorum  vitu- 
lum  unum  (Job  i,  2,  5).  Si  ergo  verefilios  tuosdiligis, 
si  eis  exliibes  plenam  et  paternam  dulccdiuem  cba- 


vasa  complela  sunt.  Nec  filiis  absiulit  mater  quod  B  ritaiis,  opernri  magis  debes,  ut  filios  tuos  Deo  justa 
Ilelise  dedit ,  sed  magis  contulit  filiis  quod  benigne  <^      operatiune  comuiendcs. 


et  pie  fecit.  £l  illa  nondum  Cbristum  sciebal,  noii- 
dum  praecepta  ejus  audierat ,  non  cruce  et  pas!>ioue 
cjus  redempta,  cibumetpotum  pro  sanguiue  repeude- 
bat;  ut  ex  boc  appareat  quanlum  in  Ecclesia  pcccet 
qui,se  et  filiosCbristo  auieponens,  divitias  suas  ser- 
vat,  necpatrimoiiiumcopiosumcumiudigontium  pau- 
pertate  communicat. 

XVin.  Sed  enim  multi  sunt  in  domo  liberi ,  et  re- 
tardat  te  numerositas  filiorum  quomiuus  largiter 
bonis  operibus  insistas.  Atqui  hoc  ipso  operari  am- 
plius  debes  quo  multorum  piguorum  pater  cs.  Plures 
suiit  pro  quibus  Dominum  depreceris;  mullonim  dc- 
licta  redimenda  sunt,  muUorum  purgandx  conscicn- 


XIX.  Nec  eum  liberis  *^  luis  cogitcs  patrein  qui  et 
temporarius  et  iiifirmus  esi  ^,  sed  illum  ^  pares  qui 
ateruus  el  nnuiis  filiorum  spiritalium  pater  est.  Illi 
assigna  facultaies  luas  quas  bxredibus  servas.  Ille 
sii  liberis  luis  tutor,  ille  curaior ,  ille  contra  omnes 
injurias  sxcuiares  divina  majestate  4)rotector.  Pairi* 
moiiium  Deo  credilum  i  nec  respubliea  eripil ,  nec 
fiscus  invadil,  nec  calumnia  aliqua  foreusis  eveilit. 
In  tuto  h.xTcdilas  ponitur  quse  Deo  custode  servaiur. 
Hoc  est  cliaris  pigiioribus  in  posteruiu  providere,  hoc 
esi  fuiuris  ha^redibus  paterna  pieiate  consulere  se- 
cundum  fidemScripturse  sanctse  diceutis  :^{mtorfMt  ^, 
el  senuif  el  non  vidi  justum  derelictum,  neque  semen 


tiae,  multorum  animse  liberand;et  Ut  iii  bac  viia  s£.  ^  ejus  egens  pane  ^  Tota  die  miseretur  el  fosnerai^  el  se- 

LECTIONES  VARIANTES 

»  In  opere  sptriuU  Sam. 

b  Hydria  farinae  Sam.  Minuet  Ver. 


^  Praestitit  ia  operibus  justis  Bod.  1.  4. 
d  CoDtulitquod  beui^ue  Bod.  1. 
^  Alendis  susientaDdisque  Saris. 
t  Probat  hoc  WeU. 
6  Nec  le  itberis  Saris,  Voss.  1. 


^  loBrmus  es  Saris.  Vo$s>  1. 
i  Patrem  add.  Oxon, 

j  Deo  credentium  Ar.  Bod.  1,  2.  4.  Lam.  Necfur  rapit 
Voss.  2. 
^  Juvenior  fui  Bod.  1.  Saris. 
^  Quaerens  pauem  iSms.  Weu.  Ar.  Bod.  1,  2,  3,  4. 


STEPH.  BALlZn  NOTiE. 


XVII.— Ft(ie/ia  farris.  Codex  Lamonii  /i<i/a.Pithlaea- 
nus,  hydria  farince  non  deficiet  et  vas  olei  uon  minue- 
tur.  lla  etiam  fermein  c.  xvii  1.  iii  Uegnuriim.  Vide 
sanclum  Ambrosium  i.  ii  Offidorum,  c.4,  et  I.  ni,  c.  1. 

Capsaces  olei.  Prosper,  seu  quis  alius,  I.  ii  de  Pro- 
missionibus  et  Prosdiclionibus  Dei^  cap.  29  TCapsaces 
olei  non  minuetur.  llieronvmus  iii  Epistola  ad  Furiam 
de  Viduitate  servanda  :  Farina  seritur,  et  olei  capsa- 
ces  inveniiur.  Item  iu  Epistola  ad  Eustocluum  de  Vir-  D 
giiiitaie  servauda :  Mirum  in  modum  capsace  completo, 
Sulpilius  Severus  lib.  i  sacrw  Historiiv  lo<juciis  de  his- 
toriaHeliae :  Inde^admonitus  a  Domiuo^  Sareplte  oppi- 
dum  petiit,  ad  mutierem  viduam  divertit.  Cumque  ab  ea 
esuriens  cibum  peteret,  illa  causari  non  csu  sibi  nisi  pu- 
sHlum  farris  et  pusiltum  o/d,  quo  absumpto,  una  cum 
pliis  mortem  exspectarel^  etc. 

XVIU.-'AntfU(P  Itberandw.  Quidam  libri  vctcres  et 
quaedam  editiones  habent  redimendw. 

Tergeri.  Sic  hal>ent  antiqiiae  editiones,  eiiam  Manu- 
tiana,  et  omnes  fere  libri  veteres.  Ei  sic  omnino  le- 
gendum  esse  inonuit  Erasmus.  Becte.  Nam  supra 
Epist.  VIII,  pag.  i7  :  Vos  vestra  lcetitia  tergeatis.  Varro 
lib.  III  de  Rerustica,  cap.  5 :  Et  eum  potius  per  canales 
angustosserpere  quo  facite  extergeri  postitif  .Cato,  cap.  ii 
de  Re  rustica  :  Fossas  veteres  tergeri.  Columella,  lib. 
Ti,  cap.  9  :  Tum  etiam  convenit  spongia  labra  delergeri. 
Lucretiusy  lib.  iv  : 


Gerte  jaci  et  tergeri  midta  videmus. 
Iiem  lib.  vi : 

Aridus  unde  aures  terget  sonus  ille. 
Iloratius  lib.  ii  Carm.,  Sat.  2  : 

Hoc  poUus  quamgallina  tergere  palatum. 

Idem  lib.  i  Carm.,  Od.  7  : 

Albus  ut  obscuri  deterget  nubila  coeU 
Ssepe  notus. 

Juvenalis  Sat.  v  : 

Sed  et  mox  poc^ila  torques 
Saucius  et  rubra  dcterget  vuliiera  mappa. 

Et  Sat.  14  : 

Vasa  aspera  tergeat  alter. 

Silius  Itaiicus  lib.  ii  : 

Quoniam  dau  copia  longum 
Detergere  situm  ferro. 
Q.  Curiius,  I.  X  :  Abstergeriqueinvicem  remi.  Apuleius 
in  Apologia  :  Conlinuatio  etiam  iterati  laboris  umnem 
gratiam  corpore  deterget,  hnbitudinem  tetiuat.  Synima- 
chus,  lib.  VI,  Episl.  75  :  Lcelitiatergeat  nubem  prw- 
sentis  iracundice,  et  alibi  saepe  apud  hunc  auctorem. 

XIX.  —  Egens  pane.  Plures  libri  vcleres  babeol 
qucerens  panem.  Itaetiam  editio  Vulgata.  ^ 

Fosnerat.  lu  posieriores  cOiliones  el  plerique  iibri 


Digitized  by 


Google 


61? 


LIBER  DE  OPEHE  ET  ELKEMOSYNIS. 


618 


iiien  ejm  in  benediclione  e$l  ^  {Psal.  xxxvi,  25).  Eiitc-  A  isiic  cl  apparalus  uberior  et  sumptus  largior  cxlii- 


rum  :  Qui  conversatur  iine  viluperalione  in  juHitia  ^\ 
beato$po$tse  filioi  relinquet  (Prov.  xx,  7).  Praevari- 
cator  itaque  et  prodiior  paier  cs,  nisi  filiis  luis  fidcli- 
ter  coiistilas ,  nisi  conservandis  cis  religiosa  et  vcra 
pietatc  prospicias.  Qni  sludcs  terreno  magis  quam 
coeicsti  palrimonio ,  filios  tuos  diabolo  magis  ^  com- 
>  mcndarc  quam  Ghristo,  bis  deiinquis  ei  geminum  ac 
duplex  crimen  admittis,  et  qund  non  pnepnras  fliiis 
tuis  Dei  patris  auxilium,  et  quod  doccs  filios  ^  pniri- 
monium  plus  amare  quam  Cbrislum. 

XX.  Eslo  potius  liberis  tuis  pater  talis  qualis  To- 
bias  exstitit.  Da  utilia  eisalutaria  pnccepta  pignoribus 
qualia  ille  lilio  dedit ;  roanda  liliis  tuis  quod  et  illc 
filio  mandavit  dicens  :  Et  nunc,  fili,  mando  tibi,  servi 


bendus  cst  ubi  ad  spectaculum  conveniunt  coeloruni 
Virlulcs,  conveniuiit  Angcli  omiies  ,  ubi  mnnerario 
noii  quadriga  vel  consulatus  petitur,  sed  viia  aeler- 
na  prncstatur,  ncc  captatur  inanis  el  lemporarius 
favor  viilgi,  sed  perpetuum  prsemium  rcgni  coelcstis  s 
accipitur ! 

XXII.  Atquc,  ut  pigros  et  slcriles  ci  cupidilalc 
numm:iria  niliil  circa  fiuctum  saluiis  opcranlcs  ma- 
gis  pudeat,  ut  plns  cohscientiam  sordidam  dedecoris 
ac  turpitiidims  sux  rubor  cicdat  ^,  ponai  unusquis- 
que  nnte  oculos  suos  diaboium  cum  scrvis  suis  ^ ,  id  est 
cum  populo  pcrditionis  ac  morlis  ,  in  medium  prosi- 
lirc ,  plebem  Christi  i  ,  pracsenle  et  judicante  ipso , 
comparationis  examiiie  provocarc  diccntcm  :  c  Ego 


Dco  in  veritate ,  et  fac  coram  illo  quod  illi  placet ;  et  B  P''*'  *siis  quos  mccnm  vides  nec  alapas  accepi ,  nec 


filiis  tuis  manda  *^*  ut  facianl  justiliam  et  eleemosy* 
nas,  et  sint  memores  Dei,  et  benedicant  nomen  ejus  omni 
tempore  ( Tob,  xiv,  40, 4i).Et  ilcrum  :  Omnibus  diebus 
vita:  tuw,  fili  dilectissimey  Dettm  in  mente  habe ,  et  noli 
prcBlerire  prmepta  ejus.  Justitiam  fac  omnibus  diebus 
vitas  tuce ,  et  noli  ambulare  viam  iniquitatis ;  quoniam 
agente  te  ex  veritate ,  erit  respectus  operum  tuorum  Ex 
substantia  tua  fac  eleemosynam ,  el  noli  avertere  faciem 
tuam  ab  uUo  paupere.  Ita  fiet  ut  nec  a  te  avertatur 
faeies  Dei,  Prout  habueris,  fili,  sic  fac,  Si  tibi  fuerit 
cojnosa  substantia ,  ptus  ex  illa  fac  eteemosynam  :  si 
exiguum  habueris ,  ex  hoc  ipso  exiguo  communica,  Et 
ne  timueris  cum  facis  eleemosynam ;  prosmium  enim 
bonum  reponis  tibi  in  diem  necessitatis,  quia  eleemosyna 


flagella  suslinni ,  ncc  cruccjn  pertuli ,  nec  sanguincni 
fudi,  nec  familiam  meam  prciio  passionis  et  cruoris 
redemi;  sed  nec  regnum  illis  coeiesic  promitto,  nec 
ad  paradisum  restiluta  immortalitatedenuo  revoco; 
ct  munera  mihi  quam  preiiosa,  quam  grandia,  quam 
nimio  ei  longo  labore  quxsita,  sumptuosissimis  appa- 
raiibus  coniparant,  rebus  suis  vel  obligatis  iu  muneris 
comparatione  vel  venditis ;  ac  nisi  editio  bonesta  suc- 
ccsserit  k,  convicils  ac  sibilis  cjiciunlur,  et  furore  po- 
pulari  nonnumquam  pene  lapidanttir.  Tuos  tales  mu- 
nerarios  ,  Christe ,  demonsira  ,  illos  diviies  t ,  iijos 
copiosis  opibus  arfluentes ,  an  in  Ecclesia  pncsidente 
et  spectanle  te  ejusmodi  munus  edant ,  oppignoraiis 
vel  distractis  rebus  suis,  immo  ad  coelestes  thesauros 


a  morte  tiberat^  etnon  patitur  irein  gehennam  ^.  Mu-  C  mutata  in  melius  possessione  Iranslalis.  In  islispu- 


fitis  bonum  est  eleemosyna  omnibus  qui  faciunt  eam 
coram  summo  Deo  ( Tob.  iv,  2-46 ). 

XXI.  Quale  raunus  est,  fratres  charissimi ,  cujus 
oditio  '  Deo  spectanle  celebratur!  Si  in  gentilium 
inunerc  grande  et  gloriosum  videtur  proconsules  vel 
imperatorcs  habere  pnesentes,  et  apparatus  ac  sump- 
lus  apnd  munerarios  major  est  ut  possint  placerc 
majoribus ,  quanto  illustrior  muncris  et  major  est 
gloria  Deum  et  Christum  spectatores  liabere !  Qnanlo 


neribus  meis  caducis  atque  terrenis  nemo  pascitur, 
nemo  vestitur,  nemo  cibi  alicujus  aui  potus  solaiio 
susiinetur.  Cuncta  inter  furorem  edentis  et  spectan- 
tis  errorem  prodiga  et  stulta  voluptalum  frustran- 
tium  vanitate  depereunt.  Illic  in  pauperibus  tuis  tu 
vesliris  et  pasceris ,  tii  xtcrnam  vilam  operanlibus 
poiliceris ;  et  vix  lui  meis  pereuntibus  ^  adoequantur. 
qui  a  te  divinis  roercedibus  et  prxmiis  ccelestibus 
honoranlur. 


^  Benedictione  eril  Bod.  4, 3. 

^  Yituperatione  et  injuria  Saris, 

^  Diabolo  mavis  Pem,  Voss,  2. 

d  Sic  Bod.  1, 2,  3,  4.  Svir.  Vet.  innom.  Voss,  4.  Lam. 
Ebor,  Filiis  Riaatt, 

e  sic.  In  Wcst.  Ar.  Ben,  Pem.  NC.  2.  Saris.  Voss.  2. 
Lam.  Bod.  4,  2,  3,  4.  Ver.  Gehenoam  Imp. 

'  Cujus  prsebilio  Bod,  4. 

8  Ac  codeste  regdum  £m. 

STEPH.  BALUZU  WTM. 


LECTIONES  VAttlANTES. 

^  Rubor  accedai  Pem.  Voss.  4. 

i  Diabolum  cum  angelis  Voss,  4. 

i  Cbristo  praesenle  Voss.  4.  Lam.  Bod.  4,  3, 4. 

k  Accesserit  Saris. 

1  Demonstra,  divites  Ar.  West.  Lam.  Ebor.  Saris.  Bod. 
4,2,3,4. 
_     ™  Meis  perdentibus  Ar.  West.  Bod.  4.  Ver,  Corb.  Uan. 
DjHor. 


veteres.  Alise  ediiiones  el  liber  Psalmorum  vulgatus 
commodat.  Sic  eiiam  editio  Anglicana. 
i  XXL  —  Imperatores  habere  projsentes,  Supra  Epist. 
vin,  pag.  47,  Christus  dicitur  adfuisse  certamini  mar- 
tyrum.  Cassianus  lib.  vi,  cap.  9  :  Dominus  pugnam 
certaminis  nostri  jugiter  spectat,  Aiictor  Epistolu;  ad 
Demetriadem,  inter  opera  sancti  Hieronvmi  :  Huic 
tanto  spectaculo  videquemanimum^  quam  debeas  afferre 
virtutenit  ct  certaminis  magnitudinem  de  spectantium 
dignitate  metire. 

XXII. — Ponat  unusquisque.  Hic  locus  rcfertur  apud 
sanctum  Auguslinum  lib.  iv,  contra  duas  Epistolas 
Pebgianorum^  cap.  8. 

Patrol.  IV.  S.  Cyprian. 


Munerarios.  Hieronymus  in  Epistola  ad  Painma^ 
chium  de  Dormitione  Faulinac  :  Munerarius  pauperum 
et  egentium  candidatus.  Vide  Senecam  lib.  ii  de  Bene» 
ficiis,  cap.  24,  et  Maximi  Taurinensis  ilomiliam  in  vt- 
gitiis  Piatalis  Domini.  Quintilianus  lib.  viii,  cap.  5 
tradit  Augustura  primum  fuisse  qui  dixit  munera" 
rium. 

Demonstra.  Postea  sequitur  in  editiooe  Manntiana, 
prasceplis  tuis  munitos  el  pro  terrenis  coelestia  recep- 
turos.  At  ego  cum  Morellio  expungo,  quia  illa  non 
inveni  in  antiquis  editionibus  ncque  in  uUo  eorum 
vetcrum  exemplariuro  quibus  usus  sum,  et  desunt 
etiam  in  novem  Anglicanis. 


Digitized  by 


fGoogle 


615 


DIVI  CYPRUNI 


616 


spectu  Dei  quod  Deoplaceat;  promple  ac  libenter  quod  A  culari  aiendis  susiinendisque  ^  pignoribus,  quo  major 


pelcbaiur  offerlur;  nec  de  abundanlia  porlio,  sed  de 
modico  tolum  dalur,  et  esurientibus  liberis  alter  prius 
pascilur,  neque  in  penuria  el  fame  cibus  ante  quam 
niisericordiacogitatur;  ut,  dum  in  opere  salulari  » 
carnaliler  vila  coniemnilur,  spiriialiler  aniina  serve- 
tur.  ilelias  itaque  typum  Cbrisii  gerens  ,  '^'  el  qnod 
illc  pro  misericordia  vicem  singuiis  rcddal  csiendens, 
respondit  etdixit  :  Hac  dicit  Dominus  :  Fidetia  far- 
rit  ^  non  deficiel ,  el  capsaces  olei  uon  minuetur  usque 
in  diem  quo  dabit  Dominus  imbrem  super  lerram 
([  Reg.  xyu,  li).  Secundum  divinse  polliciiationis 
fidem  mulliplicata  sunt  vidux  et  cuniulala  qure  prae- 
stitit,  et  operibus  justis  ^ ,  ac  misericoi  disp  merilis 
augmenta  et  incrementa  sumentibus ,  farris  et  olei 


est  uumerus,  boc  mnjor  et  sumptus  cst,  iia  et  in  vita 
spiriiaii  alque  coalesli ,  qtfo  amplior  fiierit  pignorum 
copia  ,  CNse  ct  0|>erum  debet  major  iinpcnsa.  Sicel 
Job  sacrificia  numerosa  pro  liberis  offerebal ;  quan- 
tusque  crat  in  domo  pignorum  numerus ,  tantus  da« 
baiur  Dco  ct  nunierus  bostiaruin.  £t  quoniain  quoli'- 
die  dcesse  iion  polest  qiiod  pcccelur  in  conspccta 
Dei,  sacrificia  quoiidiana  non  deerant,quibiis  possent 
peccnta  lergeri.  Probat  '  Scriptura  divina  dicens  : 
Job  homo  verus  et  justus  hiibuil  filios  septem  et  filias 
tres,  ei  emundabai  illos  offerens  pro  eis  hoslins  Deo  ««- 
cundnm  numerum  itlorum ,  et  pro  pcccalis  eorum  vitU" 
lum  unum  (Job  i,  2,  5).  Si  ergo  vere  filios  tuos  diligis, 
si  eis  exhibes  pleiiam  et  paternam  dulcedinein  cba- 


vasa  completa  sunt.  Nec  filiis  abstulit  mater  quod  B  ritaiis ,  opernri  magis  debes,  ut  filios  luos  Deo  justa 
Heli»  dedit ,  sed  niagis  conlulit  filiis  quod  benigne  ^      operatione  cominendes. 


et  pie  fecit.  Et  illa  nondum  Cbristum  sciebat ,  non- 
dum  prsecepta  ejus  audierat ,  non  cruce  et  passione 
ejns  redempia,  cibumeipoium  pro  sanguine  repende'- 
bat;  ut  ex  hoc  appareat  quantum  in  Ecclesia  pcccei 
qui,se  et  filiosChristo  anteponens,  diviiias  suas  ser- 
vat,  necpatrimoniumcopiosumcumindigcntium  pau- 
pertate  communicat. 

XVIII.  Sed  enim  multi  suntin  domo  lil>eri,  et  re- 
lardat  te  numerositas  filiorum  quominus  largiier 
bonis  operibus  insistas.  Atqui  hoc  ipso  operari  am- 
plius  debes  quo  multorum  pignorum  pater  es.  Plures 
sunt  pro  quibas  Dominum  depreceris;  multonim  de- 
licta  redimenda  sunt,  multorum  purgandx  conscicn- 


XIX.  Ncc  euin  liberis  ^  luis  cogit'?s  patreni  qui  el 
temporarius  et  iiifirnius  est  ^,  sed  illum  »  pares  qui 
xternus  et  firmus  filiorum  spirilaiiuin  pater  est.  Illi 
assigna  facultaies  tuas  quas  hxredibus  servas.  Ille 
sii  liberis  tuis  lutor,  ilie  curator ,  ille  conlra  omnes 
injurias  sirculares  divina  majestate  «{irolector.  Patri* 
moniuin  Deo  creditum  i  nec  respubliea  eripit ,  nec 
fiscus  invadit,  nec  calumnia  aliqua  forensis  evertil. 
In  tuio  h.Trcdilas  ponitur  qusQ  Deo  custode  servaiur. 
Hoc  est  cliaris  pignoribus  in  posteruin  providere,  hoc 
est  fuuiris  hxTcdibus  paterna  pietate  consulere  se- 
cundum  fidemScripturse  sanclae  dicentis  zitmtorfMi  ^, 
el  senui,  et  non  vidi  juslum  dcretictum^  neque  semen 


iix,  multorum  animac  liberandas.  Ut  in  hac  viia  sx-  ^  ejus  egens  pane  ^  Tota  die  miserelur  et  fasnerat^  el  se- 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  In  opere  spiriuU  Saris. 

h  Hydria  farinaB  Saris.  Minuel  Ver. 

^  PraBslitit  io  operibus  jusUs  Bod.  1.  4. 

d  CoDtulitquod  beui^ue  Bod.  1. 

0  Alendis  suslentandisque  Saris. 

t  Probat  hoc  West. 

B  Nec  te  iiberis  Saris,  Voss.  i. 


^  InQrrous  es  Saris.  Voss.  l. 
>  Patreoi  add.  Oxon. 

i  Deo  credentiuro  Ar.  Bod.  1,  2.  4.  Lam.  Necfur  rapit 
Voss.  2. 
k  Juvenior  fui  Bod.  1.  Sari*. 
t  Quaerens  panem ^ms.  Wesl.  Ar,  Bod.  I,  2,  3,  4. 


STEPH.  BALljZn  NOTiE. 


XVIL— Ffdt?/ia  farris.  Codex  Lamonii  /io/a.PiihlKa-  * 
nus,  hydria  fmince  non  deficiet  et  vas  otei  hon  minue- 
tur.  Ita  etiam  fermein  c.  xvii  1.  ni  Kegni)rum.  Vide 
sanclum  Ambrosium  i.  ii  Officiorunt,  c.4,  el  I.  ni,  c.  1. 

Capsaces  otei,  Prosper,  seu  quis  alius,  I.  ii  de  Pro- 
missionibus  el  Prosdiclionibm  Dei,  cap.  29  vCapsaces 
otei  non  minuetur.  Uieronymus  in  Epistola  ad  Furiam 
de  Viduitate  servanda  :  Farina  seritur,  et  otei  capsa- 
ces  inveniiur,  llem  in  Epistola  ad  Eustochium  de  Vir*  J) 
ginilate  servanda :  Mirum  in  modum  capsace  compteto, 
Sulpilius  Severus  lib.  i  sacrce  Historiw  loquens  de  his- 
toriaUeliae :  Inde^admonitus  a  Domino,  Sareplce  oppi- 
dum  petiit,  ad  mulierem  viduam  divertit,  Cumque  ab  ea 
esuriens  cibum  peteret,  ilta  eausari  non  csse  sibi  nisi  pu- 
ittlum  farris  et  pusittum  o/et,  quo  absumpto^  una  cum 
filiis  mortem  exspectarel,  etc. 

XWll.—Animce  tiberanda.  Quidam  libri  vetcres  et 
quxdam  editiones  habent  redimendw. 

Tergeri,  Sic  habenl  antiqiiae  editiones,  etiam  Manu- 
tiana,  et  omnes  fere  libri  veteres.  Ei  sic  omnino  le- 
gendum  esse  monuit  Erasmus.  Uecte.  Nam  supra 
Epist.  vui,  pag.  i7  :  Vos  vestra  Iwtitia  tergeatis.  Varro 
lib.  III  de  Reruslicaf  cap.  5 :  Et  eum  potius  per  canates 
angustosserperequo  facite  extergeri  po<iti//.Cato,  cap.  ii 
de  Re  rustica  :  Fossas  veteres  tergeri,  Columella,  lib. 
Tiy  cap.  9  :  Tum  etiam  convenit  spongia  tabra  delergeri, 
Lucretiusy  Ub«  iv  : 


Certe  jaci  et  tergeii  midla  videmus. 
Iiem  lib.  vi : 

Aridus  unde  aures  terget  sonus  ille. 
Uoratius  lib.  ii  Carm.,  Sat.  2  : 

Hoc  potius  quam  gallina  tergere  palatum. 

Idem  lib.  i  Carm.,  Od.  7  : 

Albus  ut  obscuri  deterget  nubila  coeU 
Saepe  notus. 

Juvenalis  Sat.  v  : 

Sed  et  mox  poc^ila  lorques 
Saucius  et  rubra  deterget  vulaera  mappa. 

Et  Sat.  14  : 

Vasa  aspera  tergeat  aller . 

Silius  Italicus  lib.  ii  : 

Quooiam  daia  copia  longum 
Detergere  situm  ferro. 
Q.  Cunius,  I.  X  :  Abstergeriqueinvicem  remi.  Apuleius 
in  Apologia  :  Continuatio  eiiam  iterati  tabonsomnem 
gratiam  corpore  deterget,  habitudinem  Unuat.  Syinma- 
chus,  lib.  VI,  Epist.  75  :  LcetiUatergeat  nubem  prw- 
sentis  iracundue,  et  alibi  saepe  apud  hunc  auciorem. 

XIX.  —  Egens  pane.  Plures  libri  veteres  babent 
qucerens  panem.  luetiam  edltio  Vulgata.  , 

Fixnerat.  lu  posieriores  cdJUones  el  plerique  libn 


Digitized  by 


Google 


61? 


LIBER  DE  OPEIiE  ET  ELl-EMOSYNIS. 


618 


men  ejus  in  benedicltone  e$l  ^  {Psal.  xxxvi,  35).  Etilc*  A  islic  el  apparalus  uberior  et  sumptus  largior  exlii- 


runi  :  Qui  conversatur  sine  viluperatione  in  jtislitia  ^, 
beatos  post  se  fiUos  retinquet  {Prov,  xx,  7).  PnBvari- 
cator  ilaque  et  prodiior  pater  es,  nisi  filiis  tuis  fideli- 
ter  consiilas ,  nisi  conservnndis  cis  religiosa  et  vcra 
pietatc  prospicias.  Qni  studcs  terreno  magis  quam 
coelcBti  palrimonio ,  filios  tuos  diabolo  magis  ^  com- 
mcndare  quam  Ghrislo,  bis  delinquis  ei  geminum  ac 
duplex  crimen  admittis,  etquod  non  prxparas  niiis 
tuis  Dei  patris  auxilium,  ct  quod  doccs  filios  ^  pnlri- 
monium  plus  amare  quam  Chrislum. 

XX.  Esto  potiiis  liberis  tuis  pater  talis  qualis  To- 
bias  exstilil.  Da  utilia  et  salutaria  pnecepta  pignoribus 
qualia  ille  filio  dedit ;  manda  iiliis  luis  quod  et  illc 
niio  mandavit  dicens  :  Et  nunc,  fiii,  mando  tibi,  servi 


bendus  cst  ubi  ad  speclaculum  conveniunt  coeloruni 
Virtutes,  conveniunt  Angeli  omnes  ,  ubi  munerario 
non  quadriga  vel  consulatus  peiitur,  sed  viia  xter- 
na  prxstatur,  nec  capialur  inanis  et  lemporarius 
favor  vulgi,  sed  perpeluum  praemium  rcgni  coelcsiis  s 
accipitur ! 

XXn.  Alque,  ut  pigros  et  sicrilcs  ct  cupiditnle 
nummnria  nihii  circa  fruclum  salulis  opcrantcs  mn- 
gis  pudeat,  ut  phis  cohscienliam  sordidam  dedecoris 
ac  turpiliidinis  sux  riibor  cicdat  ^,  ponat  unusquis- 
que  nnte  ocuios  suoi  dinbolum  cum  scrvis  suis  * ,  id  est 
cum  populo  perdilionis  ac  mortis ,  in  medium  prosi- 
lire  ,  plebem  Christi  i  ,  prxsenle  et  judicante  ipso , 
comparalionis  examine  provocarc  diccnlem  :  c  Ego 


Dco  in  verilate ,  et  fac  coram  iUo  quod  ilU  placet ;  et  B  P''^  ^^^^^  Q"^^  mccum  vides  nec  alnpas  accepi ,  nec 


fiiiis  tuis  manda  '^^  ut  faciant  justitiam  et  eleemosy^ 
naSf  et  sint  memores  Deiy  et  benedicant  nomen  ejus  omni 
tempore  {Tob,  xiv,  40,  i1).Et  iterum  :  Omnibus  diebus 
vitte  ttiaSf  fili  dilectissime,  Deum  in  mente  habe ,  et  noli 
prwterire  prmepta  ejus.  Justitiom  fac  omnibus  diebus 
vitm  tuce ,  et  noli  ambulare  viam  iniquitatis ;  quoniam 
agente  le  ex  veritate ,  erit  respectus  operum  tuorutn  Ex 
substanlia  tna  fac  eleettiostjitatn ,  et  noli  avertere  faciem 
tuam  ab  uUo  paupere.  Ita  fiet  ut  nec  a  te  avertatur 
faeies  Dei,  Prout  habtieriSf  fili,  sic  fac,  Si  tibi  fuerit 
copiosa  substatitia ,  pltis  ex  illa  fac  eleemostjnam  :  si 
exiguum  habueris ,  ex  hoc  ipso  exiguo  communica,  Et 
ne  timueris  cutn  facis  eleemosynam ;  prcetttium  enim 
bonum  reponis  libi  in  diem  necessitatis,  quia  eleemosyna 


flagella  suslinni ,  nec  cruccjn  pertuli ,  nec  sanguineni 
fudi ,  nec  f:tmiliam  menm  prciio  pnssionis  et  cruoris 
redemi ;  sed  nec  regnum  illis  coelesie  promitlo ,  nec 
ad  paradisum  restitula  immortalitale  denuo  revoco; 
ct  munera  mihi  quam  pretiosa,  quam  grandia,  quam 
nimio  et  longo  labore  quxsita,  sumptuosissimis  appa- 
ratibus  coniparant,  rebus  suis  vel  obligatis  in  muneris 
comparaiione  velvenditis;  ac  nisi  editio  honesia  suc- 
cesserit  k,  convicils  ac  sibilis  ejiciuniur,  ct  furore  po- 
pulari  nonnumquam  pene  lapidantur.  Tuos  tales  mu- 
nerarios ,  Christe ,  demonsira  ,  illos  divites  ^ ,  illos 
copiosis  opibus  arfluentes ,  an  in  Ecclesia  prncsidenic 
et  speciante  le  ejusmodi  munus  cdant ,  oppignoratis 
vel  distractis  rebiis  suis,  immo  ad  coelestes  thesauros 


a  morie  liberat,  et  tion  patitur  irein  gehennam  ®.  Mu-  C  mulala  in  melius  possessione  translatis.  In  islis  mu- 


nus  bonum  est  eleemosyna  omnibus  qui  faciunt  eam 
coram  summo  Deo  (Tob.  iv,  2-i6). 

XXI.  Quale  munus  est,  Cratres  charissimi ,  cujus 
editio  '  Deo  spectante  celebraturl  Si  in  gentilium 
inunere  grande  et  gloriosum  videtur  proconsules  vel 
imperatores  habere  prsesentes,  et  apparatus  ac  sump- 
tus  apud  munerarios  major  est  ut  possini  placere 
majoribus ,  quanto  illustrior  inuneris  et  major  est 
gloria  Deum  el  Gbrislum  spectatores  habere !  Quanto 


neribus  meis  caducis  atque  terrenis  nemo  pascitur, 
nemo  vesiitur,  nemo  cibi  alicujus  aui  polus  solatio 
sustioelur.  Guncta  inter  furorem  edcnlis  et  spectan- 
tis  errorem  prodiga  et  stulta  voluptatum  fruslran- 
tium  vanitate  depcreunt.  IUic  in  pauperibus  tuis  tu 
vestiris  et  pasceris ,  tii  jcternam  vilam  operanlibus 
polliceris;  et  vix  tui  meis  pereuntibus  °>  adxquantur. 
qui  a  te  divinis  mercedibus  et  prdemiis  coeleslibus 
honoranlur. 


^  BenedicUone  eril  Bod,  1, 3. 

b  Vitoperatione  el  injurla  Saris. 

«  Diabolo  mavis  Pem,  Voss,  2. 

d  Sic  Bod.  1, 2,  3,  4.  Spir.  Vel.  irniom,  Voss.  1.  Lam, 
Ebar.  FiWls  Rigalt, 

«  Sic.  In  Fcsr.  Ar.  Ben.  Pem.  NC.  2.  Saris.  Voss.  2. 
Imu  Bod.  1,  2,  3,  4.  Ver,  Gehennam  Imp. 

f  Cojus  praebiUo  Bod.  1. 

8  Ac  cceieste  regdum  Im. 

STEPH.  BALUZU  NOTiE 


LECTIONES  VARIANTES. 

H  Rubor  accedat  Pem.  Voss.  1. 

i  Diabolum  com  angelis  Voss.  1. 

j  Christo  praesente  Voss.  1.  Lam.  Bod.  I,  3, 4. 

^  Aocesserit  Saris, 

1  Demoostra,  divites  Ar.  West.  Lam.  Ebor,  Saris.  Bod. 
1,2,3,4. 
_     "  Meis  perdenlibus  Ar.  West.  Bod.  4.  Ver,  Corb.  Man, 
J)Mor. 


veteres.  Aliae  editiones  et  liber  Psalmorum  vulgatus 
commodat.  Sic  etiam  editio  Anglicana. 
(  XXI.  —  Imperatores  habere  prwsetites,  Supra  Epist. 
VIII,  pag.  17,  Christus  dicitur  adfuisse  certamini  mar- 
lyruin.  Cassianus  lib.  vi,  cap.  9  :  Dominus  pugnam 
certaminis  nostri  jugiter  spectat,  Auctor  Epistola;  ad 
Dettietriadem,  inter  opera  sancti  Hicroiivmi  :  Huic 
tanto  spectaculo  vide  quem  animum,  quam  debeas  afferre 
virtutetn^  et  certaminis  magnitudinem  de  spectantium 
digtiitate  metire. 

XXII.  —  Potiat  unusquisque.  Hic  locus  refertur  apud 
sanctum  Auguslinum  lib.  iv,  contra  duas  Epistolas 
Pelagianorunif  cap.  8. 

Patrol.  IV.  S.  Cyprian. 


Blunerarios.  Hieronymus  in  Epistola  ad  Patnma^ 
ctUum  de  Dormitione  Paulinas :  Munerarius  pauperum 
et  e^entium  candidatus.  Yide  Senecam  lib.  ii  de  Bene* 
ficiis,  cap.  21,  et  Maximi  Taurinensis  llomiliam  in  vi- 
giliis  Nalalis  Domini.  Quinlilianus  lib.  viii,  cap.  3 
tradit  Augustum  primum  fuisse  qui  dixit  munera- 
rium. 

Demonstra.  Postea  sequitur  in  edilione  Manutiana, 
prasceptis  tuis  munitos  et  pro  terrettis  ccelestia  recep» 
turos.  At  ego  cum  Morellio  expungo,  quia  ilia  nou 
inveni  in  antiquis  editionibus  neque  in  uUo  eorum 
veterum  exemplarium  quibtis  usus  sum,  et  desunt 
etiam  in  novem  Anglicanis. 


Digitized  by 


IfGoogle 


€19 


DIVI  CITPRIANI 


Xim.  QM  ad  bxc  respODdemus ,  fralrcs  charis-  A  diiit  sibi  quicquid  egemi  prxstator  et  paaperi ,  ct  se 


simi?  Sacrilega  slerilitate^  et  quadaro  icnebrarum 
nocte  coopertas  divilum  mentee  qua  ratione  derendi- 
mus,  qua  excusallone  purgamus,  qui  diaboli  servis 
minores  sumus,  ul  Cliristo  pro  preiio  passionis  et 
sanguinis  vicom  nec  in  modicis  rependamus?  Prx- 
cepta  ille  nobis  dedil,  quid  facere  servos  suos  opor- 
tcret  inslruxit,  operaniibus  prxmium  poHiciius,  *^'  et 
supplicium  sterilibus  comminatus ,  sententiam  suam 
protulit ,  quid  judicalurus  sit  ante  praedixit.  Quae  po- 
test  excusatio  ^  esse  cessanti ,  qux  dcTensio  slerili , 
nisiquod  non  (aciente  servo  quod  ^  proecipitur,  Do- 
minus  faciet  quod  minatur,  qui  et  dicit :  Cum  venerit 
FUius  homini$  in  darilale  $ua,  et  omnes  AugeU  cum  eo, 
lunc  sedebit  in  throno  claritati$  $uai  ^  ;  el  coUigenttir 


dixit  offendi  nisi  egenti  pnestetur  et  pauperi  ?  ui  qui 
respectu  fratris  in  Ecclesia  noo  movetur,  vcl  Christi 
contemplatione  moveatur,  et  qui  non  cogitat  in  la« 
bore  aique  in  egesiate  conservum,  vel  Dominum  co- 
gitet  in  ipso  illo  quem  despicit  constitutum. 

XXIV.  Et  idcirco,  fratres  cbarissimi,  qnibus  mi> 
tus  in  Deuffl  pronus  esi,  et,  spreto  calcatoque  jam 
mundo,  ad  su|)erua  et  divina  animus  erectus  est,  fide 
plena,  mente  devoia,  operaLioue  continua  prome* 
rcndo  Domino  ^  obsequium  pr;)ei)eamu8.  Demus 
Cbristo  vcstimenta  terrena ,  indumenta  coelestia  re- 
cepturi :  demus  cibura  et  potum  s^ecularemy  cum 
Abrabnm  et  Isaac  et  Jacob  ad  coBvivium  eoHesla 
veniuri.  Ne  parinn  metamus^,  plurimiuii  semiaeoMJS. 


anie  eum  omne$  genie$y  et  $egregabU  eo$  ab  invicem^  B  Securiiati  ac  saluii  xtemse,  dum  tempus  est,  coosula- 


quemadmodum  pa$tor  $egregat  ove$  ab  haidi$ ,  et  Ha- 
tuet  ove$  ad  dexteram  <««rm,  hcedo$  autem  ad  $ini$tram. 
Tunc  dicet  rex  ii$  qui  ad  dexteram  $uam  erunt  »  :  Ve- 
nite,  benedicti  Patri$  mei,  percipile  regnum  quod  vobi$ 
paratum  e$t  ab^origine  mundi»  E$urivi  eittm,  et  dedi$li$ 
mihi  manducare  ;  ntivi^  et  pota$li$  me;  ho$pe$  fui^  et 
addumtis  me;  nudu$ ,  et  ve$li$ti$  me  ';  infirmatu$ 
$wn,  et  vi$ita$ii$  me ;  in  carcere  fui ,  et  veni$li$  ad  me, 
Tmc  re$pondebuttt  et  justi  dicenle$  :  Domine^  quando 
te  vidimu$  e$urientem  et  pavimu$  ,  $itientem  et  potavi» 
mu$?  quando  te  vidimu$  ho$pilem,  et  adduximu$,  nu- 
dumt  ^^  ve$tivimu$?  quando.aulem  te  mdimu$  infirmari  ^ 
et  in  carcere ,  et  venimu$  ad  te?  Tunc  respondent  rex 
dicet  ei$  :  Amen  dico  vobi$,  quamdiu  feci$ti$  uni  horwa 


mus^  Paulo  apostolo  admonenie  ei  diceole  :  Ergo^ 
dum  tempu$  habenm,  operemur  quod  bonum  e$t  ad 
omne$,  maxime  autem  ad  dome$ti£9$  fidei,  Bonum  au* 
lem  facieale$  non  deficiamus;  tempore  enim  sn^  mele» 
mii«(Ga/.  VI,  iO). 

XXV.  Cogitemus,  fraires  dilectisftiini ,  quid  «ub 
Aposiolis  fecerit  credontium  populus ,  quaodo  inler 
ipsa  jirimordia  majoribus  viriutibus  wm  vigebai» 
quaDdocredeotium  Fides  novo  adbuc  fidei  ealore  fer- 
vebat.  Oomicilia  tunc  et  praodia  veQundalKUit ,  e^ 
dispeosandam  pauperibus  ^  qiuH^titatem  litoiiter  ac 
larglter  Aposlolis  offercbanl,  tcrrenopairjmoiuovea- 
dito  aique  distracto,  fundos  iliuc  iransferenies  ubi 
frucius  capercnt  possessionis  aeteroae  >*,  Uiic  eomfM- 


ex  fratribu$  mei$  minimi$ ,  mihi  feci$li$.  Tunc  dicet  el  Q  raotes  domos  ubi  ioctperenl  seo^^er  habitare.  TaUs 


iiU$  qui  ad  $ini$tram  eiu$  erunl  ^:  Di$cedite  a  me,  male' 
dicti,  in  ignem  ceternum  quem  paravH  Pater  meu$  dia- 
bolo  et  angeli$  eju$.  E$urivi  enim ,  et  non  dedi$U$  mUU 
tnanducare;  ttnot,  et  non  pota$ii$  tne;  ho$pe$  fui,  el 
non  addumU$  me ;  nudu$,  et  non  ve$ti$lis  me;  infirmu^ 
ct  in  carcere,  et  non  vi$ita$U$  m$  ^ .  Tunc  respoudebunt 
el  ipsi  dicentes  :  Domine,  quando  le  vidimu$  esurienlem 
aul  $itientem  aut  ho$pUem  aut  nudnm  aut  infirmum  aut 
in  carcere ,  et  non  mini$travimu$  tibi  ?  Et  re$pondebit 
itUs :  Amen  dico  vobis ,  quamdiu  non  feci$li$  uni  ex 
minimi$  IU$,  nequemilU  fecislis.  Et  abibunt  isU  in  am- 
bustionem  i  ceternam ,  ju$U  autem  in  vitam  wternoim 
{Hlatt.  XXV,  31-i6).  Quid  potiiat  nobis  majus  Chrisius 
cdicere?Quomodo  magis  poluit  justitio!  ac  miseri- 


tunc  fuit  io  operatioiubMs  «umulus,  qualis  '^  m 
dilectione  consensus ,  sicut  legimus  in  Actis  A|>o&to*- 
lorum  :  Turba  autem  eorum  qui  credideroMt  ^nis^a  ac 
mente  una  agebant:  nec  fmiiuter  iUo$  discrimm  utium^ 
nec  qukquam  $uum  juixcabant  ex  i^onit  qum  ei$  ermu , 
$ed  fueruut  iUi$  omnia  cammuuia  ( Aci.  iv,  52).  Boe 
est  naiivitate  spirilali  ^  vere  Dei  filia^  p  fiari ,  boc  est 
Iegccoelestia:quiiatcmDci  Patrisimit^M-i.  Quodcu^ique 
enim  Dei  est,  in  nosira  usurp^^iooe  commuoe  eit^ 
ncc  quisquam  a  beneficiis  ejus  et  muneribus  arcetur, 
quoininus  omne  hnmaniim  gcous  bonitqte  ac  lurgi- 
taie  divina  xqualiter  perfru^ir.  Sic  ^eqM^nlUar  ^ies 
iiltiminat,  sol  radiat,  iinber^rigai,  ventus  aspirnt;  et 
dormientibus  somnus  unus  est,  et  steUarum  KpiendlNr 


cordiae  nostne  opera  provocarc,  quam  quod  praestari  D  ac  lunse  comrounis^t.  Quo  ;eq«ialitaits  cxem|>lo  ^  qui 

LECTIONES  VARIANTES. 


*  Sacrilegas  sterililates  Lam.  Bod.  2,  4.  Ver. 

^  Quae  poiest  esse  defensio  Saris.  ro$$.  i.  Bodt  1,  2. 
3,4. 

^  Senro  qufcquM  ^. 

d  In  dariUie  sua  Ar.  WeH.  Sarie.  Bod.  1,  2,  S,  4.  $up. 
adv.  Jud.  et  ad  <}nir  In  gloria  Imp. 

«  Dextraro  suam  suni  Ar.  WeiL  Sari$.  Bod.  4,  2,  3,  4. 

f  Texisiis  we  Ar.  We4  Sari$.  sup.  adv.  Jud.  iul  (^r. 
Vestistis  Imp. 

8  Infirmum  Bod.  1.  sup.  adv.  Jud.  et  ^d  Quirin.  lofir- 
raauis  sum  Imp. 


^  Sinistraro  ejus  sunt  Ar.  We$t.  Saris.  Bod.  J,  2,  3, 4. 
i  Venisiis  ad  NC.  2.  Bod.  3, 4. 
i  Combustioncm  Pem.  yoss.  Igpem  Uu. 
^  U\  promerendo  Voss.  1. 
1  Metemus  non  faligati  Bod.  1,  4. 
"  Pauperibus  faculiatem  Weit. 
"  yfiieriue  :  ai  iUis  compantni  Bod.  3,  4. 
•*  Spiriiali  vivere  We$t. 
V  Fiiium  Lam.  Ebor.  wesL 

"t  Quo  aequiuiis  Bod.  1, 2,  3.  ^ualiiaiifi  fgC.  2.  Jew. 
Drur.  2. 


STEPH.  BALUZII  miJE. 

WS.  —  jEquatUaiis.  liaErasmuscialiipnsi  eum.      bus  aniiquis  et 
Nolui  autcm  mutare,  quamvis  in  oinnibus  fcre  coUici-      afquiiaiis. 


in  veiustioribus  editioifeibiis  l^aMir 


Digitized  by 


Google 


6il  UBER  DE  BONO  PATiGNTIyE.  m 

posscssor  in  terrls  reddilus  ac  frucius  suoscum  Tra-  A  dcntium,  securilatts  nostrus  salubre  prxsidinm ,  mu- 


lci  liiialc  partiiur ,  dum  largilionibus  graluitis  com- 
niunisac  juslus  cst,  Dei  Palris  iniitalor  est. 

XXVf.  Qux*  illa  erit ,  fralres  cbarissimi ,  operaii  - 
lium  gloria,  quam  grandi>)  ct  sumuia  Ixliaa,  cum  po* 
pulum  suum  Dominus  coepcrit  rcconsere  ,  el  moriiis 
atque  operibus  nostris  pr:vuiia  proinissa  oontrilmens, 
pro  tcrrcnis  coeleslia ,  pro  (euiporaiibus  sempiterna  , 
pro  modicis  magna  prauslare ,  oficrre  nos  Palri ,  cui 
nos  sua  sanciificatione  '^  rcsiiiuii ,  xieriiitatem  nobis 
immortajiialemque  largiri ,  ad  quam  nos  sanguinis 
sui  vivificalionc  reparavil,  rcduccs  ad  paradisumdc* 
nuo  Aiccre,  regna  coelorum  (idc  et  vcrit;Uesu9e  polli- 
citalionis  aperire!  llu*c  bxrcant  lirmiler  sensibus 
nostris,  hncc  inleliigantur  plena  fide,  b:cc  corde  toio 


nimeutum  spci ,  tulela  fidei,  medela  peccali  ^ ,  rcs 
posita  in  potesiale  facieniis,  res^et  grandis  et  Ticilis, 
siiie  periculo  perseculionis,  corona  p:icis,  vcruin  Dei 
munus  et  maximum ,  infiriuis  neccssarium ,  foriibus 
gloriosum,  quo  Cbristianus  adjutus  perfori  ^  giatiam 
spiriialem  ,  promerctur  Gliris'uiu  judiccm^,  Dcum 
computat  dcbitorem.  Ad  banc  operuin  saliHarium 
pabnam  libenier  ac  prompte  certcmus ,  omnes  in 
agone  juslitiae  Deo  et  Cbristo  spectante  curramus;  et 
qui  s:cculo  ei  iniindo  inajorcs  esse  jani  coepimus , 
cursuin  nostruro  nuUa  STCuIi  et  muudi  cupidiiaic 
lardemus.  Si  expeditos  ,  si  celeres ,  si  iii  hoc  operis 
agoiie  currenies  dies  nos  vel  reddilionis  »  vel  persc- 
cutiouis  ^  inveuerii,  nusquam  Dominus  mcritis  noslris 


diligaiitur,  Ihnec  indesineutium  opcrum  magnanimi-  B  ^d  pnemium  deerit.  lii  pace  viuceniibus  coronam 
tatc  ^  redimaniur.  Prseclara  cl  divina  res ,  fralrcs  eandidam  pro  operibus  dabit,  in  persecuiionc  purpu- 
cbarissimi,  salularis  opcratio,  solatium  grande  cre-      ream  pro  passioiie  geminabil. 

LECTIONfiS  VARIANTES. 


<^  Qui  nos  Bod.  5.  De  sanotificaUone  Bod.  2. 

^  Magnanimitaie  rcddaniur  Lin. 

*  Medela  peccali  reposila  Ar. 

A  A4iulus  perferre  Bod.  1.  Pr»fert  Rig.  Ac  juslus  Wesl. 


Lin. 

^  Redilionis  Lam.  Ebor.  NC,  1 .  Veron,  Corb.  Vet.  Inn. 
Spir.  Man.  Routli,  ex  4  suis  codd. 

'  Percussiouis  Morel. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

Conmunh  ac  ju$lu$.  Commodianus  Instruct.  30  ;  est  in  mnrtijrum  cruore  purpureo.  Ilicrnnymiis.m  li!.pi- 
Estote  communes  mimmis,  dnm  lempu$  habetis.  Itcm  taphio  Paulwvnl  Eiii^toebiuiii  :  Nonsolum  enimeffusio 
In^lruct.  63.  sanguinis  in  confessiont  reputnUir,  sed  devofa:  quoque 

XXVI.  —  Coronam  caudidam.  Supra  Epist.  viii,  p.  meniis  servitus  immacutata  quotidianum  martyrium  est. 
18  :  Erat  cerle  in  operi^s  fratrum  candida,  uunc  facia      JUa  corona  de  rosis  et  violis  pleclitur,  isla  de  lilii». 


UBER 


DE  BONO  PATIENTIiE." 


'Qm- 


AncuMENTiiu. —  Scripti  hujus  occasionem  ita  paucis  C 
cxponit  ipse  Cypriamis  sub  finem  Epist.  ad  Jubaia' 
uum  :  5  Servatur  a  nobis  patienter  fit  leniter  churi- 
tns  animif  collegii  honor  y  dilecliouis  vinculum^ 
concordia  sacerdotii.  Propter  hoc  etiam  nunc  libel' 
4um  de  Bono  Patiemios^  quantwn  valuit  nostra  mc; 
diqcritas,  permillente  Pomino  et  inspironte,  cow 
scripsimus ,  quem  ad  te ,  pro  mutua  dilectione , 
transmisimus.  i  Posiquam  itaque  initio,  patieniidpt 
veram  ajafsa  philqsophorum  dislinxit,  a  patien- 
tia  Dei ,  Cimsti  ac  justorum  omnium ,  patieniimn 
christianam  commendat.  Deinde  non  ulilem  modo^ 
scd  et  necessariam  illam  esse^  tum  Scripluris,  tum  ra- 
tioaibus  probal ,  ezemplis  item  4ob  et  Tobim ;  et  ut 
ex  opposkto  skbk  vitio  magis  patientiiB  bonum  eluces 


Postremo  vindictw  cnpiditatem  vituperat ,  docetque 
Peo,  juxta  Scriptwas,  permittendam  potiu$ ,  qnam 
nobi$  arrogandamuUionem,  Si  quoQlio  aulem  inlibro 
hoc  certCt  TertuUiantim  imilatur,  librum  nempe  eju$ 
de  Palientia.  Pamel. 

I.  De  paticiitia  loculuriis,  fr:ilrcs  diloctissimi,  et 
utilitates  ejiis  et  commoda  pr;cdicaturu6,  uiide  pollus 
iiicipiam  quam  quod  nuiic  quoquc  aJ  audicntiam 
vcstram  patienliam  video  csso  nccessariain ,  ut  ncc 
hoc  ipsiun  qiiod  audilis  ct  disciiis,  siiie  palicntia  fa- 
ccrc  possitis.  Tunc  cnim  demuin  scriiio  ^  ct  raiio  sa- 
lularis  efficaciier  discilur,  si  paliciitcr  qiiod  dicitur 
aadiatur.  Necinvenio,  fralrcs  dileclissiini ,  inler  crc- 
tcras  ccclestis  disciplinai  vias  quibus  ad  couseiiucnda 


cat ,  impatienti(B  quantum  malum  $U  prosequitur.  D  diviuiius  prajmia  spei  ac  ftdei  noslrai  scaa  dirigilur, 

LECTIONES  VARIAiNTES. 
E  De  PalienUa  Bod.  4.  Un.  August.  ^  Sermo  Domiiii  Bod.  4. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE.! 
'    DE  BONO  PATIENTliE.  —  llums  siii  opcris  men-      cpiscopus  oliin  scripsii,  uttcstatur  Geniiadius,  librum 
rumem  farii  Cypri.mun  iu  cMco  E^n-^Uil^  ad  J i»baia-      dePatientia. 

num  ,  pag.  437.  Ejusdem  arBumeuii  libruiii  scripsit        .1.  -  ttdei  nostrce  secla.  Supra  Episi.  xxu,  p.  3i  : 
Tertullianus.  Ilcm  Aujjusliuns.  Eii  nu  quidam  P.uilus 


UumiUiate  ac  limore  scciw  nostrw  verecundus.  hm 


Digitized  by 


Google 


eiS  DlVI  C\PRL\Nl  m 

qnid  magis  &il  <^  Yel  utilius  ad  vitani  vcl  ni.ijtis  nd-A  Dco  virlus  isla  conimunis.  Inde  pnticnlia  incipit. 


glorinm»  quam  ut  qui  pncceptis  dominicis  obscquio 
linioris  ac  devoUonis  inniiimar,  patientiam  maximc 
tota  obscrvatione  lueamur  ^. 

II.  Hanc  se  seciari  pliilosoplii  quoqiie  ^  profitcn- 
lur.  Sed  tam  iilic  palientia  falsa  est,  quam  et  falsa 
sapienlia  cst.  Unde  cnim  vel  sapiens  essc  vcl  paliens 
possit  qui  nec  sapiciitiam  ncc  patienliam  Dei  novil  <*? 
quando  ipse  de  his  qui  sibi  saperc  in  miindo  vidcntnr 
inoncnt  et  dical :  Perdam  sapientiam  sdpienlium ,  et 
prudentiam  prudenlium  reprobabo  {Isa,  xxix,  ii). 
Itcni  beatus  apostolus  Paiilus,  pleiius  Spiritu  sanclo 
et  vocandis  fonnandisquc  ^  Gentibiis  missus,  contcs- 
tetur  ct  inslruat  diccns  :  Videie  ne  quis  vos  deprtede" 
lur  per  philosophiam  et  inanem  fallaciam ,  secundum 


inde  clariias  cjiis  ct  digiiiias  c:iput  siiinil.  Origo  ct 
magnitqdo  patieniix  Deo  aucioro  procedit.  Diligcnda 
res  boniiiii  qux  Deo  chara  ^  cst :  bonum  quod  amat 
majestiii  divina  commciidat.  Si  domiiius  nobis  ct 
paier  Deus  est ,  sectemur  palientiam  domini  pariler 
et  pairii  :  quia  el  servo.)  oportet  esse  obscquentcs , 
et  filios  non  dcccl  es>c  degencres. 

lY.  Qualis  vcro  in  Deo  et  quahla  palientia,  '^"  qaod, 
in  coninmeliam  suse  inajcsl:ilis  et  honoris  insliiuta 
ab  hominibus  profana  templa  et  tcrrena  figmenla 
ct  sacra  sacrilcga  patienlissime  sustinens,  snpcr  bo- 
nos  ct  fnalos  xqualiter  facit  diem  n.isci  et  lumen  so- 
lis  oboriri ,  ct  cuin  imbribus  lcrras  rigat ,  nemo  a 
bencficlis  cjus  excluililur  qiiominus  jusiis  similiter 


iraditionem  hominum ,  secundum  elemenla  mundi ,  el  B  ct  injiisiis  indiscretas  pluvias  inrgiatur !  Videmus  iii- 


non  secundum  Christum ,  quia  in  ipso  habitat  omnis 
plcmtudd  divinHatis  (Coloss.  ii,  8).  Rt  alio  loco  : 
Nemo  te,  inqiiit,  dedpial.  Si  quis  se  putat  sapientem 
esse  in  vobis ,  mundo  huic  sluUus  fitit ,  ut  fiat  sapiens. 
Sapientia  emm  mundi  hujus  stnlUtia  est  apud  Deunu 
Scriplum  cst  enim  :  Reprehendam  ^  sapientes  in  astutia 
ipsorum.  Et  iterum  :  Cognovit  Dominus  s  cogilationes 
sapteniium,  qma  sunt  stultw  (I  Cor.  iii,  18-^0). 
Quarc,  si  snpientia  illic  vera  non  cst ,  esse  non  potest 
ct  vera  palientia.Nainsisapicns^  illeestqui  esihumi- 
lis  ct  mitis ,  philosoplios  autem  nec  humiles  vidcmns 
csse  nec  mites,  sed  sibi  muUum  placcntes,  et  hoc 
ipso  quod  sibi  placeant  Deo  displicentes ,  apparet 
illic  ^  veram  non  esse  patieniiam  ubi  sit  insoleiis  af  • 


separablli  xqualitatc  patientix  noccntibtis  ct  inuo- 
xiis ,  religiosis  et  impiis,  gratias  agentibus  el  ingra« 
tis ,  Dei  iiutu  lempora  obsequi ,  eleinenta  famulari , 
spirare  ventos,  fontes  fluere,  grandcscere  copias 
mcssium  ^ ,  frucius  maturesccre  vinearum ,  cxube- 
rarc  pomis  arbusla,  neniora  frondescerc ,  prata  flo- 
rerc.  Gl  cuin  crcbris  iinmo  coniinuis  cxacerbetur 
offcnsis  Deus,  indignationem  suam  temperat,  et  pr»- 
siiiulum  semel  reiributionis  diem  paiicnter  exspectat. 
Cttmque  habeat  in  potestalc  vindictam ,  mavult  diu 
lenere  patientiam  ,  sustincn^  scilicct  clementer  et 
difierens ,  ul ,  si  fieri  polcsi,  mulium  maliiia  pro« 
iracta  aliquando  mutetur ,  et  homo  in  erroruni  et 
scelerum  contngione  voluiatus  vcl  sero  ad  Deum 


fcctatx  Kbertatis  audacia  et  execti  ac  seminudi  pcc-  Q  convertatur,  ipso  monentc  el  dicente  :  Noh  mortem 


loris  inverccunda  jactantia. 

III.  Nos  autem,  fratrcs  dilectissimi ,  qui  philosophi 
iion  verbis  sed  Taciis  sumus,  ncc  vestitu  snpientiam, 
sed  verilatc  pr;vfcrimus ,  qui  virtutum  conscieniiam 
inngis  qiiam  jactantiani  novimus ,  qui  non  loquimur 
magna  scd  vivimus ,  qiiasi  servi  J  ct  cultores  Dei , 
paticnliain  qiiam  magisteriis  coelesiibus  discimus  ob- 
scquiis  spiritalibus  prxbeamus.  Est  enim  nobis  cum 


morientis ,  quantum  ut  revertatur  et  vival  (  Ezeck. 
xxxm,  II).  Et  itcrum  :  Hevertimini  ad  me,  dicit  Do- 
minus  {Malach.  iii,  7).  £t  iternm  :  Revertimini  ad 
Dominum  Deum  vestrum ,  quoniam  misericors  et  pius 
el  patiens  et  muUte  miseralionis,  et  qui  sententiam  fle* 
clat  adversus  malitias  irrogatas  ■"  {Joel  ii,  13). 
Quod  item  bealus  apostolus  Paulus  commemorans  ct 
peccatorcm  ad  poenitentiam  revocans,  proponit  et  di- 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Aliquid  magis  vel  uillc  ad  vltam,  vel  magis  ad  glo- 
riam  esse  necessarium  Bod,  4. 
b  Teneamus  Pem.  Voss.  1. 
«  Piulosoi>hi  quique  Ver. 
A  Novil :  quomodo  ct  Lam,  Ebor.  NC  i. 
«  Servandisque  gentibus  Un, 


h  Nam  utique  si  paUens  Lam.  Ebor.  NC.  1.  Pem.  Ar. 
Mn.  Thu.  Foss.  Saiiiens  RigaU. 

>  Illic  non  esse  patientiam  Lam.  Ebor.  Lin.  Bod.  1,  2, 
3,  4. 

i  Ut  servi  Saris.  Quia  servi  Bod.  4, 

^  Cbara  est,  ac  honum  Bod.  1. 


t  Comprehendam  Voss.  1.  Reprehendens  Pem.  Lin.  ]}     i  Candescere  copias  messinm  JlforW.  Fniclos  malure 
Voss.  2.  NC  ±  Reprehendcs  Sup.  l.  m  ad  Quir.  c.  69.         scere  Foss.  NUcscerc  Vict.  Fructns  maturatus  Lin. 
8  Deus  Saris.  Ver.  "  MaUtiam  irrogatam  Ben.  Bod.  l,  2, 3,  4.  Saris. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Epislola  ad  Quirinum  prxfixa  libris  Testimoniorum 
pag.  V!\ :  Quwdam  capitula  ad  religiosam  secta:  noslrm 
discipliiiam  perlinentia. 

II.  —  Savientia  hujus  mundi.  Hanc  Pauli  npostoli  scn  • 
.leniinni  Celsus  malevolo  adversuin  Ctiristianos  niiiino 
vcrtobat  in  conirarimn  sensuiii,  diccndo  lllos  viilgo 
jactare  malam  rem  esse  iu  viia  sapientiain,  bonam 
vcro  slultitiam.  Quod  Origcnes  adverstis  eum  scri* 
l)cns,  ait  csse  merani  sycophantinm ,  uti  revera  est, 
cum  sit  expresse  coiitra  verba  Apostoli. 

M7  m, —  ;vo/i  lofjuimur  mngna.  Miiiutius  Felix :  Nos 
non  habitu  sapientiam,  sed  mcnleprteferimus.  Non  loqai^ 
wur  maQna^  sedvivimus. 


IV.  ^Matureuere.  lu  veteres  cdiiiones  ei  sex  libri 
vctercs.  Qu»  lectio  sane  optima  est.  Alia ,  qu%  habet 
mitescere,  qunm  Erasmus  invcxit,  bona  etiani  cst,  ct 
habet  plures  Itbros  vcteres  consentaneos. 

MavuU  diu  tenere.  Supra  Epist.  ix,  pag.  18  :  Diu 
pdtientiam  meam  tenui.  Riiricius  lib.  ii ,  Episl.  4  :  Te* 
nenda  est  in  tentatione  patientia. 

Revertimini  ad  me.  Hoc  seginenlum,  quod  hnbetiir 
in  editionibus  antiquis,  Manutiana  sustuht;  Morellius 
reposuit.  Rectc  sane;  cxsiat  enim  in  octo  libris  vctc« 
ribus. 


Digitized  by 


Google 


623  LIBER  DE  BONO  PATIENTIiC. 

cil :  An  numqwd  opuientiam  bonUatis  ejui  ei  suninen*  A  ral  ul  voluntaicm  Palris  faceret  ^ 


tiam  eipaticntiamcontenmis  '^,  ignorans  quoniam  patien' 
tia  et  bonitas  Dei  ad  poenitentiam  te  adducii  ?  Tu  au- 
tem^  secundum  dutitiam  tuam  et  cor  impwHitenSf  the» 
Stturizas  tibi  iram  in  die  im  ^  et  revclationis  justi 
judicii  Dd ,  qui  rtddet  unicuique  secundum  opera  sua 
{Ronu  II,  4-6).  Jultum  judicium  Dei  dixit  Csse,  quia 
serum  est,  quia  diu  multumque  differlur,  ut  iiomini 
ad  vilam  longa  Dci  patieniia  consulatur.  Tunc  re- 
prxsentalur  pocna  impio  et  peccatori ,  qUando  jani 
Don  potest  poenitetiiia  prodcsse  peccati  «^. 

Y.  Alque  ut  ptenius  intelligere  possimuB ,  fratres 
dilecUssinii ,  quia  patienlia  Dei  rcs  est ,  et  quisquis 
lenis  et  patiens  el  mitis  esl ,  Dei  Patris  iiniiator  est, 
cum  in  Evangelid  suo  Don)inus  proccepta  tn  salutcm 


niter  cxtera  ini- 
rabilia  ^  virtutum  suarum  quibus  indicia  divinae 
ninjestailsexpressit,  palernam  qiioque  paiicntiam  tole- 
rantuc  tenore  servavit.  Omnes  denique"  actus  '^*  cjus 
ab  ipso  statim  ndventu  patientia  comiie  signanlur  *>, 
quod  primum  p  de  illa  sublimilate  coelesti  nd  terrcna 
descendens  non  aspcrnalur  Dei  Filius  carnem  hominis 
indiiere  et ,  cum  pcccator  ipse  non  esset,  aliena  pec- 
cnta  portare.  Immortalitatc  iiiterim  posita,  fieri  se 
et  mortalem  palitur,  ut  innoccns  pro  noccntium  sa- 
lule  perimatur  <i.  Dominus  baptizaiur  a  servo ;  et,  rc- 
inissain  peccatorum  daturus,  ipse  non  dedignatur 
lavacro  regcnerationis  corpus  nbluerc.  Diebus  qiia- 
dmginta  jejunat,  per  quem  cxteri  saginanlur :  csurit 
ei  fainein  seutit,  ut  qui  in  fanie  sermonis  etgraiia? 


daret,  ei  divina  monita  depromensad  pdrfecium  ^  B  fueraut  coelcsti  pane  saturentur.  Cuin  diabolo  ten- 


discipulos  <»  crudiret,  posuit  ct  dixit  :  Ain/iafis  ^tim 
dic^ttiii  est :  Dili§es  prommum  luum  ',  et  odio  habe- 
bis  inimicum  tuUuL  Ego  aulem  dko  vobis :  Diligile 
inimicos  vestros  ^  ct  orate  pro  eis  qui  vos  persequuntur, 
ul  sitis  filii  Paltis  vetlri  qui  in  cceiis  est ,  ^tit  sotem 
suum  oriri  facit  super  bonos  et  malos ,  et  piuit  super 
juslos  et  injustOs.  Si  enim  dilexeritis  eos  qui  vos  dili' 
guntf  quam  mercedem  liabebitis?  Nonne  sic  el  pubH' 
canifaciuntB?  Et si saiutaveritis  fratres  vestros  lantum? 
quidampliusfiicitis  ^?  fs'onne  etetlmiciidipsum  faciunt. 
Estote  itaque  ^  vos  perfecti?  ncut  Pater  vester  j  caiestis 
perfeetus  est  {Matth.  v ,  45-48).  Sic  perfectos  dixit 
fieri  Dei  filiOs ,  sic  consuininari  ostendic  et  docuit  coe- 
lcati  naiivilate  reparalos ,  si  palieniia  Dci  Patris  ma- 


tante  congreditur,  et  iniinicum  tantum  vicisse  couten- 
tus,  iiibil  ulira  verbaconattir.  Discipulis  non  ut  ser- 
vis  dominica  poieslate  pnefuil ,  sed  benignus  et  miiis 
fraterna  eos  charitale  dilexit.  Digiiatus  cst  ctiam  pc- 
des  Apostulorum  lavarc,  ut,  dum  circa  scrvos  lalis 
est  doininus,  excmplo  suo  duceret  qualis  circacoin- 
pares  et  xqiiales  debeat  essc  conservus.  Nec  niiran- 
dum  '  quod  circa  coniparcs  obaudienles  ^  talis  exii- 
terit  qui  Jiidain  potuit  us(|ue  ad  cxtremuin  b)i)ga  pa- 
tientia  suslinerc ,  cibum  cuin  iiiimico  cnpere  ^ ,  hos- 
lem  domesticuin  scire  ncc  palam  ostcndere,  tradiioriH 
osculum  noii  recusare.  In  Judasis  vcro  lolerandis 
aiquanimiias  quanta  el  qtianta  paticntia !  incredulos 
ad  fidcin  suadendo  flectcre ,  obsequio  ingralos  foverc , 


ncal  in  nObis,  si  similiiudo  divina,  quam  peccato  ^  G  contradiccntibus  respoiidcrc  lciiiler,  superbos  susti- 


Adam  pordiderat,  maiiifesteiur  et  luceat  in  nclibus 
iiofiris.  Ouae  gloria  Csi  similem  Deo  fieri !  qualis  ct 
quanta  felicitas  habere  in  virtutibus  quod  divinis  lau* 
dibu»  possit  aequari ! 

VI.  Nec  boc,  fratrcs  dilectissimi ,  Jcsus  Christus 
Deus  et  Dominus  nostcr  lanlum  verbis  docuil,  sed 
implevit  et  faciis.  Et  quia  ad  boc  descendisse  se  dixe- 


nere  clementer,  humililer  persequeniibus  cedere, 
Prophctarum  interfectorcs  et  advcrsum  Deum  sempor 
rebelles  usque  ad  crucis  el  passioiiis  boram  velle  col* 
ligere. 

Vll.  Sub  ipsa  autem  passione  el  cruce,  priusqiiam 
ad  crudernatem  necis  et  effusionem  sanguinis  veni- 
retur,  qu»  conviciorum  probra  patienter  audita,  qu;c 


LECTIONES  VARIANTES. 

A  Sustinentiam  et  patlenliam  Ver.  Ben.  Satis.  Bod.  1 . 
4.  Ar.  Sup.  ad  Quir.  l.  in,  c.  35.  Susliaemiae  et  palien- 


3. 4.  Ar.  Sup.  ad  Quir. 
tiffi  Oxon.  et  anter,  edd. 

^  In  diera  b*ae  Bod.  1,  4.  Yer. 

c  Sic  Latn.  Ver.  Thu.  Foss.  Peccanli  Oxon. 

d  Ad  prorectnm  Ebor.  Bod.  3. 

^  Discipulos  suos  Pem.  Voss.  1. 

t  Proximum  tibi,  et  odio  habebis  inimicom  libi,  Lam,  t\ 
Lin.Bod.\,±.i.Ver.  ^ 

s  Nonne  et  publicani  hoc  f«ciuiit  Bod.  1.  Thu. 

^  Amplius  facietis  Bod.  1,  2.  Lmn.  Foss. 

i  Entis  itaque  Bod.  i,  2,  3.  Thu.  Foss.  Ver. 


i  Quoraodo  pater  Bod.  1, 2,  3, 4.  Ver. 
k  Quaiii  peccando  Adam  Bod.  3. 
t  voluntatcm  pauris  adim|:ieret  Bod.  3. 
"  Magnalia  Ver. 

^  Omuisdenique  Bod.  1, 2,  3,  4.  Lam.  Thu. 
o  Sigiiaiur  Bod.  1, 2, 3,  4.  Lam.  Thu. 
P  Primum  qnod  Lam.  Ebor. 
^  Salate  puniatur  Bod.  3. 
'  Mirandiun  si  Bod.  1 . 

*  Obaudicntes  Lin.  NC.  2.  OI)edienles  aiU.  Comparcs 
Undenant^  ?  nuiium  fontem  vocis  hujus  indigitat  Batuz. 
t  Inimico  capere  Ar.  Bod.  1, 2.  JLani.  Ebor.  Ben,  Ver. 


STEPH.  BALl}ZiI  NOTiE. 


Sustinentiam  et  palientiam.  Dubiiari  non  polestquin 
h.TC  einendalio  certa  sit,  cum  ila  legalur  in  capitc  35 
libri  111  Testimoniorum ,  iii  octodecim  codicibiis  nos- 
tris,  in  septem  Anglicanis  ct  iii  excerptis  Flori.  Sic 
ctiam  in  Affligemensi  scriplum  fuisse  leslatitr  Pame- 
lius ,  ct  in  Yeroncnsi  ct  ncneventaiio  RigaUius.  lafra 
in  hoc  ipso  libro  pag.  i5i :  Toite  sustinendi  toleran' 
dique  substahtiam^  et  nuliis  radicibus  ae  viribus  per- 
severat. 

V.  —  Pubiicani.  Id  est  qta  vcctigalia  redimentes,  in- 
quit  Erasmus  in  biiiic  lociim  Matlhxi,  unie  et  redem^ 
ptores  dicuntur.   Venus  hominum  oiim  infame  apud 


Judasos,  nunc  apud  Christianos  cum  primis  honestum. 
Nec  id  sane  mirum .  euminstitores  ac  mensarii  omni' 
bus  pene  anteponantur  apnd  utriusquereipubiicw  sum. 
mates,  quos  nec  Aristoteies  nec  Tuiiius  inter  honestos 
cives  hnberi  vult. 

Pubiicam,  —  ethnici.  Vide  Cdtelerii  notas  ad  lib.  iv 
Constitutionum  apostoiicarum  cap.  6. 

VI.  —  Capere.  Antea  legebatur  sumere.  Nos  mnlni- 
mus  leciionem  quam  pneferunt  viginli  libri  iiosiri  ct 
quiiique  Anglicani. 

Ostcndere.  Tertiillianus  in  libro  de  Patienljo :  Deutn 
ipsum  ostendens  patientim  exempinm^^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


627 


DIVI  CYPRL\NI 


contumeliaiiim  toler^Ui  iudibrid,  ut  insillianUum  spu-  A  facinus  agnoscant,  non  solnm  ad  itidrrlgeniiam  crlml- 


laminn  »  excipcrei,  qui  sputo  suo  cseci  oculos  paulo 
aiiic  Tormasset;  et  iii  cujus  nomiiie  a  servis  nunc  ejus 
diaholus  cum  angelis  suls  llagellatur,  flagella  ipse 
paiere:ur  ;  coronareliir  spinis  qiil  mnrlyres  floribiis 
coronal  alernis,  pnlmi^*  in  fncicni  vdrbernrclur  qiil 
palinns  vcras  viiiccnlibus  hibuil,  sp ilinreiiir  veste 
terrcna  qni  iiuliniicnfo  inimoiinrKatis  c.xleros  vcslil, 
cibnretiir  fellc  qui  cibiim  coeleslein  dedit,  aceio  p6- 
tnreUir  qui  snliilnre  poculuni^  propiiinvit !  IIlc  inno- 
ceiis,  ille  jusiiis,  inimo  innocenda  ipsa  cl  ipsn « jus- 
litin,  iiiter  ficiiiorosos  depnlatur,  ei  tesiiinoniis 
falsis  veriins  premilur,  judicalur  judicalurus,  el  Dei 
Serino  ad  vicliniam  lacens  diicilur.  Ki  cum  ad  crucem 
Domiiii  confiindaiilur  sidera,   elementa  lurbenlur. 


nis,  sed  etad  praemium  regni  coelcstis  admittit.  Quid 
potest  patientlus,  quid  benignias  dici?  Vivineatur 
Christi  sanguine  etiam  qul  fudit  sanguincm  Cbrlsti. 
Tnlis  cst  Cbristi  ac  Innta  patientia ;  (\ux  nisi  taljs  ac 
tnnia  existem,  Paulum  quoque  apostohim  Bcclcsia 
4I0II  babcrel.  ' 

IX.  Quod  si  et  nos,  fratres  dilectissiini,  in  Cbristo 
suinus,  si  ipsum  indulmns,  ***  si  ipse  est  salutis  nostnt 
Tin«  qui  Cbristum  vesligiis  salutaribus  scquiinur,  per 
Cbrisii  exenipla  gradinmur,  sicut  ioaimes  aposiolus 
instruit  diccns  :  Qui  dicil  h  in  Chmto  manere,  debct 
quomodo  iUe  ambulatit  ct  ipie  ambutare  (I  Joa,  li,  6). 
liem  Pcirus,  supei^  quem  Ecclesia  Domini  dignatione 
fundata  esl,  in  Epistola  siia  poiiit  et  dicit  :  Chri$tu$ 


coiitreiniscnl  terrn,  no*  dlem  claudat,  sol,  nc  Jiidaeo-  B  pa$su$  e$tpro  nobi$,  tetinquen$  t}obi$  '  etemplum^  nt$e» 


riiin  fncinus  aspicerc  cngatiir,  et  rndioset  oculos  suos 
subir.jbal,  ille  tion  loiiuitur,  ncc  movetiir,  ncc  ma- 
jeslaiem  suam  sub  ipsn  sallein  passione  profitelur, 
Usqiie  ad  flnem  perseveranler  ac  jugiter  loleranfnr 
omiiia,  ut  coiisummetur  in  Cbristo  ptcna  et  perfecta 
pnlienlin. 

VIII.  El  post  Ista  omnia'*,  adliuc  inierfeclores 
suos,  si  conversi  ad  eum  vencrint,  siiscipii ;  ct  pa- 
tientia  snlutari  ad  conservnndiim  benlgnus  et  pa- 
lieiis  ^,  Elccloinm  suam  nciiiini  claudit.  Illos  ndvcr- 
sarios,  illos  blaspbemos,  illos  nominis  sui  semper 
inimicos,  sl  poenltentiam  delictl  oganl,  sl  admissuifi 


qnamini  vestigia  eju$;  qni  peceatuni  ndn  fecit^  nec  dolu$ 
inventu$  e$t  in  ore  eju$ ;  qui  cum  malediceretut,  noh  re* 
maledicebat  s,  cuni  patereiur  ^  non  eomminabatur ;  ira' 
debat  autem$ejudicami$e  inju$te^  (!  Pet.  ii.21). 

X.  Iiivenimus  denique  ct  rairinrchas  el  Prophetas 
el  justos  omnes,  qui  flguram  Cbristi  imagine  praeeunfe 
portabanl,  nibil  magis  custodisse  in  taude  virtutum 
suarum  qiiam  quod  patieniiam  forti  et  stabill  xqua« 
uimitate  teniierunt.  Sic  Abel  i  originem  mnrtyrii  et 
passioiiem  jiisti  ^  bomiiiis  initians  primns  ct  dedicans 
adversus  fratrem  fratricldam  ^  non  resistit  nec  reluc- 
tatur,  ,sed  humilis  et  mitls  patienter  occiditur.  Sic 


LECTIONES  VARIANTES. 


*  Spulamlna  exciperet  Ar.  $ari$,  Lam.  Bod.  1,  2,  3,  4.  C      '  Nobis  Ver. 

er.  Palicnter  add.  Oxon.  9  Remaledixit  Un. 


Ver 

b  Salutari  pocuh)  Bod.  4.  Salutaria  poeula  Lam.  Bbw. 
NC.  1.  Bod.  2.  Salutari  poculo  Thu. 

c  Ilise  et  ipse  Bod.  1,  2,3.  Thu.  Fnss. 

d  Posi  isia  adhuc  Lam.  Ebor.  NC.  1.  Liit.  Bod.  i,2, 
5,4. 

^  Benigniis,  Ecclesiain  Oxon.  ed.  Ar.  Sari$,  Lam.  Ebor. 
NC.  I.  Pem.  Vo$$.  1.  Lin.  Ver,  Vet»  immm.  Spir.  ifan. 
Benigiius  et  patieus  Imp. 

STEPH.  DALIJZH  NOTit:. 


Bod.  4.  Saris.  NC,  2.  ter.  Thu. 


llaledicel)at  Oam. 
'  ^  Qui  cum  |>aterelur  Vo$$.  L 

1  Judicauli  injuste  Ar. 

j  Abel  in  orlginc  mundi  martyrium  FoM.l. 

k  Justi  iuiliaiis  Ar.  Bod.  2.  Ver. 

1  Fralreni  bomicidaiu  I«iM.  Fratricidam  Fos$.  Parrici- 
dtm  Oxon. 


YII.  —  Sputanuna  exciperet.  Erasmusscripsil  spiifa- 
niind  pnlieiiter  exciperet.  Mirum  est  qiianto  lavore  ac- 
ccpiiiiii  sit  lioc  adverliiiim.  Omncs  cdiliones  qiix 
pnulieie  posi  Erasiiiicaiii  illiid  retitiiierunt.  Et  tnnien 
ego  illud  nuspiam  reperi  in  lanio  nnnieio  vetchun 
exontplariiim  qulbus  usus  suni  qunin  ui  Linioniaiin. 
UvcA  eiiaui  in  septeni  Aiigliciuiis.  lla()ue  non  arbi- 
Iror  quenuiuam  me  lenierilalis  insimulare  posse  quod 
siistuterim,  prascrliin  cuin  cerlum  sit  illiid  istic  mi- 
ninie  iiecessarinm  esse.  Inna  pag  255 :  Faciem  suam 
non  avertii  a  foeditaie  $vutorum.  Teriullinlius  in  li- 
Lro  de  Fiiga  in  persccuiionc:  Facicnt  non  avcriit  a 
$putaminibu$. 

Ipia  et  ipsa.  Ila  plcriquc  libri  velerrs.  Alii  multi 
liabent  ipse  ei  ip$e.  IJtraoue  leclio  bona  cst. 

\.  —  Fratricidam.  Egoliauc  lcclionem  pncfcro,  tum 
quia  Tox  est  admodum  latina,  ei  t)iii:t  enni  babent 
vctrros  edilioMcs ,  etiain  Morcliiaiia ,  ei  aliquol  libi  i 
velores,  lum  etinnuiuia.cnmroinoin  sitaliusnvtilcaii, 
pulo  cos  qUi  posuenint  parricidam  cxisiiniasse  aliam 
lectionem  iion  esse  bopnm.  Cyprinnus  de  bac  ipsa  re 
ageiisib  libroi/^  Bono  Patieutiw  pag.  250,  Cniii  vocat 
fritricidam.  Cicero  In  Ornllonc  pro  Donto  $ua  nd  Poii- 
tilioes .  Exira  ordinem  ferri  nihil  placuit  ClotUo.  Quid 
de  n>e  quod  tuli$$e  te  dici$ ,  parridda,  fratiAcidu,  «oro- 
ricida,  nonne  i$la  extra  ordiiiem  tulM?  Priscianus 
llb.  1  •  Pro  parenticida  per  syitcopen  fdctitm  pntricida , 
frater  frntri$  fratricida ,  $oror  $orori$  $ororicida.  Ter- 


tnllianus  in  libro  de  Pntienliir:  Cain  ilU  primu$  ho- 
micida  ci  prinius  fratricida,  ct  in  libro  de  S|>ectaciilis, 
a  fiatricida  instilutore.  Lucifer  Calarilanus  lib.  ii  i^n» 
sniicu»  Alli.nii.Msio:  Cnin  quoque  frairlcidtt  coinpdtctur^ 
in  morte  nianere  designelur.  Cur  me  koc  optts  imptne 
compellebas  qttod  nte  ut  Cain  feci$$et  fratricidam  et  fi- 
tiuin  diaboli?  Pbilustriiis  cap.  \i%:  E$t  hare$i$  qua: 
non  recie  intelligit  de  Cain  quod  po$t  frutricidium  qttod 
commiserat  rogat  Dominum  mori  potius  quam  dimitti. 
Salviaiius  lib.  i  de  Gubernatione  Dei,  cap.  6,  de  bac 
D  ipsa  le  ngens  scripsit:  Fratricidiuni  Deo  leste  facturtts. 
Cassiaiius,  iib.  it,  cap.  9:  Po$t  fratricidium  poniiiere, 
et  Cotlat.  viii,  cap.  24  :  A  \ramcida  et  impio.  Prima- 
siiis  in  Epislolam  Pauli  ad  llomanos :  Signum  Christi 
poriavit  homicida,  iicut  Cain  fratricida  portavit.  Ger- 
inanus,  episcopns  Parisiensis,  in^epistula  ad  Brune- 
cbildem  reginain :  Vtius  ex  ip$i$  tain  fratricidium  per- 
peiratit.  Gregorius  Turonensis  lib.  i  Hisl.  cap.  2:  In 

(ratrem  $angtiinis  effusione  novus  fiairicida  con$urgen$. 
^oncilium  Wormaciense  cap.,50:  Stutmmus  ut  parri- 
cidas  et  fratricidw.  Conciliiim  Trosleianuiu  cap.  13 
loqueits  de  criuiine  Cain :  Et  ipse  utqui  ad  septimam 
getteralionem  fratricidti  et  invidice  $uw  vagu$  profugus- 
que  poena$  tueret.  Alcunius  sive  quis  alius  iii  libro  ae 
divini$  Ofjicii^^  cap.  15:  Fratricidn  qtti  fratretn  occidit. 
tlonorius  papa  Itl "'  apud  Odoricuin  Kaynaldum,  an. 
1225,  §  29  :Crude/iorCaln  fratricida.  Georgius  Pogie- 
bracius  rex  Buliemis  in  Epi$tola  apologctica  ad  rogcciv> 
Digitized  Iv^ 


m  LIBEa  DE  BONO  PATIENTIJE.  050 

Abraham  Deo  cr«ue(i§  tl  ladiccm  nc  runJameiiliim  A  tioslrac,  edaious  panem  neeesM  esl  cuni  sudorc  ot 
fldei  primus  instituens,  (enlalus  in  (llio,  iioii  dubi-      labore. 


la(  ncqiie  cutfcfaidr,  sed  pra;ceptis  Dei  toia  patientia 
deTOtioiiiS  obs^quitur.  Et  Isaac,  ad  hostiae  Dominicx 
simililudinem  pr^figuralus,  quando  n  pntre  iinmo- 
landus  offerlur,  patiens  invenitiir.  Et  Jacob,  fugatus 
a  fratre  de  lerra  sua  patienter  excedii,  et  majore  pa- 
lientia  postmoduro  supplex  adbuc  magis  iinpium  et 
persecutorem  muiieribus  paciflcis  ad  concordiam  re- 
digit.  Josepb,  venundatus  a  fratribuset  relegaius  « , 
non  lanium  patienter  Ignoscit»  sed  et  gratuiia  fru- 
mentai»  venlentibus  largitercet  clelneiiter  impertit. 
Moyses  ab  Ingrato  et  perfldo  populo  conlcmnitur  fre- 
quenler  et  pene  lapidatur,  et  lamen  leiiis  et  paliens 
pro  elsdem  Dominum  deprecatur.  In  David  vero,  cx 


XII.  (Jnde  unusqnisque  nostrum  curo  nascilnr  ^  ct 
bospiiio  mundi  liujus  excipitur,  inilium  suinita  lacry- 
niis,  et  quamvis  adbuc  omnium  nescius  el  ignarus, 
nihil  aliud  novit  in  illn  psa  prima nativilate  quam  flere. 
Providentia  naturali  lamentaiur,  *'^  vi(.ic  roortalis  i 
anxietates  et  labores  et  procellus  mundi  quas  iiigre- 
ditnr,  in  exordio  siatim  suo  ploratu  et  gemitu  rudis 
aniina  tcstaiur.  Sudatur  enini  quamdiuistic  vivitur  et 
laborntur.  Nec  sudantibus  ei  laborantibus  possunt 
alin  mngis  quam  patientiae  subvenire  solatia  :  quati 
cuiii  apla  sint  et  necessaria  in  islo  mundo  univcrsis, 
(uiu  niagis  nubis,  qui  diabolo  inipugnante  plu^  quati- 
mur;  qui,  in  acie  quotidieslantes,  invetcrati  etexer- 


quo  secundum  cnrnem  Cbrisli  nativitas  oritur,  quam  B  <^*l^ii  Uosits  colluctaiionibus  fjtigamur  ;  quibus,  pra:- 


magna  et  mira  ei  cbristiana  paticntia,  habuisse  ^  in 
manu  sxpe  ui  Saul  regem  persequeiitem  se  et  inter- 
flcere  concuplscentem  possA  occidere,  et  tamen  sub- 
ditum  slbl  et  tradltum  maluisse  servarc,  nec  repen- 
disse  Ihimico  vicem,  scd  occisum  adhuc  insuper  et 
vindlcasse!  Tot  denlque  Prophet^  interrectf,  tol  mar- 
tyres  glorlosis  roortibus  honorati,  qui  omnes  ad  coe- 
lestes  coronas  palientlae  laude  venerunt.  Neque  eniiii 
poiest  accipl  dotorum  et  passionum  corona,  nisi  prae- 
cedat  In  dolore  et  passioiie  patlcntla. 

Xt.  Qnaro  slt  atutlmi  palientia  utilis  et  necessarla, 
fratres  dileciisshnt,  ut  manifeslius  posslt  et  plenius 
nosci,  Del  senieniia  cogiietur  quam  in  origine  statim 
mundi  et  generis  humani  Adam,  pru^cepti  iinmemor 


ler  varias  et  nssiduas  tentnttonum  pugnas,  in  pcrsc- 
cuiionum  qiioque  certamiiie  pa(rimonia  relinqiienda 
suni,  subcundus  carcer*',  portandae  catenac,  anim:n 
iinpeiidendac,  gladius,  bestia^,  ignes,  cruces,  omiiia 
denique  tormeniorum  ac  poenarum  genera  fide  et  vir- 
lute  paiientise  perfereiida,  Domino  ipso  insiruenie 
el  dicciite  :  H<Be  locutus  sum  vobis  ut  in  me  pacem  lia- 
beatii:inmund9autemprei$uru}n  habebitis,  $edlidiie\ 
quoniam  ego  vici  mundHm(Joan,  xvi,  33).  Siautein  (]ui 
diaboio  et  mundo  renunliaviinus,  pressuras  et  iiifcs- 
latioiies  diaboti  et  roundi  crebrius  ac  violentius  pa- 
limur,  quanto  magis  patienliam  teiiere  del>emus, 
qua  adjutrice  et  coiniie  omnia  infcsta  tolereniusT 
XIII.  Doinini  e(  magistii  nostri  ^  salutare  prsecep- 


et  dalae  legis  trafisgressor,  acccpit«.  Tunc  scicmns  C  I"*"  «^^  •  0'"  toleraveril^ ,  inquil,  utquead  fiuem^  hic 


qiiam  pnticntcs  esse  ifl  Isto  sakciilo  dcbeamus,  qui  sic 
iiascimur  u(  pressuris  Istlc  et  conflictaiinnibus  lubo- 
remus  :  Quia  attdisH,  Inqnlt,  vocem  mulieris  tuw,  et 
manducasll  ex  illa  arbore  de  qua  sola  pra^ceperam  tibi 
ne  mandueares  ',  maUdicta  terraerit  in  omnibus  operi^ 
bus  tuis :  in  tristitia  et  gemiiu  edes  ex  ea  omnibus  diebus 
titm  Ittte,  spinds  et  tribuloS  ejiciet  tibi^,  et  edes  pabu" 
ium  agri ;  in  sudore  vuttus  tui  edes  panem  tuum  donec 
revertaris  in  terram  de  qua  sumptus  es;  quia  terru  es, 
et  in  terram  ibis  {Gen*  in,  i7  sqq.),  Hiijiis  sententiae 
vinculo  coUigali  omnes  el  constricli  snnius,  doncc, 
cxpuncta  ^  inorte,  de  isto  saecurorccedainus.  In  tristitia 
et  gemitu  simus  necessc  e^t  omiiibus  diebus  viloi 


salvus  erit  {Matih.  x,  22).  Et  iterum:  ^t  permanscri- 
tis,  inquit,  t/i  verbo  meo,  vere  discipuli  mci  erilis  «,  et 
cognoscetis  veritatem^  et  veritasliberabitvos  {Joan.  viii, 
Sl).  Toleranduni  et  perseverandum  est,  fratres  dilec- 
tissimi,  ui,  ad  spem  veritatis  et  libertatis  admissi,  ad 
veritatem  et  liberiatem  ipsam  pervenire  possimus  ; 
quia  hoc  ipsum  quod  Cbristiani  sumus,  fldei  et  spei 
rerest ;  u(  aulem  spes  e(  fides  ad  fruc(uin  sui  possiiit 
pervenire,  patienlia  opus  est.  Non  enim  praeseiiieni 
gloriam  sequiinur,  sed  fuluram,  secuiiduro  quod  ci 
FaulusP  aposlolus  monet  dicens  :  Spesalvatisumusfi, 
Spes  autem  qua:  videtur  non  est  spes  :  quod  enim  videt 
quis  quid  sperat  ?  Si  autem  quod  non  videmus  speramus ', 


*  Ligatos  Iflifi.  Pem.  Vou.  % 

^  Gratis  Pem.  Voss.  2.  Graiia  el  fruraenU  Bod.  3. 

^  Largilur  Bod.  3. 

<l  Habuisjie  dlgnoscltur  Bod.  5. 

«  Accepla  gralia  dod  lenuit,  sed  amisit  Voss.  L 

'  Manducares  et  ea  Bod.  t. 

s  GorraiuabitllbiJVC.1. 

h  Exlincu  mofle  Bod.  4.  Exllncti  morte  Bod  .5. 

i  (Jausque  cura  nascitur  Boii  1  y  2,  3,  4.  ^arts. 

j  Vil»  (emporaUs  V$r, 


LECTIONES  VARIANTES 
D 


k  Subeundus  est  Bod.  3. 
1  Sed  credite  NC.  i.  Lam.  Bod.  l,  2. 
^  Magistri  nosiri  Lam.  Ebor.Lxn.  Saris.  Bod.  1, 2,  3,  4. 
Magistri  saluiare  Oxon. 
"  Ooi  perseveraverit  Lin. 
o  Discipuli  mei  d^lis  Ar.  Saris.  Bod.  i,  2,  3,  4. 
P  Secundum  quod  et  Paulus  Bod.  1,  2,  3,  4. 
^  Salvi  facti  sumus  Lam.  Ebor.  Pem.  Bod.  2. 
'  Exspecutionem  speramus  Saris.  Ar.  Bod.  2,4.  Ver. 


STEPH.  B.\LIJZII  NOTiE. 


Hungnri»  Matlliiam  ceneruro  siium  in  lomo  iv  Spici- 
legii  Dnclieriani,  p.  4M,  tocat  Coin /r<i(ncfdam.  I»:ir- 
ricidain  taiueii  |H)SSc  dici  matris  aut  fratris  inierfe- 
cioreni  (radit  Quiiitilianus,  lib.  viii,  cap.  6. 

XI. — Dei  sententia  cogitetur,  Git:it  buiic  locum  san- 
ctus  Augustinus  lib.  iv  contra  duas  lipistolas  Petagia' 


norum,  cap.  8. 

XH. — Jn  mundo,  Duo  libri  veteres  habent  in  mundo^ 
et  stipra  lineam  vel  saculo.  Hinc  factum  ut,  cum  iion- 
niilli  titiilleiii  mmido,  alii  swcHlo,  alterutra  earuni  lc- 
ciioiium  poiiiSL  sit  in  exemplaribus  antiquis  pro  arbi- 
(rio  Itbrariorom.  /— ^  j 

Google 


Digitized  by  ^ 


631  DIVI  CYPRIANI  654 

per  paiientiam  exspectamus  {Rom.  viii,  24).  Propicrca  A  et  fidc  major  csl,  qu.oc  cl  opcra  el  raarlyiia  pr.ccedit, 
cxspeclaUoeipatienlia  necessaria  csl  iii  id  quod  cocp!- 


mus  iinplearaus,  ei  quod  credimus  el  speramus  Dco 
repraesenlanie^  capiamus.  Deniquealio  in  loco.idem 
aposlolus  justos  ct  opcranles  ct  divini  foenoris  incre- 
mento  ccplesios  iliesnuros  sibi  recondenles  u(  paticn- 
tcs  qiioque  sinl  inslruit  et  docet  dicens  :  Ergo^  dum 
tempus  habmus  operemur  quod  bonum  est  ad  omnes, 
maxime  vero  ad  domeslicos  fidei,  Bonum  aulem  facien- 
tes  non  deficiamus ;  tempore  enim  suo  metemus  ^  (Gul. 
VI,  9).  Admonet  nc  quis  impaticiis  in  opcrcHione  de- 
liciat,  ne  quis  lcnlalionibus  aut  avocalus  aul  victus  in 
mcdio  laudis  et  gloriu!  ilincre  desistat,  et  pcreant 
prxterita,  dum  qux  coeperaut  desinunt  cssc  perrecia, 
sicul  scriplum  esl :  Jusiitia  jusli  non  liberabit  eum  in 


qiix  nobiscnm  semper  xtema  apud  Deum  in  regnis  s 
cociesiibus  permaiiebit.  Tolle  illi  patientiam,  et  de< 
solala  non  durat.  Tolle  illi  sustinendi  lolerandiquc 
subsianliam,  et  nullis  radicibus  ac  viribus  pcrsevc- 
ra(.  Aposlolus  dcnique,  cuin  decbarilatc  loqucrclur, 
toleranliam  illi  el  palientiam  juiixit.  Charitas,  iiiquit, 
magnanima  est,  charitas  bemgna  est^  churitas  non  eemu- 
latur,  non  inftatur,  non  irritatur,  non  cogitat  malum  ^, 
omnia  diligit,  omnia  credit^  omnia  sperat^  omnia  susii- 
net  (I  Cor,  xiii,  4-7).  Osteiidit  inde  illain  perscvc- 
rare  tenaciter  posse  quod  noverit  omnia  susiincre. 
Elalio  in  \ocq  iSwtinentes^  inquit,  inviccfnm  ditectioncy 
saiis  agentes  servare  unitatem  spiritus  in  conjunctione 
pacis  (Ephes.  iv,  2).  Probavit  nec  unilalem  scrvari 


quacumque  die  cxerraverit  (Etech.  xj^xiii ,  li).  Et  itc-  B  Posse  iiec  pacem  nisi  se  invicem  fralres  mulua  lolc- 

raiitia  foveaut,  el  concordia:  viiiculum  paticntia  intiT- 
ccdenie  cnslodiant. 

XVI.  Qnid  deiude,  ut^ionjures  neque  maledicas, 
ut  tua  ablata  iion  rcpetas,  ut,acceptaalapa,  etalteram 
maxiilam  vcrberanti  prxbeas,  ut  fratri  in  te  peccanti 
non  tantum  sepiies,  sed  septuagies  septies  s  sed  ct 
omnia  omiiinopeccatadimiltas,uldiligasiiiimicos  tuos, 
utpro  adversariiset  persecutoribusprecem  facias?  Po- 
risne  i  ista  perficere  ^,  nisi  paiienti»  et  tolerantix  le- 
neas  lirmiiatcm? Quodfactum  videmus  inStephano  ^: 
qui,  ciim  a  Judu*is  vi  et  lapidibus  necaretur,  non  sibi 
vindictam,  scd  interfectoribus  vcDiaro  postulabat  di« 
cens  :  Domine,  ne  statuas  Uiis  hoc  peccatum  (Act,  vii, 
59).  Sic  csse  oportuit  priinum  marlyrem  Ciirisli,  qui 


ruin  :  Tene  quod  habes,  ne  alius  accipial  coronam  tuam 
(Apoc,  in,  il).  Qucc  vox  adbortalur  patienter  ci  for- 
titer  perseverare ,  ut  qui  ad  coronara  laude  jara 
proxima  nititur<^,  durante  paiieniia  coronetur. 

XIV.  Patienlia  autem,  fratres  dilcctissimi,  non 
laiitum  bona  custodii,  sed  et  repcllil  adversa.  Spiri- 
tiii  sancto  favens  et  coelestibus  ac  divinis  cobxrens 
contra  facia  carnis  et  corporis,  quibus  aiiima  expu- 
gnatur  et  capiiur^,  virtutum  suarum  propugnaculo 
reluciatur.  Inspiciamus  dcnique  pauca  de  multis,  ut 
de  paucis  inteliiganturet  c?e(era.  Adulterium,  fraus» 
liomicidium,  mortale  crimen  csl.  Sit  fortis  ct  stabilis 
iii  cordc  paiienlia  ^ ;  et  nec  adullerio  sanctificatum  cor- 
pus  ct  Dei  tempium  polluitur,  ncc  jusiiiinc  dicata  in- 


nocentia  coniagione  frandis  inficitur,  nec  post  gesta-  C  martyres  sccuturos  gloriosa  mortc  pnECurrens,  iion 

lam  Eucbaristiam  f  raanusgladioet  cruore  maculaiur.      i^n^^m  Dominic»  passionis  pncdicator  esset «»,  scd 

XV.  Cbariias  fratemitatis  vinculum  est,  fundamen-     «l  palicntissiin»  lenitatis  imitator.  Qiiid  dicam  de  irn, 

lum  *"  pacis,  lenacitas  ac  lirmilas  unilaiis,  quas  ci  spe     ^^  discordia,  de  simuliate,  quae  in  Cbristiauo  esse  non 

LECTIONES  YARIANTES. 

Voss,  1,  2.  Lwn.  Ebor.  et  onmes  Imp.  ante  Pamel.  Geslam 
Eucharistiaro  Lin. 

B  iElerna  in  regots Ar.  Lam,  Ebor.  NC.  Lin.  Bod.i ,  3, 3, 4. 

^  Cogilat  uialuro,  non  gaudet  super  iulquitalem,  coIl;e- 
taliir  autein  in  veritate  Un. 

i  Septuaginta  et  septem  Bod.  4. 

i  Non  poteris  ista  Bod.  i.  3. 

k  Perferrc  Xr.  Saris,  Lam,  Ebor.  Foss* 

1  A  Stephano  Lam,  Ebor.  Bod.  2. 

"  Meruit  praedicalor  esse  Saris, 


•  Deo  repraBscntanle  Bod.  i,  2,  3,  4.  Saris.  Lin.  Ver. 
Bciwv.  Benei.  Deo  nraestanle  Oxon. 

l>  Melemus  non  raligaii  XC.  1. 

^  Corouam  laudis jam  proximam  Bod.  i  3,  i.  Voss.  i .  Lau- 
flcm  quam  {iroxune  Moret.  £t  laudem  jam  proximam  Foss, 
Eias. 

A  Oualiiur  Petn.  Voss.  2.  Bod.  2.  4. 

®  Sic  forli  ct  slabili  maaeiile  iu  corde  patientla ,  nec 
adulterio  Saris. 

t  Giistatom  EucliarisUam  Bo£f.  1,  2.  MR,  Thu.  Foss, 


STEPH.  BALUZII  NOT^ 
XIII. — ReprcBsentante,  E%o  t\on\i\tic\oT  (nnii  vulgata  D  ^il^  Et  quod  non  statim  Domini  corpus  inquinatis  iii(i< 


lectiO,  qux  prcestante  habel,  sit  opiima.  At  cum  no- 
sira  nitatur  auctorKatc  noveindecim  cxeinplarium 
nostrorum  et  sex  Anglicanorum,  tum  etiniii  (cstimo- 
nio  Flori,  arbitratus  sum  eam  reddcndaiii  essc  Cy- 
priano. 

Ad  coronam,  Mullum  variant  in  boc  loco  vclcra 
exemplariu.  Quxdam  enim  exbibent  lectionem  quam 
nos  retinuimus,  alia  ad  coronam  laudis^  nlia  et  vele- 
res  editioncs  ad  coronam  et  laudemjam  proximam,  Ex 
illis  loclor  eam  eliget  quoc  sibi  magis  arriscrit. 

XIY.— Ge«/«/rtni.  Oinnes  vcieres  editioncs  el  sexde- 
ciin  libri  vetcres,  eiiaiii  SeguierianuSt  babeut  gusta- 
tam ,  ocio,  et  in  bis  Yeronensis,  gestutam,  Istain  vero 
lcctionein  Pamelius  retulit  in  contexluin,  eam  videlicet 
ob  causam  quod  manti  non  gustelur  Eucbnristia  ,  sed 
olim  gestari  solita  sit  in  manu.  Quod  Rigaltius  proba- 
vii.  Itaque  vi.sum  cst  banc  lcciionem ,  qiidc  prxtcrea 
nititur  auctoritale  ocio  veterura  exemplariura ,  e.<se 
retinendam.  Nam  Cy  prianus  in  libro  deLnpsiSf  pag.  1 88, 


nt6i<s  accipint,  Vide  Joannem  Stepbanum  Durantuni, 
lib.  I,  cap.  i6,  de  Ritibus  Ecctesia:  catholicce,  llcnrici 
Valc$ii  annotationcs  ad  Eusebium,  lib.  vi,  cap.  ^3,  ct 
lib.  VII  cap.  9,  Cardinalem  Bonam,  lib.  ii  Rerum  Li- 
/ur^iniridii,  cap.  i7,  el  llospinianura,  \\\),ideTemplis, 
cap.  5. 

XYl.  —  iVort  tfintum  septies,  Ita  veteres  editloRCs , 
eiiam  Morelliana ,  ct  duo  libri  vcteres.  Quod  suni- 
ptuin  est  ex  capiie  xxviii  Mattlixi.  Itaque  bic  lociis 
vidclur  esse  mutilus  in  anliquis  codicibus,  qui  noii 
bnbent  haiic  parliculam.  Eain  Manutius  stistulit,  Mo- 
rollius  reposuii,  Pameliiis  rursum  sustulit.  Codex 
saiicti  Arnulplii ,  non  tantum  septuaginta  et  septem, 
Ea  arguinentatione  et  aiictoritate  usus  est  Catbolicus 
Armenoriiin  anno  1247  ad  lunoceniiuin  P.ip.im  lYscri- 
bens,  ut  ei  sunderet  parcendum  esse  Fridcrico  im- 
pcralori,  advcrsus  qucm  vcbemcnter  cxarserat  ira- 
cundia  Papx.  Yido  Odoricuin  Rnynaldum  aniio  1*217, 
g  31.  Vidc  suprn  pig.  403. 


Digitized  by 


Google 


653 


LIBER  DE  BONO  PATIENTLE. 


CS4 


dcbent?  Sil  paiientia  in  pectore,  et  lixc  iUic  locuin  A  omncs  per  mulierem  decipcre  possel  ci  rallere,  quod 


babere  non  possunl;  aut  si  adire  teuiaveriui,  ciio 
cxciusa  discedunt,  ut  domicilinro  paciflcum  perseve- 
ret  in  corde  ubl  Deum  pacis  deleciel  kabitare.  Ad- 
nioneldenique  Aposiolusetdocet  dicens  » :  Nolite  con- 
tristare  l^piritum  ianctttm  Dei^  in  quo  iignati  eitis  in 
diemredemptionis^.  Omnis  amaritudo  et  ira  et  in^Ugna- 
tio  et  clamor  et  blasphemiu  auferatur  a  vobis  (Ephes, 
IV,  30).  Si  enim  Christianus  a  furore  et  conientione 
carnali,  tamquam  de  maris  lurbinibus,  excessit,  et 
tranquiilus  ac  lenis  in  poriu  Cbristi  esse  jam  coepit,  nec 
iram  nec  discordiam  debet  intra  peclus  admittcre, 
cui  nec  malum  pro  nialo  reddere  liceat  nec  odisse. 
XVn.  Necnon  ad  varia  quoque  carnis  incommoda 
ct  crebros  corporis  durosque  cruciatus,  quibus  liu. 


fecit  in  mundi  origine;  nec  tanicn  Job  gravibus  ac 
doiisis  coiiflictationibus  frangilur  quominus  inter  illas 
angustias  et  pressuras  suas  Dei  benedictio  ^  viclricc 
imtieiitia  praidicelur.  Tobias  quoque,  post  juslitiae  et 
misericordije  suae  opera  magnifldi,  lumiiium  amissione 
tcntatus,  in  quanium  patienicr  ca^citatem  pertulit,  in 
tantiim  granditer  Deum  paiientia:  laude  promeruit. 

XIX.  Atque,  ut  inagis,  fratres  dilectissimi, patieniiffi 
bonum  luceat,  quid  mali  ^  e  conlrario  impatientia  iin- 
portiH  consideremus.  Nam,  ut  patientia  bonumCbrisii 
est,  sic  e  contra  impaiientia  diaboli  maium  i;  et  si- 
cut  iii  quo  babilat  et  manet^  Cbristus,  patiens  inve- 
nitur,  ita  impatiens  semper  existit  cnjus  mentem  dia- 
boli  nequilia  possidet.  Exordia  denique  ipsa  videamus. 


manum  genus  quotidie  fatigatur  et  quatitur,  palientia  B  Diabolus  homiiiem  ^  ad  imaginem  Dci  factum  iin- 


necessaria  est.  Nani,  cum  in  ilia  prima  transgressione 
prxccpii  (irmitas  corporis  cum  immortalilate  disces- 
serii,  et  cum  morte  inflrmitas  venerit,  nec  possitflr- 
mitas  recipi  nisi  cum  recepta  et  immortalitas  fuerii, 
oportct  in  hac  fragilitate  atque  inflrmitaie  corporea  c 
luclari  seniper  et  congredi.  Qux*  luctatio  et  congressio 
non  nisi  patieiitise  viribus  potest  sustineri.  E^ami- 
nandis  autcin  nobis  atque  esplorandis  <^  diversi  im- 
portanlur  dolorcs ,  et  multiplex  tenlationum  qua- 
liias  irrogatur,  de  jncluris  racultalum,  de  ardo- 
ribus  febrium,  de  cruciatibus  vuhierum,  de  amis- 
sione  cbarorum.  Nec  aliud  magis  ^  inter  injustos 
discernit  et  jiisios,  quam  quod  in  adversis  per  im- 
patientiam   queritur    et  blasphemat  injustus  ,  pa- 


patienter tulit  :,inde  et  periit  priinus  et  perdidiu  Adain, 
contra  coeleste  prxceptum,  cibi  lethalis  impatiens,  in 
mortem  cecidii,  nec  acceptam  diviniuis  gratiain  pa- 
lientia  custode  servavit;  ct  ut  fratrem  Cain  perimc- 
rel,  sacriflcii  ejus  et  muneris  inipatiens  fuit;  el  quod 
£sau  de  majoribus  ad  minora  desceiidit,  primatus 
suos  per  impatientiatii  lentis  ^  amisit.  Quid  Judalcus 
populus  circa  bencflcia  divina  perfldus  et  ingratus, 
noiinc  quod  a  Deo  primum  recessii,  impalicntix  cri- 
meii  fuit ,  dum  Moysi  cum  Deo  °*  colloquentis  moras 
non  potesi  ferre,  profanos  deos  ausus  est  postiilare  ", 
ul  itineris  sui  duces  nuncuparet  *^  caput  bubuluin  et 
terresire  flgmentum ;  nec  uroquam  ab  eadem  impa- 
tienlia  destitit,  quominus,  semper  docilitalis  et  diviiio} 


tieutia  justus  '  probatur,  sicut  scriptum  est :  Jn  do'  q  adroonitionis  impatienSfPropbetassuosetjustosqiios- 

'  '  queperimendo,adcrucemquoqueetadsanguincinDo- 

mini  prosiliret.  Impatientia  etiam  p  in  Ecclesia  harreti- 
cosfacii,  et,  ad  Judxorum  similitudinem,  coiilraChristi 
pacem  et  chariutem  rcbelles  adbostiliaelfuriosa  odia 
coinpeliit.  Ei,  nelongum  sil  singula  recensere,  omnia 
oinnino  quae  paiiehtia  operibus  suisxdiflcat  ad  gloriam, 
inipatientia  destruit  ad  ruinain. 

XX.  Quare,  fraires  dilectissimi,  et  honis  patientia; 
ct  impatientiae  malis  diligenter  ^xpensis,  palienliatn, 
per  quam  in  Christo  manemus,  ut  venire  cum  Christo 
ad  Dcum  possiinus^i,  plena  observationc  teneanius; 
qux  copiosa  et  multiplex  non  angusio  flne  conclu  • 
dilur.  nec  brevibus  terminis  coerceiur.  Laie  palet 


lore  sustine^  et  in  humililate  tua  patientiam  habe^  quo- 
uiam  in  igne  probaluraurumetargenlumfs  (Eccli,  ii,  4). 
XVIIL  Sic  Jobexaminatosest  etprobattis  etadsum- 
mum  fastigium  iaudis  patientix  virtute  *'*  proveclus. 
Qunntaadversus  euin  diaboli  Jacula  emissa,  qiianta  ad- 
inota  tormenla !  Jactura  rei  familiarls  infligitur,  nume- 
rosx  sobolis  orbitas  irrogatur.  Dives  iii  censu  dominus, 
et  in  liberis  pater  ditior,  nec  dominus  repente  nec 
pater  est.  Accedit  vulnerum  vastitas,  et  tabescentes 
ac  fluentes  arius  edax  quoque  vermium  poeiia  consu- 
mit.  Ac,  ne  quid  omnino  reinnneret  qiiod  non  Job  in 
suis  tentaiionibus  cxperiretur,  armat  diabolus  et  uxo- 
rem,  illo  antiquo  nequitix  suae  usus  ingenio,  quasi 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Monet  dicens  Bod,  1.  AdmoDel  denique  apostolusD 
Paulus  Ver. 

^  Die  redemptionis  Saris,  Bod.  1,  2.  Vict. 

'c  Corporis  luctari  semper  Bod.  5,  4. 

<l  Probandis  diversi  importantur  labores  Ver. 

^  Magis  justos  discernit  Saris.  Bod.  1,  2, 3,  4. 

f  Jiisli  Voss.  !. 

«  Hoinincs  vero  receptibiles  in  camino  humiliationis 
Bfd.  l. 

h  Benedictionem  viclrice  patieniia  praedicaret  Voss.  1. 
Pem.  Bod.  4.  NC.  2. 


i  Kt  quid  mali  Saris. 

i  Malum  eslBod.  J.4. 

k  Deum  superiorem  se  et  horoinem  ad  Vict. 

i  Menlis  Bod.  1.  5. 

^  Deo  loquenlis  Ar.  Bod.  2.  Foss.  Vict. 

"  Ausiis  est  postulare  Lam.  Ebor.  Lin.  NC.  i.  Bod.  J, 
2,  3,  4.  Est  onalt.  Oxon. 

^  Duces  diceret  AlT. 

V  Etiam  in  Ecclesia  la:)!:  Ebor.  lin.  NC.  1,  2. 

^  Et  venire  cum  Chrislo  ad  Deum  possumus  Imi.  Ebor, 
Liii.NC.i.Bod.i,^,  3,4. 


STEPH.  BALl}ZiI  NOTiE. 

XVin. --Dei  benedictio.  Qiiidam  libri  Vcteres  priefe-      versatur 
ruiit:  Dei  benedictionem  victricc  patientia  comitetur.  Se- 
gnierianiis :  Dei  benedictio  vitrice  patientia  pradiceiur. 
Sic  cliiun  codex  saneti  Arnulplii. 

W\.—lmpatientia diaboii  malum^  Vidc  libruni  Ter- 
tulliani  dc  Pcenitmtia ,  qui  tuius  iii  hoc  argumciito 


Periit  primus.  Siricii  papne  Epislola  nd  nnivcrsos 
episcopos :  Non  patilur  quietos  nos  ab  incursatione  sua 
vacarehosds  antiquus,  ab  initio  mendax^  inimicus  ve* 
ritatis,  a:multts  hQminis,  qiiem  ut  decipcret,  %e  ante  de* 

Digitized  by  VjOOQIC 


635  DHI  GTPAIANI  BSG 

paticntin!  vlrtiis ;  et  ubcrtfls  ejus  et  largitas  de  unius  A  propheliw  libri  huju$,  quia  jam  I4mpu$  in  proximo  esi 


qnidem  nomiiils  fonte  proOciscilur,  sed,  exundantibus 
venis,  per  multn  gloriarum  itincra  diffimdiiur;  dcc 
praficere  alicjuid  iii  actibus  nostris  potest  ad  con- 
summandam  laudem,  nisi  iiide  consiiiumaiiouis  acci- 
piat  flrmitatem  ^.  Patientia  est  qut*  nos  Dco  et  com- 
mendat  et  servat.  Ipsa  est  quae  iram  teinperai,  qux 
lingiiam  fra^nat,  mentcm  gubernat,  paccm  custodit, 
disciplinam  regit,  libidinis  impelum  frangit,  ttimoris 
-iriolentiam  comprimit,  iiicendium  simultuiis  extin- 
guit,  coercet  potentiam  divitum,  inopiam  pnuperiiin 
rcfovet,  tuctur  in  virginibus  beatam  integritatem,  in 
viduis  laboriosam  casliiatem,  in  conjunciis  et  m.iri- 
latisindividuamcbnritatem.Facit  *'^  bumilesin  pros-  . 
peris,  lu  adversls  fortes  ^,  contra  injurias  et  coniu- 


11/  el  ii  qui  perseverant  nocere  noceant,  H  qui  in  sordi^ 
bu$  e$t  $ordi'teat  adhut,  jk$tUs  auiem  tidhuc  jusiiora 
faciat,  $imiliter  et  qui  $anctu$  e$l  ^,  $anctiora.  Ecce  te^ 
nio  cito^  et  merce$  mea  thecum  «/,  reddere  unicidque 
$ectindum  facta  $un  (Apoe.  x\u,  iO-  i2).  Uiidc  etiam 
clamanles  martyrcs  et  ad  vindict:tin  suam,  dolore 
erumpenie,  properanies  exspecture  adbuc  jdbentur  et 
temporibiis  consiimmimdis  iiiip1endl<qiie  mariyribos 
prirbere  palieniiam :  Et  eunt  ape)ui$$el,  inqiilt,  quin- 
tum  $igiHnm  *,  vidi  sub  ara  Bei  aninia$  occi$otum 
propter  verbum  Dei  et  murtyrium  suum,  et  ciamave' 
runt  uoce  magna  dicentes  :  Quousqtte,  Domine  sanciUs 
et  veruSf  non  judica$  et  vindica$  ^anguinem  no$irum  de 
ii$  qui  in  terri$  inhabitant?  Et  datce  sunt  ei$  singutce 


melias  miles.  Doeci  delinquentibus  cito  ignoscere ;  si  B  $iol(e  alboe  J ,  et  diclum  e$t  ei$  ut  requiescerent  brcvi 


ipse  delinquas,  diu  et  multum  rogare.  Tentationes 
expugnat,  perseeutiones  tolernt,  passiones  etmarlyria 
consummai.  Ipsa  est  qusc  fldei  nostrae  fundanienia 
flrmitor  munii :  ipsa  est  qu»  Incremenia  spei  subli- 
niiter  provehit  c.  Ipsa  actuin  ^  dirigit,  ui  tenere  pos- 
simus  viam  Christi,  dum  per  ejus  tolerantiam  gr.idi- 
dimur :  Ipsa  efflcit  ut  perseveremus  fllii  Dei,  dum  pa- 
tieiitiam  Palris  iniitamur. 

XXK  Sed,  quoniam  plurimos  scio,  fratres  dilecti^ 
simi,  vel  poudere  injuriarum  angentium  vel  dolore 
de  iis  qiii  adverstim  segrossantur  et  sseviunt,  vbidicari 
velociter  cupere,  nec  illud  in  extrema  «  parte  rcticen- 
dum  est,  ut,  in  Isiis  flociuantis  mundi  tUrbinibus  et 
Judffiorum  sive  geniilium  et  bscreticorum  quot|Ue  pcr- 


adhuc  tempore,  donee  impleatur  numcnts  con$ervorum 
et  fratrum  eornm  qni  po$tea  ^  oecidentur  exempto  ipso- 
rum  (Apot;.  VI,  9-1  i). 

XXII.  Quando  autem  vcnlai  Sanguinis  jnsii  divina 
viiidict^,  declaral  per  Malachiam  prophciam  *  Spi- 
ritus  ^anctus  dicenS  :  Ecce  die$  Domini  venit  arden$ 
velnt  clibanus;  druntque  omne$  aiienigenm  et  omne$ 
iniqui  stipula  *",  et  succendet  ^  Hlo$  adveniens  rfie»,  (//- 
cit  Dominus  (Malach.  iv,  4).  Quod  ilem  Icgimus  in 
Psatmis,  ubi  Dei  jtidicis  pra^dicaiiiradventus  ccnsurx 
suse  ni.ijestaie  venerandus  :  Deu$  manife$tu$  veniel, 
Deu$  noster^  et  non  sHebit.  Ignis  ante  eum  nrdebit,  ct 
in  circuitu  ejus  procelta  nimia  »,  Advocabit  p  coelum  sur^ 
$um  et   terram  deorsum,  ut  $eparet  pcpulum  suum. 


8ecutiohibusconsiituti,paiienter  eispectemus  ultionls  G  Colligite  itti  )u$to$  ejue,  eo$  qui  di$ponunt  te$tamentum 


dicm,  nec  ad  vindiclam  doloris  nosiri  querula  festi^ 
naiione  properemus,  cum  scriptumsit  :  Ex$pecta  me, 
dicit  Dominu$,  in  die  resurrectionis  metc  f  in  teslimo- 
nium,  qkoniam  Judicium  meUm  ad  congregatione»  gen- 
tium,  ut  excipiam  reges  et  effundam  super  eo$  iram 
meam  {Soph,  iii ,  8).  Exspeciare  nos  jubet  Dotninus  s 
et  futura;  ultionis  diem  forti  patieniia  sustinere.  Qui 
el  in  At>ocalypsi  loquitiir  dicens  :  Ne  $ignaveri$  verba 


eju$  in  $acrificii$;  etannuntiabunti  coeli  justitiamejus^ 
quoniam  Deu$  judes  e$t  {P$at.  xlix,  5-6).  Ei  E.saias  <• 
eadem  pr.tnuiitiat  diceus  :  Ecce  enim  Dominu$  $icut 
igni$  veniet,  et  $icut  procetla  curm$  eju$,  retribuere  in 
ira  vindietam.  In  igne  enim  Domini  judieabuntur,  ei  in 
gtadio  ejtt$  vutnerabuntur  {I$a.  lxti,  15).  Et  iternin  : 
Dominu$  Deu$  virtutum  prodibit  et  comminuet  bettnm, 
excitabit  eertamen»^  el  etumabit  $uper  inimico$  sno$ 


LECTIONES  VARIANTES. 


*  Firmamenlum  Lin.  Pem. 

*>  £t  in  adversls  forles  Bod.  l. 

^  Subllliler  provehit  Ar. 

<i  Ipsa  agniiioneni  aciuum  Ben.NC.  Ebor.  Lam.  Bod.i. 

«  Stc  Lam.  Ebor.  Lbt.  iVC,  t,  2.  BpU. Saiis.  BodJ.  2, 5, 
4.  Thu.  Fos^.  Noc  in  illuin  exiremi  jiidicii  ilieni  nialorum 
retributioiiein  differre,  nobi^um,  horiamur,  Interim  am- 
pleclimini  paiienlio;  bonum,  uliu  extr.  Morell.  Prnn.  Oxvn.  n 

'  Kelribulionis  nieae  Bod.  3. 

s  Fratrcs  Utlccli.ssimi  add»  Qxon. 

^  Sanclus  sancliora  Lam.  Elor.  Bod.  1,  2,  3, 4.  Ver. 
Man. 

t  Quintum  sigomu  lum.  Ebor.  Sari$.  Bod.  2,  3, 4.  Ver. 


j  Data  est  singulis  stola  alba  Thu.  Paub  jH>st,  ul  susli- 
nerent  Bod.  1. 

k  Quinque  postea  Lam.  Pem.  lAn.  Ebor.  Saris.  NC.  U 
Vo$s.  1, 2.  Thu.  Foss.  Vict.  Occiderenthr  Peni. 

1  Maiachiain  Spiritus  Per. 

"  Sicul  slipula  Pem.  J0$$.  1.  Ut  Bod.  1. 

^  Accendil  Bod.  1. 

^  Eius  tempeslas  Bod.  3.  Valida  Pem.  Bod.  3. 

P  Vocabii  Bod.  1,  2, 3,  4.  Ar  Lam.  Ver. 

<i  Nunliabunt  Saris.  Bod,  4»  2, 3,  4. 

'  Nani  et  Isaias  Bod.  \ .  Fos$. 

*  Conciiabit  certamen  Fosi.  2.  Pem, 


STEPII.  BALUZII  NOTifi. 


XXI.— ^ec  ittud  in  extrema.  Restitulmus  lectionem 
veterum  oditionum,  quam  conflrmant  xxiii  libri  nos- 
Iri  et  XII  Anglicani.  Coacti  sumus  delere  ea  quae  mu- 
lata  ei  addila  fuerant  in  edilione  Morellii ,  qur.mvis 
ea  (|uoquc  rcperisscmus  in  tribus  antiquis  codiciluis, 
qtianivis  scireiuus  Paineliuiii  ea  qiioque  invcni>se  iii 
qu:UU'ir  antiquis.  IIa:c  nutem  sunt  quac  nos  dcli-vi- 
niiis.  si  (lui  taiiti  x.stimenl  scire  qua:  illa  siiii:  Nec 
in  illum  extremi  judicii  diem  malorum  retributivnem 


differre ,  nobi$cum  hortamur,  interim  amptectimini  pa^ 
tientiai  bonum ,  ut  in  istis ,  etc. 

Queruta.  Panieliiis  ex  codice  Camberonensi  addit 
et  invidiosa,  Al  ego  boc  additamentum  nuspiam  re- 
pcri  iii  libris  aiitiquis,neque  in  edilionibos  qux  Pa- 
nielinnam  antecessc  runt. 

F.tol(e  (Hbas.  Iii  uiidecim  libris  manuscriptis  legilur : 
Dala  est  singutis  stota  alba. 


Digitized  by 


Google 


657  LIBER  DE  ZELO  ET  LIVORE.  638 

cMm.fortitudine.  Tacui,  immquiii  semper  rflce6o  (/«a.  ^  gaam  ninfiium  feslinal  ^t  properal,  considercl  quia 


XLll,  iS)? 

XXIIL  Qais  a(mem  ^t  hic  qui  incuisse  se  priuS  di- 
ert  et  non  semper  tncebit?  Uti(|ue  illc  qui  sicut  ovis 
ad  victim.im  dnclus  est,  et  sicut  aguus  cornm  lon- 
denle  se  *,  slne  roce  ttnn  npcruit  os  suufti  ^ ;  uiiqiie 
ille  qai  non  clamatit,  nequc  in  pl-jteis  vox  ejus  auditu 
est ;  uti(|ue  ille  qai  non  fuit  contumax,  ncque  coiiira'- 
dixii,  cnm  dorsum  suum  poncret  ad  flagella  et  inaxii* 
las  "'  »d  palnias,  facicm  aniem  suam  nun  avcrtita 
fcediiafe  spulorum ;  utiqueilleqni,  cum  accusareiur  a 
sacerdotibus  e.l  senioribus,  niliil  respondit  et,  adiiii- 
rante  Pilato ,  pailentissimum  sileiaium  ^  tenult.  Hic 
estqui  ^,  cum  in  passione  tacuerii^,  in  ultioiie  post- 
modum  n6n  taccbit*  Hic  est  Deus  liosier,  id  <^t,  non 


necdum  vindicatus  est  ipse  qui  viiidicat.  Pater  Dcus 
prnecepit  Filium  suum  ndorari,  ei  nposlolus  Paulus, 
diviui  pntcepli  Uieuior,  ponll  ei  dicil :  Deus,  exallavil 
illum,  et  donavU  illi  nomen  quod  e$t  $uper  omne  no" 
men  *',  ut  in  nomine  Jesu  omnegenu  flectaluri  cceles* 
tium^  terreslrium  et  infernorum  (Philip,  ii,  9,  10). 
Et  in  Apocalypsi  Angelus  Joaiini  volenli  adorare  ^o 
resistit  et  dicit  ^  :  Mde  ne  feceris,  guiaconservus  lutis 
sumetjratrum  tuorum.  Jesum  Dominumadora  ^  (Apoc^ 
XXII,  0).  Qualis  Dominus  Jesuset  quanta  paiientia  ejus! 
utqui  in  coelis  adoralur,  necdum  vlndicetur  in  terris. 
Hujuspatientiam,  fratres  dilectissiml,  in  perse6utioui- 
biis  eipassionibusnostris  cogitemus.  Hujus  adveului 
plcnum  exspecialionis  obsequium  pncbeamus.  Necdc- 


•mnium ,  sed  fldelium  ct  credcntium  Deus,  qui,  cura  B  fendi  aiile  Dominum  servi  if religiosa  et  inverecunda 


In  secuiido  adventu  niaiiife:»tud  ^  tenerit,  non  silebit. 
Nam,  cum  in  bumililfllc  prids  fuerit  occultus,  veuiet 
in  potestate  manifestus. 

XXIY.  Hiinc  exspectemus,  fratres  dilectlsslmi,  ju- 
dicem  et  vlndicem  nostrum,  Ecclesi»  siiae  popiilum 
et  ab  Inilio  mundi  jnsiomm  omnium  ^  nuuieruhi . 
secum  pariter  yindicaturnm.  Qai  ad   vindictam  ^ 

LECTIONES  VARIANTES. 


festinntioiie  °^  propereinus.  Insistainus  potlus^et  ela- 
boremus  ^  et  toio  corde  vigilanies  p  alque  ad  omnem 
tolerantiam  slabiles  Domiiiica  praecepta  servemus; 
ul,  cum  ille  irse  et  vindictse  dies  venerll,  non  cum 
impiis  et  peccntorlbus  punlamur,  sed  cum  justls  et 
Deuiu  timentibus  lionoremur  <i. 


*  Coram  londente  Bod,  1, 2,  5, 4.  Fer. 
I»  Sic  oon  apcruil  Lam.  Ebor. 

^  Palienlissimus  silenliuiu  NC.  2. 
d  Hic  qui  r.am.  Ebor.  Bod.  2. 

•  in  |»assione  prius  Ver. 
r  Maiiifoslius  Lin. 

S  Jusiosomnes  Voss,  I. 
^  VindlctamstiiBod.  I. 
i  Ut  sii  suptir  offlne  iiomen  4r.  Lam.  Btw.  Ver. 


}  Onmes  genu  curveni  [NC.  1.  Lum.  Ebor,  Bod.  1. 
Ver^ 
k  ResUUt  Lam,  Ebar.  Voss,  i.NC,  1.  Bod,  1,2,  5. 
1  Adora.  Hujus  Ar.  Lin,  Pem.  ro5S.2. 
">  Perdili  fesUnaUone  Saris. 
"  Insisiamus  autem  Saris, 
®  Laboremus  Lam.  Ebor.  Ver, 
F  Vigllantes  ad  Deum  Bod.  S. 
<i  CoroDemur  Vict. 


STEPH.  BALl}ZH  NOTiE. 


Justorum  omnium,  Codex  Laeticnsis ,  Justos  omnes 
secum  pariter  vindicaturum* 

Omne  genu  ftectatur,  Septem  tibri  veleres  liabcul 
curvetur,  seplein  vero,  omnes  genu  curvent. 


Pater  Deus,,,  inlernorum,  Haec  desunt  in  libro  san- 
cti  Arnulpbi,  per  osciianUam  iiimiruln,  ut  puto«  li- 
brarii.  Exsiant  eniin  iii  aliis  libris  veteribus  el  in  edi* 
tionibus. 


LIBER 

DE  ZELO  ET  LIVORE. 


AnciilfcNTUil.  — Pflnrf*  Hbri  hujus  argumentum  reddit  J) 
in  hwc  verba  D,  Pontius  in  vita  Cypriani :  c  Quis  , 
inquit,  livorem  tU  venenatu  iniridim  matignitate  ve- 
nientem,  dulcedine  remedii  salutaris  inhiberet  ?  i 
Principio  igilury  postquam  eo  gravius  crimen  esse 
zeium  seu  linoretn,  quo  oecullius  esl  malum,  et  origi' 
nem  ejus  diabolo  ascrihendam  docuit :  propositis 
etiam  obitet  invidim  exanplis  e  Veteri  Testamento  , 


radicem  malorum  omnium  intidiam  esse^  per  singuta 
Viliorum  genera  deducit ;  alque  adeo  recle  et  a  Chrislo 
el  ab  Apostolis,  non  uno  in  loco,  interdictum  frater- 
uum  odium,  Postremo  ubi  Dei  exemplo  ad  dileciio- 
nem  inimicorum  eos  adhortatus  est^  prmiiorum  co- 
ronis  proposiiis  ab  hoc  malo  deterret. 

l  Zelare  quod  bonum  '  videas  et  invidere  mello- 


'  Bouos  Itn. 


LECTIO^ES  VARIANTE8. 


STEPH.  BALDZn  NOTifi. 


■«»  DE  ZELOET  UVORE.  Cum  sauclus  Augiisiinus 
initium  et  quxdam  alla  hujus  libri  loca  retulisset  In 
I.  IV,  de  Baptismo  coiitrn  Donalistas,  c.  8 ,  posiea  aii ; 
Ha*c  verba  Cypriani  in  Epistola,  populis  nota,  quam  vera, 
quam  fortia  sint  r^cognoscimus,  Vere  decuii  Cqprianum 
de  Zelo  et  Livore  ei  argueregraviter  et  monerCf  a  quo  tum 


mortifero  mal<f  cor  ejus  penitus  alienum  ianta  eharitatis 
abundantia  comprobavit,  Idem  in  capul  v  Epistobc  ad 

Jalalas  :  Scripsit  et^beatus  Cyprianus  librum  de  Zeloet 
ivore  optimum ,  quem  quHegerit^  non  dubilaverit  an- 
nmierare  operibus  carnis  invidiam.  Vide  Hiiicmarum 
in  libro  lv  tapitulorum,  cap.  47,  pag  566*    j^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


630 


DIVI  CYPRIANI 


OiO 


ribus  levc  apudquosdam  el  modicum  cnmen  YJdctur,  A  fraudatorem  facial,  lucraopponit  injusta;  ui  animain 


fratres  dilectissimi ;  dumque  existimi^tur  leve  essc  et 
modicum,  non  limctur;  dum  non  tiiuclur,  coniemni- 
tur;  dum  contemnitur,  non  facile  vitaiur,  et  fit  c(3cca 
et  occulta  pernicies  :  qux,  dum  minus  perspiciiur  ut 
caveri  a  provideniibus  »  possit,  improvidas  mentes 
laienter  affligit.  Porro  autem  Dominus  prudentes  esse 
nos  jussit,  et  cauta  sollicitudine  vigilarc  prxcepit,  iie 
adversarius  vigilans  sempcr  ^^  ci  semper  insidians, 
ubi  in  pectus  obrepserit  ^,  de  sciniillis  conflet  incen- 
dia,  de  parvis  maxima  exaggcrei,  et,  dum  remissis  et 
iitcautis  leniore  aura  et  flatu  moUiore  blanditur,  pro- 
cellis  ac  turbinibus  excitatis,  ruinas  fidei  et  saluiis 
ac  vitae  naufragia  molialur.  Excubandum  est  itaque, 
fratres  dilectissimi,  aique  omnibus  viribus  claboran- 


pecunia  capiat  s  ingcril  perniciosa  compendia ;  Iiq« 
norcs  tcrrenos  promiitit,  utcoelestes  adimat;  osten- 
tat  falsa,  ut  vera  subripiat :  etcum  lalenter  iion  po« 
tesi  fallere,  cxerle  atque  aperte  i  minatur,  terrorem 
lurbidx-  persecutionis  itiientans,  ad  debcUandos  Dei 
servos  iiiquietus  semper  ct  semper  infestus,  in  paco 
subdolus,  in  persecutione  violentus. 

III.  Quamobrem,  fratres  dilectissimi,  contra  omncs 
diaboli  fallaces  insidias  vel  npcrias  minas  stare  dcbet 
instrucius  animits  et  armatus,  tam  pnratus  ^  sempcr 
ad  repugnandum  quam  esl  ad  impugnandum  semper 
paralus  iuimicus.  Et,  quoniam  frequentiora  sunt  tela 
ejus  (|uae  iatenter  obrepunt,  magisque  occulta  et 
clandestina  jaculatio  quo  miniis  perspicitur,  boc  et 


dum  ul  inimico  sxvienti  et  jacola  sua  in  omnes  cur-  B  gravius  et  crebrius  in  vulnera  nostra  grassatur,  ad 


poris  partes  ^  quibus  perculi  el  vulnerari  posstimus, 
dirigentisollicitaetplena  vigilaniiarepugnemus*"*,  sc- 
cundum  quod  Petrus  nposlolosiii  Epistola  sua  pniemo- 
nct  el  docet  dicens  :  Sobrii  estote  et  wgilate^  quia  ad- 
versarius  vesterdlabolus  tamquam  leo  riigiens  ctrciii/,  ali- 
guem  devorare  qucerens  ^  { i  Ptt,  v,  8 ).    ? 

II.  Circuil  ille  nos  singiilos,  et  tamquam  liostis 
dausos  obsidens,  muros  explorat,  et  tentat  an  sit 
pars  aliqua  murorum  minus  stabilis  et  minus  fida, 
ciijus  aditu  ad  interiora  |)enetrelur.  Offert  oculis  for- 
mas  ilUces  '  et  facilcs  voluptates  b,  ut  visu  desiruat 
castliatero.  Aurcs  per  caiiora  musica  ^  tentat,  ut 
soni  dulcioris  auditu  solvat  et  molliat  clirisiianum 
vigorem.  Linguam  convicio  provocat,  manum  iiiju* 


liacc  quoque  intclligenda  ct  depellenda  vigilemus  cx 
quibus  est  zcli  et  livoris  malum.  Quod  si  quis  peni- 
tus  iiispicial,  inveniet  niliil  magis  Cliristiano  caven- 
dum,  nihil  cautius  providendum  quam  ne  quis  in- 
vidia  et  livore  capiatur ;  ne  quis  fallentis  inimici  ^ 
coicis  laqueis  implicatus,  dum  zelo  fratcr  in  fratris 
odia  converiitur,  gladio  suo  nescius  ipse  periiiiatur. 
Q*j()d  ut  colligcre  plenius  et  manifcstius  pcrspicere  pos  • 
simus,  ad  caputejus  atque  originetn  recurramtis.  V:- 
dcainus  unde  zelus ,  et  quando  et  quomodo  coeperit. 
Facilius  cniin  a  nobis  malum  tam  perniciosum 
vitabitiir,  si  ejusdem  inali  ct  origo  et  mnguitiido 
noscatur. 
IV.  Iliiic  diabolus  inter  initia  statim  mundi  et  periit 


riis  lacessentibus  ad  petulantiam  caedis  instigat;  ut  q  primusctperdidit.  llle  angelicamajcslatesubnixus^ 

LECTIONES  VARIANTES. 


^  A  praevidentibus  Voss.  1.  Prudentibus  Tem.  Voss,  2. 
1>  Semper  ipse  Bw.  ross.2. 

^  Latenter  obrepit  Pem.  Voss.  2.  obrepsit.  Ar.  Bod.  2, 
.  Ver.  Thu.  Vou.  obrepent  Vicl. 
*t  Partes  miltenti  Bod.  5. 
«  Aliquid  devorare  Bod.  1,  2.  Fcr.  T/m. 
f  FormasmuliebresBocf.  3. 
K  Volunutes  La»n,  Ebor.  Voss.  1,  2.  NC.  1.  Pem,  Bod. 


2,  4.  Via.  Vou, 

^  Canora  musica  Ben.  Thu,  Foss. 

i  Capiat,  oslendit  Bod.  1. 

j  Atquemanifesle  Bod,\. 

k  Sit  tam  paratus  Pem.  Voss,  2. 

1  Nequis  intinidPem.  Voss,  i. 

«  Jlleangelica  Bod.  1,  2.  3,  4.  Lam.  Ebor.  Lin,  NC.  I. 
Voss.  1, 2.  Poteslate  Bod.  3.  Ille  dudum  Oxon. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


I.  —  Non  facile  viiaiur.  Consultationes  Zaclia^i  et 
Apollonii,  cap.  29,  in  toino  x  Spicilegii  Dacberiaiii , 
pag.  36 :  Etquod  est  saeviits^  sub  specieinnocentifemaluin 
non  cavetur,  dum  vitari  posse  non  creditur, 

Vbi  in  pectus  obrepit.  Decem  libri  vclcrcs  obrepse- 
fit.  Ita  etiam  veteres  editioncs.  Ediiio  Morellii,  quando 
in  pectus  obrepat^ 

Murorum,  Antea  lej^elKitur  membrorum,  Veram 
lectionem  invenimus  in  ditobus  velustisexemplaribu^, 
in  Viclorino  nimirum  vetere  et  in  Tornacensi.  lu 
JV^ictorino  scriptum  est  membrorum  et  supra  lincaui 
vel  muroriim ;  in  Tornacensi  vero  nitirortfm,  et  supra 
liiieam  vel  membrorum. 

n. —  Circuit  ille,  Auctor  Epislolae  ad  Demetriadein 
inter  opera  Hieronymi:  Jnvidere  non  cessat  auctor 
invidite ,  et  qui  semel  a  Deo  ipse  projectus  est,  tunto 
majori  livore  torquetur^  quanto  aliquem  apud  eum  ride-^ 
rit  clariorem.  Et  mox:  Blore  doloti  hoslis  universa 
perlustrans  explorat  omnes  aditui  aninias  suas,  an  sit 
aliquid  in/irmum  et  minus  tutum  per  quod  possit  irrepere, 

tanora  musica.  ilanc  leclionem,  qunin  prneferunt 
aiitiqufle  ediiiones,  etiam  Morelliana,  retinere  plncuit, 
qtiia  illam  cxliit)ent  septcmdccim  libri  vcteres,  nisi 
qiiod  in  coruin  uno  scriptnm  cst  sonora  pro  canorn^ 


ei  quia  mu5;icam  dici  posse  diibilabatur  aevo  Qninti- 
liani,  ut  ipse  ait  lib.  viii,  cip.  3.  Et  tamen  quidnin 
alii  libri  vcleres  et  editio  Anglicana  pra^ferunt  canoram 
muiicam;  codox  Moyssiacensis  et  Rigaliius,  canoran 
musicam,  Scd  hic  error  esl;  canor  enim  estmascu- 
lini  generis.  Ovidius,  lib.  y  Metaniorphoseon :  Non 
j)  tamen  iHe  canor  mulcendas  natusad  aures.  Sunt  ciiain 
ulia  cxempla. 

Ostentat  [alsa.  Ciiat  Iiitnc  locttm  atictor  Prwdesii^ 
nati  edilus  a  Sirmondo  in  Prologolibri  lerlii :  Finitus 
est  liber  inimicus  hominum,  eontra  Fidem  CathoUcmn 
confietus^  circumdnius  fnUaeiis.  adulter  intearai  diffinU 
tionis,  quique^  ut  sanctus  Cyprianns  at(,  fatsa  osteniat 
ut  vera  surripiat. 

lil.  —  Tela  qua:  UUenter.  Supra  in  inilio  libri  de 
Unitate  Ecclesioe,  pag.  193 :  Facilior  cautio  est  nbi 
manifesta  formidoest.  nieroiiymus  iii  Dinlogoadvcr>us 
Lucifcrianos :  Sagilta  qum  conlento  nervo  dirigitur  dif- 
ficile  vitatur,  Aniea  eniin  ad  eum  ad  quem  jacta  est 
pervenil  quam  obice  clypei  frustrelur. 

IV.  —  Hinc  diabolus.  Refert  et  illnstrat  hunc  iocum 
sanctus  Auguslinus  lib.  iv.  de  Baptismo  coAtra  Dnna- 
tistas  cap.  9.  VideSirmondum  in  iibrum  Uuflni  Palxs- 
lini(/eF/rfr,pag.  9!. 


Digitized  by 


Google 


641 


LIBER  DE  2EL0  ET  LIVORE. 


m 


illc  Deo  acceptus  ct  chanis,  poslqumn  hominem  ad  A  dignalione  divina  tanto  hoste  dcleto  <^,  populus  ad- 


iiunginem  Dci  fnclum  conspexil,  in  zeluin  malivolo 
iivorc  |>rorupit ,  non  prius  altcrum  dejicicns  instincu 
zcli  qnam  ipse  zelo  ante  dejectus,  captivus  antequam 
capiens,  pcrdilusanteqiiam  perdens,  dum,  stimulnnlc 
llvorc  ",  homini  gratiam  dntx  immurtalitatis  eripit  ^, 
ipsequoque  id  quod  prius  fuerat  amisit.Qualemalum 
cst,  fratrcs  dilectissimi,  quo  angelus  cccidit,  quo 
circumvcniri  ct  subverti  alta  illa  et  prxdara  sublimi- 
tas  potuit,  quo  deceplus  est  ipse  qui  decepit!  Exinde 
invidia  grassatur  in  terris,  dum  livore  periturus  ma- 
gistro  pcrditionis  obscqnitur,  dum  diabolum  qui 
zelat  imhatur,  sicut  scriptum  cst :  Invidia  autem  dia- 
boU  mors  introivU  in  orbem  terrarum  {Sap,  ii,  24 ). 
Imitantur  crgo  illum  qui  sunt  ex  parie  ejus. 


mirnns  in  laudes  David  prxdicalionis  suffragio  ^  pro« 
siliit  (III  Reg,  xvii),  Satil  ^  simullatis  alque  insccta- 
tionis  furias  de  livore  conccpit.  Et  nc  longum  faciam 
singulos  rccensendo  ><,  pereuntis  semel  ^  populi  atten- 
damus  interitum.  Judaei  nonne  inde  perlerunt  dum 
Christo  malunt  invidere  quam  credere  ?  Obtrectanles 
magnalibus  quae  ille  faciebat,  zelo  exc^ecanie  decepti 
sunt,  necad  divina  noscenda  cordis  oculos  aperire 
poluerunt. 

VI.  Quae  nos  considerantes  s  fratres  diteciissimi , 
contra  tantam  mali  pcmiciein  vigilanter  et  fortiter  di- 
cata  Deo  poctora  miiniamus.  Aliorum  mors  proQciat 
ad  nostram  salutcm,  imprudcntium  poena  providenti- 
bus  conferat[saiiitntcm.  Non  est  autem  quod  aliquis 


V.  Hinc  dcniqiie  novas  fraiernitalis  prima  odia,  B  existimet  maluni  istud  una  specie  contineri  aut  bre- 


hinc  parricidia  nefanda  coeperunt  {Gen,  iv),  dum 
Abcl  justum  Cain  zelat  injustus,  duin  bonum  malus 
invidia  et  livore  perscquitiir.  Taiitum  valuit  ad  con- 
summaiionem  facinoris  xmulntionis  furor,  ut  nec 
charitas  fralris,  nec  sceleris  immanilas,  nec  timor 
Dci,  iiec  poeua  delicti  cogitarctur.  Injuslc  oppressus 
cst  qui  justiiiam  primus  ostendcrat,  odia  pcrpcssiis 
c>t  qut  odissc  non  novcrat,  occisus  est  iinpie  qui 
morient  non  repugnabat.  Etquod  Esau  fr.Uri  suo 
Jacob  iniuitcusexslitit,  zelus  fuit((*>a.  xxvii).  Nam, 
quia  ille  beiicdictionem  patris  acccpcrat,  hicin  odium 
*'^  persecutionis  facibus  livoris  exarsit.  El  quod  Josoph 
fratrcs  sui  vcndiderunt,  causa  vemlendi  de  xinula- 
lione  dcscendit  (Geir.  xxxvii).  Poslquain  id  quod 


vibus  lcrminis  et  angusto  fine  concludi.  Lale  patet 
zcli  muliiplex  et  foecunda  pernicies.  Radix  cst  J  ma« 
lorum  oinnium  ,  fons  cladium ,  seminarium  delicto- 
rum,  maieria  culparum.  Inde  odium  surgit,  animosi-* 
tas  inde  procedit.  Avaritiam  zelus  inflammat ,  dum 
quis  suo  non  potest  essc  contciiius ,  videns  alterum 
diiiorem.  Ambitionem  zclus  excilal,  dum  cernit  quis 
alium  in  honoribus  altiorem  ^.  Zclo  cxcxcante  scn- 
stis  nostrosatque  in  diiionem  suam  mentisarcana  re- 
digentc,  Dei  timor  spcrnitiir,  magistcrium  Christinc- 
gligilur,  judicii  dies  non  provideiur.  Inflat  superbia, 
exaccrbat  sxvitia ,  perfidia  pncvaricatur,  impatientia 
concutit,  furil  discordia,  ira  fervescit;  nccsejnm  po- 
test  cohibcre  vel  regcre  qui  factus  est  polestaiis 


sibi  in  visionibus  prosperum  fuerat  ostcnsum,  simpli-  G  alienx.  Hinc  Dominico;  pacis  vinculum  rumpitur. 


ciler  ut  fratribus  frater  exposuit,  in  invidiam  mali- 
Tolusanimus  cnipil.  Saulquoque  rex  ut  David  odis- 
sei,  iit  persccutionibiis  sxpe  repctitis  innocentcm, 
iniscricordem ,  mitcm ,  ^  leniiaie  patientem  nccare 
ciiperel,  quid  aliud  qunm  zcli  stiinulus  provocavit 
(l  Reg.iyui)'!  Quia,  Goliath  interfcclo,  ci  ope  ac 


hinc  cliaritas  fralerna  violatur,  hinc  adiilteratur  ve« 
ritas ,  unitas  scinditur,  ad  hxrescs  alque  ad  schis- 
mata  prosilitur,  dum  obtrectatur  sacerdotibus ,  dum 
cpiscopis  invidelur,  d^um  quis  aut  qucritur  non  se 
PQtius  ordinatuni  ^ ,  aut  dedignatur  alterum  fcrre 
pncposilum.  Hinc  recalcitrat ,  hinc  rebellat  do  zelo 


LECtlONES  VARIANTES. 


A  Ei  dum  stimiilante  Nc,  i.  Lam.  Ebor.  Bod.  2. 
)>  Sic^  Lam.  Ebor.  Ivn.  Yoss.  1.  Bod.  1, 2, 3, 4.  eripit,qui 
quoque  Imp. 
^  Miti  vcnilate  Aotil/i,  ex  suu  codd. 
«I  Hoslc  dejecto,  Fem.  Voss.  2. 
®  Pnedicationis  officio  Bod.  1. 
f  Saul  rex,  Pem.  Voss.  2. 
s  Recensendo  JLom.  Ebor.  lin.  NC.  1.  Voss.  1.  Bod.  i. 


2,  3, 4.  Accensendo  Oxon, 
^  Simul  populi  Pem.  Ebor.  Boutth  ex  unocod,  Sibi  Tew, 
i  Sic  Thu.  Foss.  NC.  2.  Qu»  iiunc  Oxon. 
j  Hadix  est  enim,  lin.  Pem.  Voss.  2.  Bod.  3.  4. 
kSicLam.NC.i.Bod.%Z. 
In  honoribusauctiorem  Oxon. 
1  Potiushonoraturo  Bod.  3. 


STEPH.  BALOZII  NOTiE. 


Ex  parie  ejus.  Postea  sequilur  in  codice  Pithoeano:  D 
Justorum  antmiB  in  manu  Dd  sunt.  Scd  istud  addita- 
mentum  non  rcperi  alilii. 

Y.  — Novoj  (ralernitatis,  Yox  novte  decst  in  duobus 
libris  veteribus.  Ccrte  videtur  supcrflua.  Non  delevi 
lamen,  quia  cxstat  in  multis  exemplaribiis  manus- 
criptis. 

Livore  persequitur.  Postca  scquilur  ia  tribns  anti- 
qnis  codicibu«,  dnm  diabolum  qm  zelat  imitatur,  Sed 
hacc  videntur  rcpclita  a  quodnm  studioso  cx  his  qtisc 
pnulo  ante  dictn  suut.  Novaiianus  in  libro  dc  Trini- 
late,  non  de  maliguo  invidi(6  Uvore  descendit. 

Abel  .justum  Cain  zelal.  Quem  tdeo  Prosper  lib.  n 
de  Promissionihus  et  Prcedictionibus  />ei,  cap.  6,  vocat 
auctorcm  invidix.  Irenaeus  lib.  i.  loquens  de  gencra- 
tioiie  Cain  ait :  iia  ul  et  dum  (ratrem  suum  Abel  occide- 


ret^  primus  zelum  et  mortem  ostenderit. 

'^^  Semel.  In  uno  libro  meo  vetere  scriptum  est  semel 
et  supra  iineam  vel  miul,  Hinc  ergo,  uii  jam  non  sc-^ 
mel  diximus,  orta  est  discrepantia  qu»  istic  rcpcritur 
in  codicibus  manuscriptis,  quorum  nonnulli  liabent 
semel,  alii  simul, 

VI.  —  Indeodium  surgit,  Prudentius  in  Ilamartigc* 
nia  :  Arsit  enim  scintitla  odii  de  (omite  zeli, 

Altiorem.  Ita  veteres  editiones  et  sexdecim  libri  ve- 
tei'cs.  Manuiius  posuit  auctiorem.  Postea  Alorclliiis  re- 
vocavit  veierem.lectionem.  Pamelius  reposiiit  Manu- 
liaitnm,  quam  ego  inveiii  in  decein  libris  antiquis  , 
Sed  majornumerus  vincit.  Et  ccrte  vctus  editio  inulio 
mclior  est. 

Jra  (ervesdt.  Quam  Cassianus  lib.  viir,  cap.  1  voca( 
moriiferum  virus. 


Digitized  by 


Google 


645 


mvl  CYPWANI 


GU 


superbus,  dc  aemulatione  perversus,  aniuiosiiaie  ci  A  videlur  successu  meliore  profecerlt,  iaato  invidus  in 


livore  non  homiiiis,  sed  honbris  infniicus. 

Vn.  Qualls  vero  est  **  animae  linea,  qux  cogilaiio- 
num  tabes,  pectoris  qnnnta  rubigo,  zelare  in.  aUero 
vd  virtuiem  ejiis  vel  felicitatem »  id  csl  odisse  in  co 
vel  merita  propria  vel  beneficia  divina,  iii  malum 
proprium  bona  aliena  convertere,  illiistrium  procpc- 
ritale  torqueri,  aliorum  gloriam  facerc  suaiii  poeiam, 
el  vcliit  quosdnm  pectori  suo  admovcre  carnifices,  co- 
giiaiionibus  et  sensibus  suis  adhibcrc  (ortorcs,  qiii  se 
inicsiiiiis  cruciatibus  lacerent,  qui  cordis  secrcta  m^- 
livolentix  ungiilis  pulsent !  Non  cibus  lalibiis  hrtus, 
non  potus  potestesse  jucundiis.  Suspiralur  seinper 
ei  ingeiniscitur  et  doleiur;  dumque  ab  invidis  iium- 
quam  livor  expoiiiiur,  diebus  ac  noetibus  peclus  ob- 


nunjus  inceiiiliu;ii  livoris  ignibus  inardescit.' 

Vni.  Hinc  vulius  minax,  torvus  aspectus,  palLor  in 
fucie,  in  labiis  Ircmor,  stridor  in  deniibus,  verba  ra- 
bida,  efrr^nata  coiivicia,  inauus  ad  cxdis  violentiaai 
promptn,  cliainsi  a  gladio  inlerim  vacua,  odio  lamen 
fiirinix  meniis  ^  armaia.  Et  idcirco  Spiritus  saDciMS 
dicil  in  Psalmis  :  Noli  zelare  ^  bme  ambulanlem  in  via 
$ua,  Cliteruin:  Ob^ervabU  pecfator  juuum^  et%tridc^ 
bii  f  ,ad  eum  dentibu9  iw$  s.  Peus  autem  irridebit  etmi, 
quoniam  providet  quia  veniet  dies  ejm^  {P$aL  xxxyi, 
7,  l^,  15).  ilos  licatus  appsiolus  Paulus  designatet 
denotat  dicens  :  Venenum  aspiduni  $ub  labii$  eorum^ 
ei  0$  eorum  malediclione  ^  el  amaritudine  plenum  e$t. 
Veloce$  i   ad  effundendum  $angumem  pede$  eorum. 


ses&um  sine  intermissione  lanialur.  Mala  cxiera  ha-  l^  contritio  ^  et  calamita$  in  vii$  eorum  qui  viam  pacis 


hcnt  termiiium  ^',  et  quodcumque  dclinquiiur,  delicti 
-consuromatione  flnitur.  In  adiiltero  ccssat  facinus 
pcrpetrato  stupro ,  in  latrone  conquiescit  scelus  ho- 
nilcidio  admisso,  et  priedoni  rapncitiiem  ^  statuit 
I  raeda  possessa,  et  falsario  moduin  ponit  impleta  fal- 
lacia.  Zelns  lerminum  non  habet,  permancns  jugiier 
malumetsinefinepeccatum;quantoque  ille  cui  *"^  in- 


non  agnoveriml ,  nec  est  timor  Dei  antc  oculo$  eortun 
(Hom.  m,  15  18). 

IX.  Miilto  mnlum  levius  et  periculum  niiiius  est 
cum  meinbra  gladio  vulneraniur.  FaciJis  cura  est  iibi 
plngn  persptcua  esi,  et  citoad  saiiitntem  mcdela  sub- 
vcniente  pcrdiiclliir  ^  quod  vidclur.  Zcli  vulnera  ub- 
strusa  sunl  et  occulta ;  noc  remedium  cpro;  medcntis 


LECTWNES  VARIANTES. 


'  Sic  Lam.  Ebor.  Bod,  1,  %  3,  4.  Qualis  vero  anims^ 
oxon. 

)>  Teminuro  suuro  lam.  Bbor.  Bod.  3. 

^  Praedonis  rapacilatem  ir.  Lam*  Ebor-  lifi'  Bo4. 1«^, 
5,  4.  Thu.  Vicl.  Sailat  Val. 

d  Furios»^  roentis Pem.  Vou.t. 

«  Noli  te  zelare  Bod.  ♦. 

'  Stridet  Lam.  Bod.  1, 2, 5,  4.  Thu.  Ver. 

B  Dentes  Bod.  1,  2,  S,  4.  Ben. 


^  Venientdies  Bod  4.  Venit  Bod.  3. 

i  MaledicloBorf.  2.  4.  fhu.  Ver. 

i  Ei  veloces  Bod.  3. 

k  CoulrilmlaUolr.  NC.  i.  Vo$$.t.  Bod.  1,  i,  3,  4.  Ver. 
lateWcilis  Bod.'^. 

1  Quia  viam  Bod.  1 . 

n  Sic  If.  Lam.  Ebor.  Thu.  Fm.  Un.  Bod.  I,  %  3,  4. 
Vulnus  quod  videlur  Oxon. 


$TEPII.  BALUZU  NOT^. 


YII  — Admovere  carfiifi€e$,  T:iciliis  I.  vi  Annsdium  :  G  excessum»  uti  videre  est  in  pnginnl27l  Notanim  nos- 
— ..  r-..-/-^ 1«..,.'-.; —  -^.,:-...:«  c«..,„...  -^i./...      irarum  ad  Vita$  Paparum  A9enionen$ium.  Labionim 

treiuoreiu  antiqui  posuerunt  inter  indicia  mal:e  men- 
tis.  Laclnntius  cnim  in  libro  de  Ira  Dei,  cap.  v,  enii- 
merans  vilia  nnimi  perturb.iti,  iiitcr  ea  ponit  oris,  id 
cst  labiorimi,  tremorein.  Hieronymus  iii  caputl  Epis- 
tohe  Pauli  nd  Tituin  :  llle  e  diver$o  torvo  vultu^  tre- 
meniibus  labiis,  rugata  fronte,  effr(enati$  conviciis,  facie 
inJer  patlorem  ruborcmque  variata,  clamore  per$trepat. 
llcin  in  Episioln  de  vilando  siispccto  Contubeniio  : 
Quid  vuliumiufamiw  rubore  $uffundi$  et  irementibus  la- 
biis  iwpaiientiam  pectoris  confiteris  f  Item  in  Episloln 
ad  Pammachium  conlra  Joaiinem  lligrosolymitaiiiim : 
Uesupina  cervice  ac  trementibus  labiis  conticuisti.  Iteui 
iii  Episiolaad  Oceanum  deuiuus  tixoris  viro  :  Sudare 
tamen  frons,  pallere  genas,  tremere  labia^  tjnguw  saliva 
siccmij  et  pla$  wtate  quam  timore  contraki.  Suipitius 
Severus  Dial.  iii,  c.  20  ,  loqucnsde  Briccio  nondum 
^no!  pienlis :  Trementibus  lubiis  incertoquevultu.  Frag- 
^i  menluin  Petninii  nnud  Dioincdem  lib.  lu  :  Anus  re- 
*^  cocta  vinOf  trementibus  labeUi$.  Scncca  in  initio  libri 


T^^eque  frustra  prwslantissimus  sapientioB  firfuare  solitus 
csi,  si  reeludanlur  tyrannorum  mentest  postea  aspici 
luttiaius  et  ictu$.  Seneca  Hercule  CEiseo  : 

0  si  pateant  peelora  divitum, 
Quantos  intus  sublimis  agit 
Forluna  motus  ! 

LniinusPacatusin  Panegyrico  Tlieodosii :  Habet  nes- 
cio  quos  interno$  mcn$  $celerata  carnifice$,  Boelip»  lib. 
IV  de  Consolatione  PhUo$ophi<e  : 

Quos  vides  sedere  celso 
8oUi  ciilmiae  reges, 
Deirahil  si  quis  superbis 
Vani  tegmioa  cullus, 
lam  videbit  intus  arctas 
Dominos  ferre  catenas. 
Hinc  enim  libido  vexat 
Avidis  corda  venenis. 
Hinc  Qagellat  u^a  mentem 
Fluctus  turbida  tollens, 
Mteror  aiit  captos  fatigat, 
Aut  spes  lubnca  torquet. 

Gonlra  apud  Senecam  Epist.  cxv  :  Si  nobi$  animum 
honiviriUceret  in$piceretOquam  pulchram  faciem,  quam 
$fmctam^  quam  ex  magnifico  placiloque  fulgenttm  vide- 
rcmu$yillinc  fortUudittej  hine  temperantfa  prudentiaque 
IncentibueJ 

Lamatur.  Godex  sancti  Arnulplii  et  Gratianopolita- 
nus,  laceratur. 

Vin.— -iVtnc  vultue  minax.  In  uno  veleri  libro  scrip- 
tum  est :  Uinc  vultu$  e$l  contumax, 

Jn  labii$  tremor.  Uis  verhis  tamquam  suis  usus  est 
Bobertus  Gervasii  episcopus  Senecensis,  describens 
vitia  Bartholoniaei  archiepiscopi  Horensis,qiii  se  iiomi- 
nabat  llrbanum  VI  iuiiiiiio  misciahilis  illiiis.schisnin- 
iis  quod  Ecolesiam  distraxit  post  Grogorii  pnpoc  XI 


de  Ira  iiiier  signa  ira;  ponit  quod  Inbia  quaiiuntiir. 
Alibi  est  indicium  limoris,  ul  apiid  llieronymuin  hi 
Episiola  ad  Nepotianum  de  Vita  Clcricorum  :  Pavent 
ad  introitum  meidci,  trementibusque  tabiis  an  commodin$ 
habeanl  sciscitantur.  Silius  Italicus  lib.  viii : 

Volvens  vix  murmur  anbelum 
Iiiter  siogultus  labrisquc  tremeniiiNis  Anna. 

Scneca  Epist.  xcvii:  Propriumautemestttocentiu^nlre» 
pidare.  Vide  siipra  pag.  459. 

IX.  —  ••*  Perducitur  quod  videtur.  Ita  vetusticires 
tiones  et  xxvi  vrtcra  e^ieinplnria.  Era^iiius  addidit 
vocoin  vulnus  hnc  iiiodo  :  perducitur  vulnus  quod  vide* 
tw\  qiiato  leciipiieiu  cgo  qupque  iuveui  iu  quiuque 


Digitized  by 


Google 


64S  LIBER  DE  ZGLO  ET  LIVOaE.  616 

ndmiUonl  quae  se  inlra  conscieniijc  lalebras  cxco  lio-  A  liomkida  est ;  et  $citi$  quia  omni$  homicida  non  habet 


lore  clauscrunt.  Quiciimque  es  invidus  cl  niaiignus, 
vidcris  quam  sis  ei^  qnos  odisti  insidiosus,  pernic-o- 
sus,  infeslus.  NuUius  magis  quam  inxsalulis  inimi- 
cus  es.  Quisquis  illo  est  qncm  zelo  pcrsequeris,  sub- 
terfugerc  el  vitare  te  poicrit ;  lu  te  non  potes  fu- 
gere  ^  :  ubicunique  fueris,  advcrsarius  uuis  iccum 
est ,  bosiis  semper  in  pcciore  tito  eU  ^,  pernicies 
inlus  inclusa  est,  ineluclabili  caienarum  nexu  ligatus 
el  yinctus  es,  zelo  dominanie  capiivus  cs ,  iicc  solalia 
libi  uiia  subveniunt.  Perseverans  nialnm  cst  bominem 
persequi  ad  Pei  graiiam  pertineatcm.  Calamitas  sine 
reinedio  esi  odisse  felicein. 

X.  Et  idcirco,fra(res  dileclissiini,  buic  periculn  con- 
suIensDomimis,  nequiszelofrairis  in  laqucum  morlis 
incurreret.cuin  eum  discipuii  interrogarent  quis  inter 
illos  ^  major  esscl  :  Qui  fuerit,  inqtiit,  minimus  in 
omuibu^  vobi$,  hic  erit  magnu$  {Lnc.  ix,  48).  Amputa- 
vU  oiuiiem  sRinulaiionem  responso  suo  ,  omnem  cau- 
sajn  et  maierinm  mordacis  invidisc  eruit  et  abscidit. 
Discipulo  Gbristi  ^  zelarc  non  lieet  ^,  non  licet  invi- 
dere.  Exnlialionis  apud  iios  non  potest  essc  conien- 
lio :  de  bumilitate  ad  sumroa  crescimus  ' ,  didicimus 
unde  placeamuB.  Denique  et  aposiolus  Paulus  in- 
stroenB  et  inonens  ut  qiii,  IHuminati  Cbristi  lumine 
tenebras  noeiurnse  conversationis  evasimus,  in  fnctis 
at4|iie  in  operibus  luminis  ainbulemns ,  scribit  et 
dicil :  Nox  tran$imt ,  die$  autem  appropinqHavit.  Abji- 
ciamus  ergo  opera  tencbrarum  ,  et  induamu$  ts  arma 
luci$.  Tamquam  in  die  decenler  ^  ambuiemuSf  non  in 
eome$$ati09tibu$  ei  ebrieUUibu$,  non  in  concupi$centii$ 
et  impudiciUi$,  non  in  certaminibu$  et  telo  {Rom.  xiii, 
42,  i^.  Si  recesserunt  de  pectore  tuo  tenebrae ,  si 
nox  iiide  disciissa  est ,  si  caligo  detersa  esi ,  si  illu- 
minavit  sensMS  tuo»  splcndor  diei,  si  homo  lucis  esse 
Ciepisti ,  quae  suiit  €bri)>ti  gei  e ,  qiiia  lux  et  dics  * 
Obristus  est. 

XI.  Quid  in  zdi  tcnebras  ruis  ?  quid  le  nubilo  Ji- 
voris  involvis  ?  quid  invidia^  csecitate  ofnae  pacis  et 
clinritatis  lumen  exlinguis  ?  quid  ad  diabnlnm  cui  re- 
uuntiaveras  redis  ?  quid  C^in  similis  existis?  Hoiuici- 
dii  namque  facinore  cotistringi  etim  qui  zeiaverit  et 
odio  babue^ii  frairem  suuin,  declarat  Joannes  apo- 
Oolus  4n  Epistola  sua  dicens  :  Qui  fratrem  tuum  odit, 


in  $e  lilam  manenlein  (l  Joan.ni,  45).  El  iterum ;  Qui 
dlcit  se  in  lucc  e^se ,  el  frairem  suum  odit ,  in  tenebri$ 
e$t  u$que  adhuc,  el  in  tenebri$  ambulat,  et  non  $cit  quo^ 
cat  i ;  quoniam  tenebrce  excoecaverunt  ocuto$  eju$  {Ibid, 
II,  9-41).  Qui  odii,  inquit,  fratrem  siium,  inlenebris 
ambulai,  et  non  scit  quo  eat.  It  enim  *''  ncsciiis 
in  gebennaiQ,  ignarus  et  cccus  praecipitatur  in  poe- 
nam,  recedens  scilicet  a  Christi  lumine  monentis  et 
diceiitis  :  Ego  $um  iumen  niundi.  Qui  me  $ecutu$  fue- 
rit  tton  ambulabit  in  tenebri$ ,  $ed  habebit  lumen  vita 
{Joan.  VIII,  42).Sequiiur  autcni  Cbristum  qui  praece- 
piis  cjns  iiisisUi,  qui  per  magisterii  ejus  viam  gradi- 
tiir,  qui  vcstigia  ejui;  ntque  jtinera  sectatur,  qui  id 
quod  Chrisiiis  ei  docuii  et  fccit  imiialur,  secmidum 

g  qtiod  Petrus  ^  i]uoquc  b<>rtatur  et  monet  diceos : 
Clirislus  pa$sn$  est  pro  nobi$  ^,  relinquen$  vobis  exem* 
pluin  ul  sequamini  vestigia  eju$  (i  Pet.  u,  34). 

Xlf.  Mciiiinisse  debemus  quo  voc;)bulo  plebem 
sii.om  Cbrislus  appcilcl,  quo  lilujo  gregem  .suum  oun- 
cupet.  Oves  noininat,  ul  inoocculin  cbri&iiajia  ovibus 
xquetur  {Joan.  x,  2;  Mailh.  x,  46) ;  agnos  vocat,  ut 
agiiorum  naiuram  simplicem  simplicitas  meotis  iwi- 
tciur.  Quid  sub  vestitu  ovium  bipus  latitat  ?  quid  gre- 
gcm  Cbrisii  qui  se  cbristiamio)  meotitur  iof^itnat  ? 
Cbrisii  iiomcn  induere  et  non  per.Cbristi  viam  per- 
gcre,  quid  aliud  quam  prxvaricatto  est  diviui  nonii- 
nis,  quaiii  dcsertio  itioeris  salutaris?  quamto  ipse  do- 
crat  et  dicat  cum  s(d  viiam  venire  qui  jnandaia°^  ser- 
vnverit,  ct  eum  esse  sapientem  qui  verba  cjus  audie- 

C  rii  et  fccerit,  doctorem  qiioque  eum  xnaximum  iu 
reguu  coeloruin  vocari  qui  feceri;  et  sic  d^cuerit 
{Haitli.  V,  49) ;  iiinc  praedicanti  profttturuin  quod 
bene  atque  iiiiliier  prxdiqiium  fucrit,  si  id  quod  ore 
pi  omiliir  faciis  sequentibus  impleauir.  Quid  vero  in- 
.«iiiiuavit  crebriu^  discipulis  suis  Domnius,  quid  inter 
salutaria  monita  et  prsccepta  c;clestia  custodteiulum 
magis  ^rvandunique  mandavii,  quam  ut  eadem  dilec* 
tione  qua  discipulos  ipsedilexit,  nosquoque  iovi<>em** 
diUgainus  (/oaii.  xiii,  54)?  Quomoiio  auiem  vel  pn- 
ccm  Bomini  vei  charitatem  teiiet  qui,  iutcrcedeuic 
zeio  ,  ncc  pacificus  potest  esse  nec  eharus  ? 

XIII.  Ideo  ct  aposiolus  Paulus,  cum  pacis  et  cbnri- 
tatis  merita  depromeret,  cumque  asseveraret  firnii- 
ter  ct  doceret  iiec  Gdein  sibi,  nec  elceinosyn^ « lu^c 


LECTiOiNES  VARIANTES. 


"  Potes  vitare  nec  fugere  Ar.   Vos$.  2.  Fugere  nbl-  p 
cumque  fugeres  Foss, 
t>  In  pectore  est  Lm.  Bbor,  Thu,  Bod*  4, 2. 
^QuiseorunfZin. 

d  Discipuium  Cbristi  imit.  Lin.  Bod.  2. 
«  Non  decel  Bod.  2.  / 

f  Crescimus  unde  plaeeamus  Pem.  Vos$.  2. 
s  Induamur  Ver.  Vet.  bmom. 


^  Honeste  Ini. 

i  Et  iux  et  clies  Borf.  1. 

)  Nesdt  quo  eal  Bod.  8. 

^  Pelrus  apo6lolus  Bod.  3. 

1  Passtis  eai  pro  vobis  Lam.  Bod.  4,  2.  Tlm.  J^oss.  vid. 

ui  ad  Quir.  cap.  59. 

^  Mandala  ejus  Ver.Bod.  2. 

"  Nos  iuvicera  Ar.  Bod.  2.  Thu.  Foss. 


STfiPH.  BALUZII  NOTi£.] 


manuscriptis  codicibns.  Sustiili  tamen  eam,  propter 
aucioritalcm  tot  veteruin  cxeinplnrium,  et  (|uia  sine 
ca  optime  coustat  sensus. 

Adver$ariu$  tuui  tecum  e$t.  Iliernnymus  in  Epislola 
ad  Eustochium  de  Cusiodin  Virgitiitatis  :  Facile  aliis 
caremus  vitiis.  Bic  hosiis  uobis  mclusus  e$t.  Q^ocum- 
que  pergimus,  nobiicum  portamus  inimicum. 


X  —  Nox  trausivit.  Vide  Erasmi  AnnotatiQUU  in 
buuc  lociim  Pauli. 

XI.  —  Fratrem  $uum  odit,  Vide  sanctum  Augusti- 
niiin  Tracialu  v  in  Kpislolam  sancii  Joannis,  et  Cas- 
sinmun,  iib.  i,  cap.  20.  Vide  etiam  Jlincmararoi 
tow.  i|  pag.  7:2. 


Digitized  by 


Google 


647 


DIVI  CYPRlANI 


m 


passionem  quoque  ipsam  confessoris  cl  in^iiyiis  ^  A  bitis  cum  ipsoin  gioria  (Coloss.  iii ,  1-4).  Qui  ergo  in 


proruturam,  nisi  cliaritatis  foedern  inlcgra  alque  invb- 
lata  servasset,  adjecit  ct  dixit :  Cltarila$  magnamma 
€s(,  charita»  benigna  e$i,  eharila$  non  zelal  (I  Cor. 
xui,  4) ;  docens  scilicet  et  ostendens  eum  posse  clia- 
ritatem  lenere  quisquis  magnanimus  fuerit  et  benig- 
nus  ct  zeli  ac  livoris  alicnus.  Iiem  alio  loco,  cum  mo- 
neret  ut  homo  jam  sanclo  Spiritu  plcnus  ei  naiivitale 
co?lesii  Dei  filius  Tacius  non  nisi  spirilalia  el  diviiia 
scctetur,  ponil  et  dicit :  Et  ego  quidem^  (ratre$,  non 
pottd  vobi$  loqui  qua$i$pirilalibuSf  $ed  qua$i  carnalibuSy 
lamqtiatn  infantibus  in  CVinsro.  Lactevoe  potavi^y  non 
cibOf  nondum  enim  polerati$,  $ed  nequenunc  pote$tis  <^. 
Adliuc  enim  e$ti$  camale$,  Vbi  enim  in  vobi$  ^  zeltu  et 
contentio  et  di$$en$ione$  $unt ,  nonne  carnale$  esti$  et 
$ecundum  hominem  ambulati$  (1  Cor.  ni,  1-3)  ? 

XIV.  Obterenda  sunt,  fratres  dileciissimi,  vitiact 
pcccata  carnalia,  ei  (erreiii  corporisinfesta  labes  spi- 
rilali  vigore  calcanda,  ne,  dum  iterum  ad  veicris 
Iiominis  conversationem  revolvimur,  lcUialibus  la- 
queis  implicemur,  AposloIo  hoc  idem  providcnlcr  ^ 
et  salubriter  prxinonente  :  Itaque^  inquit,  fratre$,  non 
$ecundum  carnem  vivamu$  :  $i  enim  $ecundum  carnem 
vixeriti$  *,  incipieti$  mori :  $i  autem  $piritu  opera  car- 
ni$  mwtijicaveriti$  f$,  viveli$.  Qtiotquot  enim  Spiritu  Dei 
aguntur,  M  filii  Dei  $unt  (Rom.  viii,  li-I4).  Si  filii 
Dei  sumus,  si  templa  ejus  esse  jam  coepiinus,  si,  ac- 
cepto  Spiritu  sancto,  sancte  et  spirilaliter  vivimus,  si 
de  (erris  oculos  ad  coelnm  susiulimtis,  si  ad  supcrna 
et  divina  plenum  Deo  et  Christo  pcctus  erexiinus. 


Dnpiismo  sccundum  iiominis  antiqui  pccc;Ua  carnalia 
et  morlui  J  et  sepulli  sumus..  qui  regcneratione  cod- 
les ti  Christo  consurreximus,  qusR  sunt  Cliristi  ei  co- 
gitemus  pariter  et  geramus,  sicut  idcm  Apostolus  do- 
cct  rursus  et  munet  diccns :  Primu$  homo  de  terra: 
/imo,  $ccundu$  homo  de  ccelo.  QuaU$  ille  dc  timoy  tales 
et  qui  de  limo ;  et  quali$  coele$ti$,  tale$  et  c(Ble$te$.  Quo- 
modo  portavimus  imnginem  eju$  qui  dc  litno  e$t,  porte* 
mu$  et  imagincm  e}ti$  qui  de  coelo  e$t  ( I  Cor.  xv , 
47- iO).  Imaginem  aulcm  coDlesiem  poriarc  non  pos- 
suiniis,  nisi  in  eo  qiiod  essc  jam  coepiinus  ^,  Christi 
siiniiiliidineni  prxbcanius. 

XV.  IIoc  cst  cnim  mutasse  quod  fiieras  cl  coepisse 
cssc  quod  non  eras,  ut  iii  tc  divina  nativitas  luceat, 
B  ut  ad  Patrem  Deum  deiHca  discipliiia  respondeat,  ut 
boiiorc  ci  laudc  vivendi  Deus  in  iiomine  clarcscati 
ipso  cxhortatite  et  monenlc  et  eis  qui  se  clariflcant 
viccm  miiliiam  polliccnle  :  Eo$,  inquit,  qui  clarificant 
me  claripcabo ;  et  qui  $pernit  me  $pcmetur  (I  Reg, 
II,  30).  Ad  quam  clarificaiionem  ^  formans  nos  ac 
pneparans  Dominus  et  Filius  Dei  similitudinem  Dei 
Palris  iiisinuans  inEvangelio  suo  dicit :  Attdi$ti$  quia 
dictum  e$t :  Dilige$  proxittiunitibi  >»,  et  odio  habcbi$  ^ 
inimicum  tibi,  Ego  autem  dico  vobi$  :  Dtligite  inimicoe 
ve$tro$,  et  orate  pro  hi$  qui  vo$  per$equuntur^  ut  $iti$ 
fitii  Patrit  ve$tri  »  qtd  in  coeli$  e$t,  qui  $oleiH  $uum  oriri 
facit  $uper  bono$  et  malo$,  et  pluit  $uper  ju$to$  et  in- 
ju$to$  (Lcvit.  XIX ;  Matth.  v,  43  45).  Si  hoininibus 
la^lum  est  et  gloriosum  filios  liabere  consimiles ,  et 


non  nisi  qux  sunt  Deo  et  Christo  digna  facinmus,  sicul  Q  tunc  magis  generasse  delcctat  s<  ad  patrem  liuea- 


et  Aposiolus  exciiat  et  hortatiir  :  Si  con$urrexisti$  ^, 
inquit,  cum  Chri$to^  quce  $ur$um  $unt  qucerite,  ttbi 
Chri$tu$  e$t  in  dextera  Dei  $eden$ ;  quas  $ur$um  $unt  $0- 
pite,  ***  noit  quoe  $uper  terram  ^  Mortui  enim  e$tt$,  et 
vita  ve$tra  ab$condita  e$t  cum  Chri$to  in  Deo.  Cum  oic- 
iem  Chri$tu$  apparueril  vita  ve$tra^  tunc  et  vo$  appare- 


roentis  paribus  soboies  subsiciva  v  respondeat,  quanto 
majur  in  Deo  Palre  Ixtitia  est  cum  quis  sic  spiriia- 
liter  nascilur,  ut  in  aciibiis  ejus  et  laudibus  divina 
gencrositas  <i  pnedicetur?  Quae  justiiix  palma  e8t,qus 
corona,  esse  se  Uilem  '  de  quo  Deus  non  dicat :  Fi- 
lio$  getteravi  *  et  exaltavif  ip$i  auteiti  $preverunt  me. 


LECTIONES  VARIANTES. 


"  Sic  Bod.  1, 2,3, 4.  Thu.  Gonfessionis  autmarlyrii  Oxon. 

>  Sic  Ar.  Lam.  Ebor.  Lin.  Bod.  1,  2,  3.  4.  Thu.  Laae 
voscibavi  Bod.  \.  Escam  /.  in  ad  Quir.  c.  3. 

«  Potestis  cibum  ferre  Vos$.  1. 

d  Eieuim  inter  vos  NC.  1.  Lat^i.  Bod.  2. 

«  Providenle  Ar.  Bod.± 

^  Yivilis  Bod.  3,  4.  roM.  1.  Ver.  Ben.  Moriemini  Bod. 
3.  Vo$$.  1. 

«  Mortiflcalis  Ver. 

^  Gonsurrexistis,inquit,CbrisloK6r.  GonsurreximusT/iti. 

i  Non  qu«  terrena  Ar.  Bod.  1,  2,  3,  4.  Ver.  Ben. 

j  Emortui  Ar.  W 

STEPH.  BALLZn  NOTiE. 


k  Coepimus  persevcremus  Foss.  1. 

1  Clarificationem  conformans  Foss.  1. 

°*  Proxirouin  tuum  Ar. 

^  Et  odies  Pem.  Vo$$.  i.  Bod.  1.  3. 

"  Similes  Pairi  Ar.  Lin.  NC.  Bod.  2. 1.  3,  4.  Palri  veslro 

P  Suocisiva,  Bod.Z.  Snocidiva  Vict. 
4  Generatio  Ar.  Bod.  2. 

r  Esse  talem  Ar.  Bod.  2.  Tetaiem  NC.  1.  Drwr.  I.  2. 
Meerm. 
B  Sic  Bod.  i.  3,  4.  Genui  Oxon. 


Camalibu$,  tamquam.  In  Apostoli  p«k«  voces  car» 
nalibu$,  tamquam ,  quae  a  lextu  Baluziano  forte  exci« 
dcrant,  reslitui.  Ronm 

Xm.  —  Confe$$ori$  et  martyri$.  Ita  scribendum 
csse  existimavi,  pro  eo  quod  anica  legebatur,  confe$' 
$ioni$  et  martyrii,  quia  ita  scriptum  vidi  in  scptenide- 
ciin  libris  nostris  et  in  quatuor  Anglicanis.  Sic  etiam 
lcffisse  se  in  Gamberonensi  testatur  Pamelius.  In 
ecTitione  qu»  dicilur  Gravii  legitur  confeuori  et  mar- 
tyri.  Quae  lectio  valde  accedit  ad  eam  quam  ego  siib- 
stitui.Octo  veteraexemplaria  habenteamquam  rejeci. 

lnfantibu$.  Tria  vetera  exemplaria  iiabent  parvuti$. 
Jn  libro  iii  7eilimoiiforttiii  scriptum  est  infantibus. 

Laete  vo$  potavi.  Antea  leaebatur.  Lac  vobi$  potum 
dedi^  non  cibum.  Quaravis  ea  lectiobona  sit,  eam  lamen 


firxferrl  debere  arbiiratussumquam  exhibent  viginii 
ibri  nostrietocloAnglicani.iumetiam  Camberonensis 
a  Pamelio laudatus, ctexcerpta  Flori.  Aliam  habentali- 
quot  libri  veteres  et  cditiones.  Inlibro  iii  Te$iimoniO' 
rum,  cap.  3,  legilur :  Lac  vobi$  potum  dedi,  non  €$catn^ 

XV.  —  Sub$ictva.  Rigaliius  malebat  $ucce$siva. 
Quam  lectioiiem  ego  deprehendi  iii  aliquot  vctustis 
cxemplaribus.  In  codiceBecccnsi  scriptum  es(sicrd(/iMi. 

Ceneravi.  Quanivis  leciio  qiise  habet  aenuit  bona 
sit ,  istam  tamen  reducere  placuit,  quia  exstat  iu 
oniiiibus  editionibus  qux  Pamelianam  anlecesserunt, 
in  xxiii  libris  nostris  ,  el  iu  tribus  Anglicanis.  Aliam 
non  inveni  nisi  ui  iribus. 

Sic  $piritaUter  na$citur.  Reliqua  hujiis  libri  desunt 
in  codice  sancti  Arnulpbi. 


Digitized  by 


Google 


m  LIBER  DE  ZELO  ET  LIVORE.  650 

{lia,  1,  S).  Gollaudet  te  potius  <^CIiristu$  et  iiivitetad  A  suos  diligit,  diieciionis  et  pacis  prxmio  honoratur. 


pra^mium  dicens  :  Ve/iiie,  benedicli  Palris  tiiei,  perci- 
piie  regnum  quod  vobis  paralum  esl  ab  origine  mundi 
{Matth.  XXV,  34). 

XVL  His  medi(ationibus  corroLorandus  est  ani- 
mus,  fralres  dilectissimi ,  ejusmodi  exercitationibus 
conlra  omnia  diaboli  jacula  firmandus.  Sit  in  mani- 
bus  divina  leclio,  inscnsibus  Dominicacogitaiio  :ora- 
tio  jiigis  omnino  non  cesset :  salutaris  operatio  per- 
scveret.  Spiritalibus  scmper  aciibus  occupcmur,  ut 
quotiescumque  inimicus  accesseril,  quoties  adire  ten- 
taverii,  el  clausum  adversum  se  pectus  inveniat  et 
armatum.  Non  enim  christiani  hominis  corona  una 
cst  qux  (empore  persecuiionis  accipitur :  habet  et 
pax  coronas  suas,  quibus  de  varia  et  muUiplici  con- 


In  hoc  virtutum  stadio  quotidic  currimus,  ad  has  jus- 
titiu!  palmas  et  coronas  sine  inlermissione  tcmporis 
pervenimus. 

XVil.  Ad  quas  ut  pervenire  tu  etiam  possis,  qui 
fueras  zelo  et  livore  possessus,  oronem  illam  mnii- 
tiamqua  prius  tcnebaris  abjice «,  ad  viam  vit»  xtcrnx 
vesiigiis  salutaribus  reformare.  ••*  Evelle  de  pcciore 
tuo  spinas  et  iribulos,  ut  te  Dominicum  semen  fertili  ^ 
fruge  iocupleict,  ut  divina  et  spiritalis  scgcs  !n  co- 
piam  foecundae  messis  exubcret.  Venena  fellis  cvome, 
discordiarum  virus  exclude,  purgetur  mens  quam 
serpenlinus  livor  infecerat,  amaritudo  omnis  quj3  in- 
tus  insederat  Christi  dulcedine  ienialur.  Si  dc  sacra- 
mento  crucis  et  cihum  sumis  ei  potum,  lignum  quod 


gressione  victores,  proslrato  et  subacto  adversario,  B  •'^pud  merrham  ^  profecit  in  imagine,  ad  saporis  dui- 


coronaniur.  Libidinem  subegisse  contineniise  palina 
csi.  Contra  iram,  contra  injuriam  repugnasse  corona 
paiientix  est.  De  avaritia  triumphus  est  pecuniam 
sperncrc.  Laus  esi  iidei  fiducia  futurorum  ^  mundi 
adversa  lolerare.  Et  qui  stiperbus  in  prosperis  non 
esl,  gloriam  de  humiiitate  consequilur.  Et  qui  ad 
pauperum  fovendorum  misericordiam  pronus  est, 
retributionem  thcsauri  coelestis  adipiscilur.  Et  qui 
zelare  non  novit,  quique,  unaniniis  ei  mitis,  fratres 

LECTIONES  VARIANTES 

^  Me;  collaudet  te  potius  Ar,  Bod.  1,  2,  3,  4. 
l>  Futurorum  bonorum  Bod.  %  3, 
^  Tenebraris  abige  Bod.  2. 
(t  Semen  feraci  Bod,  1. 

STEPH 


cedinem  tibi  in  veriiate  pronciat  ad  mulcendi  pecto- 
ris  lenitatem,  nec  ad  medelam  prosperandoi  valitu- 
dinis  labornbis.  Unde  vulneraius  fueras,  inde  curare. 
Ama  eos  quos  ante  oderas,  diligc  illos  quibus  injustis 
obtreclationibus  invidebas.  Bonos  imitare,  si  scciari 
potes  ^.  Si  aulcm  eos  sectari  non  potes,  collxtare 
certe  et  congratulare  s  melioribus.  Fac  (e  illis  adu« 
nata  dileciione  participem,  fac  te  consorlio  charilatis 
et  fra(crni(aiis  vinculo  cohaereniem.  Dimittentur  libi 


«  Apud  marram  Yer.  Mara  Oxon, 

'  Si  seciari  non  poles  Bod,  i,  2,  3. 4.  Vei\ 


s  Gratulare  Voii,  1 .  Congraiulare  Imp 
BALUZII  NOTiE 


XVI.  —  Sit  in  manibus»  Miror  hanc  iecdonem,  C  cap.  ^O  :  Plurimum  itaque  prodeit  unicuique  boni$ 


quam  praeferuni  omnes  veteres  editiones  et  omnes 
libri  veteres,  rcjectam  fuisse  a  Pamelio,  qui  cum  pu- 
taret  hunc  lociim  essc  muiiium,  eum  supplevit  ex 
quatuor  manuscripiis  et  posuit :  Sit  ante  ocutos  di- 
vina  leclio^  inmanibus  bona  operatiOf  in  unsibus  Domi- 
nica  cogitatio,  Ego  reposui  veierem  lectionem. 

Habet  et  pax,  Supra  Epist.  viii,  pag.  18  :  In  coete- 
stibus  castris  pax  et  acies  habent  flores  suos,  Hilarius 
episcopus  Arelaiensis  in  Sermone  de  sancto  Hono- 
rato  :  Habet  et  pax  inartyres  suos.  Hieronymus  in 
Epistola  ad  Demetriadem  de  Virginitatc  servanda  : 
Habet  et  pudicilia  servata  martyrium  suum.  Vide  Ho- 
miliam  saiicti  Joannis  Chrysoslomi  in  laudalionem 
sanct»  protomartyris  et  apostolae  ThecIaB.  Commo- 
dianus,  Instruct.  lxii  :  Bellum  abest,  in  pace  martyres 
ibant. 

Victores  prostrato.  Codex  Gratianopolitanus,  con- 
gressione  prostrato  et  subacto  adversario^  victoret  coro 


jungi,  Adotescentibus  quoque  utile  ut  ctaros  et  sapientes 
viros  sequantur.  GregoriusNazianzenus  in  carminc  ad 
Nicobuium  ait  prudentis  et  cordati*  viri  cssc  mngna 
mensura  vilam  suam  metiri,  atque  ad  cxcellentium 
virorum  imitationcm  sese  componere.  Quintilianus 
lib.  I,  cap.  6  :  lirgo  consuetudinem  sennonis  vocabo 
consensum  eruditorum^  sicut  vivendi  consensum  bono- 
rum. «»»  Lacianlius  I.  i,  c.  1  :  Quoniam  bene  dicere  ad 
paucos  pertinet,  bene  autem  vivere  ad  omnes,  Rnricius 
lib.  II,  Episi.  IV  :  Sicut  vivere  commune  est  omnium^ 
bene  vero  vivere  et  bene  descendere  de  hac  vita  pauco' 
rum  est.  Sencca  Episl.  vii  :  Cum  his  versare  qui  te 
meliorem  facturisunt,  Symmachus  lib.  v,  Episl.  lxiv: 
Maximum  tucrum  est  qwerere  familiaritatem  bonorum. 
Hieronymus  in  Epistola  ad  Rusticum  :  Inier  clericos 
seclare  metiores.  Fecit  Cyprinnus  quod  suadebat.  Do- 
nos  semper  imitabaiur.  Sic  enim  scribit  Pontius  din- 


conus  in  Vita  ejus  :  Et  sic  per  bonorum  omnium  docu- 
nantur,  l>  menta  decurrens,  dum  metiores  semper  imitatur^  etiani 

Libidinem.  Quam  Fulgentius  Placiades  lib.  ii  My- 1^  ipse  se  feat  imitandum^,  Ennodius  lib.  v,  Epist.  xx  { 
thoL  vocat  honestatis  novercam,  *"  ' 

XVH.  —  Merrham,  lu  habent  quatuor  libri  vete- 
res  optimi,  etiam  Veronensis.  Sic  etiani  scriptum  est 
in  versione  lxx  Intcrpreium,  apud  Origenem  bomi- 
lia  VII  inExodum;  apud  sanctum  Cyrillum  Alexan- 
drinum  lib.  v  de  Adoratione  in  sptritu  et  yeritate; 
apud  sanctum  Ambrosium  cap.  5  de  Instituiione  Vir- 
ginis,  et  apud  sanctum  Auguslinum  lib.  ii,  Qumt,  55 
i;i  Exodum,  El  sic  omnino  scribendum  recte  oslendit 
Cotelerius  ad  librum  vi,  cap.  19,  Constitutionum  Apo- 
stoticarum.  Vide  etiam  noias  Frontonis  Ducaei  ad 
poema  xvii  sancti  Paulini.  Uulinus  in  Psal.  xliv  :  Myr- 
rha  est  species  vatde  amar^^,  de  qua  ungilur  corpus 
mortui,  ul  non  putrescat,  et  pellit  vermes. 

Bonos  imitare,   Notum  illud  :  Tu  vivendo  bonos, 
scribendo  sequare  periios.  Ambrosius  lib.  ii  Officior. 

Patrol.  IV.  S.  Cyprun. 


Totum  te  studia  honesta  suscipiant.  Festina  Ut  ad 
messem  patriam  venias ,  linguam  lectioms  sarculo  , 
mores  bonorum'  imitatione  purgando.  Horatius  lib.  i , 
Epist.  xviu  : 

loter  multa  leges  et  percunetabere  doctos, 
Qua  ratione  queas  traducere  leniier  %Yum. 

Tacitus  laudat  Agricolam  quod  studeret  discere  a  pe* 
ritis^  sequi  optimos, 

Cohesrentem.  Haec  emendalio,  quam  inveni  in  tri- 
bus  aniiquis  codicibus  et  in  antiquis  editionibus,  mihi 
videtur  certa.  Et  tamen  omnes  fere  iibri  veteres  pnc- 
ferunt  cohceredem.  Hxc  discrepantia  orta  hinc  est 
quod  in  quodam  veteri  libro,  ut  in  Victorino,  scri- 


Digitizi 


^ibyGoogle 


6bl 


DIVI  CYPftlANt 


^^ 


debila  quando  et  ipee  dimiseris ;  aecipienltir  sacri-  A  miuit.  Ck>gi(a  qaoi  filii  Dei  hi  soU  possint  vocari  qui 


licia  lua  ciim  pacificus  ad  Deura  veneris  :  sensus  at- 
que  acius  tui  diviniius  dirigenlur  quando  ca  qux  di- 
vina  et  jusla  suul  cogiiaveris,  sicut  scriplum  esl : 
Cor  viri  cogitetjusla^  ut  «  Domno  diriganiur  gretsus 
ejus  {Prov.  xvi,  9). 

XVm.  Habes  autem  multa  quae  cogites.  Paraditttm 
cogita,  quo  Gain  non  iogreditur,  qui  zelo  Tratrm 
peremit  (Gen.,  iv).  Cogiu  coeleste  regnum,  ad  quod 
non   nisi    concordes  atque  UBanimes  »  Domifius  mI- 


sint  pacifici ,  qui  naiivitate  coelesti  et  legc  divin.i  ^  ad 
similitudinem  Dei  Patris  et  Cliristi  respondeant  ad- 
unati.  Cogita  sub  ociilis  Dei  nos  st^re,  speciante  ac 
jedicaiite  ipso  conversationis  ac  viiac  nostrx  curri* 
cula  decorrere,  pervenire  nos  tunc  demum  posse  ut 
eomvidere  contingat,  si  ipsum  nonc  videnlcm  de« 
lectemos  actibus  noslris,  si  nos  digiios  gratia  ejus  et 
indolgentia  prjicbeamus,si,p!acitorisemper  in  regno, 
ifi  lioc  flnifido  ante  placeamns. 


*  Nisl  uBanimes  Uu. 

i>  Nativitate  et  toge  Ar.  Lm.  Bboir,  KC, 


LECTIONES  YARIANTES. 

Bod.  1,  %  5.  4. 
i.  Vm.  1,«. 

VARIORUM  NOTiB. 


ptmn  erat  tohmentem  et  supra  lineam  vel  cohcere-  B  natiis  est  postquam  pareates  ^s  ^«ai  liierant  c  pa* 
4em,  H  s«pe  evenlsse  in  exemplaribus  antiquis  Ope-  radiso,  non  potesi  dici  noii  rediisse  in  paradisum, 
rum  sancti  Cypriani  jam  observaiam  a  nobts  esft.  cam  in  illo  numquam  fuerit.  Iiaqne  non  duiiiiavi 

XVIII.  —  Cai}i  noit  ingreditur.  Hanc  leciionem,      quin  lectio  hormn  ln«m  Ubroram  prxferenda  sif. 
quam  habent  tres  nbri  veteres,  puto  esse  optimam ;         Gratia  ejui.  Ita  mtihi  libri  veteres.  Alii  habent 
•iiam  vero,  qaae  habet  redit,  falsam.  Cain  enim,  qui      gralice  ejus  et  indulgeutiw. 


EPISTOLA  AD  FORTUNATUM 

DE  £XHORTATIOJV£  MARTYRH  \ 


PRiEFATIO. 


1.  Desiderasti,  Fortonate  carissime,  ut,  quoniam  G 
persecQilonum  et  pressBrarmn  poodus  incumbit,etia 
fine  aique  in  consumauitiODe  ^  nuftdi  aiittcbrftti 
tempus  infesttim  af^propinqiiare  }m  ceepit,  ad  prae- 
panndas  ^  et  corrobonndas  fratrum  roenies  de  di- 
vinis  ScripHiris  hortamenta  componerem,  quibus  n»- 


lites  Christi  ad  coele&te  et  s^itale  eeriAmea  i 
reM«  Ob*«mporand<w  Mt  destderto  \m  tafn  oeces- 
s«rio,  IH,  qnaiKiim  sufftcit  mediocritas  nostra  auxilio 
divlnae  inspiratioBis  instructa,  qaaat  ar«a  ac  «mmu* 
meiOji  quttdMn  pufaatans  CrMr  ites  de  pv^reefitfB  Do^ 
minicis  promereAtvr.  ^amm  cst  eoiin  qood  Dei  ple- 


LECTiON£S    VAIUANTeS. 


■  De  bono  mnrtjPrH.  Lege  4n  psce,  fraler  charissime,  his- 
que  temp(^biis  aastra  tenpora  «onfereiis,  taoitos  inge- 
misce  NC.  2. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


l>  Id  fioero  et  consanmiaUaneBa  JM.  1. 
^  Ad  praeitaraQdas  &atruiu  rou.  1. 


Quamvis  dubitari  oon  possit  ^uin  hk  liber  sit 
sancti  Cypriani,  cui  adscribitur  in  omnibvs  aiiii- 
quis  codicibus  et  editionibus,  vetus  tamen  ar ror  fm 
irrepsit  in  antiquas  editiones  Epistolartim  fianeii 
Hieronymi^  persuasit  Mariano  Victorio,  «t  ob«)erva^t 
etiam  Baronius ,  illum  esse  B»ncti  Hilarii,  episoopi 
Pictaviensis,  argunieuto  eliam  sumplo  et  s^Io ;  cum 
tamen  alii  .conteudaiit  siylum  auctoris  istius  lihri 
coiigruere  cum  stylo  Cyprianl,  non  cong^ruere  eum 
Slylo  HilariU  Pravam  lectionom  <^c  Mrepserat  in 
Epistolas  Hieroiiymi  susiulit  diligenlia  vir«ram  da- 
rissimorum  Domiii  Peiri  Coiisiant  el  Domnl  Joannis 
Martianay,moii:)cli()runiordiiiis  sancti  Bciiedicii,  qui 
tesianlur  venrm  ac  genoifram  leciionem  quse  iu  jiova 
Operum  sancii  Tlteronymi  editione  habelur  exstare  in 
omnibus  codicibus  iiKkiiuscriplis,  ntillo  excopio.  Uiide 
aulem  ortus  sit  4iic  wvw  dtvinare  oonatM  esi  Lsti- 
nus  Latinius,  ct  puto  divinasse.  Gonjeoit  4m\n\  vir 
dociissimus  scr'»p  um  fuisse  In  margiiie  ronjiisdmn 
libri  ad  Fortumlum^  ut  Ukc  iiola  reoponderoi  iiiHiitm 
Cypriuiii,  idquc  pfMea  in  conte^tum  temero  rela- 
(iim  cl  nou  &IIO  loco  po  iMiii.  Csae  .'mtomOypriani 
hijic  itiam,  .|n-atcr  niia  arguiimirUi,  {Kobaiur,  qiiod 


Iftncmarus  TirchiepisCopus  Remensis,  ut  in  mar^iiie 
obscrvnrit  Sirmtmdus,  in  lihro  de  Prfedestinatioue 
pag.  75,  rercrl  ex  Cypriano  lociiin  quemdam  ex  li- 
bro  II  Parolipomeuon,'qm  exstal  in  ciplie  octavo  iu^us 
operts  Cyprianici.  Quod  auiem  Pearsoniiis  m  AiuiaZi- 
bu$  Cyprianlcis  coulcndii  illiid  ueii  esse  Cyj)riiijii,  scd 
B  auctoris  Cypriano  jutiioris,  ei  non  possum  asseiilU*!, 
ciim  iiiillas  boiias  ralioucs  alTerat  pro  assorc»«U  illa 
sua  opinione.  Falsus  est  aulem  Pamenns  scribcns 
priinuin  Wbri  istitis  cdriionem  dcberi  Rciitbolio.  Ua- 
Uvitrr  cnhn  in  edilionc  Spirensi,  iil  rede  momuM*uui 
AngH,  d  iii  veieri  Vem*t!i.  (  Pfi^FATio.  TUuhit  kle 
ei  sequens^CKpmiK  ubm  BEQUKKTi^i, deiumunlur  exedi- 
tione  Oxoniensi,  in  qua  tamen  nihit  reperilur  ut  unde' 
nwn  accipianiur  innotescat,  Eod.  ) 

I. —  Jam  cospii.  Qitamvis  n(ui  constituerim  rcddere 
r.rtionem  omiiiiim  mutaiionum  a  mc  raciarum  iii  Ope- 
ninis  sancli  Cypriaui,  putavi  lauieu  reddere  nio  jde- 
bere  iii  hoc  loco,  licut  rcs  sil  -exigui  raomeidi^  nc 
quis  inilarc  poi^sii  me  vocem  jam  studio  conlradi- 
ccndi  posiiissc  pro  nuiir.  Feci  ergo  quia  oiniics  Xibri 
vfMercs  ei  oin»ies  vcicres  cdiiionc>  exhibant  hancie** 


chouein. 


Digitized  by 


Google 


m 


EPISTOLA  AO  FORTUNATUM. 


654 


bcfn  dassieo  nostrse  focis  erigimus,  nisi  credenlium  A  ulile  et  salubre  prospexi ,  in  exhorlaiione  !am  ne- 


fiilcm   ct  dicaiam   Deo  devoiaroque  virtutem  divina 
leetiotie  firmefBus. 

If .  Quid  autem  poiius  aui  majus  curse  nosit*»  ae  sol- 
liciludiiii  congruit,  quam  nc  commissum  *^  nobis  divi- 
niiiis  pofttUun  ec  exerciluiiiin  castris ca&tesiibus  con^ 
8iiiuium  adversMS  dtalioli  tela  ct  jacuta  exlioriationi- 
bus  assiduis  praeparefflus «  ?  Neque  enim  idoneus  po* 
tesi  esse  miles  ad  lcllum  qui  non  exercitnius  prius 
in  eam))0  fuerii.aul  qui  ^  agonislicam  eoronam  quaerit 
adipisci  iB«iadioeoronabitur,  m!>iii8<iiii  et  peritlamvi- 
riuffi  ante  mediietur.  Adversarius  veius  esi  «i  hosii« 
anitquus  eum  qiie  praplinin  geriraus  ^ ;  fiex  miliia  an- 
noriiffijam  pene  eoropientur  ex  qm  liominem  dtaboltis 
iropugnat.  Omnia  gencra  teniandi  ei  arics  alque  insi^ 


cessaria  qu»  mariyres  faciat,  aniputandas  esse  ver- 
borum  nostrorum  moras  et  tnrditates,  alque  nmba- 
ges  sermonis  humani  eulHrahendas,  ponenda  sola  illa 
qu<e  Deus  ioquitur,  q^iibus  servossuosad  mnrlyriuro 
Cbristus  faoriatttr.  Prspeepia  ipsa  dfvina  velui  arma 
piignantibus  suggerenda  suiit.  Illa  sinl  mHKaris  tubse 
hortameuia,  illa  pugnnnitbus  classica.  Inde  aures  eri-^ 
gantur,  inde  iustruflntur  menies,  inde  et  animi  ei  cor- 
poris  vires  ad  omnem  passionis  toleraniiam  robo- 
reniHr.Nos  tanium  qui,  Oomlno  permiitente,  primum 
Bapiisma  credentibus  dedimus,  ad  aliud  quoque  sin- 
gulos  prxparcmus,  insinuantes  el  docentes  ^  hoc  esse 
Bapiisma  in  graiia  majus,  in  poiestate  sublimius,  in 
honore  preiiosius,  Bapiisma  in  quo  Angeii  baptizant» 


dias  dcjiciendi  nsu  ipao  veiustaiis  edidicii.  Si  impara-  B  Baptisma  ^  In  quo  Deus  et  Clirislus  ejus  exuhant^ 

" Baptismapostquod  nemo  Jampeccat,  Baprlsmaquod 

fldei  nosirae  incrementa  consummat,  Baptisma  quod 
nos  de  muBdo  recedenies  aiftiim  Deo  copulai.  Iii  aqua 
Bapiismo  aceipitur  pcccatomm  remissa,  in  sanguinis 
Baptismo  corona  virtutum.  Amj)lecieiida  res  eslet 
optauda  ei  omuibus  postulationuni  nostrarum  preci- 
bus  expetenda ,  ul  qui  scrvi  Dei  sumus  »*,  simus  et 
amici. 


tum  invenerii  miiilem  Chrisii,  §i  jrudem  ,  si  nou  soi- 
lictium  ^ac  toto  corde  vigllantem,  circumvenit  ne- 
ficiwn,  Oallit  ineauiiHii,  deeipii  imperltum  «.  Bi  vero 
quis  Dominica  prsecepla  cusiodiens  el  fortiter  Cliri- 
sio  adhaerens  ^  contra  eum  steteril,  vincatur  necesse 
cst ,  quia  Christus,  qucm  conOtetur,  invicius  est. 

III.  Ac,  nc  in  longum  sermonem  mcum  extende- 
rem,  frater  charissime,  et  andienlesi  yel  legeotem 
styli  latioris  copia  fatigarem,  coinpendium  Teci ;  ut, 
propositis  titulis,  quos  quis  s  et  nosse  debeat  et  te- 
nere,  capitula  Dominica  subnecterem  et  id  quod  pro- 
posueram  divinae  lectionis  auctoritatc  solidarem,  ut 
noii  iam  tractatum  meuin  videar  tibi  misisse  quam 
materiani  tractantibus  prxbuisse.  Quae  res  in  usum 


CAPITULA   LIBRl  SEQUENTIS. 

I.  In  exhoriandis  ilaqiie  ac  praeparandis  «  fratribus 
nosiris,  el  virtuiis  ac  fidd  flrmiiale  ad  praeconium  Do- 
minicx  confessionis  atque  ad  pra;Iium  perseculio- 
niset  passionis  armandis  <>,  primo  in  loco  dicendum 


singtilis  proficit  utilitate  majore.  Nam,  si  coiifectam  C  ^^^  ^^^^^  ^^^^  ^^^  ^s^i  Qtiae  homo  sibi  facit.  Neque 
ct  paratam  jam  vestem  ^  darem,  vestis  esset  mea, 
qua  alius  utereiur,  et  forsitan  non  pro  habiludine 


staiurae  '  ei  corporis  res  alieri  facta  minus  congruens 
habereiur.  Nnnc  vero  de  agno  per  quem  rcdcmpti 
nc  viviflcatl  sumus,  lanam  ipsam  ct  purpuram  misi ; 
(juam  cum  acceperis,  tunicam  tibi  pro  voluntate  con- 
ficies,  et  plus  ut  in  i  domestica  tua  atque  in  propria 
veste  laelaberis,  et  casterls  quoque  ul  conricere  et  ipsi 
pro  arbilrie  suo  possint  quod  misiinus  exhibebis,  ut, 
veiere  illa  nudilate  contecta,  perferani  omnes  ind«- 
meuU  QMrM,  ctttemis  grato  aaiiciifiealione  veaiiii. 
IV.  Necnon  et  tilud  consilinm,  frater  cfaarissimc. 


ciiim  qiiae  fiunt  factore  suo  et  fabricatore  majora 
*••  sunl,  aut  protcgere  el  servare  quemquam  possunc 
quae  ipsa  de  templis  suis  pereunt,  nisi  ab  homiiie 
serventur.  Sed  nec  elemenla  colenda  esse  qua;  ho- 
mini,  secunduro  dispositionem  et  praeceptum  Dei» 
serviunt  p. 

II.  Destructis  idolis,  et  elementorum  ratione  moii* 
strata  \  ostendcndum  Deum  soluro  colendum  esse.  j 

in.  Tunc  addendum  quae  comminatio  Dei  sit  ad- 
veraus  eos  qui  idolis  sacrificant '. 

rv.  Praeterea  docendum  non  facile  igaoseere 
Deum  idololatris. 


LECTIONES  VARIANTES. 

*  Quam  coraniissura,  elc.,  praeparare  Ebor.  Lam.  Uuu  J)     i  Elplusin  Bod.  3,4. 
NC.  1.  V(»$.  i,  2.  *  Praeparemos  iastruenies  Ver. 

J>  Aut  quis  Bod,  1 .  ^  BapLisma  passionis  in  qiio  Deus  et  Chrislus  ejus  exul- 

«  Bellum  geriraus  Un.  gerilur  Bod.  1.  lanl  Lam.  Ebor.  NC.  1,  Ar,  Ben.  Bod.  1. 

d  Si  uoo  soiliciU)  Ar.  Lam.  Ebor,  Ver.  Voss.  3.  "  Servi  Dei  fuunus  Fer.  Ben.  Bod.i,  2,  3,  4.  |ffi. 

«  Deciuil  imparatura  latn.  NG.  1.  Ebor.  UR.  "  Paraadis  Fer.  reparaudis  Voss.  3. 

^ '^  ^  Perseculionisarmaadisiir.  iVC.  1.  Z^.B^or. 

P  Serviuni  ei  iir. 

<iProsirau.i.B6n. 

'  Serviuntfo»5.3. 


'  Christi  vesti^iis  adhaBrensOo^. 
9  Quos  quisquis  Bod.  1,3. 
h  Vestem  misissera  Ver. 
i  HabiittataUirae  Fow.  1, 5. 


U.—  Imparatum  miUiem,  PetroiuiiS 
arma  non  habui. 


STEPH.  BALUZU  NOTi£ 

:  Parala  miies 


Cliristo  adh(erens,'\]xc  lectio  constans  est  in  omni- 
bus  iiuliquis  ediiionibus  et  in  omuibus  anti(|uis  edi- 
lioiiibiis  et  in  omnibus  antiquis  Ilbris  lam  noslris 
quain  Anglicauis.  Quare  iniror  Anglos  edilioiicin  Pa- 


melii,  quae  boua  non  est,  retiauisse,  cootra  veierum 
librorum  et  editionum  fidero. 

IV.  Baplisma  maius,  id  cst  Bapiisma  sanguinis. 
qund  explicalur  paulo  post. 

Elementa.  Quinque  libri  veieres  el  editio  Anglicana 
addunl  vice  deorwn.  Qiiod  etiam  inox  liabetur  in 
inilio  primi  capiluli.  -  •— ^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


65i  DIVI  CYPftlANt  6S2 

debila  quando  et  ipee  dimiseris ;  accipieniiir  sacri-  A  miuit.  Ck>giia  qaod  filii  Dei  hi  soli  possint  vocari  qui 


iicia  lua  cum  pacificus  ad  Deura  veneris  :  sensus  at* 
que  acius  (ui  diviniius  dirigenlur  quando  ea  quic  di- 
vina  et  justa  sunt  cogitaveris,  sicut  scriptum  est ; 
Cor  viri  cogHeijusla,  ut  m  Domino  dirigaHtur  greuu$ 
ejus  (Prov.  xvi,  9). 

XYJII.  Habes  aulem  multa  quae  cogites.  Paradisam 
cogita,  quo  Gain  non  iogredHur,  qui  zeio  rratrem 
peremii  (Geu.f  iv).  Cogiia  coeleste  regmim,  ad  quod 
non   nisi    concordes  atque  vnanimes  «  Dominus  mI- 

LECTIONES  YARIANTES. 


sint  pacifici,  qui  nativilaie  ccelesti  et  legc  divin.i  ^  ad 
simiiitudinem  Dei  Pairis  ei  Cliristi  respondeani  ad- 
unati.  Coglla  sub  oculis  Dei  nos  sl^re,  spectanle  ac 
jedtcante  ipso  conversationis  ac  vitx  nosirx  curri- 
cula  decorrere,  pervenire  nos  tunc  demum  posse  ut 
eumvidere  contingnt,  si  ipsum  nonc  videntcni  de« 
lectemm  aciibus  nosiris,  si  nos  dignos  graiia  ejus  et 
indolgentia  prtf;beamus,si,  placiiurisemper  in  regno, 
In  lioc  mvndo  anie  ptaceaanrs. 


*  Nisi  uBanimes  Uu, 

]>  NaUviiate  et  k«e  Ar.  Lm.  Bbof.  KC.  i. 


Bod.  1,  2,  3.  4. 


YARIORUM  NOTiB. 


ptmn  erat  €oh(Brentem  et  supra  lineam  vel  cohwre-  B  naius  est  poslquam  pareaies  ^s  ^ecti  fiierant  c  f  a- 
dem.  Id  s«pe  evenisse  in  exempiaribus  antiquis  Ope-  radiso,  non  potesi  dici  noii  rediisse  in  paradis^un, 
rum  sancti  Cypriani  jam  obsenraiam  a  nobts  esfi.  cum  in  Hto  numquam  fuent.  Iiaque  min  duiiiiavi 

XYIIl.  —  Catfi  non  ingreditur.  Hanc  lectionem,      quin  lectte  horfmi  trtum  Ubrorum  pra^ferenda  sif. 
quam  habeni  ires  Fibri  veteres,  puto  esse  opiimam;         Graiia  ejus,  Ita  uvhi  Miri  veteres.  Alii  habent 
•iiam  vero,  qaae  habet  redtl,  falsam.  Cain  enim,  qui      grati(e  ejus  et  indulgentias. 


EPISTOLA  AD  FORTUNATUM 

DE  EXHORTATIOJVE  MARTYRn  \ 


PRJSFATIO. 


1.  Desiderasti,  Fortunate  carissime,  ui,  quoniam  C 
peraecQitoiram  et  pressBrarmn  poodus  incumbit,etia 
fine  aique  in  consumauilioDe  ^  nmidi  «Rikbriflii 
tempus  inlesttim  tf^propiiiqiiire  fam  ceepit,  ad  pne- 
partndas  ^  et  corrobonndas  fratrum  roenles  de  dl- 
vinis  ScripHiris  horiaffleata  componerem,  qoibus  vmr 

LECTiONES 


lites  Christi  ad  coelesie  el  s^iiale  ceriAmeii  i 
ren.  OUempenndm  Mt  desiderio  tee  ttm  neces- 
sMto,  fit,  qvaittiim  sufftcti  mediocritas  noslra  auxilio 
divlnx  mspiratioBis  iustriicta,  qoaM  arma  ac  «mmu- 
meiOji  quttdMn  pttf«atartslrMr'ites  de  pv^reefitiBDe^ 
minicis  pramere«iiir.  ^amm  est  enkn  qood  l^i  ple- 

VARIANTeS. 


^  De  bono  iDMtjPrH.  Lege  te  paoe,  fr&ter  cfaarissiHie,  his- 
que  temporibiis  aasira  tenpora  «onfereiis,  tadtus  ioge- 
misceJfC.2. 

STEPH.  BALUZU  NOTiE. 


1>  Li  fioem  et  consaflunaUoAem  JM. 
^  Ad  praeparaudas  ficairuin  rou.  1. 


1.4. 


Quamvis  dubiiari  aon  possii  'quiB  hic  liber  slt 
sancli  Cypriani,  cui  adscribitur  tn  omnibvs  anii- 
quis  codicibus  et  ediiionibust  veius  iamen  error  fm 
irrepsii  in  antiquas  ediiiones  Episiolariim  san^ 
Hieronymi^  persuasii  Mariano  Yiciorio,  vl  (ibAervoini 
etiam  Baronius,  ilium  esse  saocii  llilarii,  epieoepi 
Pietaviensis,  arj^umeuto  eUam  sumplo  ex  styto ;  cura 
lamen  alu  .conteudaiti  siylum  auctorift  istius  Uhri 
coiigruere  cum  siylo  Cyprlani,  non  congruere  eiim 
Slylo  Hilarii.  Pravam  leciionom  quas  irrepaerai  in 
Epistolas  llieroiiymi  siisiiilii  diligentia  vimntm  ok- 
rissimorum  Domni  Peiri  Couslani  ei  Oomni  Joaniiis 
Mariianay,nion:)cli4)rumordiiiis  sancli  Bctiedicii,  qui 
lcsianlur  verfim  .ic  gentfhiam  leciionem  qu^e  iu  nova 
Operum  sancii  flteronymi  edilione  habelur  exsiare  in 
omnibus  codicibtis  iiianiiscriptis,  niillo  excop.o.  Unde 
auieiii  oriuft  sii  4iic  error  drviinare  oenaiiH  esi  Lati- 
nus  Lalinius,  ei  puto  divinasse.  Gonjecii  ■eiiim  vir 
cioclissimus  scrip  um  liuMe  in  inargiiie  oiijiwdmn 
lil>ri  ad  Foviumlum^  ui  bec  iioia  reopoodertfl  iKwiiim 
Cypriani,  idquc  piMea  in  conimtuitt  iemerc  rHa- 
liim  cl  iiou  &n()  loco  po^iMini.  Csae  .inioiH Cyprtafii 
hinc  ciiani,  ,|n'a  icr  nlia  ui-{;uiiieirUi,  pi^obaiur,  (titod 


ifiitcmarus  nrchiepisCopus  Remensis,  ui  in  mar^iae 
observnvii  Sirmundus,  in  liiiro  de  Prwdeslinaliane 
pag.  75,  refcrt  ex  Cypriano  leciiin  queindom  e«  li- 
bro  II  P(trfilipomeiwn,'qn'\  exslal  in  capile  OECiavo  hi^us 
operis  Cyprianici.  Quod  auietn  Pearsoiiiits  m  Ajmo/i- 
bu$  Cyprhtnicis  coniciidii  illnd  uoii  esse  Cyjirlimi,  «cd 
B  auctoris  Cypriano  junioris,  ei  non  possum  asseiitiri, 
ciitn  iiullas  bonas  ralioiics  aflreratpro  asscrcnda  illa 
sua  opinione.  Falsns  esi  nnieiii  Pametius  Bcribcns 
pritn^im  Kbri  istiiis  editionein  deberi  Renrijolio.  Ua- 
hcliT  cnim  in  cdilionc  Hpirensi,  ut  recle  «oniierAiui 
Angri,  cl  in  veleti  Venotu.  (  Pft«FATio.  Titiihis  kte 
ei  s«gnm,c\prrui.A  likri  SEQVEKTis^desnmunlur  exedi- 
lione  Oxonieusi,  in  qua  tnmcn  nihil  reperiiur  ut  Miide- 
nam  ncdpiantur  innotescat,  Cod.  ) 

f. —  Jam  caspit.  Qifainvis  noii  consliiuerim  rcddere 
r.Hionein  omiiiitin  mutalionum  a  mo  facUiruiii  iu  Ope- 
iHnis  sancti  Cypriaui,  putavi  laiiicu  redderc  nic  3e- 
bcre  iii  hoc  loco,  liciii  rcs  sil  -exigui  mometdi,  nc 
quis  piitarc  p05<sii  me  voceiii  jam  studio  coniradi- 
cendi  posiiissc  pro  nuiic.  Ft^ci  ergo  qiiia  oiniics  libri 
vcieies  ei  ainMCs  veicres  ediiione^  exliibaiil  Uancie** 


cMoiiem. 


Digitized  by 


Google 


m 


EPISTOLA  AO  FORTUNATUM. 


654 


bcfn  cli^ssieo  nostrse  voels  erigimus,  ntsi  credeniium  A  ulile  et  salubre  prospexi ,  in  eshortalione  tam  ne- 


riiiem   cl  dicatam   Dco  devoiaroque  virlulem  divina 
ieeiione  (irmemus. 

11.  Quid  aulem  poiiiis  aui  majus  CHr^e  nosirse  ae  sol- 
liciludiiii  congruit,  quam  ni  coramissum  ***  nobis  divi- 
nitiis  pofiiliifu  €i  oxercituuHn  casiris  csetesiibus  con- 
siiiutuiu  adversMS  dtaboli  tela  ei  jacuta  exlioriaiioBi- 
Lus  assiduis  pra^remus «  ?  Neque  enim  idoneus  po- 
lesi  esse  miles  ad  l^ellitm  qui  non  exercitnius  prius 
in  eam)>o  fueri4,aul  qui  ^  agonhlicam  eoromini<)uaerii 
adipisci  iBSiadiocoronabilur,  itisi  usuin  ot  perittanivi- 
riuffi  anie  mediietur.  Adversarius  veius  esi  «i  hosiis 
anitquus  c«m  quo  pra^liain  geriraus  « ;  sex  millia  an- 
noriiffi  jam  pene  eompientur  ex  quo  liominem  diabolus 
impugnat.  Omnia  genera  leniandi  el  artcs  atque  insip 


cessaria  qu»  mariyres  faciat,  aniputandas  esse  ver- 
borum  nostrorum  moras  ei  inrditaies,  alque  amba- 
ges  sermonis  foumaoi  strfHrahendas,  ponenda  sola  illa 
qu9e  Deus  ioquitur,  fpiibus  servos  suos  ad  martyrium 
Cbristus  faorialttr.  Prspcepia  ipsa  dirina  velut  arma 
piignantibus  suggereiida  sunt.  Illa  sini  miiKaris  tuba) 
hortamenia,  illa  pugnantibus  elassica.  Inde  nures  eri-^ 
gantur,  inde  instruanitfr  mentes,  inde  et  animi  el  cor- 
poris  vires  ad  omnem  passionis  (oleraniiam  robo- 
reniHr.Nos  tanium  qui,  Domino  perraittcnje.  primum 
Bapiisma  credentibus  dedimus,  ad  aiiud  quoque  sin- 
gulos  priBparcmus,  insinuantes  et  docentes  ^  hoc  esse 
Bapiisma  in  graiia  majus,  in  poiestate  subllmius,  in 
honore  pretiosius,  Bapiisma  in  quo  Angeii  baptizant» 


diasdejiciendiiisuipM)  veiusiAtisedidicit.  Si  impara- B  Baptisma  Mnquo  Deus  ei  Cliristus  ejus  exuhant^ 

Bapiisma  post  quod  nemo  jara  peccat,  Baprismaqood 
Adci  nosirse  incrementa  consummat,  Bnptisma  quod 
nos  de  muBdo  recedentes  siathn  Deo  copulat.  Iii  aqua 
Bapiisfflo  aceipiiur  peccatorum  rcmissa,  in  sanguinis 
Baptismocorona  virtutum.  Amjilecteiida  res  est  et 
optauda  «i  omuibus  postulaiionuni  nostrarum  preci- 
bus  expetenda ,  ul  qui  servi  Dei  sumus  ^,  simus  et 
amici. 


iun  invenerii  miliieiB  Chrisii,  si  rudem  ,  si  nou  sol- 
iiciiom  ^ac  ioio  corde  vigilantem,  drcumvenit  ne- 
ficium,  fallit  ineatKum,  deeipii  imperiium  «.  Bi  vero 
quis  Dominica  prseccpta  cusiodiens  el  forttier  Cbri- 
slo  adhserens  ^  coiiira  eum  stelerit,  vincalur  necesse 
cst ,  quia  Cbrislus,  qucm  conOleiur,  invicius  esl, 

III.  Ac,  nc  in  longum  sermonem  meum  exlende- 
rem,  fraicr  cbarissime,  et  andienAeBi  yd  legeBlem 
styli  latioris  copia  falignrem,  coinpendium  feci ;  ut, 
propositis  tilulis,  quos  quis  «  et  nosse  debeal  ct  te- 
nere,  capitula  Dominica  subiiecterem  et  id  quod  pro- 
posueram  divinae  leciionis  auctoriiatc  solidarem,  ut 
noii  tam  iractatum  meum  videar  tlbi  misisse  quam 
materiam  tractanlibus  prxbuisse.  Qu^ie  res  in  usum 


CAPITULA   LIBRl  SEQUENTIS. 

I.  In  CKhoriandis  iiaqiie  ac  prxparandis  "  fralribus 
nostris,  et  virtuiis  ac  fidd  firmltaie  ad  prxconium  Do- 
minica;  confessionis  atqiie  ad  prxlium  persecuiio- 
nis  et  passionis  armandis  <>,  primo  in  loco  dfcendum 


singtilis  proficit  utdilale  majore.  Nam,  si  coiifectam  C  ^^^  '^^'^  ^^^^  ^^^  ^s^^»  Qu^  homo  sibi  facit.  Neque 
cl  paraiam  jam  vesiem  ^  darem,  vestis  essei  mea, 
qua  nliiis   utereiur,  el  forsiian  non  pro  habiludine 


slaiurae  '  ei  corporis  res  alieri  facta  minus  congruens 
.hal>ereiur.  Nunc  vero  de  agno  per  quem  rcdeinplt 
nc  Tivificati  sumus,  lanam  ipsam  cl  purpuram  misi ; 
(iuam  cum  acceperis,  tunicam  tibi  pro  voiuntaie  con- 
ficies,  ei  plus  ui  in  i  domestica  lua  atque  in  propria 
veste  laeiaberis,  et  ca:teris  quoque  ui  conftcere  ei  ipsi 
pro  arbiirie  suo  possini  quod  misiinus  exhibebis,  ut, 
veiere  illa  nudilate  contecia,  perferani  omnes  in<i«- 
B^eiiiia  ClurisAi,  etiale^tis  graUae  saiiciifiealione  mtiii. 
iV.  NecBon  ei  iihid  consilinm,  frater  cfaarissimic. 


ciiim  quas  fiunt  factore  suo  et  fabricaiore  majora 
**'  sunt,  aut  proicgere  et  servare  quemquam  possunt 
qnae  ipsa  de  temptis  suis  pereunl,  nisi  ab  bomiiio 
serventur.  Sed  nec  elementa  colenda  esse  qux  bo- 
mini,  secunduro  disposiiionem  ei  prsecepiuni  Dei» 
servinnt  p. 

11.  Destructis  idolis,  et  elementorum  ratione  mou« 
strala  %  oslendcndum  Deum  soluro  colendum  esse.  j 

I!I.  Tunc  addendum  quae  comminaiio  Dei  sit  ad- 
VOTMS  eos  qui  idolis  sacrificant '. 

IV.  Praeterea  docendum  non  facUe  igiioseere 
Deum  idololatris. 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Quam  conunissum,  elc. 
NC.i.Voss.i.t. 
^  Aut  quis  Bod,  1 . 

^  Belluin  gerimus  Lin.  gerilur  Bod.  1. 
d  Si  uon  soiliclLQ  Ar.  Lam.  Bbor.  Ver.  Voss.  5. 
®  Decipil  imparatum  Lam.  NG.  1.  Mbor,  MR. 
'  Christi  vesti^iis  adha;reiia  Oxon. 
f  Quos  quisquis  Bod.  i ,  5. 
h  Vestem  misissem  Ver. 
i  Habiitt  staUir»  Fms.  1, 5. 


prseparare  Ebor.  Lam.  Uii.  ])     i  £i  plusin  Bod.  3, 4. 

k  Praeparemus  instruenles  Ver. 
1  Baplisma  passionis  in  quo  Deus  et  Chrislus  ejus  exul^ 
lanl  Lam.  Ebor.  NC.  1,  Ar.  Ben.  Bod.  1. 
"  Servi  Dei  fuimus  m.  Ben.  Bod.i,  2,  5,  4.  |ffi. 
"  Parandis  rer.  reparaudis  Voss.  3. 
^  Persecutionis  armandis  Ar.  NC.  1.  Lam,  Ebor. 
V  Serviuni  ei  Ar. 
<iProsirau.i.B6n. 
'  Serviuntf^ot$.3. 


II  _  Imparatum  milUem.  Petroiiius 
arma  non  habui. 


STEPH.  BALUZII  NOTi£ 

;  Parala  mies 


Christo  adh<erens.  Ut£C  leciio  consiaiis  esl  in  omni- 
bus  nntiquis  ediiionibus  et  in  omuibus  antiquis  edi- 
tionibus  et  in  omnibus  aniiquis  iibris  tam  nostris 
quam  Anglicanis.  Quare  miror  Anglos  edilioncm  Pa* 


melii,  quae  bona  non  est,  retiauisse,  contra  veieruoi 
librorum  et  ediiionum  Gdem. 

IV.  Baptisma  niajus,  id  csi  Bapiisma  sanguinis» 
qiiod  explicafur  paulo  posi. 

Elementa.  Quinque  libri  veieres  el  editio  Anglicana 
addunt  vice  deorutn.  Qiiod  etiam  mox  babetur  in 
inilio  primi  capilull.  .  /-^  t 

Digitized  by  V^OOQlC 


655  DIVI  CYPUIANI  656 

.    V.  El  quod  sic  idololairio!  indignelur  Deus,  ui  prae-  A     IX.  Ad  iioc  enim  pressuras  el  persecmiooes  fieri 
ceperit  etiaro  eos  inlerfici  qui  sacrificare  ct  servire     ul  probemur. 


idolis  suaserint. 

VI.  Subjnngendum  posl  liaec,  quod,  redempti  ac  vi- 
\ificati  Ciirlsii  sanguine,  nihil  Chrislo  prxponere  de- 
jbeamus,  quia  nec  ille  quicquam  nobis  prapposucrit,  et 
jlle  ^  propier  nos  mala  bonis  prxtulerit,  pauperta^ 
tcm  diviiiis,  serviiutem  domiiiationi,  mortem  im- 
morlalilaii  ;nos  conira  in  passionibus  noslris  pauper- 
lali  sxculari  paradisi  divitias  et  delicias  prxfera- 
mus  ^,  dominatum  et  regnum  aeternum  temporarioe 
servituii,  immorlaiitatem  morli ,  Deum  et  Cbristuro 
diabolo  et  antichristo. 

VII.  Insinuandum  quoque  ne,  erepti  de  faucibus 
diaboli  et  de  laqueis  sxculi   liberati,  si  iii   angustiis 
et  pressuris  esse  ^  coeperint,  regredi  denuo  ad  sxcu-  B 
lum  vclint  et  perdant  quod  evaserini. 

VIII.  Insistendum  potius  esse  et  perseverandum  in 
fide  et  virtute  ^  et  coelestis  ac  spiritalis  gralix  con- 
summatione,  ut  ad  paimam  et  coronam  possit  per- 
vciiiri. 


X.  Nec  timendas  esse  injurias  et  pcenas  persecu- 
tionum ,  quia  major  est  Dominus  ad  proiegcndum, 
quam  diabolus  ad  impugnandum. 

XI.  Ac,  ne  expavescat  quis  et  conlurbelur  ad  prcs- 
suras  et  persecutiones  quas  patiinur  in  isto  mundo, 
probapdum  ante  praedicium  esse  ®  quod  iios  inundus 
odio  habilurusessct,  et  quod  persecutioues  adver- 
sum  nos  excitarel,  utex  hoc '  ipsoquod  baec  fiant  ma- 
nifesta  sil  fides  divinoc  pollicitationis  in  mercedibus 
et  pra.*miis  posimodum  secuturis,  nec  novum  quid 
accidat  Chrislianis ,  quaiido  ab  initio  mundi  boni 
laboraverint ,  et  oppressi  aiquc  occisi  bint  ab  in- 
jusiis. 

XII.  In  novissima  parie  ponendum  est  quae  spes  et 
quae  merces  maneat  justos  et  roartyres  posi  conflicta- 
tiones  hujus  temporis  et  passiones,  et  quod  plusncce- 
pturi  simus  in  passionis  remuneratione  quam  quod 
hic  sustinemus  in  ipsa  passione.  ., 


DE  EXHORTATIONE  MARTYRII. 


CAP.  1,  —  QUOD  IDOLA  mi  NON  SINT,  ET  QCOD  NEC 
ELEMENTA  VICE  DEORUH  COLENDA  9INT. 

Ostendiliir  in   Psalmo   cxiii  :  Idola  gentium  ar- 


illoi  ^,  Plemo  aulem  <t6i  siiiii7e»)i  homo  poleril  deum 
fingere :  cum  sil  enim  morlalis,  morluum  fingil  manibut 
iniqui»,  Melior  est  autem  ipse  iis  quos  colil,  quoniam 
ipse  quidem  vixit ,  illi  autem  numquam  (Sap,  xv,  15- 


geutum  et  aurum,  opera  b  manuum  hominum,  Os  ha-  ^  il).  Iiem  in  Exodo :  Son  facies  tibi  idolum  nec  cujus- 

i^ .      .. _..     / I ....f— .     I L t      .. TJ^.^M        ... .? *ITm J! - /C*...^      m^mM        1\        I.AM%     a«n..<l    CnljxmA 


beut  et  non  ioquuniur,  oculos  habent  et  non  vident,  au 
res  habent  et  non  audiunt  ^ .  Neque  enim  est  spiritus  in 
ore  ipsorum.  Simites  illis  fiant  *  qui  faciunt  ea  i .  Item 
in  Sapienlia  Salomonis  :  Omniu  idola  nationum  ar- 
ttimaverunt  deos  ;  quibus  neque  oculorum  usus  esl  ad 
videnduvif  neque  nares  ad  percipiendum  spirilum  ^, 
neque  aures  ad  audiendum,  neque  digiti  in  manibus  ad 
iractandnm,  sed  et  pedes  eorum  pigri  ad  ambulandum, 
llomo  enim  fecit  illost  et  qui  spiritum  mutuatus  est  finxit 


quam  similitudinem  {Exod.  xx,  ^).  Item  apud  Salomo- 
nem  de  eiementis :  Neque  opera  attendentes  agnove- 
rutit  quis  esset  artifex,  sedaut  ignem,  aul  spiritum,  aut 
citatum  aerem,  aut  gyrum  stellarum,  aut  nimiam  aqnam^ 
aut  solem  aut  lunam  deos  puiaverunt.  Quorum  si  pro- 
pter  speciem  hoc  oistimaverunt,  sciant  quanlo  iis  *®^  Do- 
minus  sit  specioslor,  Aul  si  virtutes  et  opera  eorum 
mirati  sunt,  intelligant  ab  ipsis  quoniam  qui  hcec  con- 
stitmt  fortia  fortior  est  illis  {Sap.  xiii,  1-4). 


LECTIONES  VARIANTES. 


"  El  hic  Lin. 

^  Proponamus.  Ver. 

^  Liberali,  iu  angusliis  et  pressuris  esse  cum  Bod.  5,4. 

«t  Fide  ct  veritate  Val. 

^  Proltaium  jam  et  prsediclum  Bod.  4. 

f  Et  hoc  Voss.  5. 


^  Audiunt,  nareshabent  etnon  odorabunt,manoshabeDt 
et  non  palpabunt,  non  damabunt  in  gutlure  suo  Lin. 
i  Illissint  Ben,  Vcr.  Lam.  Ebor.  sunt  Voss.  2. 
i  Faciunt  ca,  et  omnes  qui  contklunt  in  eis  Bod.  5. 
^  Accipiendum  spiritum  Bod  4. 
i  IsUnxitillosFoss. 


9  Opus  Lam.  Ebor.  Bod.  1,  2,  3,  4.  Lin.  NC.  1, 1.  Ver.  D     "  Haec  consliUit  forlior  esl  lllis  Bod.  4,  2,  4. 

STEPII.  BALUZII  NOTiE. 


X.  —  Injurias  et  pmas.  Codex  Gratianopolitanus 
injurias  et  pugnas.  Sic  etiam  codex  saiicti  Arnulphi. 

Cap.  I. —  Qiiod  i^o/ff.  Mullum  peccaverunl  Angli  in 
hoc  loco  ci  in  iiiitiis  oninium  cnpituloruin  liiijus  libri 
ct  coruin  quie  siiiit  ad  Qnirinum,  Posucriiiil  etiiiii  iii 
innrginecapitula  qtiorum  po^tca  prohatioiies  cx  Scrip- 
tur:i  alTert  Cyprianus.  Ea  vcro  quis  divinnrc  posset 
csse  Cypriani,  cuni  illi  sempcr  apponcre  soleniit  in 
margine  summuria  earum  rcriini  qun:  sutit  in  con- 
tcxiu  ;  siimniaria  vcro  ipsoruni  siiit ,  non  Cypriani 
ncc  veloniin  librarioriini  ?  Addc  quod  ineptuin ,  ul 
niihi  vidcliir,  in*tiitiii  isliiis  tiiiri  posuerinil,  incipien- 
les  n  vrrbo  Ottenditnr,  Pnclivc  cssel  inlerrogarc 
qiiid  lioc  loco  signiHcci  vox  OstendUur,  qiiac  dcbet 
rcrcrri  ad  aliiiuid  aiilc(cdcii$.  N'  s  roposuiinus  sum- 


maria  capLtum  iii  contextu,  uli  par  erat,  existimantes 
explodendam  esse  hanc  novitatem  ,  reiinendam  esse 
aniiquiiaiem.Haeccnim  summaria  suni  poiius  theses, 
ad  quarum  probationem  Cyprianiis  adducit  leslimonia 
sequenlia  ex  sacra  Scriplura.  Ideoque  in  quibiisdam 
libris  aniiquis  hsec  suminaria  scripta  suut  majusculis 
characteribus. 

Aut  lunam,  Pamelius  adjccit  rectores  orbis  lerrarum 
ex  fide  duorum  veierum  libroriiin,  et  quia  siclegilur 
in  capite  xin  libri  Sapientia^  ct  npiid  ipsum  Cyprianum 
lib.  ni  Testimoniorum  cap.  29 ,  ubi  idcm  locus  refcr' 
tur.  At  ego,  cum  illa  noii  invenerim  in  nullo  eorum 
Yclcrum  exemplarium  qitibus  ntor ,  desint  autcm  in 
omnibus  ediiionibus  Pameliana  antiqvioribus ,  eu 
susitdi  ab  hoc  loco. 


Digitized  by 


Google 


C57  EPISTOLA  AD  FORTUNATUM.  658 

CAP.  II.  —  ouOD  DEUS    50LUS  COLENDOS  siT.        A  tam   ifi  fronte  $ua  aut  in  manUy  Inbel  et  ip$e  de  vino 


Sicul  scriplum  est  '^ :  Dominum  Deum  tuum  adora- 
bh,  et  itU  $oti  $ervie$  {Deut.  vi,13).  Iicm  in  Exodo :  Non 
erunt  tibi  diialii  ab$que  me{Ex.yj,  13).  Iiem  illic^ :  Fi- 
dete,  videle  quia  ego  sum  «,  et  non  e$t  Den$  prceter  me. 
Ego  interimam  »*  et  vivere  faciam,  percittimn  et  ego  $anabo^ 
el  non  e$t  qm  eripial  de  mambu$  mei$  « {Deut,  xxxii,39). 
Ilem  in  Apocalypsi :  Et  vidi  atium  Angelum  volantem 
in  medio  ccglo,  habenlem  Evangelium  ceternum,  ut  an- 
nuntiaret  $uper  terramet$uper  omne$nalione$  t  et  tribu$ 
et  lingua$  el  populo$,  dicentem  voce  magna :  Metuite 
potiu$  Deum  ^,  et  date  illi  claritatem^  qnoniam  venil 
hora  judicii  eju$ ;  et  adorate  emn  qui  fecit  coslum  et 
terram  et  mareetomniaqua!inei$  $unt{Apoc.  xiv,  6,7). 
Sic  el  Dominus   in  Evangelio    cominemoraiionem 


iree  Dei  mixto  in  poculo  ir(B  e/iM,  et  pumetur  igne  ei 
$vlpliure  $ub  oculi$  $anctorum  Angelorum  et  $ub  oeulis 
Agni :  et  fumu$  de  tormenti$  eorum  in  swcula  $asculo- 
ruma  $cendet ;  nec  habebunt  requiem  die  ac  nocte  qmcum- 
que  adorant  be$tiam  et  imaginem  eju${Apoc,  xv,  9-11). 

CAP.  IV.  —  NON  FACILE  IGNOSCERE   DEUM   IDOLOLATRIS. 

Moyses  in  Exodo  pro  populo  rogal,  nec  impelrat. 
Precor ,  ail,  Domine,  deliquit  populus  hic  delictum 
grande,  Fecerunt  $ibi  deo$  aureo$  ".  Et  nunc  $i  dimit- 
tis  illi$  delictum,  dimille,  Sin  antem,  dete  me  de  libro 
quem  $cripsisli,  Et  dixit  Dominus  ad  Moy$en  :  Si  qUi$ 
deliquit  antc  me,  deleam  eum  de  libro  meo  (Exod. 
XXXII,  31  53).  Ilem  curo  Hieremias  pro  populo  de- 
precaretur,  Domiiius  ad  eum  loquitur  dicens  :  El  tu 


facit  primi  ei  secundi  pnEcepti  dicens  :  Aiirfi  hraeL  B  „^^,.  ^^^^^  ^^^  ^^^^^  ,,^^^  ^^  „^,.  ^.^^iare  pro  ip$i$  in 


Donnnu$  Deu$  tuu$  Deu$  unu$  e$t;el:Dilige$  Dominum 
tunm  de  lolo  corde  fuo  et  de  tota  anima  tua  et^  de  lota 
virtute  tua.  Boc  primum,  et  $ecundum  $imile  Imic :  Di- 
lige$  proxlmum  luum  ^  tamquam  te.  In  hi$  duobu$  pra* 
cepti$tota  lex  pendet  etProphetw  {Matlh,  xxii,  39, 40). 
£i  ilerum  :  Mcec  e$t  autem  vita  (Bterna^  ut  cognoscam 
ti  $olum  et  verum  Deum  et  quem  mi$i$ti  Jesum  Chri- 
$tum  {Joan.  xvii,  3). 

CAP.  III.  —  QUiE     COHMINATIO    DEI    SIT  ADVEftSUS   EOS 
QUI   IDOLIS  SACRIFICAPIT. 

In  Exoiio  ^  :  Sacrifican$  dii$  eradicabitur,  ni$i  Do- 
mino  $oH  (Exod.  xxii,  19).  Ilem  in  Deuleronomio  :  Sa- 
crificaverunt  dwmonii$,  et  non  Deo  (Dcut.  xxxii,  17). 
Ilcm  apud  Es.ii:iin  :  Adoraverunt  eo$  quo$  fecerunt  di-  C 
giti  eorum,  et  curvntii$  e$t  homo,  et  humiliatu$  e$t  vir^ 
et  non  laxabo  illi$  i  (ha.  ii,  8).  Et  iterum  :  Illi$  fudi- 
$ti$  tibamina,  ei  illi$  impo$ui$ti$  $acrificia.  Super  hwc 
ergo  non  indignabor,  dicit  Dominu$  (/sa.  i,  vii,  6)  ? 
Item  apud  Hiereminm  :  Nolite  ambulare  po$t  deo$ 
alieno$  ut  $erviali$  m,  et  ne  adoraveriti$  eo$,  et  ne  in- 
citeti$  me  in  operibu$  manuum  ve$trarum  ad  disper- 
dendos  ^  vo$  (Hier,  xxv,  6).  Ilem  in  Apocilypsi  :  Si 
qui$adorat  ^  be$tiamet  imaginem  eJH$,  et  accipit°^  no- 

LECTIONES 

**  Scripium  est  in  deuteronomio  Oxcn.  Lam.  Ebor.  Lin. 
ross.  1.  ttod.  1.  i,  3,  4. 

l>  Item  in  Deutcronomio  Oxon.  Vo$$.  Lam.  Lin.  NCA. 
hod.  1,2,  3,4.  Opltme. 

^ Ego  suiuDommus  Lam.  Ebor.  NC.\.  Bod. 2. 

't  Kgo  occidam  Bod.  1, 3,  4.  j) 

^  Qui  possit  eruere  de  manu  mca  Vo$$.  1,  3. 

f  Per  omnes  naiiones  Ben.  Ver. 

8  Servilc  poliiis  Doroino  Voss.  i.  Bod.  3.  Voss.  3. 

h  Proximum  libi  Lam.  Ebor.  NC.  i . 


prece  et  oratione  ,  quia  non  exaudiam  in  tempore  quo 
invocabunt  me,  in  iempore  affiictioni$  $u<b  (Hier.  xi, 
14).  Ezechiel  quoque  iianc  eamdem  denuntiat  indi- 
gnationem  Dei  liis  qui  in  Deum  delinquunl  ":  Et  fuit^ 
inquit,  verbum  Domini  ad  me  dicen$ :  Fili  hominit^ 
lerra  quiBcunupie  peccaverit  mihi  ut  delinquat  detictum^ 
extendam  manum  meam  $uper  eam,  et  obteram  $labi- 
timentum  pani$  p,  et  immittam  in  eam  famem ,  et  atu 
feram  de  ea  hominem  et  pecora.  Et  $%  fuerint  tre$  viri 
hi  in  medio  eju$,  Noe^  Daniel  et  Job,  non  Uberabunt 
filio$  neque  fitia$,  ip$i  $oli  $alvi  erunt  (Ezech.  xiv,  12» 
14,16).  Item  in  libro  Rcgnorum  primo  :  Si  detin* 
quendo  peccel  vir  adver$u$  virum^  orabunt  pto  eo  Do- 
minum.  Si  autem  in  Deum  peccet  homo^  qm$  orabit  pro 
eo  (I  Reg.  ii,  25)  ? 

QX^,  y, —  ***QU0D  SIC  IDOLOLATRliE  INDlGIfBTUR  DEUf^, 
UT  PRiCCEPERlT  CTIAM  EOS  INTERFICl  QUl  SACRIFl- 
CARB  ET  8ERVIRE  IDOLIS  SUASERINT. 

Iii  Deuteronomio  :  Quod  $i  rogaverit  te  frater  tuuft 
aut  filiu$  tutts ,  atf(  filia  tua ,  aut  uxor  tua  qum  e$t  in 
sinu  luo ,  aut  amicu$  tuu$ ,  ^ut  wquatis  ett  animas  tuas , 
latenter  dicen$  :  c  Eamu$  et  $erviamu$  dii$  alii$  %  diis 
genilum ;  >  noti  con$entie$  ei ,  et  non  exaudie$  eum ,  et 

VARI.\NTES. 

i  Sic  Bod.  1,  2,  3,  4.  Ar.  Lmn.  Ebor.  Un.  Legitur  in 
Imp.  Vo$$.  3. 
)  Laxabo  illis,  dicit  Dominus  Ar.  NC.  1.  Lam.  Ebor.  Bod. 
^  Dispergendos  Voss.  3. 
1  Adoraverit  Bod.  1,  3,  4. 
"AccepitBod.l. 
"  Aureos  et  argenteos  Ar.  Bod.  2. 
^  Dominum  derelinquant  Vos$.  3.     i 
V  Paois  ejus  Bod.  3. 
<l  Alienis  Ar.  Lam.  Ebor. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


CAP.ll.—Qnod Deu$  <o/u«.Tria  sunl  initia  istius ca- 
pilis  in  anliqiiis  exempiaribiis.  Quaedam  enim  habent : 
Quod  Deu$  solus  sit.  In  Exodo:  Non  erimt.  Alia  vero : 
Quod  Deus  $otu$  cotendu$  $it,  Jn  Exodo :  Dominum 
Deum  tuum.  Alia  deni<pie  :  Quod  Den$  colendu$  est , 
sicut  scriptum  est  :  Deum  tuum  adorabis.  Atquc  ego 
lianc  posiremam  lectionem  amplexus  sum,  quia  nititur 
auctoritate  veterum  cxemplarium.  Sane  si  ioconim 
sacne  Scripliira*  qux  isitc  rcreruntur  liabcnda  esset 
raiio,  dubiuin  non  esset  quin  retiiienda  riieritcmeu- 
dalio  poslcriorum  ediiorum.  Interdum  quippe  vetercs 


scriniores  per  lapsum  memorioe  locosacne  Scripturx 
laudant  exaliis  locis,  quam  iis  ubi  vere  habentur  , 
nec  ea  lifiei  cmendare  absouc  auctoritate  vetenim 
librorum,  ut  exemplis  osteuaemus  in  notis  ad  libriiui 
anonymum  de  rebapti$mate.  Itaque  sccurius  visum  cst 
retinere  lectionem  roanuscriptorum. 

Metuite  potiu$.  Ita  cditio  Spirensis.  Plcrique  codi- 
ces  babent  timete.  In  quatuor  scriptuin  est  :  Audite 
potius  Dominum.  In  Becccnsi  Videte. 

Cap.  IV.  —  Deo$  aureos.  Quinque  libri  veteres  ad- 
dunt  et  argenteof.  Vidc  iioias  ad  iibrum  deLap$i$.        j 

Digitized  by  VjOOQIC 


6^9  MSl  GYPftUNI  9» 

non  parcel  ocului  luu$  $uper  eum,  el  tiott  cei0ln$  eum ,  A  a<<'^<  ^  ^^*^  pMunt  occidere.  Ma^mtem  milMls  eum 


anm^ntian$  annuntiabi$  de  illo»  Manus  lua  eril  euper 
eum ,  in  primi$  interficere  eum  •  et  maHU$  omni$  popuU 
po$iremo;  ei  lapidabunt  eum  et  morietur,  quomarn 
qumivit  avertere  le  a  Domino  Deo  tuo  {Deut,  xiu,  6). 
£t  iieruni  loqtiiiur  Dominus  et  dicii  nec  civiiali  par- 
cendum,cliamsi  universacoriscnseriladidololatriam  : 
Aui  $t  audieri$  in  una  ex  eivitatibus  qna$  Dominm 
Deu$  luu$  dabil  tibi  hihabitan  ie  illie,  dieenlee  :  «  Ea- 
viu$  ei  $er9iamu$  dii$  alhi,  >  qH0$  non  no$ti  ",  interfi- 
cien$  neeabie  omne$  qul  $ant  in  cMlate  ctede  gladii ,  ei 
incendei  dvitatem  igni ,  et  erit  $ine  habitaculo  in  mter- 
num.  Non  retedificabilur  etiam  nuHc ,  ut  avertalur  Do- 
minu$  ab  indignatione  irce  iuoe.  Et  dabit  tibi  mi^ericor" 
diam  et  mi$erebitur  tui ,  et  mttiiiplicabit  te ,  $i  exau" 


qui  pote$t  animam  ei  corpu$  occidere  ^  in  gehemiam 
(Matth.  X ,  ^).  El  iterum  :  Qui  amat  dnimam  ^uam^ 
perdet  eam  :  ci  qui  odii  animam  $uam  in  i$io  $eecuio , 
in  vitam  wternam  con$ervabit  illam  {Joan.  xii,  i5). 

CAPUT  VI.  —  QUOD,  REDfiHPTl    ET    VIYiriCATI  GBAlStl 
SANGUINE ,  NIIIL    CHfilSTO  PRiEMWBU    MBBAIH». 

Iii  Evangelio  Doiniiiut  loqaitor  et  dirU  :  Qiil  ditiglt 
patrem  aui  mairem  $uptr  me  s^  fioii  e$t  nle  t^gnu$,  Bi 
qm  diligii  filium  aui  fiiium  mper  me ,  non  e$t  me  di* 
gnn$^.  El  quinon  accipii  erueem  *  euamet  eequitur  me^ 
non  eH  me  dignu$  i  (Matth.  x,  37)«  Sic  et  in  Deiitero- 
nomio  scri|rtiime8t>' :  Qui  dieunt  patri  et  muirif  i  Nom 
nevi  te,  «  et  fitio$  9U0$  non  ttgnoverunt^  ki  eu$lodierun$ 


...  «^     .  *  ^  .     .  ^  prmcepta  iua,  ei  teetamentum  ^  tuum  $ervu9erunt  (Deut. 

d,em  roeem  Domtni  De,  lul,  H  ohervavem  prweepta  b  „„„^  ^^^  ,„„  ,p„i„,„  p,„„ ,  j^,  ^^  i^^,^ 


ejn$  (Deui.  xiti,  i%).  Cujus  prsecepn  e(  vigoris  mc- 
nior  Matfatliias  interfecit  eum  qui  ad  aram  sacrifica- 
tnrtis  accesscrsit  ^  (1  Maehab.  ii ,  ii).  Qiiod  si  ante 
adrcntum  Cbristi  clrca  Deani  colendum  et  idola 
spernenda  ^  liacc  prorcepta  scrvata  sunt ,  quanto  mn- 
gis  posi  adtehtum  Gliristi  servanda  sunt;  quando  ille 
venicns  non  verbis  (antum  tios  hortatus  sit,  sed€t 
factis,  post  omnes  injurias  et  contumelias  passus  quo- 
que  et  crucifixus ,  ut  nos  pntl  et  morl  exemplo  siio 
doceret ,  ut  nulla  sit  liomini  excusatio  pro  se  non 
patienii ,  cum  passus  sit  illc  pro  nobis  ^  ct  cum  ille 
passus  sit  pro  alienls  peccatis,  niuKo  magis  pro  pec- 
catls  suis  pati  unumqneroque  debere  ?  Et  ideo  in 
Evangclio  comminainr  et  dicK  :  Quicumque  confe$$u$ 
fuerii  me  cdram  hominibu$ ,  et  ego  confitebor  eum  ^  co- C 
ram  Vatre  meo,  qui  in  c<Bli$  e$t ;  qui  aUlcm  negaveril 
me  coram  kominibue,  et  ego  negabo  $um  coram  Paire 
meo,  qui  in  ecBhe  e$l  (Mallh.  x,  55).  Iiem  Aposiolus 
Paitlus  :  Si  euim  commorimur,  inqult,  et  eonvivemu$ : 
si  iolernmu$ ,  et  conregnabimu$  ;  $i  negabimue ,  et  ip$e 
negubii  im  (i  Tim.  ii ,  Vi).  Iiem  Joaiiiies  t  Qui  negal 
Filium ,  ncque  Vatrem  habel :  qui  confitetur  Fitium ,  ei 
Filinm  ct  Pulrem  habet  (1  Jo,  ii,  ^).  Unde  nos  ad  con- 
tcinpiuiu  mortis  horiatur  Doiiiinus  et  corroborat  di- 
tcm:  ^oUte  iimereeo$qui  occidunt  corpu$^  animam 


eeparabit  a  charitate  Chri$U?  preeeura  an  unguefkr,  m$ 
per$eeuiio ,  an  fame$ ,  oit  nudiia$ ,  un  perieulmn ,  «n 
gtadiu$  ?  Sicui  $criptum  e$t  :  Quia  proptir  te  oeeidi* 
mur  toiadie,  witimatiiumue  ut  ove$  vklimee  ^feedinhie 
ontmbu$$upefamu$^  propier  eumqui  dilexit  not  {Rom» 
VIII,  55).  Ei  iterum  :  Non  e$ii$  veetri :  empii  enim 
e$ti$  pretio  magno  ^ ,  glorificale  p  ei  poriate  Deum  in 
corpore  ve$tro  (I  Cor,  vi ,  20).  Et  iterum :  Pro  onmibue 
mortuu$  e$t  *^^  Chri$lu$^  ui  ei  qui  vivunt ,  jam  non 
$ibi  vivant ,  $ed  ei  qui  pro  ipd$  mortuu$  esl  ei  re^ur- 
rejii  (II  Cor.  v,  io). 

CAPUT  Vll.  —  ErEPTOS  DE  FAUCIDCS  DIABOLI  ,  FT  DE 
LAQUEIS  S/ECULI  LIBERATOS  ,  NON  DEBERE  DENUO  AD 
SiECULUM  REVERTl,  NE  PERDANT  QUOD  EVASERINT. 

In  Exodo  ,  Judaicus  populus,  ad  unibram  noslri 
et  imagineni  prxfiguratu*,  cum,  Deo  tutore  et  viii- 
dice,  evasisset  Pharaonis  atque  i£gypli,  id  est  dia- 
boli  et  sxculi,  duri8sim»m  serviiutcm ;  circa  Deuiii 
peifidus  ei  ingraius ,  adversus  Moyscii  musftilai ,  rc- 
spiciens  soliiudiuis  ac  lahoris  iiicommoda ,  ei  noii 
inlelligetis  libcrtalis  ac  snhiiis  beneficia  divina ,  rc- 
verti  quoH^ii  ad  iOgyiai  <i,  lioc  est  ad  sffcuii,  serviiu- 
tem  iinde  fuerai  cxuius  ■"  ,  cuni  magis  fidero  deberot 
in  Dcum  »  ct  credcre  ;  qiioniam  qui  a  diabulo  et  so:- 


LECTIONES  VARIANTES. 


A  Oxon.  addit :  Quaeres  soUtcite,  et  si  inveneris  ceriam 
esse  quod  dieltar. 

^  Ascenderat  Bod.  i . 

^  Idolasternenda  J^od.  1. 

^  Confitebor  in  ipso  Ar.  Vo$$.  1. 

«  Et  animam  Bod.  2. 

'  Corpus  perdere  Ar.  Lam.  Bod.  J» 

s  Matrem  plus  quara  me  Lin.  Ebor.  HfC.  1. 

^  £t  qoi  diligit  niium  aui  filiam  super  me  non  ett  me  di- 
gnus  Lam.  Ebor.  Bod.  1,  2, 3, 4.  DetwH  «i  Impr. 

^  Tollii  cnicem  Bod.  i. 


D 


j  Non  e^l  meus  discipulus  Ar. 
k  Deuieronoroio  posilum  est  Bod.  5. 
i  £t  mandaium  lafti.  Ebor.  Bod.  9. 
^  Oves  ocdsioDis  Ar.  NC.  %.  Bod.  1 
"  In  his  omuibus  supervincimus  Ber.  Pro  oo  Lam.  Ebor. 
&od.  1,2,4. 
^  Emti  eslismagno  Ber.  Lam.  Ebor.  HCA.  Bod.\ 
P  Clarificate  Ver. 

*i  iEgyplum  Lin.  Spir.  Bod. «,  2,  4. 
'  tnde  fuerat  exemlus  Bod.  3.  abstraclus  Spir.  MoreL 
*  Fidem  io  Deo  habere  Lin. 


STEPH.  DALUZII  NOTi£. 


Cap.Y.— 5i(iii(/imsintina.Hic  locus  refcrlura  Gr.v 
tiano  xxiii  q.  5 :  Si  audieri$.  Ubi  glossa  ait  Cyprianum 
fuisse  interrogatum  aii  mari  post  advciiium  Doii  iiii 
in  hunc  mundum  mortc  siiit  piinicndi,  et  illuni  res- 
pondisse  quod  sic,  quia  si  nntc  advciiluin  Cliristi  hoc 
Aat,  utprouaiur  auctoritate  DeuiCMnoniii  et  exeniplo 
MaIachf;B,  multo  potiiis  p')st  udveuiuin  Chrisii  hoc 
fieri  deliei.  Joaniies  vero  de  Tui  re  crcmata  hinc  cul- 
legit  iion  es^e  parceiidum  malis  qui  inultitudiiictn 


corrumpuiit.  Auctor  glossx  non  recurrit  ad  Cypria- 
nutn,  ei  ideo  erravit  in  facto. 

Con$ervabit  t7/am. Diio  libri  veleres  habent  $alvabitf 
aliiis  $ervabit,  alius  deuique  ittoeittat. 

Cap.  VI.  —  Occidimur.  Editio  Morelliana  et  quidam 
libri  velercs  mortificamur,  et  mox  occtsioiits. 

iVoit  $ii  me  dignu$.  Codcx  Seguiciiaiius ,  non  e$t 
meut  di$cipulu$. 

Supcramu$»  Codex  Veroneusis,  «iifteroiiictmiii.  Vide 


Digitized  by 


Google 


661 


EPISTOLA  AD  FORTUNATUM. 


m 


culo  liberat  populum  suiisn,  prolegit  liberaium  :  Atu»  ftposioius  Paolus,  ul   fides  noslra  proficiat  et 


Qttid  Itoc  nobist  iiKfuiuitt,  feci$ti  in  ejiciendo  HOi  de 
jEgyploJ  meliui  esl  **  uobie  servire  jEffypliii  qtiwa 
mori  ^  in  soliludine  bac,  Ki  dijdt  Moyie$  ad  populum  : 
Fidile^  et  Hale  ^^el  eemile  ialutem  qum  a  Domino  eU^ 
quam  vobis  faciet  hodie  :  Dominut  ipse  pugnabit  pro 
vobii ,  et  VQi  taeebitii  {Kxod.  xiv,  ii).  Quod  nos  ad- 
moueiis  iu  Evangelk)  suo  Domiuus ,  et  docens  ne  ad 
diabolum  rursus  et  ad  sxculum,  quibus  renuniiavi- 
mus  et  unde  evasimus ,  revertamur ,  dicit :  Nemo 
retro  aUendem  et  iuperponeni  manum  iuam  tuper 
aratrum,  aptui  est  regno  Dd  (Luc.  u,  6i).  Et  iterum : 
El  qui  in  ayro  es/,noM  converlatur  relre^.  Memora  ei» 
tote  uxorii  Loih  (Luc.  xvii,  31).  Ac,  ne  quis  aliqua  vel 
cupiditaie  rerum,  vel  suorum  dulcedine  retardeiur  quo- 


crescal  et  ad  sumraa  perveniat,  hortatur  dicens  : 
Nescitis  quoniam  qui  in  itadio  currunt  'n,  omnei  quidem 
currunt^  unus  tamen^  accijut  patmaml  Sic  currite  ut 
occupetis  ".  Et  illi  quidem  ut  corrupiibilem  coronam  ac» 
cipiant,  vos  autem  mcorruptam  (I  Cor.  ix,  24).  Et 
iterum  :  Nemo  nutitans  Deo  obUgat  se  moleniii  itecu- 
laribui,  ut  possit  ptacere  ei  cui  se  p'obavit,  Sed  et  <i 
certaverit  quis^  non  coronabitur  ^  nisi  legitime  pngnave' 
rit  (11  Tim.  ii,  4).  Et  iterum  :  Oro  autem  vos,  fra^ 
trei^  per  misericordiam  Dei^  ut  conslilualis  corpora 
vestra  hosiiam  viventem ,  sanctam ,  placentem  Deo ; 
nec  configuremini  P  twt.uto  hmc ,  sed  transformamini  in 
renovalione  spiritus  ^,  ad  probandum  q-jw  sit  voluntas 
Dei  bona  et  placens  et  perfecta  (Hom,  xi,  1).  El  ile- 


minus  Cbristum  sequatur»  addit  et  dieit :  Qui  non  re^  R  rum  :  Sumus  filii  Dei :  si  autem  r  filii^  et  hasredet^  hee- 


nunliat  omaibut  quee  tunt  ejut^t  t^  P<^^  ^^  ^^ 
ditcipulut  (Luc,  XIV,  33). 

C^PUT  Vlli.  -^  lllStSTEIfMm  BSSE  BT  PBRSBVERAN- 
B»M  W  PmS  ET  VlliTIITB ,  BT  COBLBST»  AC  SP1RITALI9 
6BATIJE  COHSUiniATIOiaS,   DT  AB  PALHAH  BT  COROflAM 

possrr  PBRVEffiiu. 
^  In  Parallpomenon  :  Dominus  vobtscum  est,  quam- 
diu  et  vos  ^  estis  cum  ipso.  Si  autem  dereliqueritis  eum , 
derelinquet  vos  (II  Par.  xv,  2).  Item  apud  Ezecbie- 
lem  :  Justitiajusti  non  liberabit  eum,  in  quacumque  die 
exerraverit  s  (Exech.  xxxiii,  li).  Ilem  in  Evangelio  Do- 
minus  loquilur  et  dicil :  Qui  perseveraverit  usque  in 
finem^,  hic  saivus  eril  ^  (Matth.x,  22).  Et  iterum  : 


redes  quidem  Dei,  cohceredet  autem  Cliritti;  u  quidem 
compaiiamur ,  utet  commagnificemur » (Rom.  viii,  17). 
Et  in  Apocalypsi  eadein  loquitur  divinae  pr^dicati»- 
nis  boriaiio ,  dicens  :  Tene  ^  quod  habet^  nt  aUut  ac- 
cipiat  coronam  tuam  (Apoc,  iii,  11).  Quod  exempluni 
*^^  perseverandi  et  permanendi  designaiur  in  Exodo , 
ubi  Moyses,  ad  superandum  Amalecb ,  qui  flguram 
porlabal  diaboli ,  in  signo  ei  sacramenlo  crucis  ^  aile- 
vabat  supinas  manus.  Nec  vincere  adversarium  po- 
tttit ,  nii>i  postquam  stabilis  In  signo  allevalis  jugilcr 
manlbus  perseveravil.  lEt  faclum  est.  inquii,  cum 
levabatMoyses  manu8,prsevalebatlsrael;  ulii  nuiem 
submiserai  manus,  invalescebat  Amalecli.  Et  accc- 
plo  ^  lapide  supposnerunt  sub  eo ,  et  sedebat  super 


Si  permanserilis  in  verbo  meo  ,  vere  discipuli  mei  estis ,  ^^  ^^^^^^  ^^  ^j^  suslenUbant  maiius  ejus  binc 


el  inde ;  ei  facix  sunt  manus  Moysi  stabiles  usque  iii 
occasum  solis.  Ei  fugavit  Jesus  Amalecb ,  el  oinnetn 
populum  ejus  ^.  Et  dixit  Dominus  ad  Moysen  :  Scribe 
hoc  ut  sit  memoria  y  in  libro ,  et  da  in  aures  iesu  : 
quoniam  delotione  deleam  ^  memoriam  Amalecb  do 
sub  coelo  ^^  (Exo.  xvn  ,11).» 


el  cognoscetis  veritatem ,  et  veritas  liberabit  vos  (Joan 
vni,  31).  Pricmonens  quoque  nos  paralos  semper 
esse  debere ,  et  expeditos  in  procinctu  firmiier  siare , 
addil  etdicil :  Sint  tumbi  vettri  prcecincii  J,  it  lucermB 
ardentet ;  et  vos  similes  hominibus  exspectantibus  domi- 
num  snum,  quando  revertatur  ^  a  nuptiis;  u(,  cum  venerit 
et  pulsaverit^  aperiant  ei.  Beati  ^  servi  illi,  quos  advenient 
dontinut  invenerit  vlgitantet  (Luc.  xii,  55).  Ilem  bea- 

LECTIONES  VARIANTES. 

agonizat  in  omnibus  cootinens  est. 

P  HostiaiD  vivam  Bod.  1,  ^  3,  4.  Rationabile  ministeriuin 
vestrum  Im.  Voss.  1.  Ralionabile  obsequium  vestrum  ;  ct 
noVile  cootigurari  Bod.  4. 
4  Renovatioue  sensus  Bod.  3. 
>*  Sumus  niii,  si  auiem  Bod.  1. 
^  Siuiul  gloriGcerour  Bod.  3. 
*  Tene,  inquil  Bod.  1.  4. 


^  Melins  eral  Bod.  3. 

l>  Quam  obire  Ar.  Bod.  %  .  . 

c  Silete  et  sULe  Bod.  1.  SUle  fidentes  et  vldeLe  Sptr. 
A  Toilere  vesUmeutum  suura  Ar.  Lant.  Ebor.  Bod.  %  N. 
C.  1 ,  2.  Ben. 
^'  Omuibus  quse  possidel  Ar. 

'  Ouamdiu  vos  Bod.  1,  2, 5, 4.  -r. 

8  Et  iuiquitas  iniqui  noa  afflQget  eum,  guacumque  die  re-  ^ 


veisusfuerit  ab  iniquilaUbus  suis  addit  Vots.  1 
it  IJsque  ad  fiuem  Lin. 
i  Salvabilur  Bod.  4. 
j  Lunibi  vesiri  accincli  Vost.  4. 
k  Quandoveuiai  Lam.  Ebor.  NC.  4.  Bod.  1,2,5,4. 
1  Felicesir.  ;?orf.l,  2,  4. 
n>  Ouoniam  bi  qui  in  stadio  currunt  Bod.  1. 
".Sed  uuusBorf.  1,  3. 
»»  Vi  comprebendalis  Bod.  Oxon,  addit:  Oainis  enim  qui 

STEPII.  BALljZIl  NOTiE. 


u  In  signo  crucis  Bod^  1.) 

▼  Invalescebat  Amalech.  Sed  manus  Moysi  graves  erant, 
et  acceplo  Ver.  etmntiter  l.  *.  ad  Quk.  c.  xxi. 
»  Ur  supporiabant  Vost.  ffC.  2. 
y  Populum  ejus  in  ore  gladii  Ver. 
*  Memoriale  Ar.  Bod.  3. 
aft  Delebo^od.4. 
bb  In  sempilernum  Lam.  Ebor.  NC  1.  Bod.^. 


noias  ad  epittolam  xxvi,  pag.  412,  ubi  vox  eadein 
rcperitur. 

Cxp,  VII.—  In  ejiriendo.  Codex  Fuxensis  educendo, 
ct  inox  eremo  pro  solitudine.  Ilanc  ultimam  lectionem 
pricferuiit  ire-i  alii  libri  veieres. 

Cap.\III. —Fr/icei  servi.hsi  oinnesvelereseditiones 
anic  Painelianani.  Eodem  quoque  modo  scriptum  e4 
in  libris  nostris  et  iii  Anglicanis. 


Ut  occupetis.  Poslea  isiic  sequilur  in  edilione  Ma- 
nuiiana  el  in  Goineltana  segmentum  islud  :  Ouinfs 
enim  qui  agonizatf  coniinens  est.  Yerum  cuin  illud  de- 
sit  In  codice  Seguieriano,  in  anliauis  edilionibus,  ct 
in  omiiibus  libris  veieribus,  duobus  excepiis  ,  addi- 
tuin  e  Manutio,  oinissum  a  Murellio  ,  deinde  repusi- 
tum  a  Pamelio,  nos  delevinius.  Yide  notas  ad  Episto 
lam  viii,  pag.  595. 

Fugavit  Jmu  Codex  Seguierianus.  fingavit  Mo^scfA^ 
DigitizecT  Iv^ 


G05 


DIVI  C¥PRI\NI 


G6I 


CAPUT  ix.  —  Ad  hoc  pressuras  et  persecutiones   A  spem  noslram  consislere,  ei  congressione  illa  jusios 

ad  divina?  sedis  el  saluds  aitern»  prajmiiim  perve- 
nirc,  in  Psalmo  xxvi  ponil  cl  dicil  :  Si  directa  fue- 
riiH  in  me  ca$tra,  non  (imebii  cor  meum  :  el  ti  exsurre- 
xerit  iuper  me  betlum,  in  iilud  ego  sperabo  '*.  Unam  » 
petii  a  Domino  i ,  lianc  reqniram,  ul  inhabitem  in  domo 
Domini  per  omnes  dtes  mtasmem,  Iiem  in  Eiodo  dicla- 
ral  Scriplura  divina  pressuris  muhiplicari  nos  poiius 
el  augeri,  dicens  :  Quantoque  eos  deprimebant,  tanto 
plures  liebanti  el  invalescebant  magis  {Exod.  i,  <2).  El 
inApocalypsi  proteciio  divina  promiuiiur  passionibus 
nostris  :  NihU^  inquit,  eorum  timeas  quae  passnrus  es 
(Apoc.  II,  10).  Nec  alius  securilaiem  nobis  el  proiec- 
lionem  pollicelur,  quara  qui  ei  per  Esaiam  prophcUm 
loquitur  dicens  :  JVo/i  timere^  quia  te  redemi,  et  vocavi 


FIERI,  UT  PROEEMUR 

Iii  Deuieronomio :  Tentai  vos  Dominus  Deus  ve- 
sler,  ut  scial  si  diligilis  Dominum  Deum  vcstrum  ex 
tolo  corde  vosiro ,  ei  ex  toia  anima  veslra ,  et  ex 
tota  virtule  vestra  {  Deut.  xiii,  3).  Et  iterum  apud 
Salomonem  :  Vasa  figulx  probat  fornax ,  el  homines 
justos  tentatio  tribulationis  {Eccli,  ii,  5).  Paulus 
quoque  paria  lcstafur  ac  loquilur  dicens  :  Gloriamur 
in  spe  claritatis  Dei ;  non  solum  aulem,  sed  et  gloriamur 
in  pressnris,  scientes  quoniam  presswa  tolerantiam 
operatur^  tolerantia  autem  probationem ,  probatio  autem 
spem  :  spes  autem  non  confundit  ,  quia  dilectio  Dei  m- 
fusa  "  esl  in  cordibns  nostris  per  Spiritum  sanctum  qui 
datus  est  nobis  { Rom.   v,   5 ).  Et  Petrus  in  Epistola 


sua  ponit  ct  dicit  :  Charissimi,  nolite  mirari  ardorem  B  '«  nomine  tuo;meuses  tu.  Et  si  transieris  per  aquam,  te- 


accidentem  vobis ,  qui  ad  tentationem  vestram  fil ;  nec 
excidatiSf  tamquam  novum  aiiqnid  vobis  contingnt.  Sed 
quotiescumque  communicatis  Christi  passionibus,  per 
omnia  gaudete ;  nt  et  in  reveiatione  fncta  claritatis  ejus 
gaudentes  exultetis^.  Si  improperatur  vobis  in  nomine 
Christi  c,  beatiestiSf  quia  majestatis  et  virtutis  Domini  no- 
men  in  vobis  requiescit:quod  quidem  secundum  illos^  bias- 
phemalur,  sccundum  nos  autem  honoratur  {\Petr.  iv,  12). 

CAPUT  X.  — TIMENDAS  NON  ESSE  INJURIAS  ET  PCENAS 
PERSECUTIONUM  ,  QUIA  MAJOR  EST  DOMINUS  AD  PROTE- 
GENDUM ,  QUAM  DIABOLUS  AD  IMPUGNANDUM. 

Joanncs  in  Epislola  sua  probat  dicens  «  :  Alajor 
est  qni  in  vobis  est,  qunm  qui  in  isto  mundo(l  Jo.  iv,  4). 


ctun  sum,  et  flumina  te  non  inundabunt,  et  si  transierts  per 
ignem^,  noncombureriset  flammatenon  comburet,  quo^ 
niam  ego  Dominus  Deus  tuus,  Sanctus  Israel,  qui  te 
salvum  facio  {Is.  LXin,  li).  Qui  et  in  Evangelioi  pro- 
mittit  auxilium  divinum  *^^  Dei  servis  in  persecuiio- 
nibus  non  defuturum,  dicens  :  Cumautem  voslradide- 
rintf  noiitecogitarequo  modo  aut  qmdioquamini  ;.dabi* 
tur  enim  vobis  in  ilia  hora  quid  loquamini :  non  enim 
vos  estis  qui  loquimini,  sed  spirilus  Patris  qui  loquitur 
tfi  vobis  (Matth.x,\0).  El  iterum :  Ponite  in  cordibus  ves- 
tris  non  prmieditari  excusare  :  ego  enim  dabo  vobis 
os  et  sapientiam  ^  cui  non  poterunt  remtere  adversarii 
vestri  (Luc.  xn,  ii).  Sicut  in  Exodo  ad  Moysen  ctinc- 
lantem  et  ad  populum'ire  trepidantem  Deus  loquiiur 


Itcm  in  Psalmo  cxvii  :  Non  metuam  quid  nuhi  fa-  C  dicens  :  Quis  dedil  os  hominif  et  quis  fecit  mogilalmn  : 


ciat  homo,  Dontinus  niilti  aiixHintor  est  {f  .  6).  Ei  ile- 
rum  :  Isti  in  citrribus  et  isti  in  equis,  nos  autem  in  no- 
mine  Domini  Dei  nostri  magnificabimus  ^ .  Ipsi  obiigati 
sunt  B  et  ceciderunt :  nos  autem  surreximus  et  erecti  «m- 
mus(Ps. XIX, 8).  Et  adbuc  fortius  docens  et  ostendens 
Spirilus  sancius  caslra  diaboli  non  timenda,  et  si 
hcllum  nobis  hosiis  indixeril,  in  ipso  magis  bello 

LECTIONES  VARIANTES 

«  Sic  Mnnut.  Pam.  nig.  Voss.  1, 2.  Lin  et  L  3.  ad  Quir, 
c.  6.  DilFusa  Lam.  Ebor.  NC.  2.  Spir    ~  '  ' 


et  quis  surdum^?  etquis  videntemet  cwcumfnonne  cgo 
Domitms  Detis?  Et  nunc  perge,  et  ego  aperiam  os  tuum, 
et  instruam  teqnid  loquaris  {Exod.  iv,  il).  Nec  diffi- 
cilc  est  Dco  aperire  os  hominis  devoti  sibi,  et  con- 
fessori  suo  inspirare  constaniiam  ct  Hduciam  loqucn- 
di ,  qui  in  Numeris  adversus  Balaam  prophetam 
etiam  asinam  fecerit  loqui  {Num.  xxii,  30).  Quare  in 


Vet.  imwm.  Eras. 

Morel.  Grnv. 

^  Gauiieaiis  et  exulteiis  Bod.  i. 

"  Nominc  Jesu  Bod.  4. 

d  rer  illos  5ptr. 

«  Ponit  etdicit  Spir. 

f  Iiivocabimus  Ar.  Bod.  i,  2, 4.  Ben.  Ver.  magnificabi' 
^ur  Spir. 

8  III 
i.Iw, 


Spi 

K  lllis  copulati  sunt  pedes  Ar.  NC.  1,2.  Lam.  Ebor.Vos. 

Boa.  1,  %Ben.  Ver.  Ox.  Ipsi  obligaii  sunt  eilmpr. 


h  In  illoegosperabo  Voss.  i. 

i  Unum  pelii.  Lam.  Ebor.  Lin.  Bod.  1,  4. 

j  Hoc  exqniram  Bod.  i.4.  Lam.  Ebar. 

it  Sic  Ver.  Vat.  Lam.  Lin.  NC.  i.  2.  Voss.  i.  Bqd.  1, 2, 
3.  ignem,  flamma  Impr. 

1  Quin  el  Evangelio  Prior. 

*"  Os  sapienti«  Bod.  4. 
D     "  Sic  Ver.  Benev.  Ar.  Lam.  Ebor.  NC.  1,  2.  Lam.  Bod. 
1. 4.  Mulum  Imp.  Muium  el  loquentem,  audientem  el  sur- 
dum  Bod.  3. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


Cap.  X. —  Timendas  non  esse.  Restituimus  in  boc 
loco  duo  mcmbra  islius  periodi  qux  Manuliana  edltio 
omiserai,sed Morellius  reposuerat.  Cuin  aulcm  exslent 
in  omnibus  anli(|uis  cditionibus,  puiavimus  esserepo* 
nenda  ;  iiam  veieres  libri  non  repugnant. 

Qum  ma;ores(  Dommtu.  Runnnslib.  I.  Hist.  ecct. 
cap.  34.  Longe  major  est  qui  nos  defendit ,  quam  qni 
perseqtiitur.  Idcm  in  Ps.  lxii.  Fortis  armatus  diabolus 
est^  qui  hunc  mundum  possidebat.  Sed  Christus  eo  for- 
tior  veniens  ipsum  devicit. 

Ipsi  obtigati  sunt.  Iliec  est  scriptura  velenini  cdi- 
ionum.  Quo  ctiam  modo  legebat  auctorlibri  de  Pro- 


missionibtts  et  prcedictionibus  Det  interOperaProsperi. 
Angli  prailermissa  lectione  illa,  posuenint  Illis  co- 
pututi  sunt  pedes.  Quam  leclioiiem  habent  oclodecim 
excmplaria  noslra ,  etiam  Seguierianum  ,  et  editio 
MorcIIi ,  lum  eliam  ea  qtide  dicitur  Gravii.  Nonius 
Marcellus :  Copulantur  pro  copulant,  El  paulo  infra  : 
Copulantur  pro  conjnngunt. 

Congressione  illa.  Codex  Seguierianus  congressio* 
nem  iilam  justorum. 

Mogiiaium.  Ila  iegendum  esse  indicant  omnes  fere 
libri  veleres  quibus  usus  sum,  in  primisvcroScguie- 
rinnus.  Editio  Manulii  et  codex  Fuxcnsis  prscferunt 
moilegium.  At  mogilalum  in  suis  c^ipluribus^Iegit 

Digitized  by  VjOOQIC 


m 


EPISTOLA  AD  FORTUNATUM. 


m 


perscculionibus  nemo  cogilei  quod  pcriculiim  diabo-  A  multoi  faUeni  (MaUli.  xxiv,  *).  InclpielU  aulm  audire 

belia  et  audUus  bellorum  ^  :  videle,  nolile  tumuUtiari  : 
oportet  enim  hwc  fieri,  $ed  nondum  est  finis,  Exsurget 
enim  gens  super  gentem,  et  regnum  super  regnum  «;  et 
erunl  fames  et  terree  motus  et  pestileniice  per  singula 
loca;  omnia  aulcm  ista  initia  parturitionum  sunt,  Tunc 
tradent  vos  in  preuuram,  et  interficient  vot ;  et  eritis 
odibiles  omnibus  gentibus  propter  nomen  meum.  Et  tunc 
scandalizabuntur  multi,  et  invicem  irudent  et  odient  m- 
vicem,  Et  muUi  pseudoproplietw  exsurgent  et  seducent 
multos  :  et  eo  quod  facinus  abundet,  refrigescet  charitas 
mttltorum,  Qui  autem  toleraverit  usquein^  finem,  liic 
salvus  erit.  Et  prtedicabitur  Evangelium  istud  regni 
per  lotum  orbem  }  terros^  in  testimonhtm  omnibus  gen- 
tibus  i ,  et  tunc  veniet  finis.  Cum  ergo  videritis  abomina" 

dicens  :  Si  mundus  vos  odU^  scilote  quoniam  me  primo  B  lionein  vastationis  ^,  qum  dicta  est  per  Danielem  prO' 


lusimporte(,sed  immo  considcrei  quod  auxilium  Deus 
praestei  :  nec  mentem  labefactei  liumana  infesiaiio, 
scd  corroborei  fidero  divina  protectio  :  quando  unus» 
quisque,  secundum  Dominica  promissa  ^  ei  fideisuae 
merita,  laiilum  accipiat  de  Dei  ope  quantum  se  cre- 
dat  accipere ;  nec  sit  quod  Omnipoiens  prxsiare  non 
possit,  nisi  si  accipientis  fides  caduca  ^  deleccnt. 

CAPUT  XI.  —  ANTE  PR^DICTUM  ESSE  QUOD  NOS  HUNDUS 
ODIO  HADITURUS  ESSET,  ET  QUOD  PERSECUTIONES  ADTER- 
SUM  IfOS  EXCITARET,  ET  QUOD  NIHIL  NOVUM  CHRISTIANIS 
ACCIDAT,  QUANDO  AB  INITIO  MUNDI  BONI  LAfiORAVERINT, 
ET  OPPRESSI  ATQUE  OCCISI    SINT  JUSTI  AB  INJUSTIS. 

Dominus  in  Cvangelio  <^  prspmonei  ei  prsenuntiat, 


odiU  (Joan.  xv,  48).  Side  mundo  essetiSf  mundusquod 
suum  essel  amarei :  sedy  quia  de  mundo  non  estis,  et  ego 
elegi  vos  de  mundo,  proplerea  odit  vos  mundus.  Me- 
mentote  sermonis  qnem  dixi  vobi :  Non  est  servus  ma" 
jor  domino  suo  :  si  me  persecuti  ninl,  et  vos  perse- 
quentur.  Ei  iterum  :  \eniet  hora  ui  otnnis  qui  vos  oc- 
ciderit,  putet  se  officium  Deo  facere  :  sed  hoc  facient^ 
quoniam  non  cognoverimt  Patrem  neque  me.  Hcec  au- 
tem  locutus  sum  vobis,  ur,  cum  venerit  hora^  eorum  me- 
mores  sitis^  quia  ego  dixi  vobis  (Ib.  xvi,  4).  Ei  iterum  : 
Amen  amen  dico  vobis,  quoniam  vos  plorabilis  et  p/ait- 
getist  sceculum  autem  gaudebU  :  vos  tristes  eritis^  sed 
tristitia  vestra  in  lostitiam  veniet  (Ib,  96).  El  iienim  : 
Ha!c  locutus  sum  vobis^  ut  in  me  pacem  habeatis^  in  sct' 
culo  autem  pressuram  ^:  sed  fidite^quoniam  ego  vicism- 


phetam,  slantem  in  loco  sancto  (quitegU  inteltigat),  tunc 
qui  inJudtea  sunt,  fugiant  in  montes;  et  qui  in  tecto  est, 
non  deuendat  tollere  quidquam  de  domo;  et  qui  in  •••  agro 
esty  non  convertatur  retro  auferre  vestimentum  suunu 
Yas  autem  prosgnantibus  et  nutrientibus  ^  in  illis  diebus  ! 
Orale  autem  ne  fiat  fuga  vestra  hyeme,  neque  sabbato. 
Erit  enim  tune  pressura  mngna,  qualis  non  fuit  ^  nb 
initio  tnundi  usqne  tiunc,  sed  neque  fiet :  et  nisi  breviati 
essent  dies  iUi^  non  esset  salva  oinnis  ^  caro ;  propter 
electos  autem  brevuibtmlur  ilU  dies.  Ttmc  si  quis  dixe- 
rit  vobis  :  Ecce  hic  est  Christus^  aut  ecce  illic,  nolite 
credere.  Surgent  enim  pseudochristi  et  pseudopro- 
pheto! :  et  dabunt  signa  magna  ^  et  prodigia,  ad  er* 
roremv  faciendum,  <i  fieri  potest,  etiam  electis.Vos  att- 
tem  cavete^  ecce  prasdixi  vobis  omnia.  Si  ergo  dixerint 


culum  (Ib.  58).  Et  cum  a  discipulis  suis  interrogare-  (j  vobis  :  Ecce  in  solitudine  esl  q,  noUte  cxire;  e?ce  in 
tiir  dc  signo  advenlus  sui  et  consummationis  mundi  «,  cubicutis ',  nolite  credere.  Sicut  enim  coruscatio  exU  » 
rcspondit  et  dixii':  Cavete  ne  quis  vos  fallat;  multi  enim  ab  Oriente,  et  apparet  usque  ad  Ocridentem,  ita  erU  ct 
vcnient  in  nomine  meo  dicentes  :  Ego  stm  Christus;  et      adventus  Fitii  hominis.  Ubi  fuerU  cadaver  «,  illuc  col- 

LECTIONES  VARIANTES. 
f  DoiDinlca  pracepta  et  promissa  Ar.  Bod.  4.  i  PrMnanlibus  el  lactantibus  Voss.  1. 

"  Qualis  noa  est  facta  Lam.  Ebor.  NC.  2.  Bod.  1,  2,  3, 

"  Non  liberaretur  omnis  Ar.  Lam.  Ebor.  Bod.  1 ,  %.Ver. 

*»  Signa  niagna  et  porlenla  Lam.Bod.  1 ,  2, 3, 4.  Ben.  Ver. 

V  Terrorem  Bod.  i,  2. 

^  Exite,  in  soiiludine  est  Bod.  3. 

T  fnctibilibus  Voss.  i. 


^  Fides  calholica  Ar. 

^  Evan^elio  suo  Lam.  Bod.  2. 

d  Habebilis  addU  Oxon. 

^  Consummalionis  ssBculi  Bod.  4 

t  Optnioncs  l)enorura  Bod.  5. 

s  Regnum  contra  regnum  Bod.  1 


*»  Perseveraverit  usque  ad  Bod.  1. 
i  Toto  orbe  NC.  2. 

j  Testimonium  omuium  genlium  NC.  2. 
k  Desolaliouis  Bod.  4. 


•  Quae  exit  NC.  1,  2.  Bod.  1, 2, 5,  4.  Coruscatio  proce- 
dens  Lin. 
<  Sic  Ar.  Bod.  1,  2, 5,  4.  Benev.  Ver.  Corpus  Impr. 


STEPII.  BALUZn  NOTiE. 


Laiinus  Latiiiius,  qui  putat  eam esse  veram  leciionem ;  d  quam  Latineapud  Joannem.yerum^  vox  liabebitis  deest 


alinm  vero,  qu?e  habet  muhmi,  snppositam  esse  per 
lemcritnlcin  librariorum,  qiii  miilia  miitarunt  apud 
Cyprinniiin,  pracsertim  in  sacr»  Scripturie  lociscita* 
tii^,  in  quibus  audax  et  imperitus  quisque  librarius 
putnvii  sibi  iinpune  licere  oiiinia  ad  Vulgatam  editio* 
nem  rcdigere.  Quod  etiam  animadversum  estalicubi 
a  Fiancisco  Turriano.  Iii  evangelio  Marci  cap.  9  le- 
gitiir  w.tO.kUi.  Yide  glossarium  gr.xcum  Cangii 
l»ajj.  941,  iii  voce  M^yyof. 

Cap,  XI. —  Memores  silis.  Codex  Fuxensis  reminis' 
camini. 

Bella  et  auditus.  Duo  libri  veleres,  bella  et  opiniones 
beUornm.  lia  eiinm  in  uiio  Bodleiano.  Yide  Erasmi 
Annolalioiics  in  hunc  locum  Matthxi. 

In  scecuto  autem  pressurani.  II  nc  tatilum  in  codici' 
bus  maniiscriptis,  clinni  iti  Seguierinno.  Pnniclius 
adjccii  habebiiis  ex  codicc  Arfligciiicnsi,  ci  quia  ila 
ctiam  Icgitur  in  libro  de  Patientla^  ei  tam  (Jrxce 


iii  libro  de  Patientia  in  quibusdam  libris  voioribus, 
etinm  in  Segiiieriano.  Eam  tamen  haheni  veieres  edi- 
lioites.  Quod  miror  animadversiiin  non  csse  aPamelio. 
.  Vastationis.  Quaiuorlibri  et  iinusBodlciaiiiis  linbent 
desolationis.  Sic  eliam  iii  capitc  ix  Danielis  et  in  ca- 
pite  XIII  Evangelii  seciindum  Joannem. 

Nutrientibus.  Codex  Piihoenitiis  nutrUantWus. 

Salva  omnis  caro.  Duodecim  libri  noslri  et  scx  An- 
glicnni  habent  tiberaretur  oinnis  caro. 

Hic  est  Christus.  Vide  Erasmi  annotaiiones  in  hunc 
lociiin  Maihxi. 

Prodigia.  Nescioan  ea  leciio  proferenda  sit  ci  quam 
pr.Tferuiii  quindecim  exemplaria  veicra ,  in  qitihiis 
scriptiim  cst  portenta.  II  Esdr-ecnp.  ix  :  Et  dedisti  signa 
atqne  portentn  in  Pharaone.  Aiioiiyini  liber  de  liebap- 
tismate  p.  372 ;  Dabunl  signa  magna  et  portenia, 

Cadaver.  Qunmvis  vocabulum  corpus,  quod  hnbeni 
vctercs,  optimc  congruai  huic  loco,  SP^*tS'^^lp 


667 


MYl  tirRlANl 


M9 


%M/jir  a  atfitiim.CMHnuoiiukim  pMl  ptimfmdienm  A  tenam  {Dan.  xir,  4).  Tobias  quoqne,  sub  regall  li- 

cci  ac  lyrannica  serrilute,  eensu  lamen  ac  spiritu 
Ifbcr,  confessionem  siiam  Deo  servat,  ct  Tirlutem 
majestaiemque  diyinnm  subfimiler  procdicat,  dicens : 
Ego  m  terra  captivitatii  mece  confiteor  itli^  el  ostendo 
virtulem  ejns  in  natione  peccalrice  (Tob,  xni,  6).  Quid 
vero  ki  Macbabxis,  seplem  fnlres  ei  uaialium  pa- 
riicr  et  TJriuiiiai  sorte  consimiles,  scplenarium  nu- 
meruin  sacrnmenlo  porrectae  consummatioois  im- 
plentes?  sic  scpiem  fiaires  in  inartyrio  cobaerenles, 
ut  primi  iii  di>posiiionc  divina  seplem  dies  an- 
norum  ^  septem  miiliacoiitinentes,  ut  septem  Spiriliis 
et  i  Angeli  septem  qui  assisiunt  ct  conversantur  ante 
faciem  Dei,  et  luccrnoe  sepliformes  in  tabernaculo 
martyrii,  et  in  Apoealypsi  septem  eandelabra  aorea,  et 


illorum  sol  lenebiicabil  ^,  et  lum  hoh  dabii  lumen  iNitni» 
et  siello!  cadeni  du  calo^tl  virlutes  cmlormn  movebuntur, 
El  tunc  apparebil  sigmm  bWi  homims  i»  cmlo,it  lamen-' 
tabunlur  omnes  tribus  lerra :  et  viiUbunt  Fitium  homfnis 
venientem  in  nui^ibus  emU  cum  virtutemagna  eiclarilate. 
Et  mitlel  Angelos  §uos  cum  tubm  magm.  Et  colligem 
elecios  ejus  a  quatuor  vmtiis  <^,  a  summis  ceelorum  utgue 
ad  summitaUs  eorum  {Matth.  xxiv;  Luc,  \xi),  Nec  nova 
aut  repeninia  bxc  sunt  qim  nunc  Mcidunt  Cliristia- 
nis,  cum  boni  seuiper  et  juMi,  et  Deq  iuuocentiae  lcge 
ac  verx  rdigioms  timore  devoii,  per  pressuras  et 
injuriai  <^,  et  graves  ac  mnltiformes  inCestationum 
poenas  <^  j^ngusti  itiAefis  difficullitegrftdiaMttr*  Sic  ia 
originc  siaiim  mnndi  Abcl  juftlufi  a  fratre  primus 


occtditur  :  et  Jacob  fittgalur,  et  iosepb  venundatur ,  el  B  apud  S»iomoneffl  columnae  sepiem,  super  qiias  aedifi- 


David  misericordem  Saul  rex  persoquttur,  et  lleliam 
majesuitem  Dei  constaot^r  ac  forliter  asserentem  r^x 
Acbab  opprimcre  conaiur ;  Zacbarias  saeerdos  inter- 
iicitur  iu  mciiio  lempli  d  allaris,  ni  illie  hostia  ipse 
fiat  ubi  Dco  bostisis  immoiabai.  Toi  dcnique  mar- 
tyria  jusiorum  saepe  cekbrala,  tot  ediia  in  posteruin 
iidei  ct  virtutls  exeinpia.  Tres  pueri,  Ananias,  Aza- 
rias,  Misabel,  a»tale  comparcs,  dilectione  '  concor- 
des,  iide  siabiles,  virtate  constaiites,  flammis  ac  |)cs- 
nis  urgentibus  fortiores,  soli  se  Deo  servire,  sduiii 
nosse,  solum  colere  proclamani  s,  dicentes  :  Kabu- 
chodonosor  rex,  nou  opus  est  nobis  de  hoe  verbo  ret' 


cavli  ^  dommn  Sapieiitia  {Prov, ii^  I):  ita  et  isilc  sep- 
tein  fratrum  niimerus,  Ecdosiss  septem  nuHieri  sui 
quantttaie  ecmplcius,  secundiim  qMd  in  primoRegao- 
ruui  *^^  libro  leginms,  sierilem  seplem  peperisse(ii,  5). 
El  apud  Esaiaiu :  S«)>iem  muiicres  iinum  hominein  ap- 
prelienduiii,  cujus  invocari  super  se  nomen  esposeuiii 
(/i.  IV,  I).  tU  aposlolus  Paulus,  qul  liujtis  legiiimi  nu- 
meri  ei  cerii  memitiil,  ad  seplem  Ecdesias  scribit.  Ei 
in  Apocalypsi  (f,  19-^1)  Dominus  mandnia  stia  divina 
et  praecepia  ccslesiia  ad  septem  Ccelesias  ei  earum 
angclos  dirigit,  qui  niinc  istic  in  fratribus  nunierus 
invenilMr,   ot  consummatio  legitima   compleatur^. 


pondere  tibi.  Est  euim  Deus,  cui  nos  servimus^  potens  q  Cum  septem  libeHs  plaiie  copukitur  ei  inater  origo 

noseriperedecaminoiguisardeniiSfeidemambustuis,  -    .    • 

reXf   liberabii  nos,  Et  «  iion,  notum  sit  tibi    guia 

diis  luis  non  servimuSt  el  imaginem  ^  auream  quam  stO' 

tuisii,  non  adoramus,  Ct  Daniel,  Deo  dcvotiis  ei  sanc- 

10  Spiritu  plemis,  ex(  lan.at  et  dicit :  Nihil  colo  ego 

niii  Dominum  Deum  meum^  qui  condidii  coelnm  ei 


LECTIONES 

^  Congregabuntuf  Bod,  S,  3.  TertiUL 
b  SicLoin,  Ebor.  NC  1,  Bod.  1,2, 3,  i.  Benev,  Ver.  te- 
nel)rescel  Jmpr. 
^  Venlis  cceli  Ver. 
«I  Pressuras  el  angustins  Bod.  \ . 
e  Iiifeslantium  pojnas  Lam.  Ebor.  Ben.  Bod.  I,  2,  5,  4. 
f  DilecUone  Dei  Bod.  1. 
K  Proclamabak  Bod.  2.  4. 
1»  Sic  Lam,  Ebor,  NC.  1.  Bod.  i,  2,  5,  4.  Benev,  Ver. 


et  radix ;  quae  Ecclesias  sepiem  postmodum  peperlt, 
i|)sa  prima  ei  uiia  super  Petrum  ^  Domini  voce  fun* 
data.  Nec  vacat  quod  in  passionibus  sola  °  cum  11- 
beris  mater  est :  martyres  eiiim,  qui  se  Dei  Alios  in 
passione  tesiantur,  jam  non  nisi  Deo  patre  ceii- 
seniiir ;  sicut  in  Evangdio  Dominus  docet,  dieens  <> : 

YARIANTES. 

Oxon.  Stauiam  Impr. 

i  Annorun»  raiione  Lam,  Ebor,  NC,  i.  Bod.  2. 

i  Spirilus  aul  Benev.  Ver, 

k  itdiftcai  Lam.  Bod.  1,  2,  5,  4. 

1  Lcgilime  complealur  Lam.  Ebor.  NC.  1.  Boi.  2. 

^  Sic  Lam.  Voss.  1.  Lin.  Nup.   Imp.  Suf)er  pelrain 
Spir.  Iimom.  Bemb.  Erasm,  Moret,  Grav.  Fox. 

"  Passtonibus  sol:«lium  Bod.  4. 

^  Dominus  lo<iuilur  dicens  Lmn.  Ebor.  Bod.  2. 


STEPfl.  BALUZII  NOTiE. 


co|or  auctoritati  oclodecim  librorum  nostrorum,  ej  D  iur  lib.  iii  Testimoniorum,  cap. 
quiiiqueAnglicauornm,  inqiiihus  scriptuin  est  cada-      riam  refcri  Pliilostratus  lib.  i,  cap.  19,  de  Vita  Apol- 

" loniiTyaiKBi, 

Super  Peirum,   Rigallius  adnionet  in  codice  Fo 


ver,  Etstatiinplure^  libri  vetercsluibentcon^r^^a^tiH- 
tur  pro  coiligentur,  Vide  Erasmum  in  buiic  locum 
Maithaei. 

Tenebrescet,  Decem  liliri  veteres  habent  tenebrica- 
bit  yeX  tenebricabitur.  Vide  noins  Fronioiiis  Ducoci  in 
Honiiliam  Clirysostomi  ad  populum  Antiocheintm, 

Cum  tuba  magna.  Sedecim  libri  veteres  ct  aiiii(|uae 
editiones  habent  cum  virtule  mayna  et  clariiale,  Ei  as- 
mus,  ut  s:vpe  fieri  .«^olet,  in  unum  conipe|;il  diias 
.ectiones  veleruin  librorum,  ct  posuil,  cum  virinle 
mngna  et  clarilnie,  et  cum  luba  magna.  Slc  ciiam 
MorelliiiS.  Angli  posuerunt  vcram  lectioncin,  scd  iii 
liil  aiinleruni  es  maniiscripiis. 

Imuginein,  Antea  legebalur  staluam,  Anglcnna 
ediiio  posiiii  imrginem.  Ea  leclio  nobis  propierca 
magis  placiiit,  quia  illam  iiiveiiiiniis  iii  viginti  libris 
nojiris  ct  iii  sopicni  Anglicanis,  tum  cliara  quia  habe- 


xiensi  scriptum  fuisse  snper  petram,  idque  seinci 
inspexisse,  sed  nianuin  recentiorem,  antiqiiam  la- 
mcn,  duobiis  obeliscis  perstrinxisse  a  et  siiper|.o- 
suisse  u,  At  cnm  cgo  istud  iion  Invenerim  in  codice 
Fuxiensi,  putare  cogor  Bigaltium  alio  intuntuin  po- 
suisse  Foxiense  pro  qiiodani  alio  manuscripto  in  qiio 
id  inveiicrat.  in  Seguieriano  bcriptuin  primo  hiit 
snper  peiram,  sed  posteaposita  est  anli(piilusliltera  w 
super  liiicrain  a,  ul  ostendoretnr  legendum  cssc  Pe- 
trum.  Conira  in  codice  Fossaiciisi  scriplnm  priino 
fiiii  snper  Peirum,  sed  posiea  emendalum  cst  anti- 
qiiJiis  snper  peiram,  Codex  Tbuanus  et  alii  octo  ha- 
beiii  svper  Pelrum.  Ego  non  dubilo  quin  lcgendiim 
sil,Pe/rMm,  quamvis  dcceni  libri  veiiTes  ei  velcrcs 
ediiiOnes  babeant  petram, 

Digitized  by  VjOOQIC 


600  KPISTOL^  kb  FORTUNATUM.  6:ft 

Ne  vocaterHh  vobis  patvem  ^  wper  terramfUuus  esLenim  /^  turam  :  Poieitatem ,  inqiiU,  inUr  komiHet  habeHMf 


paler  vester  qui  in  coelii  esl  {Mallh.  ixiii,  9).  Qiiac 
vcro  ediileruiU  confcssionum  pr.reoni9,  qtuiin  pr:r.- 
clara,  quam  magna  documenu  fldei  prxbucrnul ! 
Rex  Anliochus  infeslus»  immo  in  Aiilioclio  anli- 
cliristuft  cxpressiif,  ora  inarlyruin  gloriosa  el  spirilu 
confessionis  invicla,  conlagio  ^  suilla}  carnis  maculare 
quxrcbal,  et  cum  Aagellis  gravtiar  vcrberasset,  ac 
nihil  proinuYeie  potuissei,  sartagiiies  ju&iii  igiiirt : 
quibus  ignitis  el  accensis,  eum  qui  priinus  loculiis 
fuerai,  et  magis  rcgcm  ^  virtuiis  el  lidei  cousiaulia 
provocaverai,  adinoveri  prxcepil  et  frigi,  prodiicia 
et  exsecia  prius  lingiia,  quae  coufcssa  Deuiii  fueral : 
quod  marlyri  giorio$iu»  contigil;  lingua  enlm  con- 
fessa  nomen  Dci,  p:ior  ud  Deuiu  debuil  ip.>a  pro- 


cum  sit  corruptibilis  ^  faeU  quod  iu'<.  Noli  auiem 
pulare  geuus  noitrum  a  Deo  dereliclum  eae,  Suuine 
et  tide  ma^uam  potestiuem  ^  ejus^  quaiUer  1$  41  semen 
tmtm  torquebit  (tbid.  16).  Quale  illud  icvamaiUnui 
fuil  inariyri  i ,  quam  graiidc  soIaiittiB  i  in  cru<;iat»tHji 
suis  non  lorinciiia  propria  cogiUre,  sed  torioris  Mti 
supplicia  prx'dicarc!  In  sexlo  vcro  non  virtus  sokiy 
sed  ei  biiuiibtas  pixdicauda  est;  nibil  sibi  mnr- 
tyrcm  vindicasi^e,  nec  confessionis  sii»  bonoreN» 
superbis  vocibus  veniibsse,  peccaiis  poiius  suis  ad- 
scripsisse,  qiiod  |>ersc€utionein  a  rege  pateretur; 
Deo  vero  dedissc  qiiod  po&imodum  vnidicarelur.  Do- 
cuii  esse  inartyrcs'  *^^  verccundos,  de  uliione  fldere  , 
et  uiliii  in  passione  j.ictare  :  Noti^  inquit,  frustra 


iicisci.  Posliii  seciindo  ^  excogilalis  aertoribus  pcenis,  H  errare  :  nos  enim  propler  nosmetipsos  hoic  patitnur^ 


anlcqu.im  cu^icra  nieinbra  lorquerel,  cutein  capitis 
cum  capillis  dctraxil,  odio  scilieei  certo.  Nam  cuni 
capul  viri  Ghristu^  sit,  et  caput  Gbrisii  Deus ;  qui 
caput  laniabat  in  mariyre,  Deuin  el  Ghrisiuin  pcr- 
seqiicbalur  in  capite.  At  illc  iu  marlyria  suo  fideus  «, 
et  resurrecriouis  sibi  pncmiiMn  de  Dei  remuiiera- 
tione  promitlens,  exclamavit  ct  dixit :  Tu  quidem 
impotens  '  ex  hac  prcesenti  vila  not  perdis;  sed  mundi 
rex  defnnctos  nos  pro  sms  legibus  in  CBlernam  vitat 
resurreclionem  suscilabil  (11  Machab.  vii,  9).  Tertius 
lingiiani  posiulalus  cilo  prolulii :  nain  poenain  lin- 
guse  exsecandj;  jam  didlcerai  a  fraire  contemnere; 
manus  qiioque  aiiipuiand:is  constantcr  exteiidilf 
inulluin  beaius  genere  »«lo  supplicii,  cui  conligit 
exiensis  ad  poenam  maiiibus  passionis  Douiinicoc 
inslar  iiiiilari.  Nec  non  et  quartus,  pari  virluie  lor- 
roeuta  coiilcmnens,  et  ad  retundandiim  ri*geiii  coBlesii 
voce  respondens,  exclamavit  et  dixil :  Potius  est  ab 
honunibus  morti  dalos  exspectare  ipem  a  Deo  ilerum^ 
ab  eo  suscitandos  in  vitam  celernam  s  :  tibi  enim  resur- 
rectio  ad  vitam  non  erit  (Ib,  U).  Qiiinius,  pra^ier  quod 
carnincinam  regii  et  duros  Viiriosqiic  cruci:itus  fldoi 
vigore  ^  calcabat,  ad  prscscieiitiain  qiioque  ei  noiiiiain 
foiurorum  spiritu  diviuilatis  aniimitus,  proiihetavii 
regi  jndignationem  Dei  et  uliioneip  vt  lociier  secu- 


^  Ne  vocaveriUs  patrem  Ebcr. 
^  Contagiooe  Lin. 
^  Magis  iram  regls  Bod.  3. 
rf  Insecundum  Voss.  \. 
*  f n  marlyrio  suo  forlis  Bod.  1 . 
'  Polens  Bod.  2. 

f^  fn  vllam  afiernam  omitl.  Jmi.  Ebor.  NC.  1,  2.  Voss 
1.  Z.Bod.  l,i,3,  4.  Bcti.  Ver. 
h  Fide  et  vigore  Bod.  t. 
i  Magoa  polesias  Lam,  Ebar,  NC.  1.  Vos$.  1.  Lin,  Bod. 


peccantes  in  Deum  nostrum.  Tu  autim,  ne  te  exisiimi 
impune  futurum  ^tUggreuus  pugnare  cmuDea(lb,  IS). 
AdiuinibiUs  quoque  mater,  qiKS  ncc  sexus  infir- 
milaie  fracta,  ncc  inultiplici  orbiiate  comnioia,  ino» 
riciiles  liberos  S(»ectavit  libentcr,  nec  pceiias  illa» 
pignorum,  scd  glortJis  cootputavit,  tam  grande  mar- 
tyrium  Deo  prx*bens  virlute  oculorum  suorum,  quam 
pru;buiTani  fllii  ejus  tormcniis  et  passione  meia- 
broruut :  cum  sex  ^  puniiis  et  occisis  superessct  imus 
ex  rralribus,  cui  rex  divitias  ei  poteniaUis  et  muli» 
poliicebaiiir,  ut  crudebus  cjus  ac  fcritas  vel  unius 
subaeii  solaliu  fbvereiur,  et  peierct  ut  ad  filium 
dejiciendum  secuin  deprccaretur  ct  inaier;  depre- 
caia  est  illa,  sed  ut  decebat  mariyrum  inairem,  ut 
decebai  lcgjs  ei  Dci  mcmorem,  ui  decebat  fitit»» 
suos  non  delicaic  scd  roriiier  diligeoteui.  Depre- 
caia  est  enim,  sod  ul  l>wm  conliteretur  :  deprecaia 
esi  ne  a  fratribus  suis  frater  iii  consoriio  laudis  ei 
glorioi  separareiur  :  lunc  sc  septem  fllioruin  conipu- 
taiis  niaircm,  si  sibi  couiingeret  filios  septem  Deo 
poliu»  peperisso"*,  non  sxcuio  Armand  iluquo  cum 
et  corroborans,  et  felieiore  tutic  fKirtu  fllium  gciic- 
ratis  :  Fili^  iiiquil,  miscreremei,  qnai  le  in  utero  men- 
sibus  decem  "  portavi,  et  lac  Iriennio  dedi,  et  alui,  et 
in  (Btatem  istam  perduxi.  Oro,  fili,  aspicias  in  coelum 

LECTIONES  VAUIANTES. 

1,  2.  Beimv.  Ver. 

i  MartyriSilr. 

k  Iinpumuim  fulurum  Lamb.  Ebor.  NC.  1,  3.  Bod.  1, 2, 
%,A.Lm.  Voss.  I.  2.  Denev.  Ver. 

1  Cum  reliquis  NC.  2. 

°»  Deo  peporisse,  iion  NC.  2.  Polius  peperisse  quam 
Voss.  1. 

"  Mensibus  novem  Oxon.  decem  Bod.  1,2,5,  4.  Voss.  t. 
Ver. 


STEPH.  BALUZII  NOTiB. 

Impotens,  Ilanc  lectionem  intulii  Erasmus.    Con-  t)     Impunitvm,  lla  velcres  edilionos  et  omnes  fero 


firmant  aulem  caro  plurcs  libri  veieies  ct  ususLaiiiKB 
lingux.  Impoieniia  signiGcai  nimis  veheiuenlcin  po- 
leniiam,  et  velul  lytannicum  illius  usuut.  Quidain 
libri  veteres  ei  auiiqii.ii  editioiies,  ctiam  Morcllian.i, 
qiiod  uiiriim  est,  pra^ferunt  ^utVi  potens  es,  Yidc 
Lnmbinum  ad  lloialiuui  lib.  i.  od.  37. 

Quam  ntaynum,  Uevocaviinus  hxc  duo  vocabula, 
qua:  cxcidcrant  in  edilione  Rig.kliii ,  el  omissa  sunt 
in  Auglicana.  illa  cniin  exbibent  omues  libri  vcteres 
ei  aiiiiquse  editiones. 


Irliri  veieies  Erasuius  muiavit  et  edidii  impune. 
Qii.T  s:inc  leclio  exslat  in  quibusd;inilibris  veleribus. 
Mensibus  dccem,  Anlea  legebatur  novem^  qua  anii- 
qiiiores  Operuni  sancii  Cypriani  edilores  piiUirunt 
foilas^^e  ca  qiueio  illis  cilata  repcriiiulur  ex  Scriptura 
8:icr:i  dfbere  emendari  juxta  editionem  vulgatam. 
Qo.-c  res  luilii  inagnam  seinper  visa  est  habere  diffl- 
culiatem,  cum  certum  sil,  ut  ante  me  obscrvatum 
est  a  viris  doctissiinis,Cyprianuin  alia  versionc  usuin 
esse.  Cumitaque  viderein  eam  discrepantkmtyscirem  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


67!  DIVI  CYPRIANI  672 

et  terram;  et  ommbut  qum  in  eii  sunt  aspectix,  intei-  A  vla  vilac  momcnia,  iit  offenso  Deo  incurreret  aeierna 

siipplicia.  Al  iile  excruciatus  diii,  et  iii  exlremo  jam 


ligas  quia  ex  nihito  fecil  illa  Deus  et  hominum  geuus, 
Jtaque,  fili,  «  ne  timeas  carnificem  istum,  sed  dignus 
fratribus  effectus  excipias  mortem,  ut  in  illa  misera- 
tione  eum  fralribus  tuis  te  reeipiam  {Unchub.  vii,  28 ). 
Magna  laus  matrfs  in  exliorlationc  virtuiis,  sed  ina- 
jor  in  Dei  timorc  ei  in  fldei  verilate  ^»,  quod  nilii! 
sibi,  aut  (ilio,  de  sex  mariyrum  lioncJVe  promi- 
sit,  nec  Tratrum  preccm  profniuram  credidil  nd  ne- 
ganlis  snlutem  :  persuasit  polius  pnriicipem  pnssio- 
nis  lieri,  ut  iu  judicii  die  posset  cum  rralribiis  \\\' 
vcniri.  Posthaec  liberis  suis  «  commoritur  et  maicr ; 
neque  enim  aliud  jam  decebat  ^,  quam  ut  qua?  mnr- 
tyres  pepererat  et  fecerai,  in  consoriio  iliis  gloriae 
jangerelur;  el  quos  ad  Deuin  prccmiscrai,  ipsa 
quoque  sequerciur.  Ac,  ne  quis,  vel  libelli  vel  ali- 
cujiis  rei  obbta  sibi  occnsionc  qua  fallat,  amplcc 
tatur  decipientinm  nialum  nttiniis,  nec  Eleazarus 
lacendus  est,  qui,  cum  sibi  n  ministris  regis  ofTer- 
retur  facultas  ui,  accepla  carne  qua  liccret  sibi 
vcsci  ^,  ad  circumvenicndum  regem,  simularet  se  illa 
edere  quae  de  sncrificiis  aique  illicitis  cibis  ingere- 
bantur,  consentire  ad  hanc  fallaciam  noluit,  di- 
cens  :  nec  xiati  suac,  nec  nobiliiati  convenire  id  fin- 
gere,  quo  crcicri  scandalizarenlur  et  iu  erroreoi 
inducerentur,  exisiimnntes  Eleazarum  nonnginta 
annos  natum,  ad  nlicnigennrum  morcm,  relicta  et 


constituius,  cum  inier  verbera  et  tormenta  morerc- 
tur»  ingemiscens  ait  :  Domine,  qui  sanclam  habes 
scientiam,  manifestum  est  giita,  cum  possem  a  morte 
tiberari,  durissimos  dolores  corporis  totero  flagelUs 
vaputans;  animo  autem  propter  tui  ipsius  metum  /i« 
benter  hwc  patior  (Machab»  vi,  22).  Sincera  prorsus 
fides  et  virtus  integrn  ac  sntis  piira,  non  regem  An« 
tiochum  cogliasse,  scd  Deum  judicem  ^ ;  ct  £cisse 
proficere  sibi  nd  salulem  non  posse,  si  liominem 
deridcrelac  fallerct,  qnnndo  Deus,  qui  conscieniio^ 
nosirx  judex  est  et  solus  limendus  est,  nccderi- 
deri  possit  omniiio  nec  ralli.  Si  igitur  et  nos  dicaii 
ac  dcvoii  Deo  vivimus,  si  supra  e  jiistorum  antlqiia 
B  et  snncia  vesiigia  iier  facimus » *^*  per  eadem  docu- 
menin  poenarum,  per  endem  passionum  roariyria 
pergamus;  hoc  ampliorom  gloriani  compulantes  leni- 
poris  nostri,  quod ,  cum  vetera  ^  exempla  numerentur, 
cxnbernnte  postmodum  copia  virtuiis  ac  fidei,  nu- 
mcrari  non  possnnt  martyres  Christiani;  testante 
Apocalypsi  et  diccnte :  Post  hwc  vidi  turbam  magnam  > , 
quam  dinumcrare  nemo  poterat,  ex  omni  gente,  et  ex 
omni  tribu  et  popnlo  et  /m^im,  stantes  in  conspectn 
throni  et  Agni :  et  eranl  amicti  stolas  albas  i ,  et  palma 
fuerunt  in  manibus  eorum,  et  magno  clamore  dice- 
bant :  Salus  Deo  ^  nostro  sedenti  super  thronum^  et 
Agno,  Et  respondit  unus  cx  senioribus  dicens  mihi : 


prodita  Dci  lege,  transisse :  ncc  tanti  esscliicrari  brc- 

LECTIONES  VAIUANTES. 

■Itn  fiell(/m.  Kbor.  NC.  l,  2.  Lin.  Ver.  Voss.  1,  2.  C      '  Deumjudicem  raelulsse  Voss.  i. 

U  2.  4.  Oxon.  g  Supra  ipsa  Ar,  Bod,  1,  2,  5.  4. 

^  Fidc  verilalis  Bod.  1.  h  Quo  cum  veiera  Lam.  Bod.  2.  NC.  1. 

^  Cum  liberis  Ver.  i  Tupl)ain  miilUm  Bod.  1,  2,  3,  4.  Vir. 

«t  Jam  licebat  Lam,  Ebor.  Bod.  1,  2,  3,|4.  NC,  i.  Lin.  j  Stolis  albis  Voss.  1.  Slola  alba  Ver. 

«  Liceret  vesci  Lam.  Ebor.  iV^C.  1 .  Et  vesci  Bod.  1, 2, 3, 4.  k  Laus  Deo  Bod.  4. 

STEPH.   BALUZII   NOTiE. 

Senecamin  Thebaide,  Quinlilianum  lib.  vni,  cap.  5, 
Insiitutiomm^  Apulcium  in  Apologia^  A.  Celliuiit 
lib.  III,  cnp.  16  et  lib.  vn,  cap,  l,JuIium  Paulum 
lib.  I,  tit.  9,  Octnvium  lloratianiim,  Ulpianum  in  I. 


autcm  Joscphum  dc  cndem  re  tracftnsse  in  libro  de 
Iniperio  rationis,  putnbam  me  finem  huic  dirficullnti 
facite  imposituriim  aiictoritate  ejiis.  Sed  men  me  Te- 
feliii  opinio.  Etenim  ille  posiqiiam  retnlit  hunc  ser- 
monem  matris  ad  niinm,  sc  illiim  novcm  mensibiis 
iu  iitcro  gesiasse,  niox  nit  in  pngin.i  seqiicnti  sanctis- 
sitnos  niariyrcs  dixisse  matris  uterum  eos  tulisse 
decein  mensibus.  Iinqiie  scnipcr  remanet  eadem  dif- 
ficiillas.  Reciirrenduni  ij^itiir  esl  ad  anctoritalem  ve- 
lcriiin  excniplnriuni.  Oninla  fere  qiinc  ego  vidi,  sunt 
nuiem  miilta,  [vAbeui  decem,  Sic  etiam  illa  quibus  usi 
sunt  Angli.  Painelius,  tnmcn,  clsi  piitaverit  eam  lec- 
tioncni  cssc  meliorcm,iii  eaqiiescnlentia  fucrit,  etiaiu 
UiKalliiis,  mnlucruiit  »li:mi  rdinere  in  contcxtu. 
Aflri.'rt  aiilem  Pamcliiis  pluies  aiiciorilates  ut  probet 
illam  esse  mcliorem  qiiae  hnhcl  decem.  Ego  mullo 
pliires  nflerre  possem.  Scd  noio  cas  nfferre,  ne  caruin 
lcctio  fastidiuin  crccl  lcclorihus.  Itaque  aunoiabo 
tautum  loca  vctcrum  qui  infnntcs  declmo  monse  nasci 
auuL  Leclor  cn  potcrit  rcqiiircre,  si  libuerit.  Yide:il 
TertuHinntim  in  libro  deAnlmn,  Arnohium  lih.  i,A</- 
rersus  gentes^  Lnciantiuiu  iii  lihro  dcOpifxcio  Dei^  Lii- 
ciferiim  Calnritanum  in  lihro  de  non  parcendo  delin* 
quentibus  in  Deum^  llieronymum  in  epistola  ad  Rufi- 
niim  de  judicio  Sabmonis,  et  in  epistola  de  Vitando 
suspecto  contubernio,  ><liigiistinum  lih.  iv,  cnp.  5  de 
Trinitate^  Prudentiiim  in  cnrminc  de  sancto  Romano 
marlijre,  Fiilgeiilium  Ferrandnm  in  Epistola  ad  Ana* 
toiiHm^  sauciuni  Vinccnlium  Fcrarium  sermone  inVi- 
gilia  notivitatis  Chrisii,  IMnulum  in  Amptiitryone  el  in 
CiMtettaria,  Virgiliiim  Ecioga  quarta,  Ovidiiim  lih.  i , 
01  V  (''astorum,  et  in  Episioln  Oenoncs  ad  Macareum, 


Intestalo  D.  dc  suis  et  Icgitimis  h;crcdibus,  Petrar- 
chiim  lib.  XIII  rer.  famii.  epist.  i,  ad  Culdoncm  epis- 
copiim  Perlnensem,  qu(c  a  me  edila  est  inter  proha- 
tiones  historix  gentis  ArvernicT,  ubi  etiam  ediluin 
est  testamcniiim  Bernardi  III  de  Jurre,  in  quo  testa- 
tur  de  utero  gravldo  per  decem  menses.  Yidc  etiam 
Viclorcm  Viiciiscm  lib.  v,  cap.  9  Hisiorim  perseeu^ 
^  tionis  Vandniicw.  Fatcndum  tainen  cstlectionemquam 
^  ego  repudio  exsinrc  in  quntuor  autiquis  exenipla- 
ribus,  hahori  rlinm  npiid  irieronymiim  in  epistoia  ad 
Euslochium  de  vuginitate  servanda,  ct  in  epistola  ad 
fietvidium.  Al  cn  qiinin  rctinui  cxslntin  uovemdecim 
lihris  nosirisetinquaiiiorAnglicnnis.Vlde  PenlecoiH 
inrciium  Laurentii  Ranlrez  de  Parado  cap.  5. 

Persuasit  potius,  Epislola  de  /lonorandis  parentibus 
ediLn  Inler  Opera  Hicronymi  :  Iinitamini  filium  ila- 
chabamm,  qui  matri  mortem  suadenti  servivit,  et  durum 
imperium  gratanter  aggrcssus  est^  ne  offenderet  genitri- 
cem,  Blaluit  fratrum  sociari  funeribuSf  quain  votuntaii 
matris  obsistere.  Polest  huic  matris  constaiilix  com- 
parari  aliqiio  inodo  alla  mater,  qiuc  nunquam  volutt 
dednrare  uhi  fillum,  qui  quxrebatur,  occulisset,  uee 
ullis  deinde  terroribus  aut  morte  constantiam  vocis  egre- 
gia*  mutavit :  apiid  Tacilum  iii  lihro  u  Historiarum. 

Adnegnntis,  Codex  CratianopoliLinus  abneganti. 

Per  eadem  pamonuin  martyria  pergamus,   Codcx 
.  Thunnus,  ad  martyrii  gtoriam  pergamus,  Cratianopoli 
laiius,  ad  martyrii  passionem  perganm,  | 

Digitized  by  VjOOQIC 


673  EPISTOLA  AD  FORTUNATUM. 

Hi  qui  anucti  tunl  $tola$  alba$y  qui  $unt,  el  unde  A  metent.    Ambulante$ 


674 


venerunt  ?  Et  dixi  ei :  Domine  mi,  tu  $ci8.  Et  ait  mihi : 
IJi  $unt  qui  venerunt  ex  magna  tribulationef  et  lave- 
runt  $tola$  $ua$f  et  candidae  ea$  fccerunt  in  $anguine 
Agni :  propter  hoc  sunl  in  con$pectu  throni  Dei^  ct  ^er- 
viunt  ei  die  ac  nocte  in  lemplo  eju$  ^  (  Apoc,  \ii,  9). 
Quod  si  laiilus  oslendi^ur  et  probatur  Ghristianorum 
martyrum  populus,  nemo  difAcile  vel  arduum  pu- 
icl  csse  mariyrem  fieri,  quando  videat  mariyrum 
populum  non  posse  numerari. 

CAPUT  XII.  —  QU>e  SPES  ET  MERCES  MANEAT  JOSTOS 
£T  MARTVRES  POST  CONFLTCTATIONES  HtJUS  TEMPORIS 
ET  PASSIONES. 

Per  Salomonem  Spirilus  sanctus  ostendit  et  prx- 


ambulabant  'et  fiebaniy  mil- 
tente$  $emina  $ua  :  venientes  autem  veniatt  in  exul- 
tatione  portante$^  gremia  $ua^,  Et  iterum  in  Psal- 
mo  cxviii  :  Beati  qui  immaculati  sunt  in  via,  qui 
ambulant  in  lege  Domini.  Beati  qui  pencrutanlur 
martyria  ^  ejus,  in  toto  eorde  exqmrunt  eum.  Iiem 
Dominus  in  Evangelio ,  uhor  ipse  persecuiionis  nos- 
tnc  et  remunerator  °  passionis  :  Beati ,  inquil ,  qui 
pereecutionem  pa$$i  fuerini  propter  justitiam,  quia  fp« 
$orum  e$t  regnum  coelorum  (Matth.  v,  iO^.  Et  ilerum : 
Beati  eriti$  cum  odio  vo$  habuerint  homine$f  et  iepara* 
verint  vo$  ,  el  expulerint  ^,  etmaledixerint  nomini  «ei« 
tro  quasi  nequam  propter  Filium  hominis.  Gaudete  in  Hla 
"*  die  et  exsultate  :  ecce  enim  merce$  ve$tra  multa  est 
in  ccelis  (Luc.  vi,  22).  £t  ilerum  :  Qui  perdiderit  ani- 


ciiiit  b  dicens  :  Et  si  coram  hominibu$  tormenta  pa$$i  ^  „,^,  ,^^  ^.^p,^  ,„^^  f,i,  .^i^f^^  ^^^  (^^^,  ^^  ^4)^ 


$unt ,  $pe$  eorum  immortalitate  plena  e$t.  Et  in  paucis 
vexatif  in  multis  bene  di$ponentur  ,  quoniam  Deu$  ten* 
tavit  f//oi,  et  invenit  ilio$  dignos  $e.  Tamquam  aurum  in 
fornace  ,  probavit  iUo$  ,  et  qua$i  holocau$ta  '^  ho$ti<B 
accepit  Hio$,et  in  tempore  erit  re$peclu$  illorum,  hulge" 
bnnt,  et  tamquam  $cintiU<e  in  arundineto  di$current.  Ju- 
dicubunl  natione$  et  dominabuntur  populis  ,  et  regnabit 
Dominu$  eorum  in  perpetuum  (Sap.  iii,  4).  Iicin  apud 
eumdem  vindicla  nostra  describitur,  ct  perscquea* 
tium  nus  aique  infestantium  pceiiitentia  prxdicalur : 
Tunc  $tabunt,  inquit,  ju$ti  in  magna  comta^aia  adver- 
$u$  eo$  qui  $e  angu$tiaveruntf  et  qm  abstulerunt  labore$ 
torum  :  vidente$  turbabuntur  timore  horribiU ,  ct  mira* 
buntur  in  subitatione  in$peratai  $aluti$  dicentes  inter  se , 


Nec  solos  animadversos  et  interfectos  divinae  polli- 
citniionis  manent  praemia  ,  sed,  eliamsi  ipsa  passio 
fidelibus  desit,  fldes  lamen  iniegra  atque  invicta  per- 
stitcrit,  et,  contemptis  ac  relictis  suis  omnibus,  Cbri- 
stum  se  sequi  Gbristianus  ostenderit ,  ipse  quoque  a 
Cbrisio  inter  martyres  honoratur,  pollicente  ipso  et 
dicente  :  ^emo  e$t  qui  reUnquat  domum  aut  agrum^ 
aut  parentes  aut  ftatres,  aut  uxorem  aut  fUio$  propter 
regnum  Dei ,  et  non  recipial  $eptie$  tantum  in  i$to  tem- 
pore,  in  ececulo  atttem  venturo  vitam  wtemam  (Luc. 
xviii,  29).  Iicm  in  Apocalypsi  boc  idcm  loquilur  :  Et 
vidif  inquit,  aninm  ocei$orum  propter  nomen  Jesu  p  et 
sermonem  Dei :  et  cum  primo  in  loco  posuisset  occi- 
sos  ,  addidit ,  dicens  :  Et  quicumque  imaginem  be$ticB 


pceuitentiam  habenie$^,et  proe  angu$tia- $pirHu$  gemen-  ^  „^„  adoraverunt,  nec  acceperunt  in$criptionem  in  fronte 


te$  :  Ui  $unt  quo$  aUquando  habuimu$  in  derisum  et 
in  $imiUtudinem  ^  improperii.  No$  in$ensati  vitam  iUo- 
rum  cBstinfabamus  in$aniam  et  finem  iUorum  $ine  hot 
nore.  Qnomodo  ergo  computaU  b  $unt  inter  fiUo$  Dei, 
et  inter  sanctos  sor$  itlorum  e$t !  Ergo  erravimus  a  via 
veritati$ ,  et  ju$titice  lunun  non  bixit  nobis  ^  ,  el  sol 
non  e$t  ortu$  nobi$,  Las$aU  sumus  in  iniquilati$  via  ei 
perditionie ,  et  ambulavimtu  $olitudin€$  difficUee ,  viam 
antem  Domini  ignoravimu$.  Quid  nobi$  profuit  ^uper- 
bia?  aut  quid  divitiarum  jactatio  ^  contuUt  nobi$?  tran$^ 
ieruni  omnia  illa  tamquam  umbra  (Sap.  iii,  i).  Item  in 
Pbalmo  cxv  (r.  5)  prclium  et  nierccs  passionis  osten- 
dilur  :  Pretio$a  est,  inquil,  f)i  conspectu  Domini  mors 
sanctorum  eju$  j.  Item  in  Psalmocxxv(o.  8),  trisii 


aut  in  manu  $ua ;  quos  universos  a  se  in  eodem  loco 
simul  visos  conjungit  et  dicit :  et  vixemnt  et  regnave» 
runt  cum  Chri$to  (Apoc.  xx,  4).  \ivere  omnes  dicit  ct 
regnare  cum  Cbrisio,  non  lantum  qui  occisi  fuerinl, 
scd  et  quicumque,  in  fidei  suac  firmilate  et  Dei  timorc 
persianies,  imaginem  bestiae  non  adoraverint ,  nequc 
ad  funesta  ejus,  et  sacrilega  edicta  conseiiserint. 

CAPUT  XIII.— PLUS  MOS  ACCIPERE  IN  PASSIONIS  MERCEDE^ 
QUAM  QUOD  BIC  SUSTINEMUS  IN  IPSA  PASSIONE. 

Probat  beaius  apostolus  Paulus,  qui,  dignaiionc 
divina  usque  in  tertium  coelum  atquc  in  paradi- 
sum  rapius,  audisse  se  iiienarrabilia  vcrba  les- 
tatur ;  qui  oculata  fide  ^  Jesum  Dominum  vidisse  se 


lia  conflictationis   ei  Ia;iitia  relributionis  exprimi-  D  gloriatur,    qui  id  quod  et  didicit  el  vidit,    majori 
l\xr  :  Qui  $eminant ,  inquit,fn  lacrymie,    in  gaudio     conscienUx' veriiateprofiletur :iVon«Mfi/,inquil,co«- 

LECTIONES  VARIANTES. 

i  Jacianlia  Lam.  Ebor. 


*  Scrviunt  in  lemplo  Lam.  Ebor.  NC.  \.  BoL  i,  %  3,  4. 
Ben.  Ver. 

^  Monet  Ar.  Lam.  Ebor.  NC.  Prxcinit  Bod.  I,  4.  Oxon. 

^  Holocauslum  bosilam  Bod.  i.  4.  Benev.  Ver. 

<t  Sic  Lum.  Ebor.  Voss.  i.  Bod.  t.  4. 

«  Per  angusliam  Bod.  \,  2.  Benev.  Ver.  ad  Qttir.  Ub.  3, 
c.  iO. 

Un  risu,  et  in  similiiudine  Lam.  Bod.  i,  2.  4.  Ver. 

s  Quomodo  compnlali  Ad  Quir.  t.  5,  c.  16. 

1»  Luxit  super  nos  NC.  i. 


j  Mors  juslorum  Bod.  i,  3.  Benev.  Ver. 

k  Tollentes  Bod.  i,  3.  4. 

1  Manipulos  suos  Bod.  i.  Un. 

"  PerscruUntur  mysteria  NC.  i.  Teslimonia  Lin. 

"  Muneralor  Bod.  i,  2.  4.  Ver. 

**  Expugnaverinl  Ar.  Bod.  2. 

V  Yerbum  Jesu  Bod.  2.  Testimooiom  Jesu  Ver. 

1  Oculo  fidei  Bod.  3.  Occulu  Lam.  Ar.  Bod.  i,  2»  3,  4. 

'  Majoris  cODScieoU»  Ar.  Bod.  i  >  2,  3,  4. 


STEPII.  BALUZII  NOTiE. 
Cap.  XII.— Fu/jfe^fiif/.  IIoc  segmenliim  nddidimus      luordecim  libri  nostri,  el  quinque  Anglicani.Vide  no- 
'       "  '    "         las  nil  extremam  partem  epistolo:  ad  Demeirianum. 

Gremia  sua.  Sex  libii  vcicrcs,  manipuloisuos. 

Digitized  by  VjOOQIC 


ex  qiialuor  libris  veleribus.  Non  exstat  tamen  iii  Se 
guicriaiio.  Vide  notas  ad  Epistolam  lxxxi. 
Pmitentiam  habentes.  Iia  veleres  cditiones,  qua- 


m  oivi  ctPftiAM  m 

dignw  pamones  hupu  Umpm$  ad  MupirmUnram  cU-  A  rores  ei  fliinas  mmidi ,  mHmis  imoMMif  parsmc ; 

riiaum,  f mr  revdatUur  im  nakkM  (Rom.  \nt,  48).  Qyis  qoem  faiuroniiD Qi^  eerta  «  eC solida eorroborai.  Clao- 

ergo  non  onMiiiHii  liribtti  ebborei  ad  UuUid  clarita-  duntur  ^  io  perseeoiiooibus  lerr»,  sed  palel  coAwn  i 

letn  per^oaire*  ul  ttiicus  Dei  iiai ,  oi  cuai  Cliri>io  Mioaiur  ABtieliriaus.sedlClirisiuslueiur;  morsinfer- 

siaiifli  gaiftdeat ,  ut  posl  toroieoia  et  »0^,-410^  leriMbDa,  tur,scdiainMNna)iiassequit«r:oecisonuiMloseripi(ttr, 

IH-aniladiviiioporeipiai^SiiBilitibiissdBCiilarilNieglo-  sed  restiiiao  paradtsus  ealiibeiur  ;  vila  temporalis 

riosum  esi  ui  btsie  devieto  redea^  in  patriaw  irium*  estinguiiiir,  sed  selerM  re^avatur.  Quaoia  osi  digoiias 

libaoiei,  qoaoio  poiior  ei  ma|or  eai  gloffia,  Ticlo  dia-  ei  quauia  seeurilaa  exire  bioe  Igtum,  eKire  inter 

bolo »  ad  paiBdiMim  iriuinpbaoiem  «  rodire,  ei uude  pressuras  ei  angnaiias  floriosum  ?  daudere  in  mo- 

Adam  peeeaior  ejecltts  esl,  illac,  frosmto  eo  4|ui  aul«  mento  oculos,  quibiis  homita  Tidebantur  ei  oiuodas» 

dfjeeerai^  irapbatHTictrieia  reportare,  ofcrre  Deo  a»  et  aperire  eosdem  suiim  ui  Deus  vidcaiur  et  Chri- 

cepiisiimiim  mum»,  iaeornipUMi  idem  eiTirtutem  stus!  Tam  feliciier   rolgrandi ,  quania  Telocitas  e  ! 

weoiis  iiicojnwem^  laudemdeYoiioiiis illustreia ,  eonM>  lerris  repente  subtrahens,  ut  in  rej^iiis  coclcsiibus 

iari  eum  eum  veoire  emperii «  Tiodieiam  de  inimtcis  reponaris.  Haec  oporiet  menle  et  cogiiaiioiie  com- 

recepiunift,  lalefi  eiui  aaiiiiere,  eum  sederit  j«dica-  pledi,  hscc  die  ac  nocte  meditart.  Sl  talem  persocuiio 
turus,  cobxeredem  Cbriili  ierj ,  Aogelii  odequari,  %  InrencHt  ^  Def  mitttem,  Tlnci  non  *^^  poterit  Tirius 

cum  Patriarebii«  eum  Aposlolii « cum  Propbeits  cge-  ad  pnclium  prompta  '.  Yel  si  accersitio  anie  prxTe- 

losiii  regMi  poiieMione  laetari?  Has  eagiiaiioimi  qus  nerit,  sine  prxmio  non  erit  fides  ,  qox  erat  ad  mnr'- 

perseeuiio  poteii<^  vineefe  ?  ^m  poiouoi  iorittettia  y^  tjriam  prxpnrata.  Sine  dnmno  temporis  merccs ,  ja- 

perare?  Durai  forlis  oi  siabilis  feligiosis  mediuiio-  diccDeo,  rcdditur  :  !n  persecmione,  mititia ;  in  pace, 

uibus  ^  Amdaia  meoi ,  ei  adveroui  omiiei  diaboli  ier^  conscientia  coronaiur. 

LECTI0NE6  VARIANTES. 

•  TriamphaniesM. «.  5, 4.  f  SU  Lam.  Ebor.  Lin.  NC.  l.  Voss.  I,  2.  Bod.  1, 2,  3» 

b  Deceperat  Lam,  Ebor.  NC.  i.  Bod.  I,  %  2^  i.  Vm.      i.  Bai.  Ver.  ClaoduiHor  ocolfl  Impr. 
1*2.  %  Quauu  felicitas  Lal. 

^  PersecoUooes  pomfMi  JM.  t.  Lam.  ^  Perseculor  ioveoerit  Bod.  o. 

<t  Aeligiosis  iinitatioDibus  Fo^.  I.  «  Praeliom  destioaU  Bod.  5. 

«FidesgraU  Voss.  1. 

STEPH.   BALUZn  INOTiE. 

.    jEierna  reparatur.  Godex   Seguierianus  tglerniias  C  lilanus  et  editiooes  Spirensis  et  MorelUi  babent  u 
reprwsenMur.  taiem  persecutionis  dics  Christi  invetierit  mililem.  Iia 

^    8i  lalm  pertecudo.  Codex  Tbuaous  ei  Gsalianopo-      eiia  m  ferme  codex  sancii  Ariiiilphi. 

TESTIMOiyiORUM  " 

LIBBI  TBES 

ADVERSUS   JUD^OS. 


Cyprianus  Uairino  ^  fHio  saltttem.  Obtcmperandiim  Duminus  per  Scripiuras  sancUs  crudire  et  instrucrc 
futt,  flli  cbarisime  <=,  de/iderio  tuosplriuii  impensis-  dignaius  est  ^,  ut,  a  tenebris  erroris  ^  abducti  et  liice 
sima  petttione  dtTtna  magisteria  poscenti  qtftbus  iios  ^  ejus  pura  ^  et  candida  luroinati,  Tiam  Tilx  per  salu- 

LECTiONES  VARJANTES. 

■  Ad  Ouirinum,  de  Sacrameuto  Chrisli  NC.  1.  Bod.  2.  A  sic  Ar.  Bod.  1,  2,  5.  4.  Tlm.  Veron.  Bem.  Foss.  3, 

Lam.  Liber  adversus  lud»06^lt€iN.  Er.  Moh.  Mor.  Rpislola  Eradire  et  insliluere  Oxon. 

Cypriani  ad  Quirinum.  Lin.  '  ^  Teoebrosi  erroris  caligioe  Bod.  I.  Voss.  3. 

<>  Quirino  suo,  S.  NC.  2.  *  Et  per  lucem  ejus  iiuram  el  caodidam  illumiuali  Bod, 

^  Fuit,  charissime  Bod.  1.  1.  IMumieari  Vo$s.  3.  Ad  locetfi,  eic.  tm. 

STEPU.  UALCZU  NOT^E. 

Si  qiia  sunt  loca  io  Operibtis  sancti  C^priani  dequi-  ediiionc  Spirensi,  in  veteri  Vc^ieU ,  et  iu  ea  4|uam 

biis  proiiiintiari  non  posslt  ea  certe  iliius  esse ,  id  Retuboldus  procuravit.  Erasmus  teriiam  emisit  ex 

vero in primis aiTerri potesi  de  bbris 7«<(ii4ioiii(iriiotiid  colicc  scripto  monastcrii  Cenihlacensis.  Sed  quod 

Quirinum.  Pbires  ouim  coibces  ^^  babeat  ^uam  probabilinssibiTideri  aiitmcopusnoii  esseCyprianiy 

Tiilgatae  ediiiones,  alii  miuufl*  iuque,  ^uoniam  im-  quia  in  illo  prjeier  prxfaiioncm   numquatn   auclor 

possibile  est  disceriioreoa^tuae  vereCTpriaiii  suntab  sunni  styluin  exeratj  qitamvis  id  Teriim  essct,  quod 

iis  qu:e   post  illum  a  studiosis  addiia   «unt,  nos  certe  non  csl,  arguiiientum  isiud  levissimum  est,  uti 

reiinuimiis  ea  quae  vulgo  ieguntur  in  cdiiionihus  et  el  iliud  quod  de  leriio  libro  opinatiir  Priorius.  Nam 

ea  addimus  quse  reperta  a   iiobiH  sunt  in  ai^liquis  saucius   Augu>tiuus  libr^is    isios  lauciuam  Cypriani 

exemplaribus   manuscriptis,  niliil  de  noslro  adden-  citat  lib.  iv,  coulrac/imi  £pi<io/ai  Pe/a(^aMoniMicap»& 

tes,    i^orro  duo  unium  priores   libri    exstani   in  ci  U,  m  aduotavit  Pamelius,  qui  alias  quoque  pr^j 

Digitized  by  V 


6t7 


TKSTfMONIORtM  LIBEU. 


G% 


laria  sacramcnla  (cncamQS.  El  quidem,  sicni  pciisii ,  A  (I.  i(em,  qnod  Propheth  non  erediderinl  el  co$  inUr' 


ila  a  nobis  sermo  composllus  el  libellus  compendio 
bfeviante  «  digestus  est,  nl  qnx  scribebanUir  ^, 
Don  copia  laliore  ^  diffiindereiD ,  sed,  quantum  me- 
dtocris  memoria  snggerebai  ^,  excerpiis  capiiulis  el 
anncxis  necessaria  quxque  colligerem  quibus  non 
tam  Iraclasse  quam  irnclanlibus  roaieri:un  prxbuisse 
videamur.  Sed  el  legeniibus  breviias  ejusmodi  plu- 
riroum  prodesl,  dum  non  inlelleclum  legenlis  et  scn- 
sum  liber  longior  spargit  ^,  sed  subtiiiore  oomptfii- 
dio  ^  id  quod  legilur  tenax  memoria  cuslodit.  Com- 
plexus  sum  vero  libellos  duos  pari  xqualiiale  modert- 
tos  B  :  unum,  quo  osiendere  enisi  sumus  ^,  Judasos, 
seoiindimi  qu»  fiierant  ame  prxdicta,  a  Deo  rccei- 
sitfte,  &,  ifldnigentiam  Domini,  qita!  sibi  jam  pridem 
data  ct  in  pohlerum  pnmiisea  Tuerai,  perdidisse,  sitc-  B 
cessisse  vcro  iu  eoruui  locum  (^brisiianos  fido  Doiui- 
num  ^  proinerentes  et  de  omnibus  geiitibus  ac  de 
toio  orbe  venientes.  Iiem  libellus  nlius  continet 
Gliristi  sncramenium,  quod  idem  veneril  i  qui  se- 
cundum  Scripiuras  aununliatus  est,  et  gesserit  acper- 
fecerit  universa  qiiibus  inlelligi  ct  cognosci  posse 
praedictus  ^  est,  quse  legentibus  inlerim  ^  prosint  ad 
prima  Odei  rineamenta  formanda.  Plus  roboris  dabi- 
tur  et  magis  ac  magis  intellectus  cordis  operabitur 
scruianti  Scripturas  veteres  ac  novas  plenius,  et  uni- 
versa  Librorum  spiritalium  vulumina  ^  perlegenti. 
Nam  nos  nunc  de  divinis  fontibus  ^  implevimus  mo- 
dicum  qood  tibi  interiro  mitteremus.  Bibere  uberius^ 
et  saturnri  copiosius  poleris,  si  tu  quoque  ad  eosdem 
divinae  plenitudinis  fontes  nobiscum  parlter  potaturus  C 
accesseris.  Opto  te ,  iili  «barissime,  seroper  bcne 
valere. 

"» CAPITULA.  • 

l,  Judwos  in  offensam  r  Dei  grBVtier  deliquisse ,  quod 
Dominum  dereliquerint  el  idola  secuti  sint. 


fecerint, 

III.  Ame  piceiiicluni  quod  Dominum  ncque  cogmturif 
neque  inlefUctnn,  neqne  recepturi  esseni,  ' 

IV.  Quod  Scripturas  sanctas  iiiteUecturi  Judwi  non 
essent,  inteUip  autem  habtrent  in  novissimis  tempori- 
tms  postea  qnam  Christus  venisset. 

V.  Mliil  posse  Judwos  iuieUigere  de  Sinripturis^  nisi 
prius  crediderint  in  Christum. 

VL  Qu$d  Uiermsaiein  perdituri  essent,  et  terram  quam 

acceperant,  relicturi, 
VIL  ilem^  quod  essent  amissuri  lumen  Domini. 
VilL  Qiiod  circumcisio  priina  carnalis  evacuata  sit,  el 

seeunda  spitiialk  reprmmma  tk, 

IX.  Quad  lex  prior,  §m  ftr  M&^ms  daim  eH^  tetsa- 
tura  essel, 

X.  Quod  lex  nova  dari  haberet, 

XI.  Qiiod  dispositio  alia  et  testameutum  novum  dari 
haberet  n. 

XII.  Quod  bapdsma  ^  vctus  cessaret  et  novum »  m- 
ciperet, 

Xlil.  Quodjugum  vetus  evacuaretur,  et  jugum  novum 
daretur. 

XIV.  Quod  paslores  veteres  cessaturi  essent,  et  uovi 
inciperent, 

XV.  Quod  domus  et  templum  Dd  Christus  *  futurus 
esset,  et  cessaret  templum  vetuSj  et  novum  inciperet, 

XVI.  Quod  sacrificium  vetus  evacuaretur  el  novum  cete-. 
braretur, 

XVII.  Quod  saccrdodum  vetus  cessaret,  et  novus  sa- 
cerdos  veniret,  qui  in  osternum  futurus  essel. 

XVIII.  Quod  propheta  alius  sicut  Mogses  promissus 
sit,  sciiicel  qui  testamentum  novum  darei,  el  qui  ma^ 
gis  audiri  deberei, 

XIX.  Quodduo  populi  prwdicti  itn/,  major  et  minor , 
id  esl  vetus  Judasorum,  ei  novus  qui  essei  ex  nobis  " 
futurus. 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Brevi  anle  Voss.  4.  Brevi  dig.  Bod.  1,  2.  Brevi  ad  te 
dig.  Spir.  Compeadiosa  brevitate  Voss.  3. 
[.  *>  Scribaotur  J4n. 

^  Latior  Bod.  4. 

<t  Soggesserat  NC.  1.  Lamtf.  Bod.  3. 

«  Spargeret  Ver. 

f  Uliliore  compendio  Ver. 

s  Pari  qualitaie  Veron.  Moderatus  VotSs  4.  t\ 

h  Simus,  excusi  pleriaue.  Samus  Oxmi.  ex  codd.  Bod. 
1,2,  3,  4.  Lin.  i^C.  1.  Voes.  i. 

i  Fidem  Domini  Bod,  1.  i.  Voss,  4. 

j  Jam  advenerit  hC.  i. 


k  Agnosci  posse  praedictus  est  Lam.  NC.  1,  2.  Lin, 
Posset,  sicut  praedictus  eai  Voss.  2. 
1  Legenti  tihi  Oxon. 
"»  Librorum  volumiiia  Lam,  Lin.  NC,  1. 
"  Divinae  plenitudimsXoule  Toss.S. 
^  Bibere  Uberius  Bod.  4. 
P  Offensa  Voss.  4. 
q  Deberet  Voss.  4. 
'  fiapUsnus  Voss.  4. 
•  Novus  Voss.  4. 
^  Templum  Christus  Voss.  4. 
""  Novisfod.  1. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


liones  alTert  optimas  ut  ostendat  vere  esse  Cypriani. 
Quod  etinm  adsiruit  observatio  ediiionis  Auglicanae 
ad  libriim  primum,  et  in  pr.nefatione  ad  libnim  ter- 
liiim.  Quibus  ego  addo  Fulgentium  episcopum  in 
rm^mentis,  et  Luppum  abbatem  Ferraricnsem  in 
Episiola  128,  ad  regem  Karatum,  et  iii  libro  de  tribus 
Qna^stionibus  citare  boc  opns  tanffuam  Cypriani.  Ila- 
biii  aufeui  iinum  et  vigiiui  exeniplaria  vetern  boruin 
libroritm,  quoruin  tameii  q(iiii({.uc  babeni  tinliim  li- 
bros  duus  priores.  Ejusdeni  porro  fere  argumenii 
cum  isio  Cyprifini  qjere  csl  Hber  de  Promissionfbus  el 
prmdictioiiHms  f)ri.  (|ui  vulgo  triluitnjr  f^rospero.  €;r- 
icriim  admonco  Eiasiiiuni,  (iuipro(essuscstsc  putarc 
lioc  opus  iion  es&e  Cypriaiii,  in  initio  tamen  Annota^ 


tionum  suarum  in  Evangcliwn  loaimis  diiace  caput . 
terlium  et  quintuin  liliri  secundi  tanqunm  Cypriani. 

SubtHiQre,  Codex  Veronensis  ct  Corbeiencis  u/t- 
liorc. 

Cognosci  possei.  Ediiio  guai  dicitur  Gravii  et  Pame- 
liana  habent  potest  quod  ipsa  sit  qui  prasdictus  est.  Sed 
ego  hnnc  lectioneiu  iu  niillo  veierum  exeinplariunn 
repcii  quibus  usus  siiui ,  neiiue  exstal  in  Anglicanis^ 
neque  in  editionibus  antiquioribus.  Aiic'li  tainen  eam 
retinucrunt. 

Legeiitibus,  Antea  scriptum  erat  tegenii  tibi,  £men- 
daviinus  ex  codicc  Veronensi,  ei.ex  Fuxcn^ict  Bec- 
censi;  lcpitimam  autem  esse  banc  cuicndatiQueiu  os- 
tendit  ciiam  prajfatio  libri  teriii,  C   r^r>.r-^^r> 

Digitized  by  VjOOQIC 


679  DIVI  CmiANI  680 

XX.  Quod  Eccletia,  qucs  priui  slerilii  fueral,  plure$  A  XXIII.  Quod  ad  regnum  coelorum  magi$  Genlct  quam 

fUio$  habilura  e$$el  ex  genlibu$,  quam  quol  $ynagoga         Judcei  pervenianl. 

ante  habui$$ei.  XXIV.  Quod  $olo  hoc  Judcei  aceipere  veniam  pottini 

\\\.  Quod(ietae$rnagi$  inChri$tumcredilurme$$ent,  deliclorum  ^uornm,  $i  $anguinem  Chri$ti  occid 
XXII.  Quod  panem  et  culicem  Chri$li  et  omnem  gratiam         Baptismo  cju$  abluerint^  et  in  Eccleuam  tran$eunU$y 

ejusainiuttri  e$$ent  Judcei,  no$  vero  accepturi,  ct  quod         prcscepih  eju$  obtcmperarint, 

Clirittianorum  novum  nomen  benediceretur  in  terri$. 


TESTIMONIORUM 


LIBER  PRIMUS. 

CAPUT  I.  —  JOD^os  iN  OFFBNSAM  DEi  GRAViTER  DELi-  Uxit  ct  affectovit  deo$  alieno$.  Exterminabit  Dominut 

QUissE,  QCOD  DOMiMUii  DERELiQUERUiT  ^  ET  iDOLA  SE-  homtnem  qui  fadt  htBC,  el  humili$  efficietur  in  tabema* 

cuTi  siNT.  g  cuti$Jacob  (Malach.  ii,   11,  12). 

In  Exodo  populus  ad  Aaron  :  Exiurge  et  fac  ^  no-  '«aput  n.*-  quod  prophetis  kon  crediderint  et 

bi$  deo$  qui  no$  prmcedant,  quia  Moy$e$,  vir  hic  qui  «  ^-^^  interfecerint. 

fioi  ejecit  de  jEgypiOt  quid  ei  acciderit  non  $cimu$  Apud  llicremiam  Dominus  diiTil  :  J/isi  ad  vo$  ser- 

(fc^wrf.  XXXII,  i).  IiemillicMoysesadDominum:  Prc-  vo$  mco$    propheta$.  Ante   lucem  mitlebam,  et  non 

cor,^\ifDomine^^deliquitpopulu$hicdelictumgrande^.  audiebati$  me  ^  neque  intendebatis  auribu$  ve$lris,  di 

Fecerunt  »bi  deo$  aureo$  et  argenteo$;  et  nunc,  ti  cen$  :  Convertatur  unusqm$que  a  via  $ua  mata  et  a  ne- 

diimui$ddelictum,  dindtte;  $in  autem,  dele  me  libro  qui$$imi$  ^ffectalionibu^^^ve^tri^;  et  habitabiti$  interra 

quem  $crip$i$li,  Et  di:dt  Dominu$  ad  Moysen  :  Si  qui$  i$ta  quam  dedi  vobi$  et  patrlbu$  ve$tri$  a  $ceculo  ct  u$' 

deli^uitante  me,  deleam  illum  de  libro  meo  (Ibid.  51-  que  in  $cecula.  Et  iterum  :  Nolite  ambulare  post  deo$ 

33).  Item  inDeuieronomio :  Sacrificaverunt  dwmonii$,  alieno$  ut  $erviati$  d$,  et  ne  adorat€rld$  eo$  ^,etne 

et  non  Deo(Deut.  xxxii,  17).  Iiera  in  libro  Judicum  :  inciietit  me  in  operibu$  manuwn  ve$trarum  ad  disper» 

Et  fecernnt  filii  l$rael  quod  maUgnum  ^  erat  coram  Do-  dendo$  ^  vo$,  et  non  audi$li$  me  (  Hier.  x\v,  4-7  ). 

mino  Deo  patrum    $uorum,  qui  ejecit  eos  de  terra  Iiem  in  Basilion  iibro  p  iii  Helias  ad  Dominura  : 

^gyp^h  d  secuti  $unt  deo$  genUum  «  qum  circa  illo$  jEmulando  amulalu$  sum  Domino  J)eo  omnipotenti  *i; 

$unt,  et  ^  o/fenderunt Dominum  ^,  et  reliquerunt  Deum,  C  quia  derdiqueruntte  filiilsrael,  allaria  lua  dcmoUerunt^ 

et  servlerunt  Baat.  Itemillic  :  Etadjecerunt  filiilsrael  et  prophela$  tuo$  interfecerunt  gladio,  et  remanti  ego 

iterum  facere  malignum  i  coram  Domino,  et  $ervierunt  $olitariu$  >*,  ct  qucerunt  animam  meam  auferre  *  a  mc  ^ 

Baat  et  dii$  aUenigenarum,  et  rdiquerunt  Dominum,  et  ( III  Reg.  xix,  10).  Itera  in  Esdra  :  Descivemnt  a 

non$ervieruntmi(Judic.\\,{{'iVj.Derdictu$e$tJuda^y  te^^et  abjecerunt  tegem  tuam  po$t  dor$um  suttm^^ 

et  abominatio  facta  est  in  l$rad  et  in  Hieru$alem^  quo-  et  prophetat  tuo$  interfecerunt,  qui  obtestabantur  eo$  ut 

niam  profanavit  Juda$  $ancta  Domini^  in^qmbut  di-  reverterenturad  te(l\  E$dr.jXf^Q). 

LECTIONES  VARIANTES. 

•  ReliqueriDl  Thu.  Fo$s,  Corb.  Corb.  Vo$$.  5. 

^  Exsurge,  fac  Bod.  2.  i  Obaudiebalis  Fo$$. 

^  Vir  qui  Corb.  ^  AffecUonibus  vesiris,  a  ssculo  Spir.  Rem.  Er.  Lin. 

A  Precor,  Domiac  Tlm.Fo$$.  Corb.  NC.  Lam.  Bod.  1,  2, 3,  4.  Fo$$.  Corb. 

«  Populus  hic  grande  Fo$$.  "  Adoraveritis,  elne  Spir.  Rem.  Er.  NC.  1,  i.  Bod.  1, 

f  Malignum  Oxon.  ConUra  Dominum  Vo$$.  3.  Malum  2, 3,  i.  Thu.  Fo$$.  Corb. 

coram  Vo$$.  i.  ®  Dispergendos  i^C.  I. 

K  Deos  a  geniibus  NC.  1.  Lin.  Lamb.  Thu.  Corb.  Benev.  p  Item  in  Regum  Ubro  Bod.  2.  NC.  ± 

Ver.  4  iEmulatus  suin  Dominum  Deum  omnipoteDtem  Fos$. 

^  Orca  illos,  et  Thu.  '  £go  solus  Lam.  NC.  1.  Bod.  2. 4.  Lin. 

i  CoDU^a  Doroinum  Ar.  Lam.  NC.  i .  Lin.  Thu.  Fos$.  D     *  Quaerunt  auferre  auimam  Fo$$.  Foss.  3. 

Corb.  Bod.  1,  2,  3,  4.  Sic  infra.  ^  Eam  a  me  Bod.  2,  4.  Vos$.  3,  4. 

i  Et  iterumfeceruDt  malum  Vo$$.  4.  ^  Discesseruut  a  te  Bod.  1,  2,  5.  Foss.  5. 

k  Derelictus  est  Juda.  Tota  hcec  periodus  ad  Apud  Hie-  ^  Post  corpus  Bod,  1.  4.  Vos$.  3. 
rem.  dee$l  in  Ar.  Lam.  NC.  1,  2.  Bod.  1,  2,  3,  4.  Thu. 

STEPH.  BALUZII  NOTA. 

Cap.  I.  —  Derdictu$  e$t.  S^mentuni  lioc  deest  in  criptis,  deest  etiam  in  libro  sancti  Marlipi  Turonen* 

scxdecim  libris  veteribus.  Desiderari  eiiam  in  pleris-  sis  usijue  ad  apud  E$aiam. 

que  monuerunt  Angli.  Basilion.  Lactantius  lib.  iv,  cap.  11.  Item  Hdia$ 

Apud  Malachiam.  Iia  omnes  libri  vcteres  et  omnes  tn  libro  Ba$ilion  teriio.  Alibi  Cyprianus  ponit  Regnorwn 

editiones.  Aiigli  ista  deleverunt  in  lioc  loco,  ct  trans-  pro  Badtion.  Sic  plerique  veteres  posuerunt  Regum, 

tulerum  post  verbn ,  et  non  $erviemu$  illi,  et  posue-  alii  Regnorum.  Yide  Eucherium  in  initio  CommeHta- 

runt  :  item  apud  Malachiam  :  Derdiclu$  e$t ;  nullam  nortini  in  tibro$  Regum'^i  $chotia  Joannis  Tilii  ad  Lu- 

tamen  bmus  mutationis  rationera  dederunt.  ciferura  Calaritanura.  Yide  etiam  Biblia  $acra  cx  cdi- 

Cap.  II.  ^  Apud  Hieremiam.  Angli  admonent  lotam  tiooe  Roberti  Slephani. 
lianc  periodura  dee&se  in  undccira  codicibus  manus- 


Digitized  by 


Google 


681  TESTIIIONIORIIII  UBER  I.  m 

Ciip.  III.  —  ANTEPRiEDiCTOM  QcODDOiiiNuiiNEOtiE  co- Ain  ttffi^ra  deambulabunt  {P$al.  txxxi/5).  Item  in 

Evangelio  caia  Joannem  :  /n  iua  propria  venit,  et  sui 
eum  non  receperunt.  Quotquot  eum  receperunt^  dedit 
ilUs  polestatem  ut  fiUi  Dd  fierent^  qui  credunt  in  no* 
mineejus  {Joan,  i,  11, 12). 

CAP.  IV.  —  QOOD  SCRIPTDRAS  8ANCTAS  INTELLECTURI 
JUD^I  NON  ESSENT,  INTELLIGI  AUTEM  HABERENT  IN 
NOVISSIMIS  TEMPORIBUS  POSTEA  QUAM  CDRISTDS  VE- 
NISSET. 

Apud  Esaiam  :  Et  erunt  vobis  td  omnes  sermones 
sicut  sermones  libri  qui  signatus  est :  quem  si  dederis 
homini  scienti  liUeras  ad  tegendumf  dicet :  Non  possum 
legere,  Signatus  est  enim.  Sed  in  illa  die  audient  surdi 
sermones  libri ";  et  qui  in  tenebris  et  qui  in  nebula  sunt^ 


GNITURl  NEQUE  INTELLECTURl  NEQUE  RECEPTURI  ES- 
SENT. 

Apud  Esaiam :  Audi^  ccetum,  et  prcebe  aurem  «,  terrOf 
quoniamDominustocutusest.  Fitios  generavi  et  exaltavi^ 
ipd  autem  me  reprobaverunt  ^.  Agnovit  bos  possessorem 
tuum  et  asinus  prmepium  Dotmni  sui  * :  Inaet  auiem  me 
noncognovily  et  poputus  me  non  intettexit^.  Va,  gens 
peccatrix  «,  populus  ptenus '  peccaiis^  semen  nequam  e, 
filii  scetetti;  reliquistis  Dominum^  et  in  indignalionem 
misistis  illum  sanctum  Jsraet  ^  {Isa.  i,  2-4).  Ilem 
apud  eumdem  Dominus  dicit :  Vade,  et  dic  poputo 
isti  ^  :  Aure  audietis^  et  non  inteltigetis^  et  videntes  vi- 
debitis,  et  non  videbitis  i .  Jncrassavit  ^  enim  cor  poputi 
hujuSf  €t  tturibus  graviter  audierunty  et  ocutos  suos  con 


y-w,^- 9 , ,-     -,  T- ^ 

cluserunt,  ne  forte  videant  ocuUs  et  auribus  audiant  et  ^  oculi  ccecorum  videbunt  {isa,  xxix,  11, 18).  Item  apud 


corde  intetligantf  et  revertantur  ^  et  curem  illos  { Jsa. 
VI,  9-10).  Ilem  apud  Uieremiam  Dominus  dicil :  Me 
deretiquerunt  fontem  gqucb  vivce,  et  effoderunt  sibi  tacus 
detritoSf  qui  non  polerunt  ^  aquam  portare  {Hier.  ii, 
13).  Iiem  apud  eumdem :  Ecce  sermo  Domini  factus  est 
di  in  matedictum,  et  non  °  votunt  iltum  {Jiier.  vi,  10). 
Item  apud  eumdem  Dominus  dicit :  Cognovit  ^  mitvus 
tempus  stmm,  turtur  et  hirundo,  ruris  passeres  p  custo- 
dierunt  tempora  introilus  sui,  populus  autem  meus  non 
cognovit  judicium  Domini,  Quomodo  dicitis :  Sapientes 
lumtfs,  et  tex  Domini  nobiscum  est?  Jn  cassum  facta 
est  metatura  falsa  4,  scribw  confusi  sunt,  sapientestre^ 
pidaverunt  et  capti  sunt,  quia  verbum  Domini  reproba» 
verunt  (flter.  viii,  7-9).    Item  apud    Salomonem  : 


Hieremiam  :  Jn  novissimo  dierum  ^  cognoscetis  ea 
{Hier,  xxiii,  20).  Iiem  apud  Danielem  :  Miint  serma- 
nes  ^  et  signa  librum  usque  ad  tempus  consummaiionis^ 
quoad  discant  multi,  et  impteatur  agnitio  ^ ;  quoniam 
cum  fiet  dispersio^  cognoscent  omnia  hcec  (Dan.  xii, 
,4,  7).  Iiem  in  Epistola  Pauli  ad  Corinlliios  prima  : 
Noto  emm  vos  ignarare^  fratres^  quia  patres  nostri 
omnes  sub  nube  fuerunt  (I  Cor.  x,  1).  Iiem  in  Epistola 
ad  Gorinthios  secunda  :  06(tf<t  sunt  sensus  eorum  tii- 
que  in  hunc  dient,  hoc  epdem  vetamenlo  in  tectione  VC" 
teris  Testamenti  manente  quod  non  revelatur,  quia  in 
Christo  evaeuatur;  et  usque  in  hodiernum  ^,  si  quando 
legitur  Moysa,  vetamentum  est  super  cor  eorum.  Mox 
autem  ut  conversi  fuerint  y  ad  Dominum,  auferetur  Ve- 


VC9Un§     \MMtci.     ▼iif,     •-«//.      «kvui     apuvt      i>jutviiivu«iiJ  •         MM»&H»  (•»  fvrivcioi  im^itnt^    uu  M^viiWiHiH,  UM/crc»»r    V  C* 

Qucerunt  me  mati ',  et  non  invenient.   Odio  enim  ha'  ^  lamentum  (H  Cor.  iii,  14, 16).  In  Evangelio  Dominus 


post  resurrectionem  dicit  :  /i(t  «uitt  sermones  quos 
locutus  sum  ad  vos  cum  adhuc  essem  vobiscum,  qma 
oportet  adimpteri  omnia  quce  scripta  '  sunt  in  lege  Moyd 
et  Prophetis  et  Psalmis  de  me.Tunc  adaperuit  iltis  i«it- 
itim  ut  intettigerent  ScripturaSf  et  tUxit  illis :  Quia  itc 


6ti€nitt(  sapientianif  sermonem  autem  Domini  non  rece- 
perunt  {Proverb.  i,  28,  29).  Item  in  Psalmo  xxvii : 
Redde  eti  retributionem  eorum,  quoniam  non  intellexe- 
runt  in  operibus  Domini  { Psal.  xxvii,  45 ).  Item  in 
Psalmo  Lxxxi :  Non  cognoverunt  neque  inleltexerunt  ^ 

LEGTIONES  YARIANTES. 

<^  Pnebe  aures  Ar.  Bod.  i,  2.i,Lam.  Thu.  Carb.  i  Et  convertantur  Cord.  itc  TerOi/.  Ut  curem  Fosi.  3. 

Yoss.  4.  "  Non  potuerant  Corb. 

1>  Me  spreverunt  NC.  1.  Bod.  2.  Itit.  Foss.  Voss.  3.  Sic  ^  Maledictum,  non  Thu.  Foss. 

Tertut.  et  Iren.  ^  Milvus  cogooYit  Bod.  3. 

^  Praesepium  Domini  Bod,  2.  4.  T^.  Foss.  Corb.  Voss.  P  Hirundo,  passeres  Corb. 

4.  Praesepem  Ver.  <i  Mcecatura  AflHg.  Mctaiura  vestra  Bod.  i,  2,  3.  Lam 

d  Non  agnovit  Bod.  3, 4.  Populus  non  Foss.  Idn.  Thu.  Bor.  Voss.  3,  4. 

^  Vae  geoti  peccalrici  Oxort.  '  Quaerent  me  mali  Thu.  1.  Foii.  4. 

f  Popolo  pleno  Oxofi.  *  Libri  hujus  Foii.  4. 

B  Semen  pessimum  Bod.  1, 3.  Foii.  4.  ^  la  novissimisdiertnn  Foii.  4. 

y^  Ad  iracundiam  provocastis  Ar.  Lam.  lAn.  NC.  1.  Bod.  ^  Muoi  itbrum  Ver. 

1,  2.  Ad  iracundiam  et  indignaiionem  misistis  illum,  pro-  ^  Impleaotur  agniUone  omnes  Un. 

vocastis  illum  sanctum  Foii.  2.  D     '  Hodiernum  diem  NC,  1.  Lam.  Bod.  2. 

i  Populo  huic  Bod.  2.  Vo$s.  4.  7  Gonversus  est  ad  Dominom  Ar.  NC.  1 .  Xtn.  Lam.  Bod. 

}  Non  aspidetis  Ar.  NC.  1.  Bod.  2.  2.  Foii.  3. 

k  Incrassavi  enim  Foss.  *  Omnia  quae  scripta  Bod.  1.  Voss,  3. 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Cap.  III.  —  Pra^e  aurem.  Haec  est  leclio  omnium 
veierumeditionum.Pamelius  mutavitex  fideuniuslibri 
veieris,  e(  quia  apud  Tertullianum  lib.  iii  adversus 
Marcionem  l^ilur  in  aures  percipe.  Sane  editio  Yul- 
gata  Isaiac.  habet  lectionem  quam  Pamelius  proiulit. 
At,  cum  versio  qua  Gyprianus  utebatur ,  divcrsa  fue- 
rit  a  nosira  Vulgaia ,  valde  probabile  est  veterum 
editionum  scripturam  esse  meliorem.  Gseterum  eam 
confirmant  tredecim  libri  noslri  et  sex  An^licani. 

Prisieptttm.  Revocavi  lectionem  editioins  Spireu* 
sis,  quam  iuveni  etiam  in  decem  libris  nostris  et  in 

Patrol.  IV.  S.  Cypriax. 


quatuor  Anglicanis.  Sane  in  editione  nostra  Yulgata 
sacrsD  Scripturae  legilur  pnesepe.  Verum  auctoritas 
illa  non  probat  ita  quoque  iegendum  esse  apad  Gy- 
prianum  :  nam  et  latini  scriptores  dicebant  olim 
prwsepe  et  prassepium. 

Fir,  gens  peccatrix.  Ita  restiiuimus  ex  fide  veterum 
librorum,  uti  etiam  fecimus  in  libro  de  Oratione  Do- 
minica^  pag.  207,  ubi  rationem  reddidimus  hujus  mu- 
tationis. 

Metatura  fatsa.  Sex  libri  veteres  habent  metatwa 
vestra,  ^ 

DigitizaabyGoogle 


tcripiMm  eU^eitic  cparkkM  ^  Ckfkkan  ptdi  H  rtmr^  A  tm  in  hmc  munium  ^.  In  h6C  nmndo  fmt^  et  nmndn 


gere  a  morlm  Ur^  dky,  el  prmdicari  in  nomine  ejug 
pamtentiam  et  remmtmk  peecatarum  neque  in  onmee 
gentee  (Lue.  xxi¥»  44<47). 

CAP.  V.  —  NIHIL    POSSE  JCDAOS  fNTELLIGERE  DE  SCRIP- 
TURIS»  lUSl  PRiUS  CREDIDERUIT  IN  CHRISTUM. 


ApadEsQiam  :  Et^  »  non  ffredideritiSfneque  intelli-' 
getk  (Im.  th,  9).  Ilem  Dominus  in  Evangelio  :  Si 
enim  non  credideritis  quia  ego  sum,  moriemini  in  pec- 
eatii  vestris  {Joan.  viii,  ^).  Fide  aulem  stare  justi- 
tiam  et  illic  esse  vitam  pnediclum  est  apud  Abacuc  : 
Justus  autem  ex  fide  mea  vivet  ^  {Abac.  u,  4).  Inde 
Abraham  paier  gentium  credidit.  fn  Genesi :  Credidit 
Abraham  Deo,  et  deputalum  est  ei  ad  justiliam  {Gen. 
XT,  6).  Ilem  Paulus  ad  Galatas  :  Abraham  credidit  B  exstinguat  {Hier.  iv,  3,  4).  Iiem  Moyses  dicit  :  /n 


per  ipmm  faetut  i$t,  et  ntundus  eum  non  eognotit 
{Joan.  i,  9,  10).  Item  illic  :  Qui  non  crediderit,  jam 
judicatus  est^  quia  uon  credidit  m  nomine  unici  FUii 
Dei,  Hoc  autem  est  judicium,  quoniam  lux  veml  ta 
siBCulum,  et  dilexerunt  honunu  magit  tenebras  °  ^om 
lucem  (Joan.  lu,  ii,  19). 

CAP.  VHI.  —   QCOD  aRCinfCKfO   PRIMi   ClRlfALIS   EVJL- 
CUATA  SIT,  ET  SBCUNDA  SPIRrTALIS  REPR0MI8SA  STT. 

Apud  Hiercmiam  :  Mac  dicit  Dominus  mis  Judu  <> 
et  qui  inhabitant  Hierusalem  :  Renovate  inter  vos  no- 
vitatem^  et  ne  sennnaveritis  in  spinit^  eircumcidite  vos 
Deo  vestro,  et  circumcidile  prwpulium  cordis  vestri,  ne 
exeat  sicut  ignis  ira  mea  et  exurat^  et  non  sit  qm 


Deo  y  et  deputatum  ^  est  d  ad  justitiam.  Cognoscitis 
ergo  quia  qui  ex  fide  sunt ,  hi  sunt  filii  ^  Abrahat, 
Providens  autem  Scriptura  divina  quia  ex  fide  jusiipcat 
Gentes  Deus^  prmuntiavit  Abrahce  qma  benedicentur  in 
iUo  omnes  gentes,  Igitur  qui  ex  fide  sunt^  benedicti 
$unt  cum  fideli  Abraham  (Gal,  iii»  6-9). 

GAP.Tl.— ^OD  MUUUSALKM  PERDITMM  ES8E1IT,  BT  TER- 
RAM  Q9AM  ACCEPEEAHT  ■EUCIUIU. 

Apud  Esaiam  :  Terra  vestra  deserta^  civitates  vestne 
igm  exusttB;  regionem  vestram  in  conspectu  vestro^ 
alieni  «  comedent  eam;  et  deserta  et  subversa  a  poputis 
alienis  derelinquelur  filia  Sion,  sicut  casa  in  vinea^  et 
sicut  custodiarium  in  cucumerario^  quasi  civitas  quoe 


novissimis  diebus  circumcidet  Deus  cor  tuum  et  cor 
seminis  tui  ad  Dominum  Deum  amandum  (Deut,  xix, 
6).  Item  apud  Jesum  Nave  :  Et  dixit  Donunus  ad 
Jesum  :  Fac  libi  cuilellos  petrinos  nimis  acutos^  el 
assidcns  circumcide  secundo  p  fiUos  Israel  (Josue  v» 
2).  Item  Paulus  ad  Golossenses  :  Ctrciuiicttt  esti  cir" 
cumcisione  non  manufacta  in  exspoliatione  cwrms^  sed 
in  circumdsione  Christi  (Co/om.  u,  ii).  liem,  quod 
Adam  primus  a  Deo  factus  incircumcisus,  el  Abd 
justus,  et  Eiiocb,  qui  Deo  placuit  et  transialus 
est;et  Noe,  qui,  lerris  hominibusque  ob  delicta 
pereuntibus  1,  solus  in  quo  humanum  gemis  ser- 
varetur  electus  est ;  et  Helcliisedech  sacerdus,  secua- 
dum  cujus  ordiBera  Cbristus  repromissus  ast,  tum 
expugnatur,  Et  msi  Donunus  Sabaoth  reliquisset  nobis  Q  quod  iliud  signaculum  seiuiuis  noo  proOcU,  sigoo 
semenf  quasi  Sodoma  fmssemus,  et  quasi  Gomorrha  si-      autem  Domini  omnes  signajUur. 


malaremur  ^  (Isa.^  i,  7-9).  Item  in  Evangelio  Domi- 
nus  dicit :  Hierusalem,  Bierusalem,  qu<B  occidis  s  Pro^ 
phetas^  et  lapidas  missos  ad  te ,  quoties  volui  congre^ 
gare  fiUos  tuos  \  sicut  gallina  puUos  ^  sub  alas  suas  ! 
el  noluisii.  Ecce  retinquetur  vobis  i  domut  vestra  de- 
serta  ^  (Matth.  xxui,  37,  58). 

CAP.  Vn.  —  ITEM  QUOD  ESSENT  ^  AM188UR1  LUMEIf  DOMiNT. 

Apud  Esaiam  :  Venitej  amkultmut  in  lumine  Do- 
tiitni.  Dimisit  enim  populum  suum  domum  Israel  (Isa. 
u,  5,  6).  Item  in  Evangclio  suo  cata  Joaimem  :  FuH 
lumen  verum  quod  iUuminat  omnem  hominem  vemery- 


CAP.rX. — QUOD  LBl  PMOR,  QU^  PEK  MOTSEN  DAtA  KSTy 
CESSATURA  ESSBT. 

Apud  Esaiam  :  Tunc  manifesti  erunt  qui  mgnant 
Legem^  ne  discant  ^.  Et  dicet*  :  Exspecto  Deum  , 
qui  avertit  faciem  suam  a  domo  Jacob,  et  fidens  ero  in 
iUum  (Isa.  vin,  t6,  17).  Item  m  Evanrgelfo  :  Onrnes 
Prophetas  et  Lex  utque  ad  Joannem  pfopktnmerunt 
(Matth.  XI,  i5). 

CAP.  X.  —  QUOD  LBX  NOVA  DARl    HAttEltET. 

Apud  Micliream :  Quomam  LexdeSionprofidtoetur,  et 


LECTIONES  YARIANTES. 


A  Quia  scrfptum  est,  et  oportet  Bod.  i,  2«  5,  4.  Lam.  1) 
J^TC.i.  roM.3. 

h  Fide  vivet  NC,  i.  Bod.  i,  4.  Tert. 

<^  Reimialam  Bod.  1,  2. 

d  Judsei  Lam. 

^  Aiieaigeuae  comcdent  Ben.  Ar.  Lin.  NC.  1,  %  Bod.  1, 
2,  3,  4.  Vots.  5, 4.  Mor. 

t  Simiies  esseiuus  Ar.  NC.  2.  Similsffemus  Thu,  Foss. 
Corb. 

«  Interfieis  Thu.  Bod.  i,  5,  4.  Corb.  Voss.  3,  4. 

k  Congregare  filios  Ar.  Lmtu  NC.  I,  2.  Congregare  te 
et  filios  Voss.  4.  Colligere  Oxon> 

i  Aquilapulios  suosBod.  3. 


f  Ecce  miitetar  vobis  Bod.  U  2,  3,  4.  Itemtttetor 
FOM.  3. 

it  Deserta  abest  a  Ar.  Betu  Er.  Ver.  Sfan.  Voss.  4. 

I  Ksseul  Judsei  amissuri  Lam. 

*"  Veniens  in  liunc  mundum  Ver.  Benev. 

"  Uoiiiiiies  abesl  a  Lam.  NC.  1.  Voss.  3,  4. 

«  Viri  Juda  Corb. 

V  Abscide  Foi^.  Adscide  Thu.Corb.ABa\4&NC.  i.  ham. 
£l  abscide  et  circumscide  Voss.  5.  Kt  s^e  Vom.  4. 

4  Qui  in  lerris  oiunil)us  ob  delirta  NC.  1,  2.  Lin.  Lam. 
Bod.  l,  i,  5,  4.  Benev.  Ver.  Man.  Voss.  3. 

'  Nediscedaiit  Bod.  4. 

»  Et  dlces  exspecto  Itn.  NC,  Lam.  Bod.  1,  2,  A.Voss.  4. 


STEPll.  BXLim  NOTiE. 


Cap.  V.  —  Benedicti  tunL  Codex  Burgundtcus/tMff» 
ficantur. 

Cap.VU.— Cam  Joannem.  Ita  semper  libri  veleres. 
Sic  etiam  scripsit  Sirmondus,  quamvis  grxcx  iinguoB 


periius,  in  pnrcepto  Stephani  papx  K  de  liospitalt 
Roinano,  cata  Gatla  Pairicia^  tom.  Q  Conciliorum 
Gallisc,  pag.  58. 


Digitized  by 


Google 


m  TESTIHONfDRt}»  LIBER I.  C8S 

termoDmlni  deHietvsatm,  Et  judicabitinter  plurimoB  A  Spiritu,  non  pote$t  introire  in  regnum  Dd.  Quod  enim 


populos,  et  revincet  etdetegetvalidasnatione$  {Mich,  iv, 
25).  Ilem  apud  Esaiaro  :  De  Sion  enim  procedet  Lex,  H 
vcrbum  Domini  de  Eierutaiem  «,  etjudicabit  inter  gentet 
{It,  XI,  3,  4).  Item  in  Evangelio  eata  Matihaeum  :  Et 
ecce  vox  de  nube  dicens  :  Hic  est  Filiut  meus  dHectit^ 
timut^  in  quo  bene  tensi ;  iptum  audite  {Matth,  xtu,  5). 

CAP.   XI.    — '    QOOD    D1SP0SITI0    KUh  ET  TBSTAMENTUM 
NOVCM  DARI  HABERET. 

Apud  Hieremiam  :  Ecee  diet  veniwnt^  dicit  Dominut^ 
et  contummabo  domui  Israet  et  domui  Juda  ^  tesia- 
mentum  novum,  non  tecundum  tettamentum  quod  dit* 
posui  patribut  eorum  tn  die  qua  apprehendi  manut  eo- 
rum  ut  educerem  eot  de  terra  jEgypti  c,  quia  non  per^ 
mansemnt  in  te^amenlo  meo,  et  ego  negleai  eot,  didt 


natum  est  de  came  caro  est^  et  quod  natum  est  de  spi- 
ritu  spiriiut  ett  {Joan.  nt,  5, 6). 

CAP.  XIII.  —  QDOD  JDGDM  VETDS  EVACDARETDR  ET 
JDGUM  NOVDM  DARETCR. 

In  Psalmo  ii :  Ad  quid  fumuUuatce  tunt  ^  gentet^  el 
populi  meditati  tunt  inania  ?  Adstiterunt  °>  reget  terrw, 
et  principet  eoltecti  °  tunt  in  unum  advertut  Domi^ 
num  et  adversus  Christum  ^ut,  Ditrumpamut  vincuta 
eorum^  et  abjiciamut  a  nobit  ^  jugum  eorum  {Pt,  ii, 
i-5).  Item  in  Evangelio  caia  Malthaeum  Dominus 
dicit;  Venite  ad  me^  omnet  qm  laboratit  et  onerati  ettit, 
et  ego  vot  requietcere  faciam  p.  Tollile  jugum  meum 
tuper  vot,  e(^itdt€  an«^  qu^n^tittum  et  kunutiicor^ 
dCy  et  invenietit  requiem  animabm  vettrit»    Jugum 


Dominut.  Quiakoe  tettamentum  quod  ditponam  domm  '^  enimmeumbonumett^ettarcinalevis^Matih.xiy^S-ZO) 


Israet  post  diet  itht,  didt  Dominus.  Dant  leges  meat^ 
in  tetttum  itlorum  tcribam  iltat,  et  ero  iliii  in  Deum,  et 
ipd  erunt  im/ii  m  ptebem,  et  non  docebunt  unusquitque 
fratrem  tuum  ditemet :  Dignotce  Dominum,  quia  omnet 
tdent  me  a  minimo  utqne  ad  tiMxtmttm  eortitit,  quia  pro- 
pitiut  ero  iniquiiatibut  eorum,  et  peceatorum  earum  non 
ero  memor  ampliut  {Hier,  xxxi,  51-54). 

CAP.  Xll.  —  QOOD  BAPTISMA  VETUS  CE8SARET  ET 
NOVDM  1NCIPERET. 

Apud  Esaiam  :  Nolite  ergo  priora  <*  meminisse ,  et 
antiqua  notite  reputare.  Ecce  facio  nova  quce  nunc  orieu' 
tur,  el  cognoscetis,  et  faciam  in  deserlo  viam  et  flumina 
in  ioco  inaquoso  adaquare  genus  meum  electum  ^,  ptebem 


Apud  llierenuam  :In  iiia  ^  die  contribulabo  juguma  cer- 
vice  ittorum  et  vincuta  ittorum  disrumpam ;  et  non  opera^ 
buntur  aliit,  ted  operabuntur  Domino  Deo,  et  David 
regem  tutdiabo  ipsit{Uier,  m,  S,  9). 

CAP.  XIV.   —  QDOD  PASTORES   VETERES  CESSATDRI 
ESSENT,  ET  NOVI  INCIPERENT. 

Apud  Ezechielem  :  Propterea  hmc  dicit  Dominut  : 
Ecce  ego  tuper  pattoret^  et  inquiram  ovet  meat  de 
manibut  eorum^  et  avertam  eot  ut  non  patcant  oves 
meat;  et  jam  non  pascent  eas^  et  exlraham  ovet  meat  de 
ore  eorum,  et  patcam  eat  cum  judido  { Ezech,  xxxiv, 
iO,  16.)  Apud  Hieremiam  Dominus  dicit  ^ ;  Et  dabo 
vobit  pastoret  tecundum  cor  meum^  et  patcent  vot  pU" 


meam  quam  acquisivi  ^,  ut  virtutetmeas  ezponeret.  C  ^(^ntet  cum  ditdplina  {Hier.  ui,  15).  Ilem  apud  Hie- 


reminm  ;  Audite  verbum  Domini^  gentet,  et  nuntiate 
intutisquas  ionge  tunt,  Dicite:  Qiu  ditperdit  Itraetcon* 
gregabit  illum,  et  cuttodiet  ticut  pOstor  gregem  tuump 
quia  eruit  Dominut  Jacob ,  et  eruit  de  manu  forUorii 
illiut  (  Hier,  xxvi,  10  )• 

CAP.  XV.  —  QUOD  DOMDS  ET  TEMPLUM  DEI  CHR1STU9 
PUTURUS  ES8ET,  ET  CES8ARKT  TEMPLUM  VETUS,  ET 
NOVUM  LNCIPERET. 

Ifi  fiasilio  U:  Et  fuit  verbum  Domini  ^ad  Nathan 
LECnONES  YARIANTES. 

•  AbHierosol.  Lin.  NC.  \.  Lam.  Bod.  i,  2, 4.  Voss.  5,  A.      1,  2.  Spiritu  sancto  Bod.  2.  Foss. 
T  ^  GoosQiiiinabo  domum  Israel  et  domuni  Juda  NC.  i.Et         l  Ouare  fremueruni  Itn.  Lam.  NF.  1.  Corb.  Vott.  3  U 
teslamcntura  NC.  i.  Lin.  Lam.  Corb.  Bod.  2, 3, 4.  Voss.  4.         °  Cooveneruut  in  unum  Ar.  Corb.  NC.  1,  2.  Lani  itn 

^  De  terra  ifigypti.  Retiqua ad  finem  capilis desunt  in  Ar.      Bod.  i,  2,  5.  Vos.  5. 
Thu.  Lamb.  Fost.  NC.  1, 2.  Bod.  2,  3,  4.  Vots.  3,  4.  »  CongregaU  Vots,  4. 

d  Nolite  priora  Ar,  j\     ^  Projiciamus  a  nobis  Lam.  ThU,  Bod.  2,  4.  NC.  i.  2. 


{Ita,  XL1II,  18-21).  Item  apud  eumdem  :  Si  dtierint, 
per  deterta  adducet  itlot  s,  aquam  de  pelra  producet 
illis,  findetur  petra,  et  fluet  aqua,  ei  bibet  ^  plebs  mea. 
{ Isa.  xLvii,  il ).  Item  in  Evangelio  cata  Matihseum 
Joannes  dicit ;  Ego  qmdem  vot  baptizo  in  aqua  in  poe^ 
nitentiam,  Qui  venit  autein  pott  me^  fortior  meett  ^^ 
CHjut  non  tum  idoneut  i  calceamenta  portare,  Ipte  voi 
baptixabit  ^  in  Spiritu  saneto  et  igni  { Matth,  iii,  11  )• 
Item  caia  Joannem  ;  Nid  quit  natut  fuerit  ex  aqua  et 


^  Genus  Lumanum  Fott. 
^f  Ouamelegi  Corb. 

f^s  Adducet  illis  aquam  de  petra;  Ondetur  Bod,  1, 2,  4. 
Lin.  Benev.  Voss.  3,  4. 

^  Vivet  piebs  mea  ilr. 

i  Venit  forlior  Thu.  Foss.  Corb. 

i  DignusIoiN.  Lm,  NC.\,%  Bod.  %  5,  4. 

^  Baptizat  Oxan,  Baptizabit  Fott.  Ar,  Lam.  Un,  Bod, 

ii      STEPH.  BALUZII  NOTiE 
De  Sion  procedet  lex,  Vide  Avilum 


Corb.  Lin.  Voss.  4. 

I*  Vos  requiescara  Thu.  Un.  Bod.  1,  2, 3,  4.  Voss.  3. 

4  Scitote  a  me  Thu. 

'  Jugum  nieum  suave  Lin.  Tiiu.  Bod.  i,  2,  5,  4. 

■  Apud  Hierem.  In  iila,  desunt  apud  Ar.  Lam.  i\ 
2.  Bod.  1, 2,  3,  4.  Thu.  Corb.  Voss.  3. 

^  Apud  Hieremiam  Dominus  dicit :  Bt  dabo  desunl  in 
dsdem  mss. 


.  NC.  i. 


ItrCAP.   X. 
epist.  XIX. 

Cap.  XI.  —  Quia  non  permanserunt,  Ista  et  quae  se* 
quuntur  usque  ad  finem  destml  in  quatuordecim  co^ 
dicibus  nostris  et  in  novent  Anglicunis.  Deerant  etiam 
in  uno  meo  vetere,  scd  addita  posteasnnt  antiquiiusin 
margine,  cum  codex  illerecognitiis  estei  emeiidatus. 

Cap.  XUI.  —  Jugum  meum  bonum,  Vide  anno-* 


tationes  Erasmi  adhunc  locum  Matthaci. 

Apud  Hieremiam.  Et  hxc  qunque  usque  ad  flnem 
capiiuli  desunt  in  tredecira  codicibus  nosiriSy  et  ia 
decem  Angiicanis ;  deerant  eliam  in  illo  ineo  vctere 
in  qno  addita  sunt  in  maraine. 

CKV.WS.—  Itemapud  Uieremiam.  Desuntetiamista 
in  vetusiis  exemplaribus  paulo  ante  comqteflioratis «  t 
io  meo  addita  sunt  io  marginq^igitjzed  by  V^OOQ  lC 


687  DIVI  CYPRIANI  6» 

dken$  :  Vade^  el  die  iervo  meo  David :  Hm  dicii  Do-  A  qui  remanserit  in  domo  tua,  veniet  adorare  in  obolo 


minus :  Non  tu  osdificabis  mihi  domum  ad  inhabilan- 
dum ;  $ed  erit,  cum  impleti  fuerint  dies  tui  et  dormieris 
cum  patribus  tuiSf  suscitabo  semen  tuum  post  te^  qui 
erit  de  uteiro  tuo,  et  parabo  regnum  ejus.  Hic  iBdiftcabit 
mihi  domum  in  nomine  meo  ^,  et  erigam  thronum  ejus 
in  scecuia ;  et  ego  ero  ei  in  patrem,  et  ipse  erit  mihi  in  fir 
iium,  et  fidem  consequetur  domus  ejns  et  regnum  ejus  us- 
que  in  saicula  in  conspectu  tneo  (III  Reg.  vii,  4,  5, 12, 
iA,  16).  Ilem  io  fivaDgelio  Dominusdicit :  Non relin' 
quetur  in  templo  lapis  super  lapidem  qui  non  dissotvetur  ^ 
(  MaUh.  xxiy,  2  ) ;  e(  post  triduum  aliud  exdtabitur 
$ine  manibus  ( Marc,  ivf,  58 ). 

CIP.  XVI.    —  QCOD  SACRIFIGIUM  VETUS  EVACUARETUR  , 
\    ET  NOVUM  CELEBRARETUB. 

Apud  Esaiam  ^  :  Quo  mihi  ^  muititudinem  sacrifi' 
ciorum  vestrorum  ?  dicit  Dominus.  Plenus  sum,  holo- 
causlomala  arietum  et  pinguamina  agnorumetsangui- 
nemtaurorum  et  hircorumnolo.  Q^is  enim  exquisivit 
ista  de  manibus  vestrisf  (Isa.  i,  11,12.)  Ilem  in 
Psalmo  xux  :  Non  edam  cames  taurorum,  aut  sangul- 
nem  hircorum  bibam.  Sacrifica  Deo  sacrificium  laudis, 
et  redde  Altissimo  vota  lua.  Invoca  me  in  die  pressurce  ^, 
ct  eruam  te  '  et  clarificabis  me  (Ps.  xux,  13, 15). 
Iiem  in  Psalmo  eodem  :  Sacrificittm  laudis  ctarificabit  b 
me,  illic  via  est  in  qua  ostendam  iUi  salutare  Dei  ^. 
Ilem  iu  Psalmo  iv  ^ :  Sacrificate  sacrifU^ium  justilia!, 
et  sperate  in  Dominum.  Item  apud  Malachiam  :  Non 


B 


pecuniw  et  in  pane  uno(\  Reg.  ii,  35,  36). 

CAP.  XVIII.  —  QUOD  PROPHETA  ilLlUS,  SICUT  MOTSES, 
PROMISSUS  SIT  ,  SCIL1CET  QUI  TESTAMENTUM  NOVUM 
DilRET,  ET  QUt  MAGIS  AUDIRI  DEBERET. 

In  Deuteronomio  Deus  ad  Moysen  :  Et  dixit  Domi" 
nus  ad  me  :  Prophetam  excitabo  eis  de  fratribus  eorum 
sieut  te,  et  dabo  verbum  meum  in  ore  ejus,  et  ioquelur 
ad  eos  ea  quas  prcecepero  ei.  Et  quisquis  non  audieril 
quwcumque  loculus  fuerit  p  propheta  ille  in  nomine  mfio^ 
ego  vindicabo  (Deut.  xvui ,  n-19).  Dc  quo  et 
Gbristus  in  Evangelio  cata  Joannem  i  :  Scrutanmi 
Scripturas,  in  quibus  ptUatis  vos  vitam  cBteriiam  habere. 
HfB  sunt  ^  quce  tesUmonium  perhibenl  de  me  ;  et  nom 
vultis  venire  ad  me  ut  vitam  habeatis.  Nolite  pulare 
quia  ego  vos  accuso  apud  Patrem.  Est  qui  vos  accuset, 
Moyses,  in  quem  vos  speratis  *.  Si  enim  credidissetis 
Moysi,  crederetis  et  mihi  :  de  me  enim  ille  seripsU. 
Si  autem  illius  scripluris  non  creditis,  quomodo  verbis 
meis  credetis  (Joan.y,  39, 40,  45,  47)  ? 

CAP.  XIX.  -^  QOOD  DUO  POPULI  PR^DtCTl  SIMT,  MAiOR 
ET  MmOR,  ID  EST  VETUS  JUD^ORUM,  ET  NOVUS,  ^Ut 
ESSET  EX  NOBIS,  FUTURU8. 

In  Genesi :  Et  dixit  Dominus  Rebeccce  ^  :  Dum 
gentes  in  utero  tuo  sunt,  et  duo  populi  de  ventre  tuo  ^ 
dividentur ,  et  populus  populum  superabit,  et  major 
serviet  minori  (Gen.  xxv,  23 ).  Item  apud  Oseo^:  Vo- 
cabonon  populum  meum,  populum  meum,et  non  dilectamf 
dilectam.  Erit  emm  quo  loco  dicetur  non  populus  meus. 


est  mihi  voiuntas  ctrca  vos  i,  dtat  Domtnus,  et  sacn-  ^  .„   ,  .     .     ^,..  ^  •    •  •  /  n  at       ja- 

...    J^^    ^  ... ..,.,..    n..^  C  t^o  ^oco  vocabuntur  filtt  De%  vxvi  ( Ose.  u,  24,  i,  10), 

fidumauepttmnonhabebo^exmantbvisvestrts.  QuO'^  '  ^  >     *   t      / 


mam  a  soiis  ortu  et  usque  in  occasum  ctarificatum  est  no- 
men  meum  apud  gentes,  et  in  omni  ioco  odores  incemi 
offeruntur  ^  notnini  meo  et  sacrificium  mundum,  quo^ 
niam  magnum  est  nomen  meum  apud  gentes,  didt  Do- 
mxnus  ( Malaeh.  i ,  10, 11 ). 

CAP.  XYU.  —  QUOD  SACERDOTIUM  VETU8  CESSARET,  ET 
NOVUS  8ACERD08  VBNIRET,  QUl  IN  iETERNUM  FUTURUS 
ESSET. 

In  Psalmo  cix  :  Anie  ludferum  genui  te^.  Juravit 
Domnus,  et  non  poenitebit  eum :  tu  es  sacerdos  in  mter- 
num  secundtun  ortUnem  Melchisedech.  Iiem  in  JSasiiion 
pcimo  Deu8  ad  Heli  sacerdotem :  Et  stuciiabo  mihi 
sacerdotem  fidum  '^,  qui  omnia  qua:  sunt  in  corde  meo 
fadet,  et  csdificabo  ei  domttm  ^  fidelem,  et  iransibit  in 
conspectu  christorum  meorum  omnibta  diebus ;  et  erit, 


^  Domum  noniine  Bod.  1,  S.  Thu.  Foss. 

^  Qui  uon  deslrueliir  Ar.  Bod.  e  Lam.  NC.  1. 
l    ^  Esaiam  dicit  Bod.  1 . 

d  Quid  mibi  Bod.  5,  4. 

«  Diem  pressurse  Thu. 

f  Exiroam  te  Ver.  Cam.  Xm.  NC.  i,  2.  Thu.  Corb.  Ar. 
Bod.  i,  %  4. 

8  Magniflcabit  Un.  UonorlGcabit  Ar.  Corb. 

li  Saiuure  meom  Ar.  Cam.  NC.  1.  Bod.  2. 

i  El  illic  Thu.  Foss.  Corb. 

i  Yoluplas  circa  Voss.  Bod.  3,  4.  In  vobis  Ver. 

k  Non  accepto  habeo  Veron. 

1  Incensi  ouerentur  Bod.  1 . 

™  Generavi  te  Benev.  Veron.  Thu.  Foss. 

»  Sacerdotem  fidelem,  ei  Lam. 


CAP.  XX.  —  QUOD  ECCLESIA,  QU£  PRIUS  STCRILIS 
FUERAT,  PLURESFILIOS  HABITURA  ESSET  EX  GENTIBUS, 
QUAM  QUOT  STNAGOGA  ^  ANTE  HABUISSET. 

Apud  Esaiam  :  Jucundare,  sterHis  quce  non  paris, 
erumpe  et  exclama,  qum  non  parturit ,  quia  multi  fiUi 
desertai  magis  quam  ejtu  qttee  habet  virum.  Dixit  etum 
Domitttis :  Dilata  locum  tabemacuU  tui  et  aukeonun 
tttarum  et  fige  ^.  Noli  parcere^  iongas  fac  metisMras 
ttm,  et  palos  tuos  y  confirma.  Adhtie  in  dexteram  tttam 
et  in  timstram  extende,  et  semen  tuum  gentes  poseide" 
bit  ',  et  civitates  desertas  inhabitabit.  NoU  timere, 
quia  revinces  (Isa,  uv,  1,  4).  Neqtne  reverearis  qtda 
maledicta  es,  quoniam  conftisionem  (Btemam  oblivisceris 
(Isa.uY,  1,4).  Sic  et  Abrahae  cum  de  anciila 
natus  esset  prior  filiiis,  Sara  sterilis  diu  mansit,  et 
sero  in  senecta  de  poliiciutione  peperit  filium  Isaac 

LECTIONES  VAiaANTES. 

D  ^  Thronum  meliorem  Un.  Domum  fidelem  omnibus  die- 
bus  Un.  NC.  2.  Bod.  1,  2,  3,  4. 

P  QuaBcumque  loquitur  Bob.  1,  4.  Loquetnr  Bod.  2. 
Lantb.  Thu.  Foss.  Corb.  Quae  loquetur  Lam. 

<i  Joannem  dicit  Bod.  4. 

'  Hsec  suut  Thu.  Foss.  Corb.  Haec  sunt  quae  testimonio 
sunt  Benev.  Ver.  Lin.  Bod.  2,  5,  4.  T^. 

'  In  quo  vos  speratis  Bod.  l,  2. 


^  Dominus  ad  Rebeccam  Bod.  2. 

^  De  utero  tuo  diTideniur  Foss.  Corb. 

▼  Synagoaa  habuisset  Ver. 

'  Et  fige  mnicnlos  Bod.  1.  Mor.  Fige  et  noii  lom. 

T  Et  paxilios  tuos  Corb. 

""  Possldebuntyinbabitabiles  7^.  Corb.  Bod.  1>  4. 


Digitized  by 


Google 


6M  TESTIHONIORUM  LIBER  I. 

(Gen.xxi),  qni  fuil  lypiis  Christi.  Sic  et  Jacob  accepit  A  ciam  te  in  gentem  magnam^  et  benedieam  te^  et  magni' 


uxores  duas  ( Gen.  xxix  ,  xxx  ) ,  majorem  Liam 
oculis  inflrmioribus  typum  ^  synagogu^,  minorem 
speciosam  Rachel  lypum  Eccleslae,  quae  et  sterilis  diu 
mansit,  et  postea  peperit  Joseph  ^^  qui  et  ipse  fuit 
typus  Gbristi.  Et  in  Basilion  primo  legiiur  Helcana 
habuisse  ^  uxores  duas,  Fenennam  cum  filiis,  et 
Annam  sterilem,  ex  qua  nascitur  Samuel,  non  secun- 
dum  ordinem  generandi,  sed  secundum  Dei  misera- 
lionem  et  proroissionem,  cum  illa  orasset  in  templo 
(I  Reg.  i);  et  natus  Samuel,  typus  fuit  Gbristi. 
Item  in  Basilion  primo :  Sterilii  septem  peperitt  et  qum 
plurimo$  habeat  infirmata  est  ( I  Reg,  u,  5).Filii  auiem 
seplem  sunt^  Ecclesiae  sepiem,unde  et  Paulus  septem 
Ecclesiis  scripsit,  et  Apocalypsis  Ecclesias  septem  po- 


ficabo  nomen  fntcm,  et  eri$  benedictm  ;  et  benetticam 
qui  te  benedixent^  et  maledicam  qui  te  maledixerit  b,  et 
benedicentur  in  te  omne$  tribus  ^  terrm  (Gen,  xii,  i-5). 
De  hoc  ipso  in  Genesi  :  Et  benedixit  haac  Jacob  ^  : 
Ecce  odor  filii  mei  $icut  odor  agri  plem  quem  benedisat 
Dominu$.  Et  det  tibi  Deu$  de  rore  ewli  J  et  a  fertHitate 
terrtB  multitudinem  frumenti  et  vini  et  olei ;  et  $ervient 
tibi  genie$t  et  adorabunt  te  principe$^  et  eri$  dominus 
fratris  tui  ^  el  adorabunt  te  filH  patri$  tm  ;  et  quite  ma- 
ledixerit  erit  maledictu$f  et  qui  te  benedixerit  ^  benedi- 
etu$  (Gen.  xxvii,  27-29).  De  hoc  ipso  in  Genesir 
Ubi  autem  vidit  ™  Jo$eph  quoniam  $uperpo$uit  ^  pater 
$uu$  manum  dextram  $uper  caput  Effraim^  grave  iUi 
vi$ume$t;et  apprehendit  Jo$eph  manumpatri$$ui^^ 


nit  (Apoc.i)^  ut  serretur  septenarius  numerus,  ut  dies  B  auferre  eam  a  capite  Effraim  ad  capikt  Mana$$e.  Dixit 


septem  quibus  Deus  mundum  fecit  (Gen.  i.),ut  Angeli 
septem  qui  assistunt  ei  conversantiir  ante  faciem  Dei, 
sicut  Raphael  angelus  in  Tobia  dicit  (Tob.  xii. ),  et 
lucema  sepliformis  « in  labernaculo  martyrii '  (Exod. 
XXV.),  el  oculi  Domini  septem  qai  mundum  speculan- 
luf,  et  lapis  cum  oculis  septem,  ut  Zacharias  dicit 
{Zach,  in,  9;  iv,  iO),  et  Spiritus  septem,  et  candelabra 
inApocalypsi  septem,et  columnx  seplem  super  quas  edi- 
ficavit  domum  Sapientia.  ApudSalomonem(Prov.9,l). 


CAP.   XXI.   —  QUOD  GENTES  MAGIS     IN 
mTURiC  ESSENT. 


CHRISTUM  CRE- 


In  Genesi :  Et  dixit  Dominu$  Deu$  ad  Abraham ; 
Exi  de  terra  tua  et  de  cognatione  tua  et  de  domo  patrie 


autem  Joseph  ad  patrem  suum :  Non  ste,  pater,  hic  est 
primitivu$  meu$  p  ;  $uperpone  dexteram  tuam  $uper 
caput  eju$.  lUe  autem  no/uff,  et  dixit :  Scto,  fili,  $cio  : 
et  hie  erit  in  popti/um,  et  hic  exaltabitur;  $ed  frater 
eju$jumor  major  itlo  erit  <i,  et  $emen  ejus  erit  in  mri/- 
titudinem  gentium  (Gen.  XLVin,  i7-i9).  Item  in  Ge- 
nesi :  Juda^  te  laudabunt  '  fratre$  tui ,  manus  »  super 
dorsum  inimicorum  tuorum.  Adorabunt  te  filH  patri$ 
tui :  catulu$  leoni$  Juda.  De  frutice^fili  mi,  a$cendi$tiy 
recuban$  obdormi$ti  velut  teo  et  velut  catutrn  leoni$. 
Qui$  excitabit  illum  f  Non  deficiet  princep$  de  Juda  et 
dux  de  femoribue  eju$  quoadtt$que  veniant  depoeita  ^ 
illi  y  et  ipseest  ^  $pe$  gentium.  Deligan$  ad  vitem  ▼  pii/- 
/iim  «Mum,  et  ad  cilielnm  ^  pullum  a$intB  $ucb.  Lavabit 


/Mt,  et  vade  in  iliam  terram  quam  tibi  o$t€ndero ;  et  fa-  C  in  vino  $tolam  $uam  r  et  in  $angmne  uwb  amctum 

LEGTIONES   VARIANTES. 


*  InflnnioHbasin  typum ....  Hachel  id  typum  Oxon, 

^  Peperit  Joseph  Fo$$,  Corb.  Bod,  i,  2,  i,  Peperit  fi- 
liora  Joseph  Oxoti. 

0  Primo  Helcana  Bod.  i,  %  3,  i,  Helcana  habuit  iir. 
Lam,  NC,  i,  %  Bod,  i,  2, 3»  4.  Corb,  Thu. 

«t  Filii  auteii^  sunt  sepiem  Oxon. 

•  Lucern»  septiforroes  Oxon, 

'  Tabernacolo  TestimoDii  Fosf . 

«  Maledixerint  Bod.  i. 

^  Omnes  gentes  Bod.  i. 

i  Jacob  et  dixit  Lin.  Lam.  NC,  2. 

i  A  rore  coeli  Lam.  NC.  1,  2.  Bod.  i,  2,  4.  Thu,  Fo$$. 

^  Dominns  fratribus  tois  loiti.  Bod,  2.  NC.  i . 

1  Benedixerit  erit  Thu,  C^b, 


°>  Ubi  vidit  Thu.  Corb, 

"  Quoniam  posnit  Thu.  Corb. 

**  Patris  sui  a  capite  Fo$$, 

V  PrimogeDitusAr.> 

<i  MajoriUierit  Foss. 

^  Landant  Bod.  A.  Thu. 

•  Maous  tuae  superBod.i,  2,  5,  i.  Thu.  Fou, 

^  Veniant  qu»  reposiu  sunt  Lamb.  Un,  Bod.  i,  2,  5, 
4.  NC.  i, 

^  Ipse  erit  spes  Corb. 

▼  Reliffans  ad  vitem  Lam,  NC.  i.  Bod.  i,  2, 3.  Thu. 

^  Ad  cOium  Thu.  Fos$,  Ben.  Bod,  i,  2, 5, 4.  Ad  heliccm 
Oa^oit. 

3^AnaboIiumBo(/.i. 


STEPH.  BALUZII  NOTiC. 

Gap.XXI.  —  Vbiautemvidit.  Haec  etcsBtera  usque     se  helicem  in  hoc  loco  scriplum  vidisse  inter  varins 
ad  multitudinem  Gentium  desunt  in  codice  Burgundico  jv  lectiones  positas  in  exemplari  edilionis  Gyprianica; , 


et  in  Lamoniatio. 

Cilicium.  Hanc  lectionem  prxferuni  aniiquiores 
editiones  et  omnia  vetera  exempbrio ,  nisi  quod  in 
Thuano,  ut  in  Fossalensi,  scripium  est  ci/itim,  per 
incuriam  videlicet  librariorum  ignoraniium  quod, 
scribebanL  Quo  etiain  modo ,  si  quis  hoc  quoque 
scire  desidcrar,  legitur  in  duobus  aniiquis  codicibiis, 
iino  regio  et  aliero  meo.  Pari  errore  iii  codice  meo 
i62,  sci  ipiiiin  est  Ciliu$  pro  Ccecilio^  in  libro  de  Pay- 
iione  sancii  Cypriani  hoc  modo :  Temporibus  Va/erta- 
m,  iniquissimi  imperaioris,  fuit  in  Carthagine^  qum  est 
in  Africa^  gloriosi$$imu$  virnomine  Cyprianu$^  qui  primo 

eidem  rhetoricam  docuii^  deinde  "*^  a  quodam  pres- 
tero  nomine  CHio,  conversus  ad  fidem  Christi,  nomen 
quoqne  $oriiiu$  e$t  Coeliu$,  Erasmus,  qui  vidobal  hunc 
Gypriani  locum  cubnre  in  mendo,  posuit  ilicem^  ex 
conjectura  videlicet.  Postea  emersit  editio  qua:  dici- 
tur  Gravii,  quam  qni  procuravit,  admonet  leclores 


quod  erat  Gravii,  innuens  illum  castigationes  ex  ma  • 
nuscripto  Gypriani  codice  observatas  in  suum  sibi 
codicem  brevissime  ianium  noiasse,  qnamvis  constct 
omnes  illas  lcciiones  non  esse  sumptas  ex  libro  vo- 
teri,  et  nonnullas  earum  esse  tantum  conjeciuras 
Gravii;  ac  quanivis  ille  aui  hujus  ediiionis  aucior  est, 
mone^t  sibi  in  ea  usui  luisse  exemplaria  complura , 
ut  inter  caeiera  unum  insignius  ac  vetustios  maiiii' 
scriptum  ex  bibliotheca  Garthusix  Goloniensis,  iiul- 
lum  tamen  eorum  laudavit  ad  confirmandam  leciio- 
nem  inveniam  in  libroGravii,  imnio  retinuiteditionem 
Erasmi;  quod  non  fecisset,  si  habuisset  auctoritaiein 
alicujus  libri  veteris.  Aique  ego  sane  lubenier  ain- 
plecterer  et  pracferrem  conjeciurnm  Gravii,  nisi  ob- 
staret  veierum  ediiionum  et  codicum  auctoritas ,  et 
nisi  vetusti  quidam  magnorum  nominam  scriptores 
repognarent.  Leciionem  eiiim  quam  ego  retinui , 
quamvis  mendosa  sit,  esse  veterem  consiat  ex  capi^ 


691  BIYI  GYPftUNI 

iuum.  Formdoloii  '^  oculi  ejus  a  vmo,  ei  e^ndidi  denles  A  dem  :  El  erii  in  illa  die  radix  Jeue  qvLt  4wrget  imperare  « 
ejus  magis  quam  lac ^  (Gen.  xux,  3, 12).  Inde  in  Nume- 
ris  de  populo  nostro  scriplum  est :  Ecce  populus  quasl 
populus  leoninus  exsurgel  (Num,  xxiii,  24).  In  Deule- 
Tonomio:  Erilis,  genles^  in  caput,incredulusautem  po- 


pulus  in  caudam  {Deut,  xxviii,  44).  Ilem  apud  Hiere- 
miam :  Audite  vocem  tub(e  :  et  dixerunt :  Non  audiemus. 
Propler  hoc  audienl  gentes  ***  el  qui  pascent  pecora  ^ 
in  eis  (Hier.  vi,17,  .18).InPsalmoxvii :  Constitues  me 
in  caput  gentium ;  populus  quem  non  cognovi  servivit 
mihi  «^,  m  auditu  auris  obedivit  mihi  (Ps.  xvii,44, 
45).  De  hoc  ipso  <"  apud  Uicremiam  Dominus  dicil: 
Priusquam  le  formarem  in  utero  novi  le,  et  prius  quam 
exires  de  vulva  sanctipcavi  te,  et  prophetam  in  gentibus  ^ 
posui  te  (Hier,  i,  5).  Iiem  apud  Esaiam  :  Ecce  te- 


omnibus  gentibus ;  in  illum  gentes  sperabunt^  et  eril  re- 
quies  ejus  honor  (Ibid, xi,  iO).  Iiem  apud  eum- 
dem  i  :  Terra  Zabuton  et  terra  Neplatim,  via  maris^ 
et  cmteri  qui  maritima  ^  inhabitatis,  el  trans  Jorda- 
nem  gentium  ^;  poputus  ambulans  in  tenebris^  videle 
lumen  magnutfi  ^  qui  habitatis  in  regione  umbrai  mor- 
tis,  lumen  lucebil  supervos  (Isa.  viii,  23;  ix,  1).  Iiem 
apud  eumdem  "  :  Sic  dicit  Dominus  Deus  Christo 
meo  Domino,  cujus  teneo  dexteram^  ut  exaudiant  eum 
Gentcs.  Et  foTttludinem  regum  disrumpam  ^,  Aperiam 
ante  ipsum  porlaSy  et  civitates  non  ciaudentur  (Isa. 
XLV,  1).  Item  apud  eumdem  :  Venio  coUigere 
omnesgenles  et  tinguas,  et  venient  el  videbuni  ctaritalem 
meam,  et  dimitlam  super  eos  «tyniuit,  et  mittam  ex  eis 


stem  iilum  natio^ibus  mainifeslavi,  principem  et  impe-'  3  conservatos  in  gentes  quce  longe  sunt,  quw  nou  audie' 
rantem  gentibus  f^.  liem  ^pud  eumdem  :  Geales  qux  runt  nomen  meum,  neque  viderunt  gUuriam  meam,  et 
non  noverunt  te  invocabunt  le,  et  populi  qui  ignorabant  nuntiabwU  claritatem  meam  in  gentes  (Isa.  lxvi,  iS, 
te  ad  te  confugient  (Isa.  lv,  4,  b).  Iiem  ^  apud  eum-     19).  Iiem  apud  eumdem  :  Et  tit  omnibus  his  non  sunt 

LkGTlONES  YAftlANTES. 


k  El  aui  maritlma  Foss, 

1  GalUaea  gentium  Oxon.  ex  codd.  SC.  3.  Bod.  1,5, 4. 
et  LXI.  Impressi  et  mss.  plerique  tegerunt  trans  Jordanem 
genlium  populus. 

^  Yidit  lumea  magnum  Ar.  Corb. 

"  lilic  apud  eumdem  Bod.  1. 

»  Sic  Spir.  Remb.  Er.  Man.  Tert.  Lam.  Lin.  NC.  l. 
Voss.  5,  4.  Nuperi  imvr.  legwU,  cujus  leneo.  Disrumpet 
Bod.  1,  3,  4.  FortituaiDem  suam  disrumpent  et  in  ilhim 
gentes  sperabunt  et  civUates  conciudentur  Thu.  Foss. 
non  daudentur  illi  7er(. 


»  Formosi  Oxon. 
[  t>  Dentes  eius  lacte  Ar. 

c  Pecora  ejos  Thu.  Foss.  Corb. 

d  Serviel  mihi  Corb. 
'    «  Servivil  milii.  De  boc  ipso  NC  1, 2.  Im.  Un*  Ttfu. 
Corb.  Bod.  1,2,  3,  4. 

i  Prophetam  m  gentes  Thu. 

8  Ecce  posui  iiium  testem  nationibus,  manifestavi  prin- 
cipem  et  imperatorem  Thu. 

h  Item  iRic  apud  eumdem,  Bod.  \. 

i  Surgens  imperabit  Thu. 

j  Iltlc  apud  eumdem  Bod.  1. 

STEPB.  BAUJZn  NOT^. 

quarto  libri  sancti  Ambrosii  de  Benedictionibus  Pa-  Q  latur  formidolosos.  Haiic  lectionem  confimiant  alio 

triarcharum,  ex  libro  duodecimo  sancii  Auguslini  arf-  *  "  »  ^     . 

versus  Fauslum  Manicheeum  cap.  A%  et  ex  librode- 

cimo  sexlo  cap.  H  de  Civitaie  Dei ,  tum  eiiam  ex 

Epislola  XLVii  sancii  Paulini  episcopi  Nobnj  ad  Hu- 

finum,  cui  res^pondet  idem  liuliiius  in  epistola  prae- 

iixa  libris  dc  Benedictionibus  Pairiarchorum.  ArUlra- 

tur  nulcm  RuOnus  banc  pravam  lcclionem  posilam 

essc  iii  exen)plaribus  Intinis  a  scriploribus  latiiiis  non 

inielli^enH!)us  (|uid  signiricnret  graeca  vox  e>tf,  ac 

Iioptrrca  cilicium   putaium  esse;   sXutt  enim  vi- 

leni  dicnni  Craci  non  tam  palmiiem ,  qyomodo  ha- 

Ijenl  imbtra  exemplaiio,  quai^i  iJlos  quasi  rucinnnlos 

et  cinniculospalmilis.quibus  succrescjt>ns  palmcs  in- 

necieie  ct  suspeiidere  solet  vel  ramis  arboris  vcl 

pali,  Ycl  quibuscumque  illis  innitilur  adminiculis, 

quos  capreolos  appellant  agricolae ,  quibus  nexibua 

tulus   ct  siue  lapi^us  periculo,  vel  cravior  frucliLus 

palmes,  \el  vaga  proccriiate  distenditur.  Unde  cor- 

rigas  Isidorunilib.  xvii  £(i/ffio/o9.  cap.  1,  ubi,  de  bac 

ip^a  re  agens,  scripsit  sine  lapsu  pericuiorum ,  cum  D  apia  compbsiiibne  membroruni  mbvet  oculos  et  de^ 


rum  versiones,  qux  eumdem  sensum  habeiti,  si  quis 
eas  paulo  accuratius  expendcrc  vclit.  Quidam  enim 
verierupt  pulcliriores.  alii  ignd,  des  tfeux  pleins  de 

(eu ,  iii  nofi  Galti  loquimu^r,  ei  in  capile  xix  Apoca- 
ypsis,  Ocuii  autem  ejus  eranl  tamquam  ftamma  ignis, 
sive  ardentes,  ut  apud  TU.  Liviuin,  Cicenmem,  Vir- 
gilium,  et  alibi  :  alii  rubieundiy  alii  dcniqiie  gratijici, 
ul  Rulinus  in  bbro  de  Baiedictione  JudcBMi  alii.  IJxc 
omnia  facile  conveniunt  intcr  se.  Nam  ct  oculi  ignoi 
et  ardentes,  qui  ut  rubicundi  dici  po&sunl,  habent 
pra*claram  el  eximiam  pulcbritudiAcm ;  iidem  sunt 
formidolosi,  id  esi,  limor^^m  movent  et  formidinem , 
uoo  lamcn  eam  formidinem  quae  terreai,  sed  eani 
qune  proficiscitur  ex  reverentia  qua  proseq,uimyr  eos 
quos  veremur  et  honoranius,  ut  est  in  capite  xxxvii 
libri  Job,  ad  Deum  formidolosa  laudaiio,  apud  Lucrc- 
lium  formido  Deum,  et  amoris  mixta  formido  apud 
Hieronynium.  Naiura  enim  reveremur  bomines  pul- 
cbros.  Quippe  pulchriludo  corporis,  ut  ait  Cicero, 


ficribendum  sit  sfne  iaptus  perienio.  Calius  Aurelia- 
nus  lib.  I  Chronicon.  cap.  1,  anuiorvm  vitis  quos  heie- 
cos  vocant.  Ca?terum,ex  bis  qua;  dicta  suni,  salis  li- 
quel  errare  illos  qui  aiuiit  Ileiicmj  islic  kgi  apud 
Cypiianum  in  corrcciis  exemplaribus,  cum  leitum 
sii  cam  vocem  desiderari  in  omnibus  aniiquis  operum 
saiicti  Mariyris  exemplaribus.  \ide  Ca^liuin  Calca- 
gniniim  lib.  i,  Epi^t.  xxviii. 

Formidotosi.  Ita  iibri  veleres  et  veleres  edilioues. 
Aoliquae  igiiur  isiiiis  >ersionis  auclor  usus  Cht  ccdice 
in  quo  f<,€epoi  oi  ^f6a>/AC(  ocvrou  scripiuni  crai ,  uti  in 
veleri  cndice  gneco  bibliothecai  itigi;£  vidisse  sc 
mibi  retubt  vir  isiamm  niultarumquc  aliarum  bo- 
narum  liuerarum  peritishimus,  acmeiamantissimus, 
domnus  Bemardus  de  Monlclaicone,tiionacbu8  Rene- 
dictinus :  fMpSt  enim  in  veteribus  glossis  interpre- 


leclat  boc  ipso  quod  inier  se  omnes  parles  quodara 
lcpore  conscnliuni.  Sed,  ut  ad  rem  nostram  redea- 
mus,  miror  Mamitium  el  cxieros  qui  isiic  posuerunt 
formosi,  conira  vetcrum  codicum  et  ediiionum  fidem, 
tantum  quia  Erasmus  in  margine  suse  editionis  con« 
jecerat  ita  scribendum  esse,  niliil  tamen  in  contexlu 
muiavcrat,  miror,  iiiquam,Manuiium  et  cseteros  prse- 
tulisse  hanc  conjecluram  tot  auctorilaiibus  :  nain 
praeier  velera  excmplaria  quae  illi  viderunt,  pra^ter 
ea  qu£  ego  vidi,  te^ialur  Laiinus  Latinius  veiustiores 
codices  retinere  leclionem  qtiam  ego  revocavi.  Sane, 
'*^  ne  quid  dissimulem,  vox  formosi  exstai  iii  duobus 
aniiquiscodicibus,  sedquid  istud  adversus  tam  niullos 
qui  formidolosi  habentY  Profectus  est  crgo  hic  error 
ex  eorum  judicio  qui  non  inteiligebant  vocem  formi- 
dolosi  posse  babere  i)onum  sensum  in^boc  loco.  Lec- 

Digitized  by  VjOOQIC 


f 


ws 


TESTDKMOHDIf  UBER  I. 


8S4 


conveni.  igitnr  extoiiel  tignum  in  genlet  tfum  wni  A  9-44).  Kem  m  Evangdio  cnia  Joannem  Domimis  di- 


longe,  el  altrahet  iltos  »  a  summo  terrce  (Isa.  v,  25, 
26).  Uem  apud  eumdem  :  Quikms  nom  «r  nuntiatum 
de  eo  mdebunt^  el  qui  non  audierunt  inleltigent  (Isa. 
ui,  45).  Ilem  apud  eumdem :  Manifestus  (actus  sum  ^ 
eis  qui  me  non  quosrunt  <^,  inventus  sum  ab  eis  qui  me 
non  inlerrogabant.  IHsi  :  Ecce  fwm,  genlk  qumnon^ 
invocmi  nomen  meum  ®  (Isa.  uuu,  4.)  De  hoc  ti^  in 
Aclibus  Apostelorum  Paulus  :  Vobis  primum  oppor- 
iuerat  indicari  verbum  Dd.  Sed^  quia  ^uHstis  tUud, 
nec  vos  dignos  tntm  eetenuB  judicasiis^  ecce  convertimus 
uos  ad  Geutes.  Sieemm  dixitper  Scripturas  Domkms  : 
Ecce  lucem  posui  te  inter  Genies^  ilaut  m  in  salvatio- 
nem  '  usque  ad  fme$  terrm  {Act.  uu,  46,  47). 

CAP.  XXU.  —  QUOD  VhJXEm  KT  GAL1CEV  CBBISTI  ET 
OMKEM  GRATUM  EJOS  AMISSURI  ESSENT  lUDiEI,  KOS 
VERO  ACCEFnJRl  *,  ET  QUOD  CHRtSTlANORim  IfOVUM 
IfOME!f  lENEDlCERETtJR  Cf  TERRIS. 

Apud  Esatam  sic  dicU  Domiiras  :  Ecce  qui  serviunt 
miln  manducabuntf  vo$  autem  esurieHs.  Ecce  qui  mihi 
serviunt  s  bibent^  vos  aulem  nlieUs.  Ecce  qui  mUH  eer- 
viunt  jucundabuntur^  vos  auiem  confundemini ;  vos  in^ 
terficiet  Dominus.  Eis  autem  qui  serviunt  mihi,  nomen 
nomimAimr  nowum  \  quod  Hnedieeiur  in  terra  (Im. 
Lxv,  15,  45,  16).  lUm  illae  :  Igitur  extoUei  Ugnum  ^ 
in  gentes  quoe  sunt  tonge ,  et  attrahei  illos  i  a  summo 
terree.  Et  ecce  cito  teviier  ^  venient :  non  esurient,  ne- 
que  tilient  {Isa.  v.  26,  27).  Ilem  IHic :  Ecce  itaque 
dominalor  Dominus  sabaoth  auferet  aJuda  et  ab  BierU' 


cit :  Ego  sum  panis  vilce.  Qui  venit  ad  me  non  esu- 
riet^  et  qui  in  me  credidorit  non  sitiet  umquam  (Joan. 
Yi,  55).  Ilem  lHic  ipse  :  Siquis  sitit,  veniatet  bibat. 
Qui  credit  in  me,  sicut  dicit  Scripturay  ftumina  de 
ventre  ejus  ftuent  aquce  vivce  (Joan.  vii,  57,  58).  Ilcm 
illic  ipse  :  Nisi  ederilis  eamem  Filii  hominis,  et  bibe- 
ritis  ejus  sanguinem,  non  habebitis  vitam  in  vobis  (Joan. 
vi,55j. 

CAP.     XXIU.  —  QDOD     AD    REGNUM     CQELORUM      MAGIS 
GENTES  QUAM    JUDJEI   PERVENIANT. 

lo  Evangelio   Dominus  dicit  :  MuUi  venient    ab 

Oriente  et  Occidente^  et  recumbent  cum  Abraham  et  Isaac 

et  Jacob  in  regno  cwioruni,  fiiii  autem  regm  exibunl  in 

tenebras  exteriores.  lllic  erit  pioralio  ei  slridor  den- 

^  tium  (Matth.  viii,  II,  42). 

CAP.  XXIV.  —  QCOD  80L0  HOC  lUDiKl  ACCIPERE  VE- 
NUM  POSSINT  DELICTORUM  SUORUM  ,  Sl  SANGUINEM 
CVRUTl  0CCI8I  BArriSMO  EJUS  ABLUEBINT,ET  IN  EC- 
CLE8IAM  EJUS  TRAIfSEUNTES,  PR^CEPTIS  EJUS  OB- 
TEMPERAVERINT. 

Apud  Esaiam  Dominus  dicit :  Jam  non  laxabo  ^ 
peccata  vestra.  Cum  exlenderitis  manus  ^,  avertam 
faciem  P  a  vobis ;  et  it  multipticaveritis  preces,  non  ex' 
audiam  vos»  Manus  enim  vestrce  sanguine  plence  sunt. 
Lavamini,  mundi  estote^  auferte  nequitias  ab  animis  ve- 
stris  a  conspectu  ocuiorum  meorum,  cessate  a  nequi- 
tiis  veslris.  Discite  bonum  facere,  exquirite  judicium, 
conservate  eum  qui  injuriam  patitur,  judicate  pupiiio 


saiem  vatentem  et  vaHdum,  vatentiam  panis  ^  :  et  va-  C  et  justificale  viduam,  et  venite,  dispulemuSt  dieitDomi- 


tentiam  aquoe  (Isa.  n\,  4).  Item  in  Psalmo  xxxui.  Gu- 
state  et  videte  quoniam  dutcis  est  ">  Dominus.  Feiix  est 
vir  qui  sperat  in  eum.  Timete  Dominum  Deum,  omnes 
sancti  ejus,  quoniam  non  esl  inopia  eis  qui  eum  me- 
tuunt.  Divites  eguerunt  et  esurierunt :  qui  autem  inqui^ 
runt  Dominum  non  indigebunt  omni  bono  (Ps.  xxxiii, 


ntii :  et  si  fuerint  peccata  vestra  ut  phmiceum  <l,  ut  ni- 
vem  exalbabo;  et  si  fuerint  quasi  coccinum  ^,  ti(  ianam 
inaibabo.  Et  si  votueriiis  et  audieritis  me  ",  bona  terra: 
edetis.  Si  autem  notueritis  ei  non  audieritis  me,  gtadius 
vos  consumet  ^.  Os  enim  Domini  iocutumest  ista^  (Isa. 
i,  44-20). 


LECTIONES  VARIANTES. 


A  AUrabet  illas  Corb.  AUrahent  Bod.  5. 

^  Manifesius  sum  Foss, 

«  Qasrebant  Ar.  Lam.  NC.  1.  Bod.^. 

d  £<xe  adsum  genli,  quoniam  non  Corb._ 

«  Vocavit  DOinen  Thu. 

f  Ut  9inl  salvati  Lam.  NC.  i.  Bod.  2. 

8  £cce  qui  serviuoi  mihi,  bibcnt,  vos  autem  sitietif 
Lam.  NC.X.  Borf.  1,  2,  5,4. 

h  Nominabilur  magnum  Lam.  NC.  i.  Bod.  2,  Ar. 

i  Ignem  in  genles.Bod.  1.  Lignum  Riqatt.  contra  fidem 
excus.  el  mss.  Lam.  Un.  NC.  i,  2.  iod.%  3,  4.  Thu. 
Foss.  Corb.  Sienum  Oxon. 

j  Atlrahet  ilias  Fosi. 


A  r.iio  venient  Lm.  NC.  1.  Un.  Bod.  t. 

1  Virlutem  panis  et  virtutem  aqu»  Bod.  1. 

^  Quoniam  saavis  Ar.  Lam.  NC.  1.  Bod.  1, 2,  5. 

^  Relaxabo  Bod.  2, 3, 4.  Spir.  Rem.  Erasm. 

^  Maiius  vestras  Bod.  5. 4. 

P  Meam  Bm/.  1,4.  Tert.  Spir.  Remb.  Eras.  Moreli. 
^  Ox&n.  Deesi  m  tmpreii.  ittiperii  meam* 
O     *i  Quasi  russeum  Ver.  quasi  roseum  Tert.  Benev.  Ver. 
Manut. 

»  Quasi  coccum  Thu.  Foss.'Benev.  Ver.  Manui. 

"  Obaudieritis  mc  Bod.A,  Mon  obaudieritis  Bod.  4. 

*  Vos  comedet  £m. 

«  Loculum  est  h«c  Bod.  1 . 


STEPH.  BALUZII  NOTJB. 


tionem  nosiram  approbat  edi  tio  Anglicana ,  quamvis 
formosi  posuerit  iii  contextu. 

Cap.  XXIV.  —  Apud  Esaiam.  Istausque  ad  Igitur 
extolie  desiini  in  llbro  Lamonii. 

Fhoeniceum.  Dubios  sum  an  lectionem  istam  prx- 


fcrre  debeam  ei  qn»  exsiat  Sn  quisbusdam  roannscri- 
ptis,  in  quibus  scriptum  est  quasi  rosseum  vel  ro^ 
seum ,  quam  leciionem  esse  meliorem  videiur  coUigi 
posse  ex  Terfulliano,  apud  quem  Ub.  iv  adversus 
Marcionem  legilur  quasi  roseum. 


Digitized  by 


Google 


m 


DIVI  CTPRIANI 


LIBER  SECUNDUS. 


uQ^m 


CAPmjLA.  A 

I.  Chrisium  primogenitum  es$e,  el  ipsum  e$$e  sapien- 
tiam  Dei,  per  quem  omnia  facta  9unt. 

n.  Quod  sapieniia  Dei  Christus  est  &,  et  de  sacra" 
mento  incamationis  ^  ejus  et  passionis  et 
calicis  et  altaris^  et  Apostolorum  qui  missi 
prwdicaverunt. 

m.  Quod  Christus  idem  sii  et  Sermo  Dei  ^, 

IV.  Quod  idem  Christus  idem  sit  manus  ^  et  bra- 

chium  Dei. 

V.  Quod  idem  angetus  et  Deus  ®. 
\I.  Quod  Deus  Christus. 

VII.  Quod  Chrislus  Deus  venturus  esset  iUuminator  et 

salvator  gencris  humani. 
Vni.  Quod  cum  a  principio  ^  Filius  Dei  fuisset^  ge- 

nerari  denuo  haberet  secundum  earnem»       ^ 

IX.  Quod  hoc  futurum  esset  signum  nativitalis  ejus^ 

ul  de  virgine  nasceretur  homo  et  Deus,  ho^ 
mitus  et  Dei  fiiius, 

X.  Quod  homo  et  Deus  b  Christus  ex  utroque  genere 

concretus^  ut  mediator  esse  ^  inter  nos  et 
Patrem  posset. 

XI.  Quod  de  semine  David  secundum  camem  naui 

haberet. 

XII.  Quodin  Bethlehem  nasceretur. 

XIII.  Quod  humitis  in  primo  advenfu  suo  veniret, 

XIV.  Quod  ipse  sit  jusius  ^  quemJudsei  occiMuri  essent. 

XV.  Quod  ipse  diclus  sit  ovis  et  i  agnus,  qui  occidi 
haberet,  Et  desacramento  ^  passionis» 


XX.  Quod  cruci  itium  fixuri  essentJndan. 

XXI.  Quod  in  passione  cruciset  signo  virtus  omnis 

Ml  et  potestas. 
XXn.  Quod  in  hoc  mgno  eruds  saius  sit  ommbus 

qui  in  frontibus  noteniur. 
XXin.  Quod  medio  die  in  pasuone  ^us  ienebra 

futuriB  essent. 

XXIV.  Quod  a  morte  non  mncereiur^  nec  apud  in- 

feros  renumsurus  esset. 

XXV.  Quod  ab  inferis  tertio  die  resurgeret. 

XXVI.  Quod  cum  resurrexisset ,  acdperel  a  Palre 
omnem  potestatem.et  potesias  ejus  teterna  sit. 

XXVn.  Quod  perveniri  non  possii  ad  Deum  Patreni 

nisi  perFilium  ejus,  Jesum  Christum. 
XXVni.  Quod  ipse  judex  veniurus  sit. 

XXIX.  Quodipseiitrexinmtemumregnaturus, 

XXX.  Quod  ipse  <t/  et  judex  et  rex. 

CAP.  1.— CHRlSTIJlf  PEIMOGINiTUll  E8SE,  ET  IP8UM  B8SE 
8APIENTIAM  DEI,  PER  QOEM  OMmA  FACTA  SONT. 

Apud  Salomonem  in  Proyerbiis  :  Dominus  eondidit 
me  in  iniUo  viamm  suamm ,  tn  opera  $ua  anie  seecu-' 
lum  fundavit  me.  In  prindpio  antequam  terram  faceret 
et  antequam  abysso$  con$titueret  ^  priuequam  procede- 
rent  ^  fonte$  aquarum^  antequam  moniee  coitocarenlur, 
ante  omne$  colie$  genuit  me  Dominue.  Fecit  regiones  ct 
inhabitnbiiia^ei  fine$  inhabitabiie$  $ub  cmio.  Cum  para^ 
rel  cosium^  aderam  Hii^  et  eum  $ecemeret  $uam  $edem. 
Cum  super  ventos  validas  faceret  de$uper  nube$,  el  eum 


XVI.  Quod  idem  et  iapi$  dictu$  $it.  eon(imiato$  ponebat  fonie$  «»  $ub  cceio,  quando  fortia 


XVII.  Quod  deinde  idem  lapi$  mon$  fieret  et  im- 

pieret  lotam  terram» 
XVni.  Quod  in  novi$$imi$  [temporibu$  idem  mon$ 
\  V  manife$iaretur,$uperquemgente$venirenif 

etin  quem  jueti  auenderent. 
XIX.  Quod  ip$e  $it  $pon$u$,  Ecclesiam  habene  ^pon* 

$am,  de  qua  /Uii  $piriUUiter  naecerentur. 


« Sk,  Bod.  i,%Esidee$tinOxon. 
^  Concamationis  Lam.  Un.  NC.  1,  2.  Bod.  1, 2,  Z,  i. 
Thu.  Veron. 
^  Idem  et  sermo  Bod.  1, 2, 3,  4. 
d  Idem  manus  Bod.  1,  ^  3, 4. 
**  Deus  in  Genesi  Bod.  i. 
'  Quod  Dominus  cum  a  principio  Bod,  1. 
8  Quod  et  homo  et  Deus  Bod.  1,  2,  3, 4. 
^  Ut  mediator  esset  Corb.  Bod.  %  3. 
i  Quod  ipse  sit  Cbristus  quem  Judsei  %am,  NC.  i. 


faciebat  fundamenki  terrw^  eram  pene$  iiium  di$ponen$. 
Ego  eram  cm  adgaudebat,  Quotidie  autem  jueundabar 
ante  faciem  eju$  in  omni  tempore  cum  UBtaretur  orbe 
perfecio  {Prov.  Titi,  22).  Item  apud  eamdem  in  Eccle- 
siasiico  :  Ego  ex  ore  Aiti$$imi  prodird  primogemta  anie 
omnem  creaiuram.  Ego  in  ccsU$  feci  ut  orhretwr  iumen 
indeficiene,  et  nebuia  texi  ^  omnem  terram.  Ego  in 

LECTIONES  VARIANTES. 

Botf.2,3,  4. 


I  T()8e  dictns  sit  OTis.  Lam.  NC.  i.  IMt. 
Ipse  sit  ovis  Oxon, 
k  De  sacramenio  CbrisU  Lin, 

^  Priusquam  produceret  Lam.  NC.  1,2.  Bod.  2.  Foss. 
Thu. 
^  Hegiones  et  habitabilia  et  fines  Veron, 
^     ^  Ponebat  montes  cod.  i. 

i>     «  Nebula  texi  Lam.  NC.  1, 2.  Un.  Bod.  2,  3.  4.  Nube 
Bod.i.  NubilaO^con. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


LiBRO  8ECUNIN).  —  /it  Provcrbiis.  Ita  emendavi, 
quia  item  scriptum  vidi  in  quibusdam  libris  Yeteri- 
bus,  in  veieri  editione  Veneta ,  in  ea  quam  Rembol- 
tus  emisit ,  et  in  Erasmica ,  et  qaia  apud  Terlullia- 
num  in  libro  de  Pudicitia  le^o  :  Nam  ut  Saiomon  in 
ProverbHs,  quas  icap^tfjiA^  dicimus  :  quidara  codices 
habent  par<iemii$.  Hanc  lectionem  prsetulit  Pamelius, 


fassus  tamen  proverbii$  scriptum  esse  in  vulgatis  edi- 
tionibus;  aliqui  codices  non  faciunt  mentionem 
hujus  libri  Salomonis ,  sicut  nec  editiones  Manutii  et 
Morellii.  Rigaltius  et  Angli  scripserunt  in  parcemii$. 

Cap.I.— Fcd/  regionee.  Ita  etlam  apud  Lactantiaro, 
lib.  IV,  cap.  6. 

PrimogenUa,  Vocabulum  istud  addilum  a  nobis  est 


697 


TESTHIONIQRUM  UBER  U. 


698 


qUU  •  habitm,  et  throtm  meui  in  coiumna  nubis.  Gy-  A  ctamt  iuas  hostias  p,  miseuit  in  cratera  vinum  «itiihi, 
rum  cceU  eireum  K  6t  in  nrofkndwn  abft^Mi  ntm^irn^       ^t  paravit  suam  mensam^  et  misit  servos  suos  convocans 


rum  coiU  cireum\  et  in  profUndum  abysm  penetravi^ 
et  in  fluctibus  marie  ambutavi^  et  in  omni  terra  ste^,  et 
in  omni  poputo  et  in  omm  genleprimatum  habui  «,  et 
omnium  esceetlen^um  et  hundlium  corda  propria  ^  «ir- 
tuteeatcavi.  In  me  omnis  spes  vitm  et  virtutis  ^.  Trans" 
ite  ad  nte,  omnes  qm  concupiuitis  me  {Eccti.  xxir,  5). 
Item  in  Psalmo  lxxitiii  :  Et  ego  primogemtum  ponam 
eum  ',  attisiimum  apud  reges  terra.  In  cetemum  ser- 
vabo  ilU  misericordiam  meam  et  testamentum  meum  /i- 
dete  UUt  et  ponam  in  seeculum  sascuU  semen  ejus  s.  Si 
dereUquerint  fUii  ejus  legem  meam ,  et  in  judiciis  meis 
non  ambulaverint^  si  justificationes  meas  jrrofanave- 
rint  et  prceeepta  mea  non  observaverint,  vintabo  in  virga 
fmnora  eorum  et  in  ftagetlis  deticia  earum,  Misericor- 


cum  excelsa  pfodicatione  ad  craierem  dicens  :  Qui  est 
intipiens  decUnet  ad  me.  Et  egenlibus  sensu  dimt :  Ve- 
nitey  ediu  de  meis  pambus^  et  bibite  vinum  quod  mi- 
seui  vobis.  Deretinquite  stutliUam^  et  qucerite  pruden- 
tiam,  et  corrigUe  scientiam  in  inteiiectu  '  {Prov.  ix» 
1  sqq.). 

CAP.   III.  —  QUOD  CHRISTUS  IDEM  SIT  SERMO  DEl. 

In  Psalmo  xuv  :  Eructavit  cor  meum  sermonem  6o- 
tium,  dico  ego  opera  mea  regi  {Ps.  xuv,  i).  Item  in 
Psalmo  xxxii  :  Sermone  •  Dd  coeU  soiidati  sunt,  et 
Spirilu  oris  ejus  omnis  vhrtus  eorum  {Ps.  ,xxxii,  6). 
llein  apud  Esaiam :  Verbum  consummanset  brevians  in 


diam  autem  meam  non  dispergam  ab  eis.  Item  in  Evan-  g  justitia ;  quoniam  sermonem  breviatum  faciet  Deus  in 

tolo  orbe  terras  (i«.  xvi,  23).  Iiem  in  Psalmo  cvi :  Jf  i- 
sU  sermonem  suum  *,  el  curavit  iiios  (Ps.  cvi,  40). 
Item  in  Evangeljo  cata  Joannem  :  Jn  principio  erat 
Sermo  «,  et  Sermo  erat  apud  Deum,  et  Deus  erat  Sermo. 
Bic  ▼  erat  in  principio  apud  Deum.  Omnia  per  ipsum 
factasunt,  et  sine  ipso  factum  est  nihit  quod  facium  est. 
Iniiio  vita  erat^,  el  vita  erat  iux  hominum;  et  iux  /u- 
cet  in  tenebris,  et  tenebrm  iUam  r  non  comprehende- 
runt  {Joan.  i ,  1).  Item  in  Apocalypsi :  Et  vidi  cce- 
lum  apertum,  et  ecce  equus  aibus;  et  qui  sedebat  super 
eum  vocabatur  fideiis  et  verus,  cequum  justumque  judi- 
cans  ',  et  praUabatur  '^^ ;  eratque  coopertus  vesie  con- 
spersa  ^^  sanguine ;  et  dicitur  nomen  ejus  Sermo  Dei 
{Apoc.  XIX,  11). 


gelio  caia  Joannem  Dominus  dicit:  Hae  autem  estvila 
eetema^ut  eognoseant  te  soiumet verum  "*  Deiim,  et  quem 
ndsisti,  Jeium  Chriitum.  Ego  te  ciarificavi  in  terra  ^, 
opui  perfeci  ^  quod  dediiti  mihi  ut  fadam*  El  nunc  tu 
ciarifica  me  i  apud  te  ipeum  cUtritate  quam  habui  apud 
tepriuiquam  mundus  fieret  {Joan.  xvn,  5).  Iiem 
Paulus  ad  Golossenses  :  Qui  est  imago  Dd  invidbiiis 
et  primogenitus  totius  ereaturm  (Coioss.  i ,  15).  Item 
illic  :  Primogenitus  a  mortuis,  ut  fieret  in  omnibus  ipu 
primatum  (enens.  Item  in  Apocalypsi :  Egosum  «  et », 
initium  et  finis.  Ego  sitienti  dabo  de  fonte  aqwB  viUe  ^ 
gratis  {Apoc.  xxi,  6).  Quod  idem  sit  et  sapienila  et 
virtus  Dei.  Paulus  ad  Gorinlhios  I :  Quoniam  Judcd 
dgna  dedderant  ^,  et  GriBd  prudentiam  ^  qwBrunt. 
Nos  autem  prwdicanms  Christum  crudfixum,  Judms  n 
qwdem  scandaium,  Gentibus  autem  stuUitiam^  ipns  au» 
tem  vocaUi  Judods  et  Grads  Christum  Dd  virtutem  et 
Dei  sapientiam  ( I  Cor.  i,  22). 

CAP.  U.  —  QUOD  SAPIENTIA  DEI  CHRISTUS  ;  BT  DE  SA- 
CRAMENTO  INCARlf  ATIONIS  °  EJUS  ET  PA8SI0N1S,  IT  CA- 
UCIS  ET  ALTARIS,  ET  APOSTOLORUM  QUl  MISSI  PRiEDICA- 
VERUNT. 

Apud  Salomonem  in  Proverbiis  :  Sapientia  cBdifi' 
cavU  dbi  domum^  et  subdidit  ^  coiumnas  ieptem.  Mu' 


CAP.    IV.  —  QUOD  CHRISTUS  IDEM  MANU8  ET  BRACHIUM 
DBI  8IT. 

Apud  Esaiam :  Numquid  non  valet  manui  Dd  ut 
saivoi  fadat?  aut  gravavU  aurem  utnon  exaudiat?  Sed 
peccata  veitra^^  inter  voi  et  Deum  eeparant,  et  propter 
peccata  veitra  ^^  avertU  fadem  iuam  a  vobii  ne  miserea' 
tur.  Manus  emm  vestrm  inquinatw  sunt  ianguine  "<^,  el 
digiti  veitri  in  peccatii.  Labia  autem  veitra  iocuta  iunt 
facinus,  et  iingua  vestra  injustitiam  meditatur  '^  Nemo 
toquitur  vera  ^  neque  estjudidum  verum.  Fidunt  in  va- 


LECTIOISES  VARIANTES. 


^  Iq  altissimis  Bod,  i,  2.  Lgm.  Lin.  NC.  1, 2. 

)>  CircQivi  sola  Lam.  Bod.  2,  3.  NC.  1. 

c  Primalum  tenui  Bod.  2.  Lam. 

^  Corda  virtute  calcavi  Tlm.  Corb.  Benev.  Ver.  ■ 

®  In  me  via  vltap  Lin.  spes  viiae  Foss. 

t  Ponam  eum,  et  ezcelsum  prse  regibus  terr»  NC.  2. 

s  Senien  ejus,  et  thronum  ejussicut  dies  cceli  NC.  2. 

^  Clariflcavi  te  super  terram  Latn.  NC.  1. 

i  Opere  consumroalo  Lin.  quo  dedisti  mibi  Foss. 

j  ClariBca  me  pater  Lin, 

k  Aquae  vivae  gralis  NC.  1,2.  Lam, 

1  Sij^na  pctunt  Im. 

■"  Sapientiam  tegunt  Bod.  1.  Foss.  3.  MoreU.  Tert.  In 
Gra^co  «r^.  Prudeniiam  Impre».  et  mss.  pter. 

"  Coucariiationis  Lin,  NC,  2.  Thu.  Bod.  3,  4. 

<»  Succiditlam.  NC,\, 

P  Suam  hostiam  T^.  Fos,  Corb, 

*i  In  cr.iiere  vioum  Lam.  Thu,  Corb.  NC,  Bod.  1, 2.  in 
craterem  Bod,  3, 


^  Perctpite  scientiam  et  intelllgentiam  Bod.  1,  4. 

•  Sic  Bod,  3.  Foss,  Spir.  Bemb,  Eras.  Verbo  Dei  soU- 
dali  sunt  mipert  Impress,  et  mss.  pler.  Firmati  sunt  Oxon. 

I      *  Verbom  suum  Bod,  2.  Lam,  NC,  2, 
'     «  Erat  Verbum  NC,  1,  2.  Lam.  Bod,  i,  2,  3,  4.  Et  dc 
deinceps. 
y  Hoc  erat  lom.  NC.  1,  2.  Itn.  Foss,  Bod.  1,  2,  3.  4. 

*  Viia  esl  Bod,  1,  2,  4.  Thu,  Foss,  Corb.  Ver.  Benev, 
Man.  Quod  factum  est  in  illo  vita  erat  Pam,  Rig, 

T  Et  tenebrje  cum  Bod.  1,  4,  Thu.  Corb, 

'  Verus  et  cum  justitia  Bod.  1. 

«•  SicMor.  Man,  Praelial>anlurPflm.lKfl.PraelialorIe?m. 
Lin.  NC.  i,  2.  Bod.  1,2,  3,  4.  Voss,  3.  Tlm.  Corb.  Judi- 
cans  et  praeliaturiis  Foss.  Spir.  Rem.  Eras. 

)>b  Vestem  conspersam  sanguine  Thu.  Corb. 

«*5  Peccata  noslra  Bod.  3. 

dd  Propter  debita  Veron. 

^^  Manus  vestrse  plenae  sunt  sanguine  NC.  2.  Bod,  5. 

tt  Jnjuslitiam  medilabitur  Thu, 


STEPH.  BALVZH  NOTifi. 


ex  codice  Burgundico  et  ex  Fuxensi. 
in  Tersione  Vulgata  libri  Ecclesiastid 


Habetur  auiem 
»  sed  non  exstat 


in  Tcrsione  lxx  Interpretnm. 


Digitized  by 


Google 


699  mi  CTtmm  m 

ni$  «  ei  loguuntur  umia  q^  porlurmU  dolorm  ^etpM-  A  ^i^ ««  ^co  ^^*  ^  ^  «ww^  «^*»  iiluium  tajndeum, 
riunt  facinus  (Jiu,  Ui,  \).  Ileoo  ilUc  :  Iknmue^  fiits 


credidil  audilui  noUro  ?  et  bracJuum  Dei  cui  retelulum 
est  {Isa,  tui,  i)  ?  Iiein  apml  ^vimleiii :  Sic  dicii  Do- 
ndnus  :  CfBlum  milu  tkroms,  et  lerra  iuppedaneum 
pedum  meorum  <*•  Quum  nuJu  sedem  mdificabiiU^  ?  aul 
quis  locus  ad  requim  miJii  ?  Omniu  euim  isia  fecil  nut- 
nus  mea  (Isa,  lxvi,  1).  Iiem  apud  euipdem  :  Domine 
Deus^  allum  esi  brachium  tuum ,  ei  non  sciebanl ; 
cum  cognovsrint  aulem,  confundentur^(lbid,  xxyi,11). 
liem  apud  euoMlein  :  ReueUnnt  Dominus  hrackium 
suum  iUmn  eanctmn  in  conspectu  omnium  gentium. 
Videbunt  omsus  gentes  ipsa  tuprema  terra  talutem  a 
Deo  '  Obid.  ui,  ii^).  kem  illie :  Ecce  feci  te  sicut 
roioi  ueJuculi  irituranUi  nowas  in  $e  retomatas  s  ;  et 


ei  voffiui  nM  uotum  {€eu.  xxxi,  15).  Hem  in  Exodo : 
Deui  mutem  prmebat  eos,  die  ^uidem  per  toiumnam  hk- 
his  otteudere  ilUs  iter^^  noclu  emtem,  in  eoUunna  igtds 
{Exod.  xut,  21).  £i  potiea  JHie  :  Promovit  au- 
tem  AngHus  Dei  gui  prmtedeJmi  espercilum  fiUorum 
Jsrael  (Ibid.  xiv,  19).  keiu  Ulic  :  Eceeego  pramitto 
Angelum  meum  unte  (aciem  luom^  esd  cmstodiendum  te 
m  ilinere^  ut  ie  inducal  in  ierram  *°  quum  tibi  prtepO' 
ravi,  ObseiiM  eum^^  et  obuudi  eum^  einefueris  ino- 
baudiens  et,  et  nou  deerii  iibi.  Nomen  emm  meum  iu 
Uloesi  {Jbid.  xxiu,  20, 2l),  Uude  ipse  ki  fiTiiige- 
lio  dlcii  :  Ego  ueni  ia  nomine  Pairis  mW,  et  non  reee^ 
pistis  me,  Cum  aiius  veuerii  in  notuine  «no,  iUum  ue- 
dpieiis  {Joan.  v,  i5).  £i  ilerum  in  FMlmo  cxvii  : 


triiurabis  **•  montes,  et  extenuabis  eoUes,  ei  ^eut  /a-  B  ^«•«''^^'w  ^  ^  »««<  »»  «w»'»  Domim.  Item  in 


nuginem  poues  ei  uentilabis,  et  ventus  occupabit  iltos,  et 
proceiio  disperget,  7«  auiem  jucundaberis  in  sanctis 
Israeif  et  exultabuni  inopes  et  egeni.  Qucerent  enim 
aquam^  et  non  erit.  JAngua  enim  eorum  a  siti  sicca- 
bit.  Ego  Dominus  Deus^  ego  exaudiam  Deus  Israel,  et 
non  dereUnquam  eos;  ted  aperiam  inter  montes  flu- 
ndna  et  in  mediis  eumpis  fonies.  Faciam  deseria  in  ne- 
mora  aquosa,  ei  sitientem  terram  in  aquasductus.  Po- 
nam  in  inaquosam  terram  eedrum  ei  buxum  et  myrtum 
et  eyprestum  ^  et  ulmum  el  populum,  ui  videanl  et 
cognotcanl  et  tciani  et  credani  simul  quia  manns  Do- 
mini  fedl  ista  et  saneius  Jsrael  osiendit  (is.  xu, 
15-20). 

CAP.  V.  —  QUOD    IDEM  ANGELUS  ET  DEUS  CHRISTUS. 

In  Genesi  ad  Abraltam  :  Et  vocavit  eum  Angeius 
Domini  de  coslo,  et  dixii  ilti :  Abraham,  Abraham.  Ule 
auiem  dixit :  Eece  ego.  Et  dixit  :  Noli  imponere  ma- 
num  tuam  super  puerum,  neque  feceris  itli  quicqnam. 
Nunc  enim  eognovi  quoniam  times  Deum  iuum ' ,  el 
non  pepercisH  filio  tuo  dilectissimo  i  propter  me 
{Gen.  XXII,  11,  12).  Item  illic  ad  Jacob:  Ei  dixii 
miki  Angelus  Donuni  in  somms  :  Ego  sum  Deus  quem 


MalaeJiia  ** :  Testamentmn  meum  fuit  eum  vila  el  pace^ 
ei  dedi  Hli  9  iimorem  ui  fimerer  m€,  a  facie*nominis 
mei  profidsci  illum.  Lex  veriiaiis  fuit  in  ore  ejus  <i,  ee 
iujusiitia  non  est  iimenia  tn  /c6tt<  ejus.  In  pace  Ungues  ' 
eorrigens  ambulatnt  nobiscum,  et  muiios  aoertit  ab  in- 
jusiUia,  QuonUmi  iabia  sacerdoiis  servabuni  scientiam, 
ei  legem  exquirent  ab  ore  ejus,  quomam  Angeius  *  Om^ 
mpotentis  est  {Haiac.  ii,  5-7). 

CaP.  YI.  —  QUOD  DEUS  GJIRISTUS. 

In  Genesi :  Dix^t  autem  Deus  ad  Jacob  :  Exsurge^ 
et  ascende  in  tocum*  Bethel:  ei  habiia  i7/fc,  et  fae  illic 
aiiare  itti  Deo  qui  tibi  appandi  cum  fugeres  a  facie 
Esau  fratris  iui  (Gen.  xxxv,  I).  Item  apud  Esaiam  : 
C  Sic  dicii  Dominus  Deus  sabaoth  :  Fatigaia  esl  jEgy- 
ptus,  ei  negoliatio  JEthiopnm,  ei  Sabaim  virialli  ad  le 
transgredientur,  ei  Iwi  erunt  servi,  et  post  te  «  andfula' 
bunt  vincli  compedibus,  et  adorabuni  U,  et  in  te  preca- 
buntur ;  quoniam  in  ie  Deus  eK,  et  non  est  Deus  alius  ▼ 
praler  te.  Tu  enim  es  Deus,  et  non  sdebamus^  Deus  Israet 
salvator.  Confundentur  et  reoerebuniur  oumes  qui  ad- 
versanlur  iibi,  et  cadeni  i:i  confasionem  »  (/«a.  xlv, 
14-16).  Iiem  apud  eumdem :  Vox  ciamantis  in  dc- 


LECTIONES  VARIANTES. 


*  Coofiduot  in  vanis  Bod.  1. 

1>  (jui  concipiUDt  dolorem  Bod.  4. 

«  Scabellum  pedom  Bod.  1,  i,  3.  Lam.  NC.  1. 

<i  Domum  xdiQcsbilis  Lam.  NC.  i.Bod.%  Foss. 

^  Qui  aulem  noii  eogooveruDt  coufiiudentur  Un. 

t  Salutare  Dei  Bod.  3,  4.  Quce  sequuntur  desunl  m  Lam. 
Lin.  NC.  i.  Bod.  t.  Thu.  Foss.  Corb^  Benev.  Ver.  Spir.y. 
Jnnom.  Bemb.  Eias.  Uanul.  D 

«  In  serram  Yeron.  ei  Benev.  in  seres  formatas  Voss.  4. 
mss.  2.  Pam. 

^  Myrrbum  et  cupreswim  Pam.  Big.  £t  ulmum  et  popu- 
lumyc.2.Bo(/.l,3,i. 

i  TimesDomioum  Deumtuum  Bod.  1.  2,3. 

j  Filio  tuodilecio  Bod.  1,3.  Ver.  Benev. 

]^InlocoubiBo(/.3. 


1  Ostendens  iills  iter  Bod.  2. 

^  In  terram  bonam  Bod.  i. 

"  Eum  ne  fueris  inobaudiens  Thu.  Foss.  Corb.  Ei,  ooii 
enim  Bod.i,  i.  Thu.  Corb.  Spir. 

*>  Iteni  tn  Mal.  Ha!c  et  sequen^adetiderantur  m  Ben.  et 
Ver.  Lam.NC.X.  Un  Bod.i,  2.  V.  Innom.  mss.  B. 
Thu.  Foss.  Corb. 

V  Dedi  illi  limexe  me  Bod.  3. 

4  mus  et  injusiitia  Bod.  1. 

'  In  pace  corrlgens  ATC.  2. 

■  Angehis  Doniini  Bod.  1,2,  4. 

^  Deitceude  in  locum  Lam.  NC.i. 

^  Et  postea  amhulabuni  Foss. 

▼  Et  non  esl  alius  Bod.  1, 5. 

^  In  conhisione  Thu.  Foss. 


STEPH.  BALUZII  miJE. 


Cap.  ly. — Item  illic  :Ecce  fed  ie,  Hoc  segmentum 
primus  buic  capiii  attexuii  Morellius.  Pro  eo  auiem 
quod  in  ejus  editione  legiiur  in  se  retomaias^  quia 
quidam  lihri  veteres  quos  Pamelius  videral,  praefere- 
bant  in  se  resformatas^  quia  qiiidam  libris  veierrbus 
monet  ediiioAnglicana,  existimabat  Pamelius  scri* 
bendum  esse  in  serram  formaias.  Ego  non  disputo  an 
*ixc  emendatio  bona  sit. 


Cap.VI.— jJuoi/C/imiiis.Vidc  Erasmi  AnnoUiiones 
in  caput  primum  Evaiigelii  tecundum  Joannem. 

Item  in  Malachia.  Ista  et  quae  sequuntur  usqae  ad 
fincm  capiiuli ,  desiderantur  in.antiquis  ediiioiiibus 
et  iu  quibusdam  codicibus  manuscripiis ,  uii  eiiam 
aniiotatum  esi  in  editione  Anglicana.  Moreliius  ad- 
jecit.  ^ 

Cap.  VI.— Carfen/ inffn^jn^im{b\cupi\e%uy  epi- 


SfOl                                                TESTllMMHi^WH  UBER 11.  m 

$erio  ^  :  fivriae  tuata  Dmixd  ^^  recim  faciu  $milas  A  meui  et  Deut  nme.  DicU  Uk  luu$ :  fiiita  vkU$ii  me  ^, 

Dei  mstri,  Oituus  muM  ^  imfdebiturf  et  onmis  mam  et  credidisti.Felices  qm  nou  viderufitH  crediderunt  {Joan. 

coUis  humiliabiiurf  et  muu  omrm  toriuom  ^  in  dire-  xx,  27-29).  ilem  Paulusad  ftomanos  :  Opiokam  e§o 

elum  et  osftATa  tti  campum  ^  :  el  wdebilur  cUwkas  Do-  ipse  anaikma  esse  a  Christo  pro  fratrikus  cognatitque 

tuini  f,  et  videhit  omak  C4uro  salutare  Dd,  quomam  Do-  uids  ^  secuiidum  earuem^  qui  sum  Israeiitw,  (fuorum 

minus  loculus  asl  (isa,  xx,  5-5).  Uem  apud  Hiere*  adoptio  et  clarilas  et  teslamenUm  et  legis  constitmUo  et 

miaui  :  Mic  Deus  noster  s,  et  nou  depulabilur  ^  aU^s  fdmuiatus  el  pramissioneSy  quorum  patres  r,  ex  ifuibus 

absque  iiLo^  quk  itiXifiMl  onmm  maw  prudeHti^e,  el  dedit  ChriUus  secundum  caruew,  qui  esS  super  omtm  Deus 

eam  Jacab  ^  puero  suo  et  Israel  dUeao  sibi.  Post  kmc  benedicius  in  smada  {Rom.  ix,  5-S).  Iteoi  tn  Apoet- 

in  terris  visus  est,  et  cum  h§minibus  conversatus  est  iypsi  :  E§o  sum  «  ef  «,  '  tittliiiiM  et  finis.  E§o  sUienti  . 

{Baruc.  iii,  35).   Itcm  apud  Zacliariam  Deus  dicit :  dabo  de  fonte  aquw  vitm  ^*  gratis.  Qui  viccrit  ^  possi- 

Et  transibunt  per  nwre  angustunij  et  percutient  in  debk  ea  ei  eorum  hmredkatm ;  et  ero  ejus  Deus,  el  ille 

mari  fluctus ,  et  arefacient  j  omnes  aititudines  ftumi"  erk  mihi  fiiius  {Apoc.  xxi,  6,  7).  I(eiii   iii  PsaloK) 

ntwt,  el  cottfundelur  omms  *^^  injuria  ^  Assyriorum  ,  lxxxi  .  Deus  sletit  in  synagoga  deerum^  in  medio  aulem 

et  ueptrum  jEgypti  ^  a»feretwr,  et  confortabo  eos  in  deos  discemens,  £i  tierum  iUic  :  Ego  dixi :  Dh  estis  et 

Donuno  Deo  ipsorum,  et  iu  uomine  eius  ^wkutUur^  B  /S/ti  Altismmi  onmes;  vos  autepn  sicui  homiuei  morie* 

dicit  Dondnus  {Zach.  x,  11,  12).  licm  a|md  Osee  iti«»  (Pi.  lxxxi,  I,  6,  7).  Quod  stjiisti  qiiifueriiiiei 

didt  Dooiinus  :  iVpit  fa«iattt  luxta  iram  iadignatioms  praecefiis  divitiis  olUemperaveriiH  dii,  diei  po6fiuiil, 

mecB,  non  sinam  deleri  Effrtum^  quouidm  Deus  cqq  <|iMinloiuagisCkri«tiisDea8Dei  Filius  «^  ?  Sicipfte^ 

min,  el  uon  homo  in  te  sauctjus  ^^  etuou  intnnbo  ^in  m  Evaogelio  cata  ^oaanem  dkii :  Nonneecriptum  est 

dvitatm,  post  Deum  ibo  {Ose.  xi,  9,  iO).  liem  in  inLegequoniamegodixi: DUesliisfSiiUosdixitdeos^^ 

Psalmo  x^v  :  Thronus  tuus^  Deus^  in  smcula  scecuio-  ad  quos  sermo  Dei  factus  est,  et  non  potesisolvi  Serip- 

rtint,  virga  ffqmlatis,  virga  regm  tui.  Dilexisti  justi'  tura^  quem  Pater  suacUfUavU  ei  ndsk  in  sascutum,  uos 

Itatii,  el  odisti  ^  imqukatmP.  Propterea  unxk  te  Deus.  dicuisquomamhiaspkemas  i^^quiadiM:FiliusDeisum. 

Deus  tuus,  oieo  exutiationis  super  participes tuos  i  {Ps.  Quod  si  sb  non  fado  facta  Patris,  noiiu  miid  credere  ^^  ; 

xuv,  7, 8).  Ilem  in  Psaljno  XLV  ;  Vacate  et  cognosdte  quod  «i  facio  et  mihi  non  vuitis  credere,  factis  crediu, 

quoniamegosmttDeus.Exailaboringentibusetexaitabor  et  cogiwsciu  quoniqm  in  me  est  PaUr,  elegoiniUo 

in  terra  {Ps.  hxv,  1 1).  Item  in  Psalmo  txxxi :  Non  co-  (Joan.  k. 34).  hem  in  Evangelio  cau  MaiUisum :  Et 

gnovermU^nequeinteUexenmtJnumbradeambuiabuni^  vocabitis  nomen  ejus  Emmanuei,  quodest  interpreia» 

{Ps.Lxx;^,b).h£mhiPs^hnoLX\U'£atttauDeo:psailite  tum  nobiscum Deus {Matth.  i,25). 
nomini  em^  viamfacUe  ei  qidascentUt  in  occasum,  Deus  C 

.].•  «    /«                     »v    f.          .      w?             1.          -  CAP.    Vn.  —   QUOD    CHRISTUS    DEUS    TENTDRUS   ESSET 

nomenillt  *  {Ps.  lxvii,  3).  Iiem  m  Evaiigelio  caia  ^ 

-         f    •  .  .     .  c     r.      .    V                   .  ILLUMINATOR  ET  SALVATOR  GENERIS  HUMANI. 

Joannem  :  In  pnnctpio  erat  Sermo  ^,  et  Semio  erat 

apud  Deum,  et  Deus  erat  Sermo  {Joan.  i,  i).  Iieni  Apud  Esaiam  :  Confortamini,  manus  resolulm,  et, 

in  eodem   Dominus  ad  Thomain  :  Injice  huc  digi-  genuadebilia,exhortamini^^.Quie$tispusiiianimesii, 

tum  tuum,  et  vide  manus  meas,  et  noii  esse  increduius  notite  metuere.  Deus  noster  judicium  retribuet^  ipse  ve- 

sed  fuieiis,  ftespondit  Thomas,  ei  dixii  ilii :  Donunus  niet  et  saivQs  fttciet  nos,  Tmc  aperientur  ocuii  cmco  - 

LECTIONES  YARIANTEB. 

^  Tn  eremo  NC.  i.  Lem.  Bod,  1, 3, 4.  ^  In  priBCipio  fuii  Thu.  Foss.  Corb.  Yerbum  Lam.  Bod. 

h  Viaro  Domino  Bod.  3, 4.  Thu.  Foss.  Corb.  2,  .5,  4.  NC  i,  2. 

c  Omnis  vallis  NC.'^.  ^  Vidlsti,  credidisti  Bod.i,  2,  4.  Vidisli  me,  Thoroa  Lin. 

d  Oinma  prava  NC.  %  Bod,  5.  Credeul  Lam.  NC.  i.  Bod.  2.                                     , 

«  Aspera  ia  vias  planas  NC.  2.  *  Fralribus  cognalis  meis  Lam.  Bod.  1, 2.  NC.  i,  2.iin. 

t  Omnis  clarilas  Bod.  3,  4.  Foss.  Thu.  Corb. 

8  Hic  esl  Deus  roeus  Bod.  5.                           *  y  Quorum  pau*es  suut  NC.  i.  lont. 

h  Non  coraputabilur  Lin.  *  Ego  a  et  *»,  Bod.  \ ,  2. 

i  Kl  dedit  Jacob  T/}u.  Dileclo  suo  Foss.  ^^  AquiB  vivae  Fou. 

\  El  arefient  omnes  JV^C.2.  kb  Qui  biberit  NC.  i.  Lrnn.                                    ■? 

k  Conlundenlur  onmes  iujurije  Foss.  D     ^^  Chrisius  Dei  fiiius  Fos5. 

1  yEgypti  transfereiur  Porf.  i.AverteturiVC.Iawi.Pod.2.  dd  Sicut  ipse  Lin  NC.  i,2.  Thu.  Foss.  Corb. 

™  Homo  inter  sanclos  Lamb.  Bod.  2.  Thu.  Lin.  NC.i.  ««  Dixit  deos  et  iion  [X)iesl  Lom.  NC.  i.  2.  Lin.Bod.  i, 

"  Non  ibo  Thu.  2,  4.  Thu.  Foss.  Corb. 

^  Odiohabuisti  Lin.  Thu.Corb.  ff  Blaspbemaris  BodA. 

P  fnjusiitiam  Bod.  i.  4.  K^  Sum.  Sl  non  facio  Thu.  Foss.  Corb. 

4  La;litiae  pra?  consortibus  tois  NC.  2.  Bod.  5.  ^^  Nolite  milii  crederc,  sed  si  mihi  non  vuliis  credere, 

'  Cognovenint  me  nequc  Bod.  i.                    ^,  Thu.  Foss. 

>  Deambulant  NC.i  Lam.  Deambulaveruni  Lm.  ^  i  Exborlamini,  qni  estis  pusillanimi  Ver.  Beneo. 

^  Nomen  illi  esi  Bod.  i.  4.  |  j  Nolite  timere,  noiite  roetuere  Thu.  Foss. 

STEPH.  BALUZU  NOTiE. 

iomes  Lact^ntii  editum  est  lit  confessionem.  Pfaffiu  stire  in  codice  Fossaiensi,  ui  jampridem  monuitilluS' 

monuit  legendiim    forsilan  esse  confusionm.  Itrcie.  irissimus  episcopus  Oxoniensis.  Sed  exsial  in  pluribus 

Nam  Laciantius  ,  lib.    iv,  cap.  13,  buiic  eumdem  aliis,  saliem  in  (juindecim  a  me  visis  ,  ei  in  ediiioni- 

locum  refcrens,  scripsii  confusionem.  bus  Manuiii  et  Morellii.  In  margine  vero  editionis 

Injice  huc  digitum.  Ilunc  locum  ex  alia  versione  ause  dicitur  Gravii  iia  ad  bunc  locum  adnoiatum  esl : 

referi  AviiuB  epist.  ui.  uirum  est  in  exemplaribus  etiam  vetuslissimis  non  addi 

Deus  benediclus.  Cerium  est vocem />m  noo  ex-  JDm, ^iium 5tf  aptid Gra?cos ;  eadem  vox cp^tetiatn  t 

igi  ize     y  g 


705  DIVI  CTPRIANl  7^4 

fum,  €l  aurei  surdmm  audient,  Tunc  ialiel  claudus  A  et  exclamamf  voce  magna  ei  dint :  Benedieta  tu  inter 


meut  cervui,  et  ptana  erit  lingua  mutorum :  qwa  rupta 
$$t  in  deserto  aqua^  et  ritfut  in  terra  $itienti  {Isa,  xxxv, 
5-6).  liem  illic  :  Non  tenior,  neque  Angetut  «,  sed 
ipu  Dominui  tiberabil  illoi ;  quia  ditiget  eo$  ^  el  par- 
eet  m,  et  ip$e  redimel  eo$  {I$a.  lxiii,  9).  Iteni  illic : 
Ego  Dominu$  Deu$  vocavi  te  in  iu$titiaf  ut  teneam  ma- 
num  tuam^  et  confortabo  te ;  et  dedi  te  in  testamentum 
generi$  mei^  in  lumen  gentium ,  aperire  oculo$  cceco- 
mm,  producere  a  vinculi$  ^  vineto$^  et  de  domo  carceri$ 
$edente$  in  tencbri$.  Ego  Donunu$  Deu$,  hoc  mihi  no- 
men  e$l  ^.  Ctaritatem  meam  atii  non  dabo,  neque  virtu- 
te$  mea$  $cutptiHbu$  {I$a.  xlii,  6-8).  Ilem  in  Psalmo 
xxiT :  Via$  tua$,  Domine  '^»  ostende  mihi  ^,  et  $emila$ 
tua$  edoce  me,  et  deduc  me  ad  veritatem  tuatn,  et  doce 


muUere$,  et  benedictu$  ventri$  tui,  Et  unde  hoe  nuhi  coh" 
tingit  ut  veniat  mater  Domini  *  mei  ad  me  {Luc,  i,  4f- 
43)?  Item  Paulus  ad  Galatas  :  At  ubi  advenit  impletio 
lemporis  ^,  mi$it  Deu$  Filium  suum  natum  de  mutiere  p 
{Gal,  IV,  4).  Iiem  in  Epistola  Joannis  :  Omnis  $piriins 
qui  confitetur  Je$um  Chri$tum  in  carne  veni$$e,  de  Deo 
e$t,  Qui  autem  negat  in  eame  veni$$e,  de  Deo  non  est  i, 
sed  e$t  de  antichri$ti  $piritu  (I  Joan,  iv,  2,  5). 

CAP.  IX.  —  QUOD  HOC  FUTURCll  ES8ET  SIGNIJll  IfATlVi- 
TATIS  EJUS,  UT  DE  VIRGINE  NA8CERETUR  BOMO  £T 
DELS,  HOmillS  ET  DEI  FILIUS. 

Apud  Esaiam  :  Et  adjecit  Dominus  loqta  ad  Achaz 
dicens  ^  :  Pete  tibi  ngnumaDeo  Domino  tuo  in  altitudi^ 


me,  quoniam  tue$,  Deu$,  $alvator  meu$  {P$,  xxiv,  4-5).  B  i^< '  $ur$um  et  in  attiiudinem  deorsum,  Et  dixitAchaz  : 


Unde  in  Evangelio  cata  Joannem  Dominus  dicit :  Ego 
sum  tumen  mundi '.  Qui  me  $ecutus  fuerit,  non  am- 
bulabit  in  tenebris,  $ed  habebit  lumen  vita  {Joan.  viii, 
12).  Item  cata  Mattbaeum  Gabriel  angelus  ad  Joseph  : 
Jo$eph ,  /i/t  David ,  ne  metueri$  ^  a$$umere  Mariam  ^ 
uxorem  tuam,  Quod  enim  ex  illa  natum  fuerit,de  Spirilu 
saneto  est,  Pariet  autem  fitium  ,•«!  vocabi$  nomen  eju$ 
Jesum.  Hic  enim  eatvum  faciet  populum  $uum  a  pecca- 
ti$  eorum  {Matlh,  i,  30,  21 ).  Ilem  cala  Luciim  :  Et 
Zach(uria$  imptetu$  eit  Spiritu  eancto,  et  proph^tavit 
dicen$  :  Benedietue  Dominu$  Deus  Israet,  qui  prospexit 
redemptionem  *■  populo  suo ,  et  excitavit  i  nobis  comu 
satuti$  in  domo  David  pueri  $ui  {Luc.  i,  67,  68).  Item 
illic  Angelus  ad  pastores  :  Ne  timueriti$.  Ecce  enim 


Non  petam  ,  et  non  tentabo  Dominum  Deum  meum. 
Et  dixit :  Audite  ilaque,domu$  David^,  Non  pu$it^ 
lum  V  vobi$  certamen  cum  hominibus  ,  quoniam  Deu^ 
prmtat  agonem.  Propter  hoc  dabit  Deu$  ip$e  vobi$  ti- 
gnum,  Ecce  virgo  in  uterum  acdpiet,  et  pariet  filium  , 
et  vocabiti$  ▼  nomen  eiu$  Emmanuel,  Butyrum  et  mel 
manducabit  ^  pritt$quam  $ciat  reprobare  matum  et  eli^ 
gere  bonum  7  {I$a.  vii,  10-15;.  Hpcseroen  pnedixerat 
Deus  de  muliere  procedere,  quod  calcaret  caput  dia- 
boli.  Ih  Genesi :  Tune  dixit  Deu$  ad  $erpentem  :  Quia 
tu  hoc  feci$ti,  matedictu$  tu  ab  omni  genere  ■  be$tiarum 
terrcB.  Peclore  tuo  et  ventre  repe$ ,  et  erit  tibi  terra 
cibu$  in  Omnibtt$  diebtt$  vitce  tuas,  Et  ponam  inimidliam 
inter  te  etmuUerem  et  inter  wmen«*  eju$,  Ip$etuum  o6- 


annuntio  vobi$  quoniam  natu$  e$t  vobi$  hodie  salvator,  C  servabit  ^^  caput,  et  tu  ob$ervabi$  calcaneum  eju${Gen. 
qui  e$t  Chri$tu$  Je$u$,  in  dvitate  David  {Ibid,  ii,7,  8).      m.  14, 15). 


CAP.  VIII.  —  QUOD  CUM  A  PRINCIP10  FILIUS  DEI  FUISSST, 
GENERARI  DENUO  HARERET  SECUNDUM  CAENEM. 

In  Psalmo  ii  :Dominu$  dixit  ad  me  :FHiu$  meu$  e$  tu, 
ego  hodie genm  te  ^,  Po$tula  ame^,et  dabo  tibi  gente$ 
literediiatem  tuam  ei  po$$e$$ionem  tuam  termino$  terrce 
{P$,  II,  7,8).  Item  in  Evangelio  cata  Lucam  :  Et  fa- 
ctum  e$t  ^,  ut  audivit  $alulationem  MariwElisabeth.exul- 
iavit  infan$  in  utero  eju$,  et  impleta  e$t  Spiritu  $ancto , 


CAP.  X. — OtlOD  ET  HOMO  ET  DEUS  CHRISTUS»  EX  UTRO- 
QUE  GENBRB  CONCRETUS  ,  UT  MEDIATOR  ESSE  INTER 
NOS  ET  PATREM  P068ET. 

Apud  Hieremiam  ^c  ;  Et  homo  e$t,  et  qui$  eogno$cet 
eum  (Hier,  xvii,  9)?  Iiem  inNumeris :  Orietur  $iella  ex 
Jaeob,  et  ex$urget  homo  ex  l$raeL  Ilem  illic  :  Procedet 
homo  de  $emine  ejus,  et  dominabitur  muttqrum  gentium 
et  exaltabitur  tamquam  ^^  Gog  regnumipsiu$,  et  augebi- 


LECTIONES  VARIAgTES. 

»  Senior  non  Angelus  Lam.  alque  Bod.  5.  «"  Achaz  pete  Thu.  Fo$$,  Corb,  Bod.  1, 5, 4. 

^  Diligit  eos  FOM.  lom.eos,  et  ipse  redimet  Thu,  Corb.  •  In  altitudine  Bod.  1.             .-a»,„r»jr- 

«  Producere  e  vincuUs  Bod.  1 .  *  Itaque  domns  Jacob  Lam.  Bod.  1 , 2, 5,  4.  i¥ (;.  1 .  un. 

d  Deus.  Claritatem  Fo$$,  ^  Puslllum  erit  vobis  NC.  i .  Lin.  Bod.  1, 2,  3,  4. 

«  Notas  fac  mihi  KC.  2.  ▼  Et  vocabis  nomen  Thu.  Foss.  Corb.  vocabilur  Bod.  3. 

'  Ego  sum  lux  muodi  Bod.  5.  ])  Jesus  Bod.  5. 

K  Ne  tinnieris  Lam.  NC,  ±  Lin.  Bod.  3, 4.  »  Comedel  Lin.                                    ,                  , . 

i>  Mariam  conjugem  NC.  1,  2.  Lam.  7  Priusquam  cognoscat  ut  praeferat  roala,  commnUbit 

i  Qul  fecit  redempiionem  NC.  i.  bonum  Vo$s.  5, 4.  Thu.  Cor.  Lam.  NC.  1.  Lm.  Bod,  1.  2. 

i  Suscilavit  NC,  2.  3, 4.  Oxon,  Commutat  Vo$$.  3,  4.  Benev.  Commuialo  Ver, 

k  Hodic  generavi  Bod.  4.  Imprem.  Sciat  reprobarc  malum  et  eligere  bomiro. 

1  Posce  a me  Un.  Bod.  \,  Thn  Fo$$.  Pete  NC.  %  ^  ^Tu  ab  omni  pecore.  et  ab  Lam.  Itn.  Bod.  1,  2,  3,  4. 

"Faclnm  cst  quomodo  audivit  Bod,  1,2,  3.  4.  Thu.  JVC.I.  Thu.  Fo$$.  Corb. 


Corb.  Ver.  Benev. 
"  Ut  maler  Domini  Bod.  1,  2, 4.  Thu.  Corb, 
^  Adiroplelio  Thu.  Vo$s,  Corb.  Plenitudo  Lin.  Bod,  5 
P  Natum  de  virgine  Lin.  Bod.  3, 4. 
<i  De  Deo  natus  non  est,  sed  est  anticbristus  Bod,  3. 


JVC.1.  Thu.  Fo$$ ^       «  ^  .  a  • 

**  Tuum  et  inier  semen  Lam.  Lm.  NC.  1.  Boa.  1,  2, 5, 

4.  Tim.  Fo$$.  Corb.  ^  ,  ,       „  ^  a  * 

hJ>  Inaa  tuum  observablt  Benec.Ver.NC.i.Lam.Boa.t,^ 
««  Hieremiam  dicilur  Lam.  NC.  1,  Bod,  2,  3,  4. 
dd  Exalubitur  Gog.  Oxon,  Gigas  Bod,  i. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE, 


apud  Tertnnianum  in  Whro' adver$u$  Praxeam,  ubi  re- 
fert  hunc  locnm  Pauli. 


Cap.VUI.  -^Deantichristi  $piritu,  VideErasmi  an^ 
noiationes  in  hunc  locum  Pelri. 

Digitized  by  VjOOQLC 


705  TESTIHONIORUM  U6ER  U.  706 

tur  regnum  ejui,  el  Deu$  eduait  eum  ex  ^gyplo  • ;  A  ascendet  <i ;  et  requieseet  super  eum  Sfnritus  Domim, 

spirilus  sapientias  et  intelleclus ,   spiritus  consilii  et 


quiui  clarilas  unicomis  4  ^,  et  edet  gentes  inimicorum 
suorum  c,  et  crasiitudines  iUorum  emedullabit ,  et  bali- 
stis  suis  confiyet  ininHeum  ^.  Recubans  ^  requievit  quan 
leo  et  quasi  catulus  leoms.  Quis  suscitabit  eum  ?  Qui 
benedicunt  te  ^  benedicti  iunt^  et  qui  matedicunt  tema» 
ledicti  sunt{Num.  xxiv,  17,  7-9).  Item  apud  Esaiam.: 
Spirilus**^  Donmisuperme.  Propter  quod  unsdt  me  b, 
bene  nuntiare  pauperibus  miiit  me,  eurare  contribulatos 
corde  ^,  prcsdicare  captieis  remistioaem  et  cacie  vi- 
ium  s  vocare  anymm  Domim  acceptabilem  et  diem  re- 
ln6tt/toiiif  (Isa.  uu»  42).  Unde  in  E? angelio  cau  Lu- 
cam  Gabriel  i  ad  Mariam  ^ :  Et  respondens  AngeUu 
dixit  ad  illam :  Spiriiui  ianctui  iuperveniel  in  te^et 
virlui  Altisiimi  obumbrabit  te  ^,  Quapropter  ^  quod  tui* 


fortitudimi,  ipiritui  identiw  et  pietatii,  et  imptebit  eum 
iphritui  timorii  Domini  '  {lia,  xi,  1-3).  Item  in 
Psalmo  cxxxi :  Juravit  Deui  ipsi  David  veritatem,  et 
non  reprobavit  eam  *  :  De  fructu  ventris  tui  ponam 
super  thronum  meum  ^  {Ps.  cxxxi,  11).  Item  in 
Evangelio  cata  Lucam  :  Et  tUxit  Angelui  ad  iitam : 
Ne  Umeai,  Maria.  Inveniiti  enim  graliam  ante  Dhm. 
Ecce  concipiei  in  utero  ^,  et  pariee  fUium,  et  vocatns 
nomen  ejui  Jeium.  Hic  erit  magnui,  et  Fiiiui  Altiaimi 
vocabitur ,  el  dabit  iUi  Dominui  Deui  thronum  David 
patrii  iuij  et  regnabit  ^  euper  domumJacobimacula  % 
et  regm  ejui  non  erit  (imi  {Lue.  i ,  30-33).  Item  in 
Apocalypsi :  Et  vidi  librum  in  dextera  />et  iedenHi 


icetur  ex  te  ianetum  voeabitur  Filiui  Dd{Lue,  i,  35).  B^P^  thronum  icriptum  intui  et  retro  y^  iignatum 


Item  in  Episiola  Pauli  ad  Gorinthios  priore  :  Prtttttfi 
homo  de  terra  iimo^  iecuudui  homo  de  ccelo  °.  QuaUi 
ille  de  limo,  talei  et  qui  de  limo;  et  qualii  ccetatii^ 
talei  el  cmlenei.  Quomodo  portavimui  imaginem  ejui 
qui  de  limo  at^  portemui  el  imaginem  ejui  qui  de  coelo 
eit  {{  Cor.  XV,  47-49). 

CAP.    XI.    ^  QCOD  DB  SEMINB  DATID  SECUNDUM  CARNEM 
NASCI  HABBRET. 

fn  Basilion  secundo  :  Et  fuit  verbum  Domini  ad 
Nathan  dicem  :  Koi/e,  et  dic  iervo  meo  David  :  Hwe 
dicU  Dondnui  :  Non  tu  wdi/icabii  mihi  domum  ad 
inhabilandum ;  ied  enl,  cum  impleii  [uerint  dia  tui , 
et  dormierii  cum  patribui  twi ,  iUicitabo  iemen  tuum 


iignii  '  ieptem ;  et  pidi  Angelum  fortem  praidicantem 
voce  magna  :  Quii  dignui  eit  accipere  lUfrum  et  aperire 
mgna  ejui  ?  Nee  qwtquam  poterat  neque  in  ceelo^  neque 
iuper  terram  **>  neque  iub  terra  ^^,aperire  librum,  ied 
neque  penpicere  eum.  Et  ego  ftebam  multum  quod  nemo 
dignui  cc  repertui  eaet  qui  aperiret  iibrum  aut  videret 
iltum.  Et  unui  ex  ienioribui  disut  nuhi :  Ne  fteverii^ 
ecce  vicit  Leo  de  tribu  Juda^  Radix  Damd^  aperire 
Ubrum  et  iolvere  ^^  ieplem  iigna  ejui  {Apoc.  v,  1-5). 

C4P.  XU.  — QUOD  IN  BBTHLBHEM  NASCERETUR. 

Apud  Michaeam :  Et  tu  Bethlehem^  domui  «<>  Effrata^ 
non  exigua  a,  ut  comtituarii  in  miUibui  Juda.  Ex 
te  mUu  procedet  ut  ut  ^^  princepi  apud  Israel^  et 


poit  te,  ^ttt  erit  de  utero  tuo^  el  parabo  regnum  ejui.  Q  proceaionei  ejui  «8  a  prindpio  a  diebui  sceeuli  {Mich. 


Hic  adi/icabU  ndhi  domum  in  nomine  meo  ^,  et  erigam 
thronum  e/tti  mque  in  uBculum.  Et  egoeroeiinpatrem, 
et  ipse  erit  mihi  in  filium ;  et  fidem  comequetur  domm 
ejm^  et  regmim  ejm  mqm  in  scscuium  in  compectu 
meo  (U  Reg.  vn,  4, 5, 12, 14, 16).  Iiem  apud  Esaiam : 
Et  exibU  virga  p  de  radice  Jeue,  et  floi  de  radice  ejm 


V,  2).  Item  in  Evangelfo  :  Et  cum  Jam  natm  eaet  in 
Bethlehem  Judm  in  diebm  ^  Herodii  regii^  ecce  magi 
ab  oriente  venerunt  ^  ^  Hieroiolymam  dicentei  :  Ubi  at 
qui  natm  at  rex  Judasarum  f  Vidimm  enim  iteUam 
ejm  in  Oriente,  et  venimm )  i  cutti  iittttien6tt<  adorare 
t7/ttitt(lfatl/i.  II,  1,2). 


LECTIONES  VARIANTES. 


*  ifigypto  gloria  ejus  Bod.  i . 

^  Unicomis  et  edet  NC,  1,  2.  loiti.  Ittt.  Thu,  Foa. 

^  Carnes  iaimicorum  Foa* 

<l  GonfriDgetfod.  l.Conaciet.  Itn.  2.  Bod.  3,  4. 

*  Stc  Bod.  1,  2, 3.  Lam.  Un.  Thu,  Foa.  Car.  N€,  1, 2. 
KecumbeDs  Oxoit. 

f  Benediceot  Lam.  Lin.  NC.  1.  Bod.  2, 5, 4. 

i  Quod  misit  mebonum  Bod.  5. 

y^  Sanare  contribulatos  Lam.  NC.  1.  JBod.  2. 

i  Caecls  visum  restituere  NC.  2. 

i  GabrielaogelusBod.  1. 

k  Dixit  ad  Mariam  virginem  Bod.  3, 4, 

1  Adumbrabit  tibi  Bod.  2.  im.  Lin.  NC.  4,2. 

^  Ouapropter  hoc  quod  n:  V/Ctur  ex  tesaoclum  Lam.N 
C.  1,  2.  Ittt.  Bod.  1,  3,  4.  Tiiu.  Foa.  Corb. 

^  Secuudus  de  coslo  Lam.  Lin.  NC.  \. 
<  ®  Domum  nomiue  meo  Thu.  Foa.  Corb.  Lam.  Ittt. 
NC.  \,  2.  Bod.  2,  3,  4. 

PExivitCor6.Exietr/itt. 

<i  Radice  ejus  descendens  Corb. 


'  Timoris  Del  Thu.  Corb. 

"  Et  Don  Ihistrabit  NC.  2.  Reprobravit  eum  Foa. 

*  Super  thronum  tuumOixm. 

^  In  uiero  tuo  Bod.  3. 

^  Et  regoum  Foa. 

^  Ia£teroumBo<<.3. 

y  Scripium  inlus  et  secreto  NC.  2.  foris  Bod.  1. 

'  SigiUis  Bod.  1.  Lam.  Lin.  NC.  1. 

«« In  terra  Bod.  i,  2, 3, 4.  Lam.  Lin.  NC.  1. 

l»b  Sub  terram  Bod.2,3,4. 

^®  Nemo  digousaa  terra  Bod.  1-4.  Lam.  Lin.  NC.  i. 
^     dd  Etseplem  latw.  NC.  1,  2.  Bod.  1, 2,  5, 4.  Thu.  Corb. 
^     ««  Bethlehem  domusillins  Ittt.  Bod.  I,  4.  NC  2.  Thu. 
Foa.  Cor6. oumquid  exiguaJBo(<.  i,  3,  4.  Lin.  NC.  2. 

ft  Qui  sit  prioceps  Foa. 

«s  Progressiooes  Ifltn.  NC.  1. 

hh  Betiileem  indiebus  Fos<. 

ii  Advenerunt  Lam.  Bod.  1, 2, 4.  lin.  NC.  i, 2. 

i\  £t  eoce  venimus  NC.  2.  Cum  muneribus    abest 
Oxon. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Cap.  XIL— ^tfm  t}iunen6ii«. Addidi  haecduo vocabula 
juxlaveieres  ediiiones.Mnquibuseliampono  Manutia- 
nam  ct  Morellianam.  Pamelius  expuniit  ut  superflua  : 
sic  etiam  Rigaltius  et  Angli.Exstant  lamen  inllibro  Fos- 
satcusi,  inBeccensiet  in  vetustis8imocodice87Ma-* 


joris-Monasterii  Turonensis.  Sic  etiam  legcbat  vetus 
auctoriibri  de  Rebaptiimate^  pag.  359.  Immo  in  mis* 
salibus  antiq^uis  et  novis  legitur  sequens  antiphona  in 
die  Epiphaniae  :  Vidimm  stetlam  ejus  in  Orie^te^  etve* 
nimus  cum  muneribm  sdorare  Dominum.  CjOOQIC 


707 


DlYI  CVPRIAM 


70» 


A  et  imponiu  cidarim  mundttm  wper  eafml  ejm  {Zaek. 
III,  I,  Z,  5).  Item  Paulus  ad  Pliilippenses  :  Qui,  m  /i- 
gura  Dei  comtiiutui^  nonrapinam  arbitratm  eti  es$e  $e 
CBqualem  Deo,  ied  semetipium  exinanivit «,  formam  iervi 
accipienif  in  iinulitudinem  hominum  «a  factui,  el  habku 
inventui  ut  homo  ^^.  Humiliafnl  u,  faclui  obediem  tta^ 
que  ad  mortem^  mortem  ataem  crucii.  Propter  quod  H 
Deui  exaltamt  illum^  et  dotmit  ilU  nomen  ^^  quod  ett 
iuper  omne  nomen^  tu  in  nonUna  Je9U  omne^^  getm  fiee^ 
tatur  ciBleiUuin  ,  terreitrum  et  infemorum,  et  omnis 
tingua  conftUatut  quia  Dominui  Jemu  Chriihu  tn  glo- 
ria  ee  eit  Dd  Patrii  (PhiUp.  u,  6-il). 

CAl».  Xir.  —  QUOD  IPSE    SIT   JUSTUS  QCfEM  JUDiEI  OCCI- 
StJBl  £SSENT. 

B  In  Sapicnlia  Saloinonis  :  Grctmveniatnui  juitum^ 
quoniam  insuam  ^  ^  est  nobii,  et  contrariui  e$t  operibus 
noitrii,  et  exprobrat  nobii  «g  peccata  legii.  Promittit 
scienUam  Dei  se  habere^  et  FiUum  Dd  $e  nomtnat.FaC" 
tui  est  nobii  in  traductione  ^^  cogHalionum  nostrarum; 
gravii  eH  nobii  etiam  ad  videndum ,  quoniam  disttmiUi 
est  aliis  vita  iUius^  et  mutatce  sunt  viw  ilUus.  Tmquam 
nugaces  ^  ^  wstimali  sumus  ab  iUo,  et  continet  se  a  viii 
noitrii  quasi  ab  immimdttiis,  et  praj^t  novissima  jus^ 
torum,  et  gloriaiur  palrem  se  httbere  Deum  J  i .  Videamm 
ergo  si  iermonei  iltiui  veri  tunt,  et  tentemui  quce  ven^ 
tura  iunt  itti,  ContumeUa  et  tormento  interrogemus  eum, 
ul  sdamui  reverentiam  ilUui  ^^,  et  probemui  paUentiam 
iltiui.  Morte  lurpiaima  condemnentui  eum.  Bac  cogi^ 
taverunt,  et  erraverunt.  Excascavit  enim  illoi  maUUa  ip^ 

popuU.  Onme»  9«i  me  ImZm  rf«S«>teni  C  «>""«.  et  neuienm  tacramenU,  Dei{Sap.  n,  12-17).* 
^  Iiem  apud  Esaiam :  Videte  quomodo  juitue  pent^  let 

nemo  inietUgit^  et  viri  juiU  toUuntur^  et  nmo  recog^ 
noicit.  A  facie  enim  injuUiUce  iublatui  est  jiitf ut,  el  erit 
in  pace  ^  ^  iepuUura  ejui  (/m.  lyu,  1  ,i).  De  boc  ipso  in 
Exodo  ante  praediciom  :  Innocenlem  etjmtum  non  oc- 
eidei(Exo.  xxni,  7).  bem  in  EvangeUo  :  Judai^  po^ 
nilenliaduclui^^f  iacerdolibuiet senioribusdixit :  Pec^ 
cavi  iradens  sangmnem  juitum  (MaUh.  xxyu,  3,  i). 


CAP.  XIII.  —  QUOD  HUlflUS    IN  PEIIIO  ADVENTU  8U0 
TENIRBT. 

Apud  Esakkm  :  Donnne^  qnit  eredidit  awtitni  nottro, 
et  braehinm  Bomini  "  cui  revelatum  est?  AHWuntiavimus 
coram  ipso  ireuf  pueri,  eieut  radix  m  terra  sHienti.  Non 
est  figura  ejui  n^we  etOfitai  ;  ek  vidinm  t^mt,  et  non 
habuft  ftgwram  net^  ipeeiem',  $ed  figura  ejm  sine 
honore  et  defieiem  prceter  caterof  hominei.  ffomo  in 
pUiga  poiituiet  idmu  ferre  in^eiUitMem  >>;  quia 
avena  est  ^  faetmejue^  inhonoratu$esl,  et  nm  eit^^com* 
putam  *^  (Im.  uii,  i'-^).  Hfc  pHcata  wostta  por- 
tat^,  et  pro  nobii  dotel  ^  efitos  putavlmm  9  iUum  eae 
in  dohre  et  in  plaga  et  in  vexatione ;  ipie  autem  miine- 
ratui  e$t  propttr  facinora  fiofira,  et  infirmatu$  eit 
propter  peeeata  noitra.  Doctrina  paeii  noitra  $uper 
iltum,  et  Uvore  eju$  ^  ionati  iwmm.  Omnee  $icui  one$ 
erravimui,  homo  o  viaiua  enwnt.  Kt  Deui  $radidit  illum 
pro  peeeatii  noetrii,  et  ip$e  propterea  quod  vexatue  e$l, 
non  aperuU  o$  $uum  (I$a.  uii,  i-7)v  hem  apud  eiim- 
dem  :  Nou  $ttm  eontumax^  neque  contradico ;  dorsum 
meum  poiui  ad  flagelhf  et  masdUui  meai  ad  paimae^ 
fadem  autem  meam  '*■  non  averti  afeeditute  «pfcfomm,  et 
fuii  Deu$  i  auxiUator  meu$  (t$a.  l»  5,  7)»  kem  apod 
eumdem  :  Non  clamabit  neque  audiet  qui$  ^  in  piateii 
vocem  ejui.  Arundinem  qua$$atam  non  confringet^  et 
Unum  fumiganinonexilinguetf  ied  in  veritate  ^  proferet 
judicium.  Fulgebit  et  hon  quassabitur  quoadusque  po- 
nat  I»  in  terra  judicium,  et  in  nomine  ejui  Gtntee  cre^ 
deiit  (Isa.  XL11,  2,  4).  Ilem  in  Psatmo  xxi :  Ego  autem 
sum  vermiSt  et  non  homo,  matediclum  »  hominii  et 
abjeciio 

me  P,  et  tocuti  iuntin  labiii^y  et  moverunt  caput.  Spe 
ravit  in  Dondno,  eripiat  eum ;  eatvum  faeiat  ftrni,  ^ita^ 
niam  vuU  eum  (Pi.  xxi,  7^9).  Ilem  illic  :  Aruit  veht 
teita '  vhrtui  mea^  et  lingua  mea  *  aggluiinata  est  fau- 
cibu$  meii.  Item  apnd  ZachaHam  :  Et  oetendit  mihi 
Dominui  Jesum  sacerdolem  iUum  mHgnum  stantem  aMe 
faciem  AngeU  Domini,  et  diabolm  Uabat  ad  dexteram 
ejui  advenari  ^  ei.  Et  JeiUi  erat  indutus  vestimenla  ^ 
sordida  ,  et  stabant  ^  ante  fadem  ipsius  Angeli,  et  tm- 
pondit  et  aii  ad  eoi  qm  Habant  ante  faciem  ejm  dieem : 
Auferte  ^  vaUmenta  iordida  ab  et>.  Et  dixit  ad  eum  : 
Ecce  abituU  iniqtuUitei  tuai.  Et  induite  eum  pcderemr^ 


CAP.    XV.  —  QUOD  IP8B  DICTU9  SIT  OVIS  KT  AGMIS  QOl 
OCCIDI  HABBRET,  BT  DE  SACRAMEMTO  **^  PASSIOMIS.    J 

Apud  Esaiam  :  Sicut  ovii  ad  viciimam  duetUi  e$t,  et 


^  Brachium  Del  Thn,  annuniiatum  estlin. 

^  Ferre  iQiimiitatem  Im. 

«  Qula  versa  est  lacies  Thu.  Adversa  Fos$, 

^  Non  est  coromutatus  Bod.  1 , 2, 

«  Portavit  Bod.  1,  2, 5. 

'  DoluitBod.i.  Dolens  Borf.  5. 

$  Pu tabamus  Cor6. 

^  Livore  ejus  nosomnes  Umt.  lirt.  JVC.  1. 

i  FaciemmeamBod.  1.  Thu. 

j  El  fuit  DomiDus  Cor^. 

k  Audiet  quisquam  Lant,  IfC.  i,  % 

1  In  veritatem  Bod.  4. 

n»  Ponalur  Bod.  3. 

^  Homo  opprol)rium  Lin. 

**  Maiedictio  Bod.  3.  Maledictus  Bod 
3. 4hJectio  iiomiDum  Thu.  Fosi.  Corb. 

P  bubsanujbaatmel^n.  NC.  2. 

<I  Suis  labiis  Bod.  i. 

'  Testa  ioriitudo  i\rC.  Lam.  Bod.  i,  2,  4.  Thu, 
Testum  Ver. 

•  Aihas^iUn.NC.% 


D 


LECTI0NE3  VARIANTES. 

*  Adversari  ei  cojpit  Corb.  Ver. 
^  Veste  Fosi. 

^  Subant  Thu.  Corb.  Fos$.  Stabat.  Oxon. 
^  Avertilo vestimeata ejus  Bod.i . 
y  Poderelam.iVC.l. 

*  Sed se  exiuanivit Lin. Ver. iVCl,  2.  Lam. Bod.\ . % 3. 
**  Slmiliiudinem  hominis  Lam.  Lin.  NC.\.Thti.Corb. 
!>*>  Iiivenlus  liomo  Thn, 
««  Nomcn  ut  sk  Lin.  Thii.  Cot.  Benev.  Ver. 
<id  Omnes  {^^ennnecUnt  Lam.  NC.  i.Bod.  2.  Thu.  Cor, 

Curvent  Lin.  NC.  2.  Bod.  i,  4.  Ver. 

«e  Jcsus  in  gloria  Dei  Patris  Bod.  i,  2,3,  4.  Fosi. 

^  t  Quoniam  inutilis  est  nobis  iV^  C .  2. 

'«  Et  imnroperat  Corb.  Ver. 

^^  Intraductionemcogiutiouum  Lam.  Lin.  NC.i. 

ii  Nugse  aestimati  Lam.  B0(<.2.Nugas.YC.  i.         J 

i  j  Patrem  Deum  Bod.  4.  Corb.  Thu.  Benev.  Ver. 

kk  Reverenliam  illiuset  morte  Bod.  i,  3. 

11  In  pac»  erlt  memoria  Borf.  3.  Jusuis,  in  pacc  erltenlm 
Lam.  Lin.  SC.  i . Bod.  \.i.  ^ 


.  i.  Plebis  Lin.  Bod. 


Corb, 


tio 


^OD  tESTlMONlOmiM  LfftEa  11. 

iiculagmu  eormn  tendinte  ^  se  slneMcCf  ik  non  ape-  \  derelinffuetis »  ex  eis  in  mane  ,  eton^  non  confrlnge- 

lis  ex  eo,  Qum  nutem  relicta  fucrint  de  eo  vsque  in 


ruit  0$  suum.  In  humititau  judichm  ejus  suttatumest, 
NativUatem  ^  ejus  qms  Morrabit  ?  Qumiam  auferetur  a 
terra  vita  ejus,  a  faeinorihus  popmli  mm  adductus  est  ad 
mortem^  et  dabomatos  pro  sepuUura  ejus  et  ipsos  divites  « 
pro  morte  ejus,  quia  facinus  non  fedt,  neque  insidias  * 
ore  suo,  Prffpierea  ipse  eonuquetur  multos  ^,  et  fortium 
dividet  spolia,  propterea  quod  tradita  est  ad  mortem 
anima  ejus^  et  inter  facinorosos  deputatus  est.  Et  ipse 
pcccata  multorum  perlulit,  et  propter  facinora  itlorum 
traditus  est  (ha.  lim,  7,  9-12).  Ilem  apud  Hiere- 
miaiii  :  Dominej  sigm/iea  ^  mihij  et  cognoseam,  tunc 
vidi  meditationes  b  eorum»  Ego  meut  agnus  sine  ma* 
tUia  perduetus  smn  ad  victimam ;  fn  me  cogitavermtt 
cogitatum    dicentes   :    Venite  ,   mktamns    lignum   in 


mane  ^  rgni  cremeutur.  Sic  auleni  comedetis  eum. 
Lnmbi  "  vestri  prwcincii,  et  caligce  ^  vestrce  in  pedibus 
veslriSy  et  bacuta  vestra  »  in  mambus  vcstrJs;  et  edetis 
eum  festinanter,  Pascha  est  enim  7  Domini  {Exod.  xn, 
5,  5  11).  llCTii  in  Apocalypsi  :  Et  vidi  in  medio 
Ikroni  ^  et  quatuor  animatium  et  in  medio  seniorum 
agnum  stantem  quasi  occisum,  habentem  cornua  septem 
et  oeulos  septem,  qui  sunt  septem  spiritus  Dei  missi  per 
orbem  terrce.  Et  venit,  et  accepit  tibrum  de  dextera 
Dei  ■••  sedentis  in  tlirono.  Et  cum  aceepisset  librum, 
quatuor  animatia  et  viginii  qualuor  seniores  proslrave- 
runt  se  ante  Agnum,  habentes  singuli  citharas  et  pa- 
teras  ^^  aureas  ptenas  odoramentis  supplicationum,  quce 


panem  *>  ejus,  et  eradmnus  '  a  terra  intam  ejus,  et  «o-  B  «"^^   orationes  sanctorum  ,   et  cantaverunt    canticum 


men  ejus  non  erk  in  num&ria  i  amptins  (Hier.  xi,  f  8, 
49).  Ilem  in  Exodo  *  Deiis  ad  Moyscn  :  Accipiant  sibi 
shfguU  ovem  per  domos  tribuum  ^,  ovem  sine  vitio,  per- 
fectumy  masenlumf  anmcvtmn^  erit  vobis.Ab  agnis  etab 
heedss  aecipie^s,  ei  oceident  ittum  omne  vutgus  "  syna- 
gogcB  IHiorvm  Israel  ad  vesperam ;  et  aecipient  ^  de  san- 
gmne  ejus,  et  ponem  super  dues  posUs  et  super  limen  in 
domibus  in  quibus  ewn  p  edent  m  ipsis ;  et  edent  cames 
ipsa  nocte  assatas  igni^  et  axgma  cum  picridibus  ^  edent. 
Non  edetis  de  ds  crudam^  neque  coctam  in  aqua,  rusi 
assatam  igni,  caput  cum  pedibus '  et  interaneis;  niinl 


novum  dicentes  :  Dignus  es,  Domine^  accipere  tt- 
bmm  et  aperirc  signa  «^c  epts,  quoniam  occisus  es  et 
redemisti  nos  sanguine  tuo  '^^  ex  omni  tribu  et  lingua 
et  poputo  el  natione,  et  (ccisii  nos  regnum  Dco  nostro^ 
sacerdotesque  fecistt,  et  regnabunt  super  terram  {Apoc. 
'v,  6  10).  Ilem  iii  Evangelio:  Alteradie  vidUJoannes  «*o 
Jesum  venienlem  ad  se,  et  aU :  Ecce  agnus  Dei  ^^  et 
ecce  qui  aufert  peccata  muudi  {Joa.  i,  29). 

€ap.  XYI.  —  (KJM>  iMM  mi  Ljtm  Meni^sfr. 


Apiid  Esaiam  sic  dicil  Dominus 
LECTIONES  VARIANTES. 
*  Tondente,  sine  Bod.  5.  Thu.  Corb.  TondenUbus  eam  C  ^^^^  ▼^  ^^  ^^^  i^-  ^^- 1,  2. 


Ecce  ego  im- 


Foss. 

i>  Natlvimen  watiemlam.NC.  i,  2.  i^od.  1,2, 3,  A.Thu. 
Foss.  Corb. 

^  EtdivilesBorf.  1. 

d  Neqae  dolus  inventus  in  ore  ejusBixf.  3.  Insidians  ore 
Lin.  Iiisidiatttr  Thu.  Insidias  oresuo  locatusest  Bod.  -i. 

**  I|)se  coofitetur  mullos  Foss. 

'  Domine  sigoificasli  NC.  1.  Lam. 

s  Yid»  cogiutiones  Thu. 

^  In  Mue  ejus  Thu.  Foss.  Corb.  Lam. 

i  Tollamus  a  terra  Bod.  3.  Ejiciemus  Lin.  Corb. 

j  In  meiBOFiam  Bod,  1.4. 

k  Exodo  dixilJV^C.  2. 

t  Ovem  per  tribus  Bod.  5. 

^  Annioiilus  erlt  Bo4.  i. 

"  Omne  vulgus  fiiiorum  Foss.  Omnispopulus  Bod.  3. 

"  El  accipient  de  sanguine  et  Bod.  1,  2,  3, 4. 

P  Quibos  comedent  Lam.  NC.  I.  Istas  Thu.  Fots.Fta.  N 
C.  ^.EtcarnesipsasBod.  1,  ^,i.Corb. 

^  Amaritudioibus  lin.  Bod.  1.  i.Corb. 

»  Pedibiis  ejos  lom.  IntesHnis  Bod.  5.  NC.  2.  Intera- 


*  Derelinquentes  Thu.  Foss.  ex  eo  Lin. 

*  Ossum  Lamb.  Ossa  Alfl.Abeo  Lam.  Lin.  NC.  1,2.  Bod. 

'"'sintlumblBod.l. 
^  Calceameuta  Lam.  Lin.  NC.  i. 

*  Baculi  vesiri  Corb. 
y  Est  Domlui  Covb. 

^  Throni  qualuor  aniraalla  Lam.  SC.  1.  Bod.  1,2- 

«*  De  dexirasedeniis  Lam.  Lin.  N€.  i.Bod.  1, 2, 3, 4. 
Tliu.  Foss, 

^^  Aureas  et  patcras  Lain.  Thu.  Bod.  1,  2, 3.  NC.  1,  2» 
IM.  Phistas  aureas  Bod.  1.  Corb. 

<-'  ^  Signacula  Bod.  3.  NCi.  Diiam  es  aoeipeTe  lam.  NG, 

1,  2.  Im.Bo(i.  1.2.     , 

dd  Redemisii  nosDco  Thtt.  Foss.  Corb.  Emlsll  r^-.Dco 
nostro  et  sacerdotes,  et  regnabunt  Lam.Lm.NC.  i,  ^.Bod, 

2,  4. 

«®  VldensJoannes  Jcsomvcnlpniem  adse,  ait  Lam.Bod. 

1,  2.  NC.  2,  4,  Un.  Vidit  Jofln.  Foss.  CortK 

tt  EcceagnusDei,  ftccequiaufert  Lam.  NC.  1,  Bod»  K 

2,  3,  4.  Foss.  Anferet  Thtt. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Gap.X  V.— PiortdfMis.Iffli  fcieres  edkkmes  et^oi#  KbH 
veleres.  Erasmus  scripsit  tactucis  agrestibus,  quomodo 
veriisse  sanctum  llieronyinuni  monet  Pamelius ;  qticd 
venim  esi :  sed  idcm  Hieronymus  in  cpistola  ad  Mar- 
cetlam  dc  Munusculis  acceptis,  alt :  Pascha  Chrisli  cum 
amaritudinibus  manducatur  ;  et  in  epistola  ad  Gau^ 
dentium  de  Infanlulae  ^^  edncatione  :  Pascha  qttoqtte 
cum  amaritudinibus  comedi  jubetur.  Sie  etiaoi  lib.  n 
adversus  Jovinianunu  Godex  MoyssiaoeDSis  et  (&ratia- 
nopolilanus  habent  amaritudine  lantmn  :  Gompen- 
diensis,  amaritudine  cnmpicridibus;  Turoneiisis,  Gor- 
beiensis  et  ires  Angliciini :  amaritudinibus;  Flligianus^ 
pinguetudinibus  amariludinis ,  lxx  Inlerprcles  posue- 
runt  /Acra  TctxpiSwy.  Hieronynuis  in  prologo  Episiolso 
ad  Algasiain  :  Yidi  e^o  nauseam  et  capitis  vertiginem 
antidoto  quce  appeUmur  -xmpotr  seepe  sanuri.  Piiniu», 
lib.  xxn,  cap«  z%  Picris  ab  itmgni  amaritudims  cog^ 


J^nominatur.  Vide  illustrissimum  vimm  P^lrom  ^ame- 
lem  Huelium  in  Observationibus  in  Commontfiria' Ori- 
genis ,  pag.  15.  Adthm  istlc,  ct  anliquo  ordinario 
Ecclesiae  sancli  Aiiiani  Anrelianensis  inanuscripto^ 
iocum  qni  visus  esi  diflicilis  quibusdam ,  cuin  in  ea 
urbe  essem.  Piist  descriptae  casremonias  qute  fiuiit 
in  teriia  feria  Rogationum ,  posi  descripiam  proces^ 
sionem  ad  ccciesium  sancti  Gensaiii ,  legitur  illic  : 
Tunc  recedit  procmio^  ab  eocksi^  emdando  tetaniam 
usque  ad  eectesiam  suam^  eo  on^e  quo  venerant,  iih 
prcpcedente  qui  portat  tactucas;  non  poterant  cnpere 
qiiid  in  hoc  loce  siguificarc  possiiil  lactiicai.  Errov 
est  librarii ,  qui  taciucas  posuit  pro  lectiones  :  nani 
supra  legitur  :  Qmirtus^  portai^  librum  m  quo  tidctee  ftie» 
runt  conciones  ad  matutitmm ,  et  pauU»  posi,  dieto  re$^ 
ponsorio^  puer  unus  legit  lectiimeminMro  (fimnseeurti\ 

'^'"'"''  DigitizedbyGOOgle 


7il  MVICYPRUNI  712 

mtlo  a  m  fundamMa  Sion  iapidem  pretlomm,  eUc-  \  cst  lapis  in  Baftiiion  (I  Reg.  xtii)  quo  David  frontem 


ium  ^,  summum,  angularem^  honoratum ;  el  qui  credi- 
deril  in  eum,  non  confundetur  (Isa.  xxYiii,  16).  Item 
in  Psalmo  cxvii :  Lapi$  quem  reprobaverunl  ^BdifUamei^ 
Mc  faclus  eu  ht  eaput  anguli.  A  Oomino  factus  est  iste  «» 
el  ett  adndrabilis  in  oeulis  nostris.  Iste  dies  ^  quem  fecit 
Dominus,  exulUmus  et  jueundemur  « in  eo.  0  Domine, 
salva '  igitur^  o  Dondne^  dirige  igitur.  Benedietus  est  qm 
venit  itt  nomine  Domini  {Ps.  cxviii,  22-26}.  Item  apud* 
Zachariam  :  Eece  ego  adduco  puerum  meum.  Oriens  8 
nomen  est  a :  quoniam  iapis  quem  dedi  ante  faciem  Jesu^ 
super  lapidem  ipsum  unum  septem  ocuU  sunt  (Zach. 
ui»  8, 9).  Item  in  Deuteronomio  :  Et  scribes  ^  super  la- 
pidem  omnem  legem  hane  manifesu  mnds  {Deut.  xxvu, 
8).  Item  apud  iesum  Nave  :  Et  accepit  lapidetn  mag- 


Golix  percussitetoceidit,  sif  niflcans  diabolum  etser- 
vos  ejus  inde  prosterni,  vicia  scilicet  ea  capitis  parte  ^ 
quam  signatam  non  habent ".  Quo  signo  nos  ec  luti 
semper  sumus  el  vivimus.  Uic  est  iapis  quem  cum 
alicnigeiiaslsrael  vicisset  sutuit  Samuel,  etappeliavil 
nomeii  ejus  Abennezer,  id  est  lapis  aoxiliator  ▼  (I  Regm 
v«,  12). 

CAP.  X?ll.  —    OCOD  DEIfCDE  IDEM  LAPIS  MOMS  FIEBET  ET 
IMPLEEET  TOTAM  TEEKAM. 

Ai)iid  Daiiielem  :  Et  ecce  imago  mmii  magna^  et 
contemplatio  ejus  hnagims  metuenda  et  elata  stabaS 
contra  te ;  cujus  caput  fuit  ex  auro  bonOf  pectus  et  bra- 
ciua  cjus  argentea^  venter  et  femora  cerea,  pedet  autem 


num,  et  statuit  eum  iUic  contra  Dominum,  et  ait  Jesus  g  ex  parte  quidem  ferrd,  ex  paru  autem  ficHUs,  quoad- 

ad  populum  :  Eece  tapU  isU  erit  vobis  in  testimomum 

quia  iste  audivit  ^  omnia  quw  dUta  sunt  a  Domino^ 

quanta  Ueutus  ist  i  advos  hodU;  et  erit  ipse  vobis  in 

testimonium  *'*  in  novisnmo  dierum,  quando  recesseritu  a 

Deo  vestro  {Jos.  xxiv,  26,  27).  Iiem  in  Aciibus  Apos- 

tolorum  Petrus  :  Principes  popuU  etseniores  Jsrael  ^, 

awUu  :  Ecee  nos  hodie  interrogamur  a  vobis  super  be* 

nefacto  hominis  ^  infirmi  in  quo  UU  salvatus  est.  Sit 

vobuomnibus  notum  etomni  popuUIiraeiqma  in  nomine 

Jesu  ChrisU  Nauarem^  quem  vos  crudfimtis^  quem  Deus 

suseUavU  a  mortuU  '^in  iUoisUin  conspectu  vestro  sa- 

nus  adsUU  °,  in  aUo  autem  nuiio.  Bic  est  lapis  qui  con' 

iemptus  est  a  vobis  adifUantibus  ^^  qui  factus  est  in  cri- 

put  anguU.  Non  est  enim  nomen  aUud  sub  ccelo  datum 


usque  abscisus  est  iaps  de  monte  nne  manibtu  cond" 
dentium,  et  percussit  imaginem  super  pedes  ferreos  ei 
fUtiUsy  et  eomminuit  eos  nunutatimy  et  factum  est  mmml 
ferreum  et  testa  ^  et  eeramentum  et  argentum.et  awrum ; 
et  facla  sunt  minuta  quasi  paiea  aut  puivis  in  area  ct- 
tate,  et  ventiUxvil  iiia  ventus,  ita  ut  nihii  remanserit  J  ex 
iliU;  et  iapis  qui  percussil  imaginem  factus  est  mon$ 
magnus,  et  impievit  lotam  terram  {Dan.  n,  51-35). 

CAP.  xvni.   —  onoD  m  movissimis  tempobibus  idem 

MOIfS  MANIFESTARBTim,  SUPEE  QUEM  GEMTES  '  VENI- 
RENT,  ET  IN  QCEM  IIJSTI  QGlOinS  ASGENDEBENT. 

Apud  Esaiam  ^*^ :  Erit  m  novissimU  lemporibns  nm- 
nifestus  mons  Donuni  et  domus  Dei  super  vertices  nwn- 


hominibus  in  quo  oportet  salvari  nos  {Act.  iv,  8-12).  q  tium,  et  exaUabitur  super  coiies,  et  venienl  super  iiUm 


Ilic  est  lapis  in  Genesi  {Gen.  xxviii )  qiiem  ponit 
iacob  ad  caput  suum,  quia  caput  viri  Cliristus;  et 
dormiens  videt  scalam  ad  ccelum  perlingentem,  in 
qua  consiilutus  erat  Dominus,  et  Angeli  ascendebant 
et  descendebant ;  quem  lapidem  consecravit  et  unxit 
sacramento  unciionis  p  Christum  signiflcans.  Hic  est 
lapis  in  Exodo  (Exod.  xvii)  super  quem  sedit  Moyses 
in  cacumine  collis  «,  quando  iesus  Nave  contra  Ama- 
lech  r  dimicavit,  et  sacramento  lapidis  et  stabiliute 
sessionis  Amalech  superatus  esl  ab  iesu,  id  est,  dia- 
l>olu8  a  Chrislo  victus  est.  Hic  est  lapis  magnus  in 
Basilion  primo  (I  Reg.  iv)  super  quem  posita  est  arca 
tosiamenti,  quando  eam  ab  "  allopkylis  remissam  el 
redditam  in  plaustro  boves  reportaverunt.  Item  hic 


omnes  gentes,  et  ambulabunt  muUi,  et  dicent :  Venite^ 
ascendamus  in  montem  Domini  et  in  domum  Dei  Jaeob, 
et  nuntiabit  nobis  viam  ejus,  et  ambuiabimus  ^^  in  illa» 
De  Sion  enim  proeedet  ^^  lexetverbum  Domini  ab  HierU' 
saiem ;  et  judicabit  inter  gentes^  et  redatguet  popuium 
muUum,  et  coneident  gUidws  euos  in  aratra  et  Unceas 
suas  in  faUes  ^^ ,  et  jam  non  diseent  pugnare  (Isa. 
II,  2-5).  Item  in  Psalmo  xxm :  QuU  aspendet  in  mon" 
tem  Domini,  aut  qws  stabil  in  Ueo  sancto  ejusf  Inno- 
cens  manibuset  mnndo  corde  ^^.  Qui  non  aeeepil  in  vaiw 
animam  suam,  et  nonjuravit  subdoU  ^^  pro^Umo  sibi^ 
iste  accipiet  benedUtionem  a  Domino  et  misericordiam  a 
Deo  saitttari  suo.  Ista  nativitas  eorum  es  qui  eum  qtMS' 


runt,  qm  qucerunt  fadem  Dei  Jaeob  {Ps.  xxiu,  3,  6). 

LECTIONES  VARIANTES. 

^  Ego  mitio  Bod.  1.  D     '  Amaledi  dimicabal  Thu,  Corb,  Dimicavit  sacramenlo 

^  Erectum,  muQdum,8ommum  JBod.  2.  Lam.  Lin. 


^  Factum  eslistod  et  est  mirabilelm.  Bod,  3. 

d  HaecestdiesBod.  3. 

«  Lstemur  Bod.5.  lin.  NC.  1,2. 

'  Salvum  fac,  bene  prosperare  Lin.  NC.  2.  Bod.  1.  Corb. 

8  Ortus  nomen  est  Itn.  NC.  2.  Thu.  Foss. 

^  Scribe  super  Bod,  3.  4. 

i  Quod  aodiUlis  omnia  Fosf . 
i  Locuius  est  vobis  lom.  Itn.  NC.  1, 2.  Bod.  1,2,5,  4. 

k  Seoiores  l8rael,ecce  lom.  Im.  NC.  1.  Bod,  1»  2,  4. 
Thu,  Foss.  Corb, 

l  Beoeflcio  boc  bominls  Bod,  3. 

"*  Deus  exciUTit  a  mortuis  Bod,  1, 3.  4. 
t  '^SamisadstiUtFosf. 

^  Quaendificabitis  Bod.  1.  Corb.  Ver,  Benev,  Positus  est 
Incaput  lom.  Im.  NC  1.  Bod,  2, 3, 4. 

i*  Sacramento  Cbristum  T/iu. 

4  Cacumine  moatislom.  Lin.  NC.  1.  Bod.2, 3, 4. 


Bod. 1. 

"  Quando  ab  Bod.  3. 

^  Vicu»  eam  capitis  partem  Lam.  Bod.  1. 2, 4.  Victus 
Bod.  3.  Ver. 

V  Haberet  Lam.  Un.  NC.  1. 

^  Lapsis  adjutor  NC.  2. 

^  Et  fractum  est  simul.  Oxon. 

y  Kemaneret  io  mis  Bod.  1, 2.  Thu, 

'  Gentesconvenirent  Bod.  3. 

<"«  Esaiam  :  Et  erit  Bod.  1. 5,  4. 

^^  £t  ingrediemur  lom.  Bod.  2.  Itit. 

««  Prodlct  lex  lom.  NC.  i.Bod.  1,2. 

dd  Id  falces  et  jam  non  aocipiet  gens  super  eentem  gb- 
diom,  etjam  oon  discent  Ver.  Lam.  NC.  1,  Bod.  2.  Disceot 
belligerare  Lin, 

««  Mundus  oorde  lom.  NC.i.  Thu.  Bod,  2. 

tt  Nec  juravitin  dolo  lin.  NC,  2.  Bod.3. 

is  Hec  est  generatio  qiuerentlum  Itn.  NC.  2.  j 

Digiti^ed  by  VjOOQIC 


715  TESTIM(mH)RUM  UBER  n.  714 

CAP.  xii.«— '  OVOD  IPSE  SIT  SPONSDS ,  ECCLESU1I  HA-  A  tgnh  de  rubOt  el  vidit  quaniam  rwikui  arderel  igtn,  m- 


BENS    SPONSAM, 
REnTlIR. 


DE     QDA    FILIl    SP1R1TALE8    NASCE* 


**'  Apud  Johel :  Camte  tubain  Sion,  eanetificate  jeju- 
nitcm,  et  indicite  curationem^  aggregatepopulum  \  tancti' 
ficale  eceleiiam^  excipite  majoret  natu^  coUigite  parvuto$ 
lacttnte$ ;  procedat  tpon$u$de  cubiti  suo  ^^  et  $pon8a  de 
thalamo  tuo  (  Johel  ii,  15,  16).  Iiem  apud  Hiere- 
miam  :  Et  auferam  de  civitatibu$  luda  et  de  quadri» 
vHi  ^  Uierutatem  voeem  lcetantium  et  vocem  gauden» 
tiunty  vocem  $pon$i  et  vocem  $pon$<B  {Hier.  xyi,  9). 
Item  in  Psalmo  XYin  :  Et  ipte  vetut  $pontut  egredient 
de  thalamo  tuo.  Extultavit  ut  gigat  ^  viam  currere.  A 
tummo  cceli  egretdo  ejut  ^,  et  decuruo  ejut  usque  ad 
Mummum  ejut^  el  non  ett  qui  lateat  ^  a calore  ejut  {Pt. 


but  autem  non  cremabatur  q.  Et  diadt  Moytet :  Trant- 
ient  videbo  '  hoc  grande  vitum^  cur  utique  non  crema- 
tur  "  rubut»  Ut  vidit  autem  quoniam  acceditmdere^  vo- 
eavit  eum  Dominut  Deut  de  rub%  dicent  :  Moytety 
Moytet,  Qui  ditdt  ^  :  Quid  ett  ?  Et  disdt :  Ne  accette- 
rit  hucy  niti  totveris  calciamentum  de  pedibut  tuit.  Locut 
enim  in  quo  ttat  terra  tancta  ett.  Et  dixit  ei :  Ego  tum 
Deut  patrit  tui ",  Deut  Abraham^  et  Deut  haac^  Deut 
Jacob  {Exod.  iii,  9-6).  Hoc  autem  manirestatum  est 
in  Evangelio  cata  Joannem  :  Et  retpondit  illit  Joan* 
net :  Ego  quidem  ^  baptizo  in  aqua  :  in  medio  autem 
vettrum  ttat  quem  vot  netcitit  ^.  Ipte  ett  enim  de  quo 
dixi :  Pott  me  venient  homo  y  ante  me  factut  ett^  cujut 
non  tum  dignut  corrigiam  calciamenti  '  tolvere  {Joan.  i. 


^  .V  t!      •    a        1      •     tr    •      .    j     \...  B  26. 27).  Item  catrtLucamrStm/ufitHres/riproTctncft 
XVIII,  6,  7).  Itcm  in  Apocalypsi  :  Kem,  otiendam  ttbt  ^    "•     ;.  .«*  .   .,    ,      .  fl 


novam  nuptam  uxorem  Agni;  et  dwdt  me  in  Spiritu  in 
montem  magnum^  et  ottendit  mihi  civUatem  tanctam 
Hierutalem  detcendentem  de  coeto,  a  Deo  habentem  cta" 
ritatem^ Dei{Apoc.,xiiy  9, 11).  Ilem  in  Evangeliocata 
Joannem  :  Vot  mihi  tettet  ettit  quoniam  </f«t  eit  qui 
misti  sunt  ab  nierotolgmit  ad  ine,  ^tiia  noit  tum  Chrit' 
tutt  ted  quoniam  mit9Ut  tum  ante  illum.  Qui  enim 
habet  tpontam  tpontut  ett.  Amicut  autem  tponti  ett 
quittatet  gaudioaudit  eum  etgaudet  proplervocemtponti 
{Joan.  in,  28,  29).  Hujus  rei  mysterium  osiensum  est 
apud  Jesum  Nave,  quando  jussus  cst  excalciare  se  \ 
quod  scilicet  sponsus  non  ipse  esset.  Erat  enim  in 
Lege  ut  quisquis  ^  nnptias  recusaret  i ,  calciamentum 
deponeret  ^^  calciaretur  vero  ille  qui  sponsus  futurus 
esset.  Et  factum  ett  eum  ettei  Jeiut  i  tit  Jerico,  circumr  ^ 
gpeaAt  oculit,  et  vidit  hominem  ttantem  ante  faciem  tuam 
et  frameam  tenentem  ■»  tit  mami  ejut^  et  dixit :  Notter 
ety  an  advertariorum  ?  Ille  autem  di^dt :  Ego  tum  dux 
virtutit  Dominif  nunc  adveni.  Et  Jetut  cecidit  in  fa^ 
ciem  »  ad  terram^  et  ait  ilU  :  Domine^  quid  imperat  fa- 
mulo  ^  tuo  ?  Et  ait  dux  virtutit  Domini :  Sotve  calda- 
mentum  de  pedibut  tmt.  Locut  emm  ln  quo  ttat  terra 
tancta  ett  {Jotue  t,  13-15).  Item  in  ExodoHoyses 
jubetur  calciamentum  deponere  p,  quod  nec  ipse  spon- 
8UB  esset :  Et  apparmt  ei  Angelut  Domim  in  fiamma 


et  lueemce  ardentet  ^^,  et  vot  similes  hominibut  extpee* 
taniibut  dominum  tuumquando  veniat  <^<^  a  nupliit^  ut 
cum  venerit  et  pultaverit  aperiant  et.  Beati  ^^  servi  illi 
quot  advenient  dominus  invenerit  vigilantet  {Luc.  xii» 
55-37).  Item  in  Apocal^-psi :  Regnavit  Deminut  Deut 
omnipotentt  gaudeamut  et  exultemut,  et  demut  ei 
glorice  ^^  elaritatem^  quomam  venerunt  nuptiw  Agni,  et 
uxor  ejut  u  prc^ravit  {Apoc.  xix,  6,  7). 


€AP.    XX.     —    OHOD 


CRUCl    ILLCM 
JCDill. 


FIXURI    ESSENT 


Apud  Esaiam :  Expandi  manut  meat  tota  die  ad  p/e- 
bem  contumacem  et  contradicentem  mt/rt,  i^iit  ambulant 
viat  non  bonat  ti^  ud  pott  peccata  tua  {ha.  lxv  ,  2). 
Item  apud  Hieremiam  :  Venite,  mittamut  lignum  in 
panem  ejut  ss,  et  eradamut  ^^  a  terra  vitam  ejut 
{Hier.  xi ,  19).  Item  in  Deuteronomio  :  Et  erit  pen^ 
dent  vita  tua  ante  oculot  tuot^  et  timebit  die  et  nocte^  et 
non  credet  vitce  tuee  {Deut.  xxviii ,  66).  Item  in 
Psalmo  XXI  :  Effoderunt  manus  meat  et  pedet  meotf 
dinumeraverunt  '*^  omnia  otta  mea.  Ipti  autem  contem" 
ptati  suntf  et  viderunt  me ,  et  diviterunt  vestimenta  mea 
«t6t,  et  tuper  vettem  meam  tortem  nUtemnt.  Tu  autem^ 
Dondne^  ne  elongaverit  awatium  tuum  a  me^  in  auxi* 
Uum  meum  attende.  Libera  a  gladio  animam  meam  et 


*  Congregate  populum  Bod.  1,  5. 
i>  De  cubiculo  sao  Bod,  1, 2, 4. 
«  Plateis  Jenisalemi^C.  2. 

d  Yelut  gigas  Bod.  1, 3.  Ad  carrcndam  viam  Lam.  Un, 
Bod.l.2,3.J\rC.l,i 


D 


«  Coeli  profeclio  Bod.  1, 2,  i.  Thu.  Corb.  Processiolam. 
Lin,  NC.  1,  2. 


t  Nec  est  qui  se  abscondet  Ltit.  NC.  1,  2.  Lateat  calo- 
rem  lom.  NC.  2.  Bod.  2,  4. 

K  Qaritatem  iiem  lom. 

^  Vi  excalcearet  se  Itn. 

i  Ut  qoicumque  Vou,  3.  lom.  NC.  1. 

i  Nnplias  excusaret  J?od.  1.  Vott.  2. 

k  Excalcearetur  Bod.  1. 

1  QuandoftiitJesusIam.  A^C.l.Boc/.  1,  4.  Jerico  in 
agro  Foss. 

^  Frameam  ferentem  Thu.  Fott.  Corb. 

^  Snper  faciem  Bod.  1. 

^  Imperas  servo  lom. 

P  Cafceamentum  soWere  Bod.  3. 


LEGTIONES  VARIANTES. 

4  Non  concremabatnr  Bod.  1.  Comburebatur  lam.  NC. 
%  Bod.  2. 
'  Yadoetvidebo  Bod.  1. 

*  Non  concremaUir  Bod.  1. 
^  Moyses,  Moyses,  qui  dixit,  quid  est;  retiqua  detunl  in 

^bens  patrum  xnorvaaNC.  1. 
'^  Ego  vos  quidem  baptixo  Bod.  1.  3. 4. 
»  Vos  non  nosUs  J^TC.  1.  Bod.  1, 2,3,  4.  liw. 
7  Homo,  et  anle  me  NC.  2.  Bod.  1. 

*  Calceamentonim  lam.  NC.  2.  Bod.  1,2. 
««  Vestri  accincU  Bod.  1, 3,  4. 
l>l>  Ardentes  in  nianibas  vestris  Bod.  3. 
««  Quandorevertalur  Im.  NC.  2. 
dd  Felices  servi  lom.  NC.  1.  Bod.  1, 2, 4. 
•«  Demus  ei  dariutem  lom.  Im./rC.l,  2.  Bod.  1,2.3,4. 

T^.  Corb.  ' 

u  Qui  non  anibulantviasmeas  Bod.  5. 
8S  Lignum  in  pane  Thu.  Corb.  Vott. 
lUi  VeUamus  a  terra  Bod.  5. 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 
Cap.  XIX.  —  Ante  me  factut  ett.  Vide  annoiationes  Erasmi  in  caput  primum  EvangeUi  secundam  Joannem. 

Digitize??yGOOgle 


PaTROL*   IV.   S.  CXPRLiN. 


715  DIVI  CYPRL\M  tl(? 

de  numii  emik  UHuam  fimm.  Sa^  me  ex  ore  leonii  et  A  Amalech  et  omnem  poputum  iju$.  Ei  dlxit  Dommm  ad 

Moysen  :  Seribe  hoe  ut  sit  memoria  in  libro ,  et  da  in 
aures  Jesu  %  quoniam  deletione  deteam  memoriam  Ama- 
lech  de  sub  cmto  (Exod,  xtu,  9*1  i). 

CAP.   XXH.     —    QDOD  IH    BOG  SIGNO  CRCC19  SALCS  m 
OWnWS  OUt  1N  FliONTIiHJS  NOTBnTOR   '. 

Apud  Ezecliieiem  dicit  Dominus  :  Transi  mcdiam 
Hierusatem^  et  notabis  signum  super  frontts  virorum  qui 
ingemunt  et  mosrent  ob  iniquitates  quee  fiunt  in  medio  ip- 
sorum  (Ezech,  ix,  4,  6).  Rem  iHic  :  fadite  »  et  cce- 
dUe,  et  notite  parcere  oculis  vestris.  Notite  misereri  sc- 
nioris  et  juvmis  ^  et  virginis ,  et  partulos  et  mulieres 
interfieite ,  ut  perdeteantur,  Omnem  autem  super  quem 
signum  scriptum  est,  ne  tetigeritis^  et  ab  ipfis  ^  $auctis 
meis  incipite.  Ilem  iu  Exodo  Deus  ad  Noysen  :  Et  erit 
sanguis  ^  in  signo  vobis  super  domos  in  quibus  ibi  eritis; 
et  videbo  sanguinem ,  et  protegam  vos ,  et  non  erit  in 
vobis  ptaya  diminutionis  cum  percutiam  terram  jEgypti 
{Exod,  XII ,  13).  Iiem  in  Apociilypsi- :  Et  vidi  Agmm 
stantem  in  monte  ^  Sion^  et  cum  eo  centum  quadraginta 
quatuor  miltia^  et  habebanl  nomen  ejus  et  nomen  Patrfs 
ejtts  scriptum  in  frontibus  suis  {Apoc.  xiv,  f).  Item 
illic  :  Ego  sum  «  et  »,  primus  et  novissimus^  intrium  el 
finis,  Fetices  eos  qui  faciunt  prcecepta  ejus^  ut  sit  potes- 
taseorum  super  Hgnum  vita  y  {kpoc,  xxii,  13-14). 

CAP.     XXIU.    —    QUOD    MEDIO     DIB    IN    PASSIOKE    EJLS 
TE^EBR^  FUTURiE  ESSEPIT. 

Apud  Amos  :  Et  eril  in  illo  die^  dicit  Dominus^  oc- 
cidet  sat  meridie^  et  obtenebrabUur  dies  lucis :  *^*el  co«« 


a  comibus  umeomium  humUtalte  w  meam,  Enarrabo  no- 
men  tuum  fnOribus  nheis ,  m  medio  ecctesice  taudnbo  te 
{Ps,  XXI,  47-22).  Item  iii  Psakno  cxviii :  Con/ige  cta- 
visdemetutuo  •  c^tus  mea$  {P$,  cxtiii,  120).  Iiem 
in  Psabno  gxl  :  AUevatio  manuum  mearum  sacrifidunt 
uespertinum,  (Pt.  gxl,  2).  De  quo  sacrificlo  Sopho- 
nias  dixit :  Metuite  a  faeie  Donnni  Dei,  quoniam  prope 
o$i  dies  eju$  :  quia  apparavit  ^  Dominu$  $acrificinm 
9uum,  $§nctificamt  etectos  suos  «  {Soph*  i ,  7).  ilem 
apod  Zaehariaoi :  Et  iniuebuutur  in  me,  t ii  quem  trans^ 
fixmmt  {Zach.  xii ,  10 ).  Item  iii  Psalmo  lxxxvii  : 
Kxclamavi  ad  te^  Domine,  tota  die^  exttndi  ad  te  manuo 
nm$  (Pa.  lxxxvii,  Id).  Iteatin  Numeris  :  Non  quan 
homo  Dmu  $Mspenditur  ^,  neque  quasi  fiHue  honunio 
mina$  paiisur  {Num.  xxiii,  19).  Unde  in  Evangelio  •  B 
Doimmis  dicit  :  Sicut  Moyseo  exattavit  oerpontetn  in 
eremQt  ita  exattari  oportet  PiHum  hominisy  ut  omms^qui 
crodiderit  in  Eitium  ^  habeat  vitam  enemam  {loan.  m, 
14«  15). 


CAP. 


XXI.     —     QCOD     m    PASSIONB   CRUCIS   ET   SIGNO 
VIRTUS   S  OMNIS    SIT  ET   POTESTAS, 


Apud  Abacuc  :  Texit  ^  emh$  virim  «^  ei  taudiu 
^u$  ptena  est  terra;  et  sptentior  ejus  ut  tux  ^  eritt 
comua  m  numihis  ejua  erunt  i.  Bi  iUic  constabilita  e$t 
virtus  glorite  ejus^  et  constituit  ditectionem  validam. 
Ante  faciem  $uam  ibit  verbum ,  et  procedet  ^  m  eampoe 
$eettndttm  gressus  ^  suos  {  Abae.  iii,  5-5).  Item  apud 
Esaiam  :  Ecce  natus  est  nobis  puer  ,  et  daius  est 
nobis  fitius ,  cujus  imperium  super  humeros  ejus ;  et  q  vertam  die$  fe$to$  vc$lro$  in  iuctwn  el  omnia  eantica 


vocatum  est  nomen  ejus  magnw  cogttatwms  ^  nuntius 
{I$a.  IX,  5).  Hoc  signo  crucis  et  Amalech  victus  esl 
ah  Jeso  per  Moysen.  In  Exodo  dixit  Mbyses  ad 
Jesum  ^ :  Etige  tibi  viroe^  et  ext,  et  conslitue  cum 
Amatech  in  crastinum  **»  Ecce  ego  slabo  in  cacumtne 
cottis,  et  virga  Dei  in  manu  mea.  Et  factum  est  cum  te» 
vt^t  manus  Moysee^  prwvatebat  hraet;  ubi  autem 
$ubmi$erat  manu$  p  Moyses^  invatescebat  Amatech.  Sed 
manus  Mogsi  erant  graveSy  et  accepto  tapide  supposue- 
runt  sub  eo,  et  sedebat  super  eum;  et  Aaron  ei  Ur  sus- 
tentabant  manus  eju$  Inne  el  inde ,  ef  factce  sunt  manus 
Moyn  $tabiles  usque  in  occasum  sotis^  et  fugavit  Jesus 


vestra  in  iomentaUouem  {Atuos  viii,  9, 10).  Ilem  apud 
Hioramiam  :  Exterriia  est  quce  parit  et  teeduit  *  amma 
e)u$4  StiJfiit  sal  et  cum  adbuc  medius  dia  esseL,  confussk 
e$t  et  maledicta.  Beliqttos  eorum  in  gtadio  «^'^  dabo  m 
conspectu  inimicorum  eorum  ( flt«r.  xv,  9).  liem  in 
Evaogelio  :  A  sexta  atuein  hora  tenebrm  factce  sunt 
super  b^  totam  terram  usque  ad  hotam  nonnm  {Matih. 
xxvii.  45). 

CAP.  XXIT.   ^  QOOB    A  lOIITB  HOIf  VMGBBBTVR,  KBQ 
APBB  IBPBROB  RBtfANBCReS  BBmCT^ 


^  De  timore  tuo  Un,  Pauto.post  Elevalio  I4n. 

^  Paravit  DoaiauaXtii.  Boi,  1, 2, 4.  Lam,  NC.  1, 2. 
Corb, 

«  SaDCtificavit  vocatos  NC.  1, 2.  Cartf.  Ver, 

A  Homo  suspeoditur  Fata.  Carb.  Pilius  honiiie  patltur, 
Xtn. 

«  Deiode  in  Evangelia.VC.  2. 

t  Credideril ia  tiimlam,  Lin.  N€.  1.2.  Jhdi  2. 

«  Signo  vinulis  Lin.  ViriaiSil  etipotestas  N€,  2.  BodX 
3,4. 

^  Operuit  coelos  Bod.  3. 

i  ttlux  erit  Bodi  U  %  3,  4.  B^it  abost  Qxon. 

j  Manibusejussw^itodL  1,  4i, 

^  Exibit  in  cauipos  Bod.  i,  5. 

1  Secundum  ffreges  Un.  Bod.  4% 

">  Magni  consilii  nuuUas  Bod.  3. 

"  AdJesum  Mave  Lam.  NC.  1.  Mod.  % 


In  Psalmo  xxix 
LECTIONSS^  VARIANTES. 
1) 


Domine^  redumti  ^^  ab  infemo 


•  Crastino  Corb.  Etego  siabo  Bod.  1, 2. 
P  Submiserat  iovalescebaL  Bod.  1, 2,  3,  4.  Fow.  Corfr. 
«l  Awrr  5  eji«,  quoiYiain  Lam.  N€.  1.  Lin.  Bod.  l,  2.FosSw 
'  Froniibus  uounlur  Bod.3. 

»  Vadi.  caedrte  Boi.  1, 2, 3, 1.NoHte  Bod,  Z, 

*  Senioribos  ei  juvenibus,  virgmtbus  et  larfoUs.  ^Sd^.  1. 
Corb.  Seniores  et  Bod.  2. 

"  Ab  ipsissicul  a  sanclis  Bod.  3. 
^  Is  saiiguis  Bod.  1.  In  si^mnn.Ltff.  Bod,  1.  3, 
»  In  montem  Bod.  1, 2,  3,  4. 
y  Super  lignuni  Bod.  1,  2,  3,  4.  Benev: 
»  Tiediavit  annaa  NC  2.  Bod,  2. 
^^  In  gladiiimdabo  Bod.  1,  2. 
bb  Per  lotam  terram  Bod,  1, 2.  4.  Unirersam  Bod.  3. 
cc  Domiue,  imi^osuisiiab  iiifermn  NC.  1.  Lam.  Eduxisti 
NC.  2.  Bod,  1,  2. 4.  RevocasU  Un.  Infemi  Bod.  1, 2, 3,  4. 


STEPB*  BALUUI  NOTiG. 


CAKlUUiL    4*l«iif*iflW/«f.Vide  FroMonts DocaDi notayffi  Uomitiam n  Cbrysoslomi  ad  popuIuu^Antiochenum* 

Digitized  by  VjOOQIC 


7\r  TESTIMONIORIJM  LIBER  II.  718 

aHimam  mam  (P<.  xxit,  5).  Item  in  Psalmo  xriNon  A  neum  <i  pedum  tuorum,  Virgam  virluih  tuce  mlttet  ^ 


derednquei  animam  meam  apud  inferoi ,  neque  dabis 
ianctum  tuum  videre  eorruptionem  *  {Pial.  xv,  10). 
Ilem  in  Psalmo  iii  :  Ego  dormivi,  et  tomnum  cepi  ^,  et 
reiurrexiy  quoniam  Dominus  anxiUaltti  e$t  milii  ^  {Psat. 
III,  6).  Item  cnia  Jonnnem  :  Nemo  aufert  animam 
meam  a  me^  $ed  ego  a  me  pono  eam ;  potestatem  haheo 
ponendi  eam^  ei  potestatem  hobeo  itemm  sumendi  eam. 
Boe  emm  nMmdatum  accepi  a  Patre  meo  {Joan.  x, 
40. 14). 


CAP.    XXV.  —  QUOD    AB    INFERIS 
GERET. 


TEETIO   DIB    EESUR- 


t  Apud  Osee  :  Vtvifieabif  ^  no$  po$t  biduum,  die  tertio 
resurgemus  «  {Ose,  vi,  2).  hem  in  Exodo  :  El 


Deus  a  Sion  ,  el  dominaberis  in  medio  inimicorum  tuo- 
mm  {Ps,  cix,  1-3).  Ilem  in  Apocalypsi :  Et  conversus 
respexi,  ut  viderem  vocem  quce  mecum  loquebatur,  Et 
vidi  septem  candelabra  aurea  ,  el  in  medio  candela- 
brorum  similem  Fitio  hominis  vestitum  podere ,  et  erat 
prcBcinctus  supra  mamillas  zonam  auream  ».  Caput 
autem  ejus  et  capiUi  erant  albi  velut  lana  ant  nix,  et 
oeuli  ejus  ut  ftamma  ignis^  et  pedes  ejus  similes  auri' 
chalco^  sicut  de  fornace  ignis  ^,  et  vox  ejus  ut  sonui 
aquarum  multarum ;  et  habebat  in  dexlera  sua  septem 
itellas  ,  et  ex  ore  ejus  gladiui  utraque  parte  ^  acutus 
exibatf  et  facies  ejus  splendebat  ^  ut  sol  in  virtute  sua. 
Et  cum  vidissem  eum,  cecidi  ad  pedes  ejus  tamquam 
mortuus,  et  imposuit  ^  super  me  dexteram  suam  di^ 


dixit  Dominui  ad  Moysen  :  Descende  et  teaificare  B  cens  :  Noli  timere,  ego  sum  primui  et  novissimus ,  et 


populo^  et  ianclifica  illoi  hodie  el  cras,  et  lavent  veslem 
iuam  ^,  et  sint  parati  in  perendinum  diem,  Die  enim 
tertio  descendet  Dominus  in  montem  Sina  ^  {Exod.  xix, 
10, 11).  liem  iii  Evangelio  :  Progenies  nequam  et  adul- 
tera  tignum  qua^rit ,  et  signum  non  dabitur  illi  nisi  sig- 
num  JoncB  *»  prophetce,  Quomodo  enim  fuit  /onas  in 
vewre  eeti  tribus  diebus  et  tribus  noctibuSt  ita  erit  Filiui 
hominii  in  corde  terrce  ^  tribui  diebus  et  tribus  no- 
ctibus  {Matth.  xvi,  4). 

CAF.  XXVI.  —  QOOD,  CUM  RESOEEEXiSSBT,  ACClPERET 
k  PATRE  OMMEM  POTE&TATEM,  BT  P0TESTA8  EJ08 
^TERNA  SIT. 

Apiid  Danielem   :   Videbam  in  visu  nocte  i  ;   et 


vivus  qui  fueram  mortuus ;  et  ecce  sum  vivens  in  scecula 
icecttbrum,  et  liabeo  claves  mortis  et  inferorum  {Apoc. 
II,  12-18).  liQm  in  Evangello  Dominus  post  resur- 
reclionem  T  discipulis  dicil  :  Data  est  mihi  omnis  po'* 
testas  in  catlo  et  in  terra.  Ite  ergo  "*- ,  et  docete  omnet 
genteSf  tingentes  ^^  eos  in  nomine  Patris  et  Fdii  et  Spi" 
ritus  sancti,  docentcs  eos  observare  omnia  quascumque 
pracepi  vobis  ^^  {Matth,  xxvii,  18, 19). 

CAP.  XXVU.  —  QOOB    PERVBmRt    MOTI    POSSIT  AD  DBOM 
PATBEM  fClSl  PER  FIUOM  «^  iniS  JESOM  *^  CHRISTOM. 

In  Evangelio  :  Ego  sum  via  et  veritas  el  vita.  Nemo 
venit  ad  Patrem  nisi  per  me  {Joan.  xiv,  6).  Ilem  illic  : 
Ego  sum  ostium  ^^,  Per  me  tt  qws  introierit  ^^ ,  salva' 


eeee  in  nnbibw  azli  quani  Fitius  hominfs  veniem  venit  Q  ^''"''  {^atth.  xiii.  17).  Ilem  illic  :  Multi  prophetoe  et 


usque  ad  Veterem  dierum,  et  stetil  in  conspectu  ejusy 
et  qui  asiiitebant  d  ^  obtulerunt  eum;  et  data 
eit'  ei  potestas  regia,  et  omnes  reges  terrce  per  ge- 
MOT  1 ,  rt  omnii  ctaritas  ierviens  ei  " ;  et  potestas  ejus 
wierna,  qum  non  auferetur,  ei  regnum  ejus  non  cor- 
rumpetur  {Dan.  vii ,  13,  1  i).  Itero  apud  Esaiaro  : 
Nunc  exiurgamy  dicit  Dominuif  nunc  elarificabor,  nune 
exaltabor ;  nunc  videbitis ,  nunc  inteltigetis^  nunc  cotir 
fundmini,  Vana  erit  forUtudo  ipiritui  veitri ,  igmi  ■ 
voi  coniumet  {lia.  xxx,  10,  11).  Item  in  Psalmocix  ; 
Dixit  Dominui  ^  Domino  meo  :  Sede  ad  dexteram 
meam  quoaduique  p  ponan^  iniimcoi  tuos  suppeda- 


justi  cupierunt  videre  quce  videtis  ,  et  non  viderunt ,  et 
audire  quce  auditis ,  et  non  audierunt  {Joan.  iii,  38). 
Ilcm  illic  :  Qui  credit  in  Fiiium  habet  vitam  ccter- 
nam.  Qui  dicto  ^  ^  non  audiens  est  in  Filium  non  habet 
vitam ,  sed  ira  Dei  manebit  super  eum,  Ilcm  Paiilus 
apud  Ephesios  :  Et  cum  venisset ,  annuntiavit  vobis 
pacem  lui  qui  tonge  et  pacem  iii  qtn  prope^  quia  per 
ipsum  habemui  accessum  ss  ambo  in  uno  Spiritu  ad 
Patrem  {Ephei.  ii ,  17,  18).  Ilem  ad  Romanos : 
Omnei  enim  peccaverunt  et  egent  claritate  Dei :  juitifi* 
cantwr  autem  dono  ipnui  et  gratia  per  redemptiqnem 
quai  eit  in  Christo  Jesu  {Rom,  iii,  23 »  24).  Ilem  ia 


*  Videre  inlerttom  Utm,  Bod.  2.  IfC,  1 . 
^  SofioraUis  sam  Im.  Quievt  JfC.  i.Surrexi  Bod.  1.  3. 
®  Donumis  aaxiliator  Bod,  2.  3.  SiiscepitmeIm.ifC.2. 
<l  Vivificavit  nos  Bod.  1,5. 
«  Die  lertio  ilem  Lin.  NC.  1,2.  Bod.  1,  2,3,4. 
t  VeslimenU  saa  Lam.  NC.  1,  2.  Bod.  1, 3. 
s  In  moDle  Siua  Bod.  1.5. 
^  Nisi  JonaB  proptietae  Bod.  1,  A. 
i  Deiunl  Ulce  voces  in  cordi^  ternB  Bod.  1.  Foss.  Corb. 
i  In  visa  noctis  Bod.  2.  Fosi, 
k  Assistebant  obluleruat  Bod.  1,  2, 3,  4. 
1  Terrx  et  gens  omnis  Fos5.  Secundum  genus  Tert. 
"Servietlm. 

"  Ignls  vos  consumct  Un.  Lam,  NC.  1.  Bod.  1, 2,3,  4. 
Igni  Oxan. 
^  Dicit  Domiiius  Lam. 
P  Donec  pooam  Un.  Lam,  NC  1,  % 


LECTIONES  VAHIANTES 
D 


<i  ScabeUum  Lam,  Lin.  NC.  1,2.  Bod,  %  3. 
'  Emiltet  Foss.  Deas  ex  Sion  Lam.  Lin.  NC.  1,  2. 
B  Supra  mammas  Bod.  1,3,  4.  Zona  aurca  Fosi.  Corb. 
*  Fornace  iguea  Bod.  1, 3,  4.  Brev.  Ver. 
u  GlaUius  utrinque  aculus  Lam.  Lin.  NC.  1.  fio(/.2,  4. 
▼  Splendida  Bod.l. 
»  Kt  posuit  Bod.  1.4. 

r  Resurrectionem  dicit  Lam.  Lin.  NC,  1.  Bod  1,  2,  3,  4* 
»  Ilc  et  docete,  Bod.  1. 
«a  Baptizantes  eos  NC,  2.  Bod.  5. 
bb  Prsecipio  vobis  Bod,  I.  Mandavi  Im. 
««  Nisi  per  illum  Ltan. 
d(i  Jaiiua  Lam.  NC.  1.  Bod.  2,  3. 
«e  Per  mc  jqui  introierit  Bod,  Foss. 
if  Qui  in  dicto  non  audiens  Lam.  Fosi,  Cor6.  inobedieas« 
Lin.  2.  Bod,  1.  4. 
B8  Habemas  pacem  ambo  Lam,  Un,  NC.  1.  Bod.%  3. 4. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

Cap.  XXVI.—  Vimi  in  scecula  iceculorwn.  Codcx  Grailianopolitanus,  vivem  in  ecclesia  ianctorum^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


719  DIVI  CYPRIANI  *7«0 

Eiiislola  Pelri  apostoli  :  Chmlui  semet  pro  peccalh  A  qni  inhabitant  in  monumenti$,  Deut^  dum  proiUres  y  tn 


imtris  ^  morluus  esl,  justus  pro  injustis  ^,  til  nos  of- 
ferret  Deo  (I  Petr.  iii,  18).  llcm  illic  :  Jn  hoc  enim  et 
mortuis  prwdicatum  est  ul  suscitentur  ( Jbid,  iv,  6). 
Item  in  Epistola  ioannis  :  Qui  negat  Fitium^  neque 
Patrem  habei,  Qui  con/itetur  Filium  « ,  et  FiUum  et 
Patrem  habet  (}Joan.  ii,  i3). 


CAP.    XXVIII. 


QUOD  IPSB  JUDEX  VENTURU8  SIT. 


'  Apud  Malacliiam  :  Ecce  dies  Domini  venit  ardens 
vetut  elibanus;  eruntque  omnes  atienigena  et  omnesini' 
qui  stiputa,  el  suceendet  itlos  adventens  dies ,  dicil  Do^ 
minus  (  Malach,  iv,  1).  Item  in  Psalnio  xlix  :  Deus 
deorum  Dominus  locutus  est^  et  vocavit  terram,  A  sotis 
ortu  usque  ad  occasum  ex  Sion  species  ^  decoris  ejus, 
Deus  manifeste  veniet  «,  Deus  noster,  et  non  silebiL  B 
Jgnis  ante  eum  ardebit,  et  in  circuitu  ejus  procetta 
nimia  K  Vocavit  ccelum  sursum  s  et  terram  ^  ut  sepa» 
rel  poputum  suum,  Cottigiteilti  fustos  ^  ejus^  eos  qui 
disponunt  testamentum  i  ejus  in  sacrificiis ,  et  annun* 
tiabunt  cmti  justitiam  ejus ,  quoniam  Deus  judex  est 
{Ps,  XLix,  i-6).  Iicm  apud  Esaiam  :  Dominus  Deus  ^ 
vtriutum  prodibit ,  et  comminuet  bettum,  Excitabit  cer- 
tamen  ,  et  ctamabit  i  super  inimicos  suos  ^  cum  forti^ 
tudineiTacui  ^,  numquid  semper  tacebo  {Isa.  xlii, 
13,  li)?  Item  in  Psaimo  lxvii  :  Exsurgat  Deus  et  dis- 
sipentttr  »  inimici  ejusy  et  fugiant  a  facie  ejus  qui  ode- 
runt  eum.  Sicut  deficit  fumus  p  ,  de/iciant.  Sicut  tabes- 
cit  cera  a  facie  ignis^  sic  pereant  peccatores  a  facie  Dei^ 
et  justi  iuctmdentur  <i  et  exsuttenl  in  conspectu  Dei  et 


conspeetu  populi  liit,  in  transeundo  '  in  eremtmi  {Ps. 
XLVii ,  2,  8).  Item  in  Psalmo  lxxxi  :  Exsurge,  Deus^ 
judica  terram^  quoniam  tu  exterminabis  ^^  in  omnibus 
gentibus  {Ps.  lxxxi  ,  8).  Item  in  Evangelio  cata  Mat- 
tliaeum  :  Quid  nobis  et  tibi,  fili  David  f  Qiud  huc  ve* 
nisti  ante  tempus  ptmire  nos  ^^  {Jiatth.  vin,  29). 
Item  cala  ioannem  :  Nihit  Paler  judicat,  sed  judieium 
omne  Fitio  dedit^  tU  omnes  honorificent  Fitium  sictit 
honori/icant  Patrem.  Qui  non  honori/icat  Fitium ,  iton 
honorificat  Palrem  qtd  eum  misit  {Joan.  v,  22,  23). 
Item  in  Epistola  Pauli  ad  Corinthios  secunda  :  Omiteg 
nos  manifestari  oportet  ante  tribunal  Christi,  ut  reportei 
tmusquisque  ^^  sui  corporis  propria  sectmdum  qum  egit, 
sive  bona^  stve  mata  (U  Cor,  v,  iO). 


CAP.    XXIX.    — 


QUOD    IPSe   SIT    REX 
REGNATURUS. 


ly    iBTERllUX 


Apud  Zachariam  :  Dicite  filice  Sion  :  Ecce  rex  ttnti 
venit  tibi  jtutus  et  salvans  ,  miiis ,  udens  super  a^num 
indomitum  ^^  {Zach,  ix,  9).  Item  apud  Esaiam  :  Qtct< 
nunliabit  vobis  tocum  ^^  ittum  ceternum  f  Ambtdans  in 
justitiay  et  manus  abstinens  a  muneribus,  gravansmtres 
ut  non  audiat  jttdicium  sangtdniSf  et  comprimens  octUos 
suos  ne  videat  injtutitiam^  hic  inhabitabit  ^^  in  alta 
spetunca  petrm  forlis,  Panis  itti  dabitur^  et  aqtta  ejta 
fidetis,  Regem  eum  ctaritate  videbitis  {Jsa.  xxxni,  44- 
i7).  Item  apud  Malachiam  :  Rex  magrms  sum  ego^ 
dicitDominus^**'' etnomenmeum  itlttstre  est  apttd  gentes 
{Matach,  i,  ii),  Item  in  Psalmo  ii :  Ego  autem  con- 


lctentur  in  jucunditate.  Cantate  Deo^  psaitite  nomini  Q  stitutus  sum  rex  ab  eo  super  Sion  montem  sanctttm 


ejus  ' ,  iter  facite  ei  "  qui  ascendit  in  occasum ;  Detis 
tiomen  ilti,  Turbabuntura  (acie  ejtts  patris  orphanorum  ^ 
et  judicis  viduarum,  Deus  in  toco  sancto  <tto,  Detts  qui 
inhabitare  faeit  unanimes  "  in  domo ,  prodticens  ^  vin- 
ctos  in  virtute ,  simititer  eos  qui  in  hram  provocant  ', 


ejus  ss,  antmntians  imperium  ipsius  {Ps,  ii,  6, 7).  Iiem 
in  Psalmo  xxi :  Cdmmemorabuntur  ^^  et  convertenittr 
ad  Dominum  omnes  temum  terrcB^  et  adorabunt  in  con" 
spectu  ttto  omnes  patrirn  gentUtm ;  qttoniam  Domini  esi 
regnum^  et  ipu  domnabitvar  ^^  ommtcm  ^etiltKm  (Ps. 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Pro  pcccatis  mortuus  Bod,  1, 3,  4. 

^  Justus  pro  iniquis  NC.  \.  Lam, 

^  GoDliteiur  Filium,  el  Patremhat>et  Bod.  1,  4.  Foss, 

«i  A  Sion  Bod.  1,  2,  4.  Species  elegaDti»  Lam.  Bod.  2. 
NC.  1. 

«  Deus maDifestus  Bod.  t,  2,4. 

^  Circuilu  ejus  tempestas  valida  Lttt.  NC.  2.  Bod,  3. 

tf  Coelum  sursum,  a  terra  Ben.  Ver. 

^  Ul  separaret  populum  Foss.  Corb. 

i  Goiigregale  sauctos  NC.t. 

j  Qui  oraioaveruDt  NC.  %Lin. 

k  Dominus  dicit,  Oeus  virtutum  Bod.  2. 

1  Exclamabit  Bod.  1. 

"*  Inimicos  ejus  Foss. 

^  Tacui  quidem,  numquid'£o(<.5. 

^  Dispergaotur  iDimici  Bod.  1 .  4. 

P  Quomodo  deQcii  Foss.  Corb.  Bod.  1,  2,  3,4.  Quomodo 
labescit  cera  Bod.  1.2,3,4.  Cera  nuet  Lm.  NC.  2. 

4  Jusli  epuleutur lom.  Bod.  2,  3.  iVC.  2. 

'  Psalmumdicite  Lin.  NC.  2.  JucuudiUle  iuDeo  Bod.Z. 

•  Viam  facite  eiNC.  1.  Bod.  1,2.3,4.  Foss.  Corb, 


^  Patres  or|>haoorum  et  judices  Bod.  1 , 3, 4.  Foss.  Corb. 

^  Unius  moris  Lin. 

▼  Qui  educit  vioctos  in  fortitudioe  Lin.NC.  2. 

^  Eos  qui  amaricaot  Corb.  Eos  qui  iohabitant  in  monu- 
mentisLom.  NC.  1.  Bod.  2,  5,  4.  Foss. 

y  Dum  egredereris  Lin.  NC  2. 

*  Tui,  dum  transieris  Foss. 
f  ««^  Tu  exbteredabis  Bod.  2.  Lam.  Disperdes  NC.  2. 

l>i>  Perdere  nos  Bod.  3. 
^  ^^  UtrecipiaiuDusquisqueZam.ifC. l.Cor6. qu£gessJt 
sivebooa  JVC.  I.  Lam. 

ddsuper^mllumasioi  Lam.NC.  1.  BodJi. 
i\     ^®  Quis  DUDtiabit  Yobis  quia  igDis  ardet  ?  quis  imntiabit 
^^  vobis  Tocum  ilium  steroum  Lam.  Bod.  2, 3,  4.  Un.  NC.  1, 
2.  Foss. 

HHichabitabitPod.  1. 

ss  Mootem  saoctum  ejus,  praBdicaos  praeceptnm  Domini 
NC.  2.  Foss.  Imperium  ejus  Bod.  1, 2, 5,  4. 

i^hReminisceotur  et  conveneotur  NC.  2. 

ii  Domioabitur  gentium  Foss. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 


Cap.  XXVIII.— Prodireiis  vinctos,  Pnulo  alilcr  habet 
hic  locusin  codice  Burgandico,  ubi  sic  legilur:  Quiedu- 
cit  vinctos  in  fortituaine^  simititer  eos  qui  in  iram  provo^ 
cant,  quilmbitant  insepulchris.  Deus,  cum  egredereris  co- 
ram  poputo  lico,  dum  transgredereris  in  deserto.  Jtem 
in  Psalmo  lxxxi  :  Exsurge^  Dens^judica  terram,  quo- 
niam  tu  disperdesin  omnibttsCentibus.  Jtem  in  Evangc' 


lio  secundum  Matthmum :  Quid  nobis  et  tibi^  Fili  Deif 
Quid  huc  venisti  ante  tempus  perdere  nos  f  Duo  libri 
veteres  in  editione  Angticana  laudati  habent  qui  edu- 
cit  vinctos  in  fortittidine.  Sic  etiam  in  uno  meo. 

Qtm  ipse  pasciturus  est.  Haec  non  habenlur  in  Apo* 
calypsi ,  et  desunt  in  quibusdam  libris  veteribus ;  de- 
sunt  etiam  in  graeco. 

Google 


Digitized  by  ^ 


721  TESTIMOMIORUM  LIBER  II.  m 

X».  28»  29).  Item  in  Psalmo  xxiii :  Auferte  portoi  «,  A  tati  *.   Omni$  qui  e$t  de  veritate  autUt  voeem  meam 
priftdpes,  vestras^  el  exiotlimini^  portce  aternatet^  el  m-      (Joan,  xviii,  56,  37). 


troUfit  rex  etaritalit.  Quis  ett  iste  rex  ctaritatii  ^  ?  Do- 
minui  fortii  et  poteni^  Dominui  fortis  in  prcstio.  Au- 
ferte  portai  prindpei  veitrai  ,  et  extollimini  portm 
mternatei ,  et  introibit  rex  ctaritatii.  Quis  est  iste  rex 
ctaritatis?  Dominus  virtutum  ipse  est  rex  ctaritatis 
{Pi.  xxiii,  7-10).  Item  in  Psalmu  xliv  :  Eruclavit  cor 
meum  iermonem  bonum  « ,  dico  ego  ^  opera  mea  regi, 
Lingua  mea  caiatnui  icriptorii  ^  acute  icribentii  ,  de- 
eorui  t  ipecie  iuper  filios  hominum.  Rffusa  est  s  gratia 
in  tabiis  tuis^  propterea  benedixit  te  Deus  in  soscula  ^. 
Accingere  ense  tuo  ^  ad  femur,  potentissime.  Decori  et 
ipeciei  tua  et  intende  et  dirige  i  et  regna  propler  verita- 
tem  ^  et  mansuetwtinem  et  justitiam  {Ps.  xliv,  2,  5). 


GAP.    XXX.  —  OnOD  IPSB  SiT  JCDEX  ET  RBX  r. 

In  Psalmo  lxxi  :  Deus ,  judicium  tuum  regi  da ,  et 
justitiam  tuam  fUio  regis ,  jiuticare  populum  tuum  in 
justitia  (Ps.  Lxxi,  1,  2).  Item  in  Apocalypsi:  Et  vidi 
cwtum  apertum  < ;  et  ecce  equus  atbus ,  et  qtu  sedebat 
super  eum  vocabatur  fidetii  et  verui  ^^,  aiquum  juitwn' 
que  judicat ,  et  prceliatur.  Oculi  autem  ejus  erant  tam- 
qtiam  ftamma  igniSy  et  super  caput  ejus  diadematn 
multaf  et  portabat  nomen  scriptum  nemini  alii  msi  sibi^^ 
notum.  Et  erat  coopertus  vestem  aspersam  ^^  sangui' 
ite,  el  didtur  nomen  ejus  Verbum  Dei  ^^;  et  exercitus 
qui  sunt  in  ccelo  sequebantur  eum  in  equis  albis,  ihduti 


Item  in  Psalmo  y  :  Rex  meus  et  Deus  meus,  quouiam  B  byssinum  atbum  mundum  «^ ;  et  de  ore  ejus  exibat  gla- 


ad  te  orabo,  Donnne^  mane  exaudies  vocem  meam ; 
maneasiistam  tibi  i,  et  eontemplabor  te  (Ps.  v,5,4). 
Item  iu  Psalmo  xcvi  :  Domnus  rcgnavit^  exuttet  terra, 
jueundentur  ^  imulw  mutta  (Pt.  xcti,  1).  Item  in 
Psalmo  xuv  :  Adititit  regina  ad  dexteram  tuam  in  veste 
inaurata  >*,  amicta  est  varietate.  Audi,  fiUa^  et  vide ,  et 
inctina  aurem  tuam^  et  obUviseere  popuU  tui  et  domus 
patris  ^  /tti,  quoniam  dedderavit  rex  ipeciem  (ttam,  quia 
ipic  est  DomiHus  Deus  tuus  p  (Ps,  xliv,  10-12).  Iiem 
in  Psalmo  lxxiii  :  Deus  autem  rex  noster  ante  sascu" 
tum  %  operatus  est  satutem  in  medio  terree  (Ps,  lxxiii, 
12).  Item  in  Evangelio  Ciila  Matliiaeum  :  Et  cum  Jesus 
natus  e$ut  in  BetlUehem  Judee^  in  diebus  Herodis  regis^ 
ecce  magi  ab  Oriente  venerunt  Hierosolymam^  dicentes : 


diui  utrinque  1 1  acutui  ^  ut  ex  eo  percuteret  nationes 
quas  ipse  pasciturus  sg  est  in  virga  ferrea ,  et  ipse  cat- 
cabit  torcular  vini  iree  Dei  omnipotentii.  Habet  eliam 
in  veste  el  in  femore  iuo  nomen  scriptum :  Rex  regum 
et  Dominui  dominanUum  ^^  {Apoc.  xix,  11-16 ).  Ucm 
in  Evangelio :  Cum  venerit  Fitiui  hominis  in  ciarittne 
tua ,  et  omnes  Angeti  cum  eo ,  tunc  sedebit  in  throno 
ctaritatis  iucB  :  et  cotiigeniur  ante  eum  omnes  gentes , 
el  segregabit  illos  ^  ^  ab  invicem ,  quemadmodum  pastor 
segregal  ovei  ab  hcedk ;  et  statuet  oves  ad  dexteram 
iuam ,  hmdoi  autem  ad  tiniitram  i  J .  Tunc  dicet  Rex 
di  qui  ad  dextram  ejui  erunt :  Venite,  benedicU  Pa- 
trii  md ,  perdpite  regnum  quod  vobii  paratum  ***  eit 
ab  origine  ntundi.  Esurivi  enim ,  et  dedistis  miln  man  - 


Vbi  est  qtd  nattu  est  rex  Judworumf  Vidimm  enim  Q  ducare;  «tlivi,  et  potastis  me  ^^;  hospes  fifi,  et  addu- 


itdlam  ejui  in  Oiienle  ,  el  venimui  adorare  eum 
{Matth.  11, 1,2).  Itim  cata  Joannem  dixit  Jesus :  Reg* 
num  meum  non  est  de  isto  Sfecuto.  Si  de  iito  UBCuto  " 
met  regnum  meum^  miniitri  md  turbarentur  ^  ne  tra* 
derer  Judedi.  Nunc  autem  regnum  meum  non  ea  hine. 
Dixit  PiUttui  ^  :  Ergo  rex  ee  tu  ?  RapondU  JeiUi  :  Tu 
didif  quoniam  rex  ium.  Ego  in  hoc  natui  ium  ^  et  in 
hoc  vem  in  uecutum^  ut  teitimonium  perbibeam  veri- 


xiitii  me^^;  nudus,  et  texistii  me  ™;  infirmui  "»°,  et 
vidUiitii  me;  in  carcere  fui,  et  venistii  ad  me.  Tunc 
reipondebunt  d  justi  dicentes :  Domine ,  quando  te  vi  • 
dimus  esurientem  et  pavimus ,  sitientem  et  potavimus  ? 
quando  autem  te  vidimus  hospitem  etadduximus  ^^?  nu- 
dum,  et  veitivimui?  quando  autem  teddimui  infirmum  pp 
et  in  carcere^  et  venimui  ad  te?  Et  rupondeni  Rex  i<i 
dicet  eh :  Amen  dico  votns ,  quantdiu  fecisUs  uni  horum 


LECTIONES  VARUNTES. 

*  ToUile,  portas,  prindpes  Lam.  NCAfi.  Bod.  2,  S.Ele-         "  Dixlt  aalem  Pilatus  Bod.  1. 
vamini,  porUE  Bod.  1,2,5.  Lam.  NC.i.  ^  Nalus  sum  et  iu  hoc  veni  Lam.  Bod.  1,2,  5,  4.  Lin. 

*>  iEtemae  Bod.  4.  Rex   gloriae  Bod.  1,  2,  5.  Lam.  Un.      NC.  1.  Ego  iu  hoc  veni  in  saeculum  Oxon. 
NC.  1, 2.  airilalis,  Doroinusfortis  in  praelio.  Fo$s.  Fortis         »  Tesiimonium  dicam  Lant.  Lin.  NC.  1,  2.  Bod.  1,  2,3, 
in  prcUo,  item  in  Psalmo  Lam.  Lin.  NC.  1,  2.  4.  Corb. 

«  Cor  meumverbumbooum  Bod.  2, 5.  Lam.lm.  NC.iX         J  Quod  Christusinfine  saeculi  judexommum  veniens^bo- 

A  Dico  opera  mea  regi  Bod.  1.  t\^^  praemia,  malis  suppUcla  pro  meritis  restiiuet  Bod.  5. 

«  Calamus scribae  Lam.  Bod.  2,  5.  Lin.  NC.i,  2. Scrlbae  D     «  Ccelum  totum  apertum Bod.  4. 
Telociter  Lam.  Bod.  2, 3.  Lin.  NC.  1, 2.  *•  FideUs  et  verax  Foss.El  justus  Corft.JusUunjudicans, 

t  Speciosus  forma  prae  fiUis  bominum  Un.  NC.  2.  Lam.  NC.  1 .  PraeUator  Lam.  NC.\ .  Corb. 

«  Diffusa  esl  gratia  Bod.  2. 3.  ^^  Nisi  ipsi  soli  Foss. 

kDeus  in  aBtemum  Bod.  3.  ««  Veste  aspersa  Foss.  Veste  sparsa  Lam.  NC.  1.  Lin. 

i  Ensem  tuum  Lam.  Bod.  2,  3,  4.  Gladium  Lin.  NC.  2.      Bod.  2. 


Bod.i. 

i  Prospere  Inequita  Bod.  1, 3.  Procede  lin.  NC.  2. 

k  Sanctitaiem  et  justitiam  Lam.  Bod.l,4.i^C.l.Justitiam, 
et  (locebil  te  mirabilia  dextra  tua  Bod.  3. 

1  Hane  astabo  tibi  et  videbo  Lin.  NC.  2. 

»  Exultet  terra,  tetentur  Bod.  2.  Ini.  NC.  2. 

"In  vestiludeaurato  circumornata  et  variala  Ii?i.Circum- 
amicta  varieute  NC.  2.  Circumamicta  et  variata  Lam.Bod. 
2.  JVC.l. 

^  Domum  patris  Corb. 

P  Dominus  tuus  Bod.  1 .  2, 3. 

1  Aute  saecula  Corb. 

<*  AdveneruntHierosolymamBod.  1. 

"  De  hoc  mundo :  si  de  hoc  mundo  Bod.  2.  Lam.  NC.  2. 

*  Utiquc  decertarent  Bod.  3. 


ddSennoDei. 
««  Byssioo  muodo  Foa. 
tt  Gladius  ex  utraque  parte  Corb. 
88  Pasturus  Bod.  2.  5, 4. 
laik  Dominorum  Boa.  i.  4. 
i  i  Segregabit  illas  Corb. 

j  j  A  sinistris  Corb.  Dextram  suam  sunt  Lam.  Lin.  NC. 
l,2.Bod.  1,2,  3.4. 
kk  Dedistismihibiberelom.  iVC.l.  Bod.  2. 
11  Suscepistis  me  Lam.  NC.  i.  Bod.  2. 
"™  Nudus  et  cooperuistis  Lam.  NC  i. 
»°  Infirmalus  Ver. 

<*<>  Suscepimus  Bod.  2.  abduixmos  Yer. 
PP  InfirmaH  Bod.  1, 3.  4.  (^  r^r^r^J^ 

<l<l  RespondltRexet  dlcit  Bogij^itized  by  VjDVjy  IL 


ex  frairibus  meis  mimmis ,  mhi  fedstis,  Tutifi  dicet  illis  A  ^  <P<i  dieentes :  Dominef  qiumdo  te  fstiinm  emrieu' 


qui  ad  sinistram  ejus  erunt  ^:  Discedite  a  me,  maledictiy 
in  ignem  ceternum  quem  paravit  Pater  meus  diabolo  et 
angetis  ejus.  Esurivi  etdm  t  et  nou  dedistis  n^lu  nian- 
ducare;  siiivi ,  et  non  potaslis  me^ ;  Itospes  fui ,  et  non 
adduxislis  me ;  nudus ,  ^r  non  vestistis  nie  ^ ;  infirmus 
et  in  carcere ,  et  non  visitasfis  pie.  Tunc  respondebunt 


tem,  aut  sitientem^  aut  ho^piiem ,  aut  nudum^  aui  m- 
firmum ,  aut  in  earcere,  et  non  ministramms  tibif  Ei 
respondebit  HUs  ^:  Ameu  dico  vobis,  quamt^  noB  ft^ 
cistis  uni  ex  nunimis  liis ,  neque  miiii  fecisUs.  Et  oi^t- 
bunt  isti  in  ambustionem  eelernan^  «»  justi  autem  im  vi* 
tam  mtemam  (  iiatlh,  xxv,  21-46 ). 


L£CT10NES  VARIANTCS. 


«  Qui  smit  «d  siaistrtm  Lam,  Lin,  NC,  1,  %  Bod,  2. 
^  Dedisiis  milii  bibere  Bod.  %  PotasUs  me.  liospes  fui 
et  non  suscepisiis  rae  lam,  Lin.NC.  1,  t.  Boa.   • 


«  Non  venislis  ad  rae  Bod.  5,  4.  Abduxistis  Ver, 
(i  Respondebit  iUis  Uex  dicens  Lam.  NC.  1. 
®  lo  igoem  aeternum  NC,  3L 


LIBER  TERTIUS  '. 


CTPRiAmis  Quiriao  filio  saiuiem.  Pro  fidcac devcH  B 
tione  e  lua  quain  Domino  Deo  exiiibes ,  fili  cbaris  • 
sime,  petisti  ut,  ad  iusirueiidum  le,  excerperem  de 
Scripluris  sanctis  qua^dam  capitula  ad  rciigiosam 
sectDC  nostrx  disciplinaiu  perlioenlia,  leciionis  di- 
vinae  siiccinciam  diligentiam  quaerebs,  ut  aoifflus 
Deo  deditus  noa  iongis  aut  muliis  librorum  Yoluioi- 
nibus  fatigetur,  sed  eruditus  bc^viario  prxceptoruia 
co&iesiium  babeat  ad  fovendani  piemoriam  suara  sa- 
lubre  et  grande  compendium.  Et  quia  libi  plenum 
dilectionis  obsequium  debeo,  feci  quod  pelisii,  ut 
laborarem  semel ,  ne  tu  semper  laborures.  Quantum 
potuii  i|aque  mediocrilas  nostra  compledi,  coilecta 
suiit  a  »)e  quxdam  prxcepia  Dominica  ei  magisteria 
divina ;  qii¥  e$se  facilia  ^  et  uiilia  iegeniibus  possinl, 
dum  ii)  |i)rovi.\rium  pauca  digesta  et  velociter  perle-  q 
gunlur  et  frequenter  jterantur,  Oplo  le,  fiii  charis- 
simo,  se)[i)p^r  bene  valere. 

CAPITULA. 


I.  De  bono  operis  et  misericordia  ^ 

II.  In  opei-e  et  eteemosynis ,  etiamsi  per  mediocritptem 

minus  fiat ,  ipsam  voluntatem  i  satis  esse^ 
in.  Agapem  et  dilectionem  fratemam  religiose  et  fir- 

miter  exercendam, 
IV.  /n  nti//o  gloriandum,  quando  nostrum  nihH  sit. 
Y.  ^umilitatem  et  qmetem  in  omnibus  tenendam, 
*'*  YI.  Bonos  quosque  ^  et  justos  ptus  ^  laborare,  sed 

tolerare  debere ,  quia  probantur, 
YII.  Non  contristandum  ^  Spirittnn  sanctum  quem 

accepimus.  D 

VIII .  Iracundiamvincendamesse,  necogat  delinquere, 

LECTIONES  VARIANTES- 


IX.  Invieem  u  fra^es  sustinere  debere, 

X.  /n  Deum  solum  »  fidendum,  et  in  ipso  giorimidum. 
XJ.  Eum  qui  fidtm  conueutus  e$t ,  exposito  ^  priore 

komine ,  eoslesiia  tantum  et  spiritalia  cogitare 
debere  nec  attendere  ud  sofcuium^  eui  jam  re- 
rmntiamt  p. 

XII.  Non  jurandum. 

XIJI.  Non  maledicendum. 

XIV.  Numquam  mussitandumf  sed  cirea  omma  quee 

aeeidunt  q  benedicendum  Deum, 

XV.  Ad  hoc  tentari  kouunes  a  Deo  ut  probentur  '. 

XVI.  De  bono  martyrii. 

XVil.  Minora  esse  quw  in  stgcuio  patimur  quam  sit 

pr(ennum  quod  promissum  est. 
XVHf.  Dilectioni  Dd  ac  thristi  nihil  prwponendum. 

XIX.  Voluntati^non  nostraf,  sed  Det,  obtemperan- 

dum. 

XX.  Fundamentum  et  firmamentum  spei  et  fidei  essc 

timorem  *. 

XXI.  iVoR  temere  de  attero  judicandum. 

XXII.  Accepta  injuria^^  remittendum  et  ignoscendum. 

XXIII.  Vicem  malis  non  reddendtmi. 

XXIV.  Nott  posse  ad  Patrem  ^  perveniri  nisi  per 
Christum. 

XXV.  Ad  regnum  Dei,  nisi  baptitatus  et  renatus  quis 
fuerit,  pervenire  non  poste. 

XXVI.  Parum  esse  bapti%ari  et  Eucharistiam  acci- 
pere ,  nisi  ^tcti  factis  et  opere  propciat, 

XXVII.  Baptiiatum  quoque  graliam  perdere  quam 
consecutus  sit " ,  nlsi  innocentiam  servet, 

XXVIII.  Non  posse  in  Ecckua  remitti  ei  qui  in  Deum 
deliqueril. 


f  De  capilulis  mandatorum  Dei,  ad  cbnslianse  religlo- 
nis  disciplinam  pertineotibus.  Oxon.  in  nota. 
s  Fide  ac  dilectiODe  Lam.  NC.  1.  Ben. 
^  Esse  etfacilia  NC.  2.  Bod.  1. 
i  Opere  misericordite  Corb.  Lam.  NC.  1. 
i  Ipsa  voluntate  Lam.  NC  i.  Bod.  1.4. 
lt  Ronos  quoque  Bod.  1.  4. 
1  Plurimum  laborare  Corb. 
*  Non  contristare  Lam.  Lin.  NC.  \ . 
'  Deosolo  Bod.  1, 2.  ConfiUendum  Corb, 


"  Kxpoliato  primo  bomine  Thu. 

P  Renuntiavimus  Bod.  1,  3,  4. 

*lAccidunt,scm|)er  Lam.  NC.  l.Bod,2. 

»  Deo  ut  explorentur  iV^C.  2.  Bod,  1,  4. 

•  Dei  addit  Bod.  4. 

^  Acceptam  iujuriam  remittendam  et  ferendam  loift. 
NC.  2.  Corb. 

V  Non  posse  ad  Deum  Patrem  Corb.  Venirl,  Bod,  1,2,  4. 
Thu.  Nisl  per  Christura  Bod.  1, 2.  Corb.  Tlm. 

▼  Conseculus  est  Thu,  Corb, 


Digitized  by 


Google 


m  TESTUfOIWMJM 

XXIX.  De  odio  noniiuU  aaie  prwdictum.  A 

XXX.  Quod  quis  Dco  vomit,  cito  reddendum. 

XXXI.  Em\  qui  non  crediderit  jam  judicatum  me, 
XXXn.  De  tono  virginitatis  et  eontinentice, 

XXXIII.  Nilni  Patrem  judicare ,  ted  Filium,  et  Pa- 

Jrem  ab  eo  non  honorificari  a  quo  non 
honorificetur  Filiu$  <^. 

XXXIV.  Fidetem  gentiliter  vivere  non  oportere  *». 
XXXY.  Deum  ad  hoc  patienlem  ate^  ut  no$  poeni' 

teat  ^  peccati  nonri  et  reformemur, 
XXXVI.  Muiierem  ornari  sceculariter  non  debere  ^. 
XXXYII.  Fidelem  non  oportere  ob  alia  delicta  nid 

ob  nomen  sotum  puniri. 
XXXVni.  Servum  Dd  innocentem  e$u  debere,  ne 

incidat  in  pcenam  scecularem. 
XJXH,  Datum  nobi$  e$$e  exemplum  vivendi  in  B 

Christo. 
XL.  Non  jactanter  nec  lumultuo$e  operandum. 
XLI.  Inepte  et  $currHiter  *  non  loquendum. 
**®  XLn.  Ftdem  in  toium  <  prode$$e ,  et  tantum  no$ 

po$$e  quantum  credimu$. 
XLm.  Po$$e  eum  $tatim  consequi  qui  vere  crediderit. 
XLIY.  Fidetet  inter  $e  di$ceptante$  non  debere  gen- 

titem  judicem  experiri, 
XLY.  Spem  futurorum  e$$e ,  et  ideo  fidem  %  circa  ea 

qu<B  promi$$a  $unt  patientem  es$e  debere. 
XLYT.  Mulierem  in  eccle$ia  tacere  debere. 
XLYn.  Delicto  et  merito  no$tro  fieri  ut  taborenm, 

nec  Dei  opem  in  ommbu$  $enliamu$. 
XLYIII.  Non  foeneraiidum. 

XLIX.  lnimico$  quoque  diUgendo$.  G 

L.  Sacramentum  fidti  non  e$$e  profanandum. 
Ll.  Quod  nemo  in  opere  $uo  extolli  debeat, 
Ln.  Credendi  vet  non  credendi  libertatem  tn  arbitrio 

poeitam. 
Lin.  Dei  areana  pef$pici  non  possCt  et  idcirco  fidem 

nostram  simplicem  e$$e  debere. 
LIY.  Neminem  $ine  sorde  et  $ine  peccato  e$$e, 
LY.  Non  hominibu$,  $ed  Deo,  placendum, 
LYI.  Deum  nihit  latere  ex  hi$  quce  geruntur, 
LVn.  Pidetem  emendari  et  re$ervari, 
LYIII.  Netninem  contri$tari  morte  debere,  cum  $it  in 
vivendo  tabor  et  periculum^  in  moriendo  ^ 
pex  et  returgendi  $ecurita$  K 
LIX.  De  idoli$  quoi  gentite$  deo$  putant, 
LX.  Ciborum  nimiam  concupi$centiam  non  appe-  J) 

tendam, 
LXI.  Potsidendi  concufH$centiam  et  pecuniam  non  i 
appetendam. 


LiBCR  in.  m 

LXK.  Matrimomtm  eum  gentiiibitt  non  jmgendum. 

LXIII.  Crave  ^  deliclum  eeee  fermcatkmit. 

LXIV.  Qua  iHtl  carnaUa  quee  moriem  pariant^  et 

qucB  tpiritaiia  qme  ad  vitam  ducant  ^. 
LXV.  Onmki  deUcia  w  BMptitmo  depom, 
LXVL  DitcipiiMan  Dei  m  eeeiemstieit  prmce^ii$ 

0b$ervandam. 
LXVII.  Prcedtdum  quod  ditcipiinant  tanam  eepema" 

turi  e$sent. 
LX VIII.  Rccedendum  ab  eo  qui  inordimUe  ■"  et  contra 

disciplmafn  vivat. 
LXIX.  Non  in  sapienlia  mundi  nec  in  eloquenlia  esse 

regnum  Dei ,  ud  in  fide  crucit  et  virtnte 

convertationis, 
LXX.  Parenlibut  obtequendum, 
LXXI.  Patret  quoque  atperot  cirea  fiiiot  et$e  non 

oportet  n. 
LXXII.  Servo$t  cum  crediderint^  piut  domini$  car- 

nalibu$  $ervire  debere, 
LXXnL  Item  donuHot  mitiore$  ette  debere. 
LXXIV.  Viduat  probatat  quatque  honoranda$. 
LXXV.  Suorumt  et  maxime  fideiium^  curem  plu$ 

unumquemque  he^ere  debere. 
LXXYI.  Majorem  natu  non  temere  aecu$andum, 
LXXVII.  Peccanlem  pubiice  objurgandum, 
LXXVill.  Cttfit  hceretici$  non  ioquendum. 
LXXIX.  Innocendam  <>  fidenter  petere  et  impetrare. 
LXXX.  Nihil  iicere  diabolo  in  hominem ,  nisi  Deut 

permieerit. 
^^  LXXXl.  Mereedem  p  mercenario  dto  reddendam. 
LXXX1I.  Non  augurandum. 
LXXXIII.  Cirrum  <i  in  eapite  non  habendum. 
LXXXIV.  iVoft  veiiendum  '. 
LXXXY.  Surgendum  cum  epitcoput  aul  pretbyter 


LXXXYI.  Schiema  non  fadendum ,  eliamei  in  una 
fide  et  in  eadem  iraditione  pemumeat 
qui  reeedit, 
LXXXVn.  Fidele$  dmpOeee  cum  prudentia  ette  debere. 
LXXXYIII.  Fratrem  non  circumveniendum. 
LXXXIX.  Subito  venire  finem  mundi. 
XC.  Uxorem  a  viro  non  recederCj  aut  ti  recetterit^ 

innuptam  matttre ". 
XGI.  Tantum  unumquemque  tentari  quantum  potest 

tustinere. 
XCII.  Non  quicquid  Ucet  ette  faciendum. 
XCllI..Fr(F(/ic/t{m  quod  hoereses  futurce  e$$ent. 
XCIY.  Cifitt  timore  et  honore  Euchari$tiam  acci" 
m. 


LECTIONES  YARIANTES. 


•  Honoritlcelur  ctFilius  Lam,  NC.  1.  Bod.  2. 

*>  Debere  Corb. 

^  Pflenlleat  a  peccaiis  noslris  Lam.  NC.  1 . 

^  Non  0|)ortere  Lam.  NC.  i. 

^  Ine|.le  et  saecularilor  Bod.  3. 

t  Taolum  NC  i.  Totam  Ijim.  NC.  1.  Bod.  2.  Corb. 

f  Fidem  nostram  Impr.  Thu.  Corb. 

h  In  moriendo  aulem  Lam.  NC.  1.  Bod.  2.  Corb 

>  Id  resurgendo  securitas  Bod.  2.. 

)  Admittendam  Lam.  NC.  1.  Bod.  2. 

k  Gravius  Bod.  t,  2, 5, 4.  Fomicari  Lam.  NC,  1.  Bod.  t. 


t  Ducant  sempiternam  Lin. 

°>  Inordinate  et  absque  disciplina  Un.  Inordinale  vadit 
Corb.  CoBlra  disciplinam  Dei  Lam.  NC.i, 

»  Nou  oporlere  Lam.  Lin.  NC.  1.  Bod.  2,  4. 

*»  Innocenlem  fideliler  NC.  i. 

P  Mercedes ,  eic.  Lin. 

1  Cirnim  uou  babcudum  Lam.  Un.  NC.  1.  Bod,  1, 2,  4 
Thu  Corb. 

^  PilumBod.i. 

*  [nouptam  remanere  Vots,  Ianui>tam  permaaeret  !/>»» 
NC.i.Bod.i.  r^^^^T^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


m  DIVI  CYPRIANI 

XCV.  Bomt  contnvendum  ^*,  maloi  autem  vitandos.  A  *^*  cap. 
XCVI.  Factis,  non  verbit^  operandum  ^, 
XCVII.  Ad  fidem  et  ad  contecutionem  properdndum 

ette  ^. 
XCVIII.  Caiecuminum  peccarejam  ^  non  debere. 
XCIX.  Judicimn  tecundum  tempora  futurum,  ceqtU'- 

taiit  ante  Legem^  vel  Legit  pott  Moyten, 
C.  Graliam  Dei  gratuitam  ette  debere. 
CI.  Spirilmn  tanclum  in  igne  frequenter  ^  appa- 

ruitte. 
Cn.  Correptionem  bonot  quotque  ^  tibenter  audire 

debere. 
CIII.  A  muUiloqueniia  temperandum. 
CIV.  Non  mentiendum, 

CV.  Freqitenter  emendandot  qui  detinqunnt  in  do^ 
metlico  minitterio. 


T^ 


I.   —  De  BONO  OPEIOS  ET  mSEBICOROLB 


B 

CVI.  Injuria  accepta  patienliam  k  tenendam,  et  ul- 

tionem  Deo  retinquendanK 
CVII.  Non  delraliendum. 
CVni.  Non  e$te  proximo  intidiandum. 
CIX.  Infirmot  vititandos. 
CX.  Suturronet  ^  maledictot  ette. 
CXI.  Sacrificia  matorum  aceepjiabilia  non  ctte. 
CXII.  Graviut  judieari  de  hit  qui  in  ueeub  pius  ha- 

buerint  potettatit. 
CXIll.  Viduat  *  et  pupittot  protegi  oportere. 
(4 XIV.  Dum  in  carne  ett  quitf  Exomotogetin  facere 

debere» 
CXV.  Adulationem  pemiciotam  etse. 
CXVI.  Plut  ab  eo  diligi  Deum  cm  in  Baptitmo  ptura 

peccata  dhnittuntur.  Q 

CWII.  Fortem  congrettionem  ette  adversus  diabo- 
lum,  et  ideo  fortiter  nos  stare  debere^  ut 
potmtut  vineere. 
CXVIII.  De  antichriito^  quod  in  homine  i  vemat. 
CXIX.  Grave  fuiste  jugum  tegis  quod  a  nobis  abjec- 

tum  est  ^f  et  teve  essejugum  Domini  quod  a 

nobis  susseptum  est. 
CX X .  Orationibus  insistendum . 


Apud  Esaiam  :  Exclama  >»,  inquit,  tn  fortitudine^  ei 
noll  parcere ,  sicut  tuba  exalta  vocem  tuam  ^  annuntia 
ptebi  me<B  ^  peccata  ipsorum  et  domui  Jacob  facinora 
eorum.  Me  de  die  in  diem  quterunt,  et  cognouere  vias 
meas  concupiuunt^  quasi  ptebs  quce  justitiam  fecerit  ei 
judicium  Dei  ^  non  deseruerit  p.  Postutant  ^  me  nunc 
judicium  justum ,  et  appropinquare  Deo  concupiscuni 
dicentes  :  Quid  '?  quia  jejunavimus  et  non  vidisti,  hu~ 
miliavimut  animat  notlrat  et  non  cognovitti  *.  In  diebus 
enim  jcjunii  ^  inveniuntur  votuntatet  ^  vestroe.  Aut  enim 
subjectos  vobis  subpungitis,  aut  ad  judicia  et  tites  jeju" 
natis,  aut  prosdmos  cwdilit  pugnit.  Ut  quid  mihi  jeiu- 
natit,  ut  hodie  audiatur  vox  vettra  in  ctamore?  Non 
hoc  jejunium  ^  ego  etegi^  ni«t  ^  humitiet  homo  animam 
suam.  Et  ti  eontorseris  quati  circutum  collum  tuunt , 
et  taccum  et  cinerem  tubttraverit ,  nec  sic  r  vocabiiur 
jejunium  acceptum.  Non  tule  jejunium  elegi^  dicit  Do^ 
minus ;  sed  sotve  omnetn  nodum  injustitics,  resolve  tuf- 
focationet  impotentium  commerdorum.  Dimilie  quas^ 
satos  in  reqmenif  el  omnem  consignationem  injustam  ^ 
distipa.  Frange  eturienti  panem  tuum ,  et  egenot  sine 
tecto  induc  in  domum  tuam.  Sividerit  nudum,  v*etti'^^; 
et  dometticot  teminit  tui  non  despicies.  Tunc  erumpet 
temporaneum  tumen  tuum^  et  vestimenta  tua  cito  orien- 
tur.  Et  proHbit  ante  te  justitia ,  et  cturitas  Dei  circum- 
dabit  le.  Tunc  exctamabis »  et  Deus  exaudiet  te.  Dum 
adhuc  toqueris  dicet :  Ecce  adsum  ^^  ( Isa.  Lviif,  1-9). 
De  lioc  ipso  apud  Job  :  Conservavi  egenum  de  manu 
potentis^  et  pupillo  cui  non  erat  adjutor  auxitiatus  sum. 
Os  viduai  benedixit  me,  cum  essem  oculus  ccecorum,  pes 
quoque  ctaudorum  ego  essem,  et  invatidorum  pater  (Job 
xxis,  12, 15,  15,  16).  De  hoc  ipso  apud  Tobiatn  :  £( 
dixiTobia:  ^^  filio  meo  :  Vade^  et  adduc  quemcumqne 
pauperem  inveneris  ex  fratribut  nottrit^  qui  tamen  in 
mentehabeatDeum  extoto  ^^ corde  suo.  Hunc  adduc  ^^, 
et  manducabit  pariter  meum  ^^  prandium  hoe  :  Ecce  sus- 
tineo  te,  fiU^  donec  venias  (Tob.  11,  2).  Iiem  illic :  Om- 
nibus  diebus  vitte  tum,  fiU^  Deum  in  mente  habe,  et  noU 


LECTIONES  VARIANTES. 


«  CoDvivenaum  Lam.  Lin.  NC.  1,2.  Thu.  Bod.  1,3, 3, 4. 
Conveniendum  Oxon. 

^  Obtemperandum  Bod.  1. 

^  Properandum  O^con. 

<i  Peccare  non  debere  Lam.  Lin.  NC.  \. 

«  In  igne  .semper  Lam.  NC.  1.  Bod.  2. 

'  QuoqueB(M/.2,5,  4. 

8  Palienliam  esse  Lam.  NC.  1. 

^  Susurronesetbilingues  Lam.  NC.  1.  Bod.  2.  Corb. 

i  Vidunm  Oxon. 

i  In  bominem  veniel  Corb. 

k  Suscepium  non  Corb. 

1  De  bono  opere  et  miserioordia  Lam.  NC,  1.  Corb. 

^  Rxclama  in  foriitudine  Vots.  2. 

"  Plebi  tu«  Yoss.  2. 

^  Judicium  non  Voss  4. 

P  Dereliquerit  Lin. 

<i  Postulant  quidem  Bod.  3.  Poslulant  a  me  Bod.  1, 2. 
lam.i^C.  1,2.  F0M.2. 


'  Ut  quid  jejunavimus  Im..iV^C.  1.  Bod.  2. 

'  Et  nescisli  Lin. 

^  Jejuniorum  vestrorum  Lam.  NC.  1.  Bod,  2. 

^  Voluptates  Un.  Thu.  Corb. 

▼  Quod  ego  elegi  Lam.  Lin.  NC.  1.  Bod.  1,  2,  4.  Voss. 

D^-Cott.  ......  .X     . 

X  Sed  humiliare  hominem  Coif. Jejunium,  dicitDommus, 
per  diem  bumiliare  bomineui  animam  suam,  tametsi  con- 
torseris  quasi  circulum  Lom.  Lin.  NC.  1.  Bod.  1, 2,  4.Co«. 
Vois.Z.  .    ^ 

y  Nec  sic  boc  Lam.  NC.  1 .  Bod.  2.  Hoc  non  sic  Cott. 

*  Consignaiionem  iujustili»  NC.  1 

«•Veslieum  Cott. 

^^  Adsum  prope  Cotl. 

c«  Dixit  Tobiasfilio  suo  Lam.  NC.  2.  Bod.  1,  2.  Voss.  4. 

<id  Qui  umen  habet  Dominum  in  tolo  Lam.  NC.  1. 

««  Huc  adduc  Corb. 

tt  Pariter  mecum  Thu.  Corb.  Lam.  Lin.  NC.\,  2.  Bod> 
1,2.  Fa$5.2. 


STEPH.  BALUZU  NOTiE. 


Cjlp.  I.  —  Vt  quid  nuhi  jejunatis.  Vide  Frouto- 
nis  Docaei  nous  in  Homlliam  vi  Chrysoslomi  ad  po- 
pnlum  Antiochenum. 


Nitt  humiiiet.  Vide  Coteleril  notas  in  caput  ni  Epi- 
stolac  Barnab». 


Digitized  by 


Google 


m  TESTIMONIORUM  L1BER  lU.  730 

priBierire  ffraeepta  eirn,  JueHUmn  fae  omnibus  diebut  A  mo  xxxvi,    misericordiam  >  ei  posteris  prodesse : 


til(e  lucB,  et  noU  ambulare  vtam  ^  imqvUatii  :  quoniam 
agenle  teex  veritate,  eril  reipeetue  operum  tuorum.  Ex 
subitantia  tua  (ac  eleemo$iinam  ^  etnoUavertere  faciem 
ab  ullo  paupere.  Ita  fiet  ut  nec  a  te  avertatur  facies 
Dei.  Quomodo  habueris^  /i/t,  tic  fac.  Si  tibi  fuerit  co- 
piosa  iubstantia^  plu$  ex  illa  fac  eleemosnnam.  Si  exi- 
guumhabueris^f  ex  hocipso  exiguo  communiea.  Et  ne 
timueris  cum  facis  eleemotynamf  proemium  bonum  re- 
ponis  tibi  tn  diem  necessitatis  :  quoniam  eleemosytia  a 
morte  Uberat  el  non  patitur  ire  in  tenebras.  Munus  bo- 
num  est  eleemosyna  ^  ommbus  qui  fadunt  eam  coram 
iummo  Deo  (Tob.y  iv,  5-11).  De  hoc  ipso  apud  Salo- 
monem  in  Proverbiis  :  Qui  pauperi  ^  nnseretur,  Deo 
fmnerat  (Prw.  xix,  17).  Item  illic  :  Qm  dat  paupe- 


Junior  fui,  etenim  senui  »,  et  non  vidijustum  deretictum 
nec  semen  ejus  qu£erens  panem.  Tota  die  miseretur  et  fetne* 
rat:^,  et  semen  ejus  in  benedictione  est^  (Ps.  xxx  vi,  25, 26) . 
De  hoc ipso  in  Psalmo  xl  :  BeatusJ  qui  inteUigit  super 
egenum  et  pauperem,  in  die  mato  IWerabit  illum  Deut 
(Ps.  XL,  2) :  Ilem  iii  Psalmo  cxi  :  Distribuit  » ,  dedlt 
pauperibuSy  juslitia  ejus  manebit  in  swculum  swcuU 
(Ib.  Gxi,  9).  De  hoc  ipso  apud  Osee  :  Misericordiam 
volo  magis  ^^  quam  sacrificium,  et  agnitionem  Dd  plus* 
quam  ^^  holocaustomata  (Ose.  vi ,  6).  De  hoc  ipso  in 
Evangelio  cau  Matlhxum  :  BeaU  qm  esuriunt  et  n- 
tiunt  justitiam  ««,  quia  ipsi  saturabuntur  (Afal/A.v,  6). 
Item  illic  :  ^^  BeaU  misericordes^  quoniam  ipd  miseri- 
cordiam  consequentur  (Ibid.  7).  Item   illic  :  Thesau- 


ribuSf  numquam  indigebit.  Qm  autem  avertit  oeulum  B  rixaU  vobis  thesauros  in  coslo,  ubi  neque  tinea  neque 

suum^t  inmutta  penuria  '  erit  (Prov. xxtiii,  27).  Item 

illic :  Eteemotynis  s  et  fide  peccata  purganlur  ^(Prov.  xvi, 

6).  llem  iUic :  Si  eturierit  inimicut  tuut^  dba  ^  eum ;  et  ti 

tiUeritf  potabis  i  eum.  Hoeenimfadent  carbonet  vivot  ^ 

tuperfundet  m  caput  ^  ejut  (Ibid.  xxv ,  2i ,  22).  Item 

illic  :  Sicut  aqua    exUnguit  ignemj    tie  eleentotyna 

exUnguit  peccatum  (Eccii.  iii,  53).  Apud  eumdem  in 

Proverbiis :  Ne  dixerit:Abi  etrevertere^^  crat  ego  da- 

bo,  cum  possis  continuo  bene  facere.  Non  enim  scis  quid 

coniingat  sequenU  die  (Prov.  iii,  28).  Item  illic :  Qui 

obturat  aures  suas  °  ne  audiat  ^  imbedUum,  et  ipse  in- 

vocabit  Deum^  et  non  eritqui  exaudiateum  (Ib.  xxi,  13). 

Item  illic :  Qui  conversaiur  dne  vituperatione  in  justi" 

tia  P,  bealos  fiiios  relinquit^  (Ib.  xx,7).  Apud  eumdem 

in  £cclesiastico  :  F\U,  d  habes,  bene  fae  tecum^  et  Deo  C  chaberis,  non  falsum  tesUmonium  ^  (Uces^  honora  pa» 

dignas  oblationes  offer^^  memorare  quoiiiam  mors  non     trem  et  matrem^  et  ditiges  prosdmum  tibi  tamquam  te  <»®. 

tardat  (EccU.  xiv»  li,  12).  Item  illic  :  Conclude  elee-      Didt  UU  juvenis  :  Omnia  ista  observavi.  Quid  adhuc 

motynam  in  corde  pauperis,  et  *••  hcec  pro  te  orabit  *  ab     mihi  deest?  Didt  ilU  Jetut :  Si  vit  perfectut  esse^  vade 

onmi  malo  (Ib.  xx\ii,  42).  De  hoc  ipso  in  Psal-     etvende??omniatuafetdapauperibus^%et  habebisthe- 

LECTIONES  VARIANTES. 


comestura  ^^  exterminat^  et  ubi  fures  non  efj 
et  furantur  ^^  (Ibid.  vi,  20,  21).  Ubi  enim  fuerit  thesou" 
rus  tuus,  UUc  erit  et  cor  tuum.  Item  illic  :  Simile  est  re- 
gnum cmlorum  homini  negoUanU  queerenU  bonas  margari- 
tas;  ubi  auteminvemt  preUosam  margaritam  f^fabiit  et 
vendidit  omnia  qute  habuit,  et  emit  iUam  ^  (Matth.  xiii , 
45,  46).  Etiam  modicum  opus  prodesse.  Item  illic  : 
Et  qui  potaverit  ^  ^  unum  ex  minimis  isUs  calicem  aqum 
frigidcB  in  nomine  discipuUy  amen  dico  vobis,  non  peri  • 
bit  ii  merces  ejus  (Mauh.  x,  42).  Nemini  negandam 
eleemosyiiam.  Item  illic :  Omni  poscenti  te  ^^  da,  et  ab 
eo  quivotueritmuluari  ne  aversatus  fueris^^  (Luc.  v,  42). 
Item  illic  :  Si  vis  ad  vitam  ^^  venire^  serva  mandata. 
Didt  iUe :  Qua  ?  Didt  iUi  Jesus :  Non  ocddes^  non  mos- 


•  Iq  viam  Vost.  2. 

^  Oaoroodo  et  habueris  Bod.  2.  Vost.  ^.Thu.  Lam. 

^  Kleeinosyna,  omnlbus  facientibus  Cor6. 

(t  Sic  Lam.  Vott.  3.  Pauperum  Oxon.  Deum  foenerat 
Thu.  Corb. 

«  Oculum  in  mulu  Bod.  1,  2,  4.  Lam.  Thu.  Corb. 

f  In  roagna  inopia  NC.  2. 

s  Eleeroosyna  Bod.  1.  Vost.  2. 

^  Delicta  purganlur  Bod.  i,  3,  3. 

i  Pasce  Lin.  Bod.X,  4.  Thu.  Vott.  2. 

j  Sic  Voss.  3.  Bod.  2.  PoUbls  Iinpr.  PoU  Oxon. 

k  Carboncs  ignis  NC.  2.  Cott. 

1  Capiil  lam.  Im.  Bod.  1,  2.  Thu.  Foss.  2.  Saperponet 
capiti  Corb.  CoU.  D 

"» VacJc  ct  revenere  Cott.  Cras  dabo  tibi  Lam.  NC.  i,  2. 

"  Aiires  ne  audiatBod.  1,  3.  Voss*  2. 

»  lufirmum  CoU. 

P  Yilupcratione  justitlse  Cott. 

^  Rplinquel  Cott.  Voss.  2. 

<*  Oblaiiones  offeres  iV^C.  i,  2,  CoU.  Lam.  Voss.  2. 

«  Te  exorabit  Corb.  Lin.  NC.  1,  2,  Bod.  1,  2,  3,  i.Lam. 
Thu.  Voss.  2. 

^  Misericordiam  fac  et  poteris  prodesse  Corb. 

u  Juvenior  fui  et  senui  et  nuroiquam  Cott.  Corb. 

^  Miseretur  etcoromodat  Bod.  1»  2,4.  Foss.  2. 


^"  Benedictione  erit  Lam.  NC.  1,  2.  Bod.  1,  2, 4.  CoU. 

y  Felix  qul  Bod.  4.  Thu.  Corb. 

«  Dispersil  Lam.  Lin.  NC.  1,2.  Bod.  1,  2, 4.  Cofl.  fois. 
2.  Thu.  Corb. 

^^  Misericordiam  malo  quam  Lam.  Lin.  NC.  1,  2.  Bod. 
2,  4.  Thu.  Corb.  .   ^ 

ki>  Dei  quam  Lam.  Un.^NC.  1.  Thu.  Corb.  Colt. 

««  Beati  esurlenles  et  silientes  Vott.  2.  Lam.  NC.  i .  Bod. 
U%K.Thu.Corb. 
.  dd  PeliccsroisericordesJBorf.  4.  Tm«. 

••  Comestura  demolilnr  Co(t.  ,   ^    , 

»f  Effodiunt.  Ubi  Lm.NC.  2.  Tku.  Bod,  1,  4.  Fos5.4. 
Nec  furanlur,  tuprade  Opere  et  Eleem. 

ss  Bonam  margariiam  CoU. 

^h  Ad  emendam  illam  Lin. 

li  Dederit  uni  Co((.Tantum  in  noroine  mco  Cott. 

i  i  Non  perdet  mercedem  CoU. 

kk  Petenti  da  CoU. 

1 1  Ne  averteris  te  Bod.  3.  Vott.  4. 

n«n  lu  vitam  Cott. 

""  Non  moBchaberls,  non  furtum  fedes,  non  falsiim  CoU. 

®»  Proximum  tuum  Umquam  teipsum  Cott.  Proximmu 
Umquam  Tfm.  ^        ^       ^      „      ^ 

PP  Vende  bona  Bod.  1, 2,  4.  Omnia bona CoU.  Fois.  2. 

w  Egenis  Lam.  Lin.  NC.  1.  Thu.  Vots.  2. 


STEPH.  BALDZn  NOTiE. 


Junior^fui.  Pleriqne  libri  veleres  liabent  jtiv^N/or 
Apuieius ,  lib.  8,  Meumorphoseon  :  Sed  unus  pra: 
cateris  et  animo  foriior  et  atate  /uwiiior. .  Sosipaicr 


Gharisius ,  lib.  ii  :  AUquando  primus  et  secundus,  ut 
senex  senior,  juvenis  juvenior.  dic  etiam  apud^ulgen-  j 
tium  Placiadcm,  lib.  i  Etymoiogkoii^Q^  ^y  VjOOQIC 


saurum  iu  cmio,  si  mu,u^4  we  {MaUh.  ^iiJii,  Xtfuidfraudaei^^fiUMdrupkmftdds^^.Bmi^^mtttmJe^ 

uu.jfuia  salut  kodie  dommkmc  faeimttl^  ^fuomametipte 


17-20.  item  Uic  :  Cumtenerii  Filius  kominis  in  fua- 
jesiate  W^  ei  omups  Angeii  cttm  eo^tuuc  sedebit  iu 
tUiono  clarilatis  micp*'*,  et  coUipentur  ^  aute  eum  omnei^ 
genles.  Et  segregabit  ^  iUosalf  iwiceui^  quemadmodum 
paMor  segregat  oves  ak  katdis,  El  slaluet  oves  ad  dexte- 
ram  ^  hwdos  autem  ad  sinistram  s.  Tunc  dicei  Rex  eis 
gui  ad  dexteram  suaiu  sunl :  Yemtet  bmedicli  PiUris 
mei,  percipite  ^  regnum  quod  vobis  paratum  est  ab  ori- 
ginemundi,  Esurwi  enim^  et  dedisiis  mihi  nmnducare; 
sitivi^  ei  poiastis  me  ^ ;  hospes  fui»  et  adduxistis  i  me ; 
nudus  ei  texisiis  ute  ^;  infirmaius  stm  ^^ei  visitasiis  nu ; 
in  earcere  fui,  ei  vemslis  ^  ad  me*  Tune  respondebuui  d 
justi  diceutes :  Oomm^  quando  ie  vidimus  htsjatem  etad- 
duxiom$  ",  nudum  ei  pesiiisimut  f  Quando  autem  ie  viiiimus 


fUius  eu  AJbrakm  {Luc.  xu,  40,41).  De  hoc  Ipso  ^^  ad 
diriatbies  h  :  Vesira  ahuaubmtia  Hlorum  inojuam  mi^ 
pfeaif  ul  ei  iUorum  ubuniamia  testrm  inopim  «'/  smp^ 
plemeutum,  ut  tit  mqualkas,  sicui  seriptum  eU  :  Qti 
mMltum  Imkuii  uou  dfuudamt^  ti  qui  modicum  ntu  m* 
diguii  'c  (II  c^,  vw,  14, 15).  Itom  Wlft iQmpmxete' 
minat^  parce  ei  meiet^  et  §m  semaat  ia  tenediciiom  ^, 
de  beuedictione  el  metet  ^®.  (Jmu^isifue  tulem  tieed 
corde  proposuit,  uon  quasi  ex  iristitia  vH  es  ntett^ 
siiate.  UUarm  enim  datorem  diligit  Deut»  limi  il- 
Hc,  Sicut  scriptmm  esi :  Dittribuit,  dedU  panperikus^ 
justiiia  ejus  manet  m  ebtermum.  Ileai  Ulie  :  Qui  autem 
administrm  ^^  umen  semitmnti^  et  ptnem  ai  edendum 


infirmum'^  ei  in  carcere  et  venimus  adie?  El  respondens  B  prmstukit,  et  muliipiicabU  temen  vetirum  « ,  et  au§ekil 


Rex  dicet  eis :  Ameu  dico  vobis,  tptamdiu  fecislis  uni  korum 
exfrairibus  meis  nunimist  eimiki  fecistis»  Tuncdicet  iUis 
qui  a  sinisirU  ejus  P  suui  •;  Discedite  a  itM,  maledicti,  iu 
ignem  (pterntm  ^  quem  prasparavit  '  Paier  meus  diabolo 
et  angelis  ejus,  Esurivi  enim^  et  non  dedisiis  mild  man- 
ducare;  sitivij  et  non  poiastis  me;  hospes  fui,  el  nau 
addwasUs  me;  nudus  fui,  et  non  vestistis  me;  infinnus 
et  itt  carcere^  el  non  visUastis  ^  nu.  Tunc  respondebuni 
et  ipsi  dicentes :  Domine^  quando  te  vidimus  eiuneji- 
tem  atU  sitienlem  aut  htspitem  aut  nudum  aut  infirmum 
aul  in  carcere,  et  non  ministravimus  ^  liki  ?  Et  respon- 
debit  illis  ^ :  Amen  dico  vobis,  quamdiu  non  fecisiis  uni 
ex  mininut  his^  neque  mihi  fecistis»  Et  abibunt  isU  in 


wcremetta  fru^i  justiiim  vestrm.  ui  in  tnmikus  iocu^ 
pletemiai,  I(ein  HUc  :  AdmiHitirtlio  hujut  tfficH  ntm 
tantum  supplevU  ea  qum  staetit  desum,  std  akundtxH  ^^ 
per  muUam  U  gratiarum  tciiouem  m  Deum  (li  Cor.  ii, 
6,  7,  9-12).  De  htit  ipso  in  SjHSiola  Joannis  :  Qui 
habuerit  sukilautiam  mundi il^ei  viderii  frairem  suum 
desidertnUm^^^  et  clanseriiviseerMsua  ^^abet,  quomO' 
dochmitasDei^^  manetinillo^^  fJLJtOH.  iii,i7)?Dehoe 
ipso  JQ  Cvaugeiio  cala  Lucaiii  :  Cum  facis  prandmm 
autcmnam,  noti  vocare  tnticos  tuos^  neqtte  fratres^^^ 
neque  vtVtiiot,  neque  divites,  ue  forie  et  HU  reinvitent  <e, 
et  fiat  tibi  reiributio,  Sed^ cum  facis  epulum,  ooca pp  pau- 
peres,  dekiles^  cwcos  H  elaudos^  et  bealus  ^q  eris,  quoniam 
noa  hubent  retribueretibi;retrikueiur^'aulem  tiki  in  re^ 


ambustionem  csternam,  justi  auiem  in  vitam  mternam 

{Maith,  xxT,  5146).  De  hoc  ipso  in  Evangelio  cata  C  iurrectione  justcrum  (Luc.  xiv^  lS-14) 

Lucaui  :  Res  veslras  ^  vendile,  et  date  eleemosyimm 

( Luc.  XI  ,  XII,  55 ).  bem  illic  :  Qui  fecit  quod  esl  in- 

/uf ,  fecit  et  quod  foris  etl.  Yerttmtamen  y  Uate  eUemo- 

synam,  et  ecce  vob^s  omnia  sunt  munda.  Item  illic  : 

Ecce  dimidium  ex  substantia  mea  do  egenis ;  et  si  cui 


CAP.  U  —  »  OPERE  BT  ELBEOMOSTNIS,  ETIA1IS1  PER  MEDtO- 
CRtTATEIf  mifUS  FIAT,  IPSAM  VOLDNTATEM  SATIS  ESSE. 


In  Episiula  Pauli  ad  CorinUiios  u  :  Si  voluntas  prom* 
pta  est^  secundum  quodcumque  ""  habuerUtOCceptabile^  < 


LECTIONES  VARIANTES. 


*  In  claritatesua  Lam.  NC.  i.Btd.  1,  2, 4.  Thu.Corb, 
<>  Super  sedem  majestalis  Cott. 

*^  CoDgregabantur  ante  Cotl. 
«i  Omnes  geutes  terra  Lam.  NC.  1.  Bod.  1 
^  Et  separabit  Cott. 
'  OveS(|uidem  a  destris  Coti. 
B  A  sinistris  Cott. 
k  Possidete  paratum  ColL 
i  Dedistis  milii  loUnn  i.tif.  Hihi  biberc  Cott. 
i  Et  colleKistis  Cotl. 
^  Operuistis  Coli. 

1  Tnfirmus  Corb.  Voss.  1.  Sic  supra  Ub.  n.  Voss.  2.  , 

"»  Visilastis  me  Bod.  1,  2,  3, 4.  Lam.  Lin.  NC.i.  ^ 

"  Collegimus. 

">  Inflrmari  Ifljji.  Lin.  NC  1.  Bod.  I,  2,  4.  Thu.  Corb. 
Sic  supra  lib.  u.  Cott. 
P  Ad  sinistram  Bod.  1,  2.  4.  Thu.  Corb.  CoU.  Voss.  2. 
4  lu  supplicium  aeleroum  Coll. 
'  Ouem  paravit  Bod.  1.  sic  supra. 

*  Veiiislis  ad  me  Lin. 

*  Admiflistravtmus  Bod.  1.  4,  Thu.  sic  supra  Voss.  2. 
«  Tunc  respondeliil  Lam.  NC.  1.  Corb. 

▼  Minimis  meis  Corb. 
«  Vendire  quae  possldelis  Un. 

r  Verum  date  Bod.  i,  3, 4.  Vobis  munda  omnia  Lam.  NC 
i.Pod.  1,2,5,4. 


'  Defraudavi  Lin. 

*•  Roddam  Lam.  NC.  X.Corb. 

bl)  Paulus  AdNC.  I,  2.  Corb. 

««5  Non  indigebil  Corb.  Nonminoravit  Bod.  1.  Foii.2. 

(l<t  in  benedicUonem  Thu. 

«•^  Metet  viUin  aBlernam  Lam.  NC.i.  Cott. 

//  Qui  adininistrai  Latn.  Lin.  Bod.  1,  2, 3,  4.  NC.  1,  2. 
Thu.  Corb. 

8K  Semiiiationein  vestram  Lam.  NC.  i.  Bod.  1, 2,3,  4. 
Benev.  Voss.  2. 

hh  Sed  et  aliundavit  Lam.  NC  1.  Mod.  1,2.  Abundabit 
.  Bod.  2.  Thu.  Voss.  4. 
'     ii  l>er  umllarum  Lam.  NC.  i.  CoU.  Voss.  2. 

j  j  Hiijus  muudi  Lam.  NC.  \.  Cott. 

kk  Desideraulemaliquidlawi.  Bod.  2.  Ver. 

tt  Viscera  sua  «luosuodo  Bod.  1,  3,4.  roii.  2. 

"™  Agape  Dei  Benev. 

""  Manebit  iu  illo  Lmn.  NC.  i.  Bod.  2. 

®"  Neque  cognaios  tuos,  neque  viciuos  CoU, 

PP  Voca  mendicos  Lam.  Lin.  NC.i,%  Bod. i,  2, 4.  Thu. 
Corb.  CoU.  Voss.  2. 

<il  Felix  eris  Bod.  1, 4.  Thu  Ver.  Fosi.  2. 

"  ResUtueluraulem  NC.  1.  Bod.  1,  2,  4;  Thu. 

"*  Ipsa  voluntate  quod  babuerit  Lum.  NC.  i.  Bod-  2. 
secundom  quod  unusqulsque  Corb.  rosi.2. 

»*  Accepubilis  iVC.  2. 


STEPH.  BALVZH  NOTiE. 


Item  illic  cum  venerit,  Ista  usque  ad  ittill  autem  in 
vUam  osternam ,  desunt  in  codice  Burgundico  el  In 


LainoDiano. 


Digitized  by 


Google 


5» 


TESTIMOMQaUM  liBER  Ur. 


K4 


«/,  ngn  ieeundum  qwti  •  nQn  liabueril ;  neque  «i/  aiiu^  A  ipso  jd  EpisLoIa  Joannls :  In  hoc  •••  apparent  filu  7  flet  <;! 


refrigerium,  vobii  a^tem  preuura  (UCor.  viii,  12,  13) 

CAP.  UI.  —  AGAPEN  «  ET  DILECTIONEM  FRATERNAII  RELl- 
GIOSB  BT  FIRMITER  EXERCENDiM. 

Apud  Malacliiam  :  Hanne  Bem  unui  eondidit  noit 
Nonui  pater  wm  eU  mnMiumnottrum^  f  Quid  ulique 
dereUquiiiii  ^  umuquiique  fratrem  iuum  {ktalaeh.  H, 
10)?  Dc  hoe  ipso  caia  JaaDiiem  :  Pacem  '  toMs  re- 
tmilo,  pacem  meam  do  wobii  (Joan.  xiv,  27).  Iiem  illic : 
Hoc  eU  mandaium  maim,  ul  diiigalii  invicem^  quem- 
admodum  dilexi  voi,  Majarem  hac  cimitatem  nemo 
habet^  qumn  ui  ammam  iuam  quii  pouai  proamicii  iuii 
(Ib.  KV,  i$).  liem  Ulk  :  Bfoli  f  pacifid,  quoniam  ipd 
fUii  Dd  vocahunmr  (Matth.  v,  0).  iten  illie  :  Amen 


filii  diaboli.  Oiunii  qui  non  eujunui^  non  eu  de  Deo,  ci 
qui  non  dUigit  fratrem  iuum.  Qui  enim  fralrem  iuu»t 
odit^  homicida  eit,  Et  scitii  quia  omnis  homicida  non  Itabet 
in  se  vitam  wtemam  iu  se  manentem  (1  Joan*  iv,i6).l!cm 
illic  *  :  Siquii  dixerit  qnoniam  diligit  Deum,  et  fratrem 
iuum  odit,  mendax  eU.  Qiu  enim  non  diiigit  frMrem  suum 
quem  videt  ^,  Deum  quem  nou  videt  quomodo  poiai  di- 
ligere?  De  lioc  ipso  iii  A.ciil>us  Apos&olorum  :  Turba 
autem  eorum  qui  crediderant  anima  ac  menie  una  age- 
bani,  nec  fuii  inter  iUoi  diicrimen  ullum^  uec  quicquam 
iuum  judicqbant  ex  bonii^^  quee  eii  en^nt,  ied  fuerunt 
iUis  omnia  communia  (Aci.  iv,  32).  De  boc  ipso  k) 
EvaogelLo  <:<^  cata  JUaithxuro :  ^i  obtulerii  mumu  tuum 
ad  altare^  ei  iiUc  recordatui  fuerii  4fuia  fratrer  luus 


terra  ^  de  omni  re  qumncumque  peUeritii.contingel  vo- 
bii  a  Paire  meo  qui  in  ceelii  en.  Vbieumque  eMm  fue^ 
fini  duo  aui  tree  coUeeii  in  nemine  meo,  ego  cum  eii 
ium  (Maiih.  xviii,  10).  De  boc  tpso  ad  CoriHlhios  I : 
Ei  ego  quidem,  fraireiy  nmi  potui  vobii  loqui  quati 
ipiritaUbuif  ied  qmm  earnaUbui;  quaii  infantibui  i  m 
Chriito,  Uicvobii  potum  dedi  ^,  non  eecam} .  Dum  eMm^ 
adhuc  puiilU  eratii,  non  poteraUi,  eed  neque  nunc  poietUi, 
udhucemmeitiicarmUei.  Ubiemm  imvobinemuUitio^et 
eonteniio  ei  diuemioneif  nonne  eetnalei  ettii^  et  iecun- 
dum  hominem  ambuUitii  (I  Cor.  ni,  1-5)?  lietn  iliie  : 
Etii  iiabucro  omnem  fidetn,  ita  ut  montee  tramferam, 
charitatem  autem  non  habeam ,  nihU  ium  ^.  Etii  in  d- 
boi  P  diitribuero  omnia  mea,  et  ii  tradidero  corpui 
meum  ut  ardeam<i,  charitatem  '  autem  non  Iwbeani 
profieio  *.  Cliaritai  magnanima  ei/,  eharitat  ^  beniyna 
esty  charitat  non  a:muUitur,  charitat  non  agit  perperam^ 
non  inflatur^  non  irritaiur,  non  cogitat  malum ,  nofi 
gaudet  tuper  injuttitiam^  coitmtatur  autem  in  veritate, 
Omnia  dUigit^  omnia  credit,  omnia  tperat^  omnia  tut' 
tinet  ^.  (Iharitat  numquam  excidet  (1  Cor.  xm,  2-8/. 
De  hoc  ipso  ad  Galalas  :  Diligei  proximum  tibi  ^  tam. 
quam  te*  Si  aulem  mordeiis  ^  et  incutatis  invicemt  videte 
ne  contumapuni  ab  invicem  (Gal.  v,  14-16).  .De  hoc 


ante  altarCt  et  vade  priue  recondtiari  fratri  tuo,  et  iunc 
veni  et  offer  ^^  m%nui  luum  ad  aUare  (Matth.  v,  25). 
Item  io  Epislola  JoaDOis  :  Deut  charitoi  eti,  ei  qui 
manet  itr  cbariiate  ^«^,  in  Deo  manei,  ei  Deut  ^^  in  eo 
(l  Joan.  IV,  IB).  Item  iliic  :  Qui  dicU  te  in  luce  etse 
et  fralrem  mum  odii,  mendax  eti  s^i,  et  iutepebrle  am- 
bulai  usque  adhuc  (I  Joan.  ii,  9). 

CAP.   IV.  —    m   NULLO  GLORIAMDUII  ,    OUAMM)  M08TBUN 
NIBIL  SIT. 

In  Evangelio  caU  ioannem  :  Nemo  potett  quicquam 
accipere ,  iiw  datum  fuerit  ilU  de  ccelo  (Joan.  iii ,  27 ). 
Item  in  Episiula  Pauli  ad  Coriiilhios  priina  :  Quid 
torpui  enim  hdbet  quod  non  acceperit  ?  Si  autem  accepitii , 
,  nihil  quid  gtoriarit,  quasi  non  acceperis  ^^  (l  Cor.  iv,  7  ) ! 
liem  in  Basilion  prinio  :  Nolite  gloriari ,  neqve 
loquamini  ^ ^  elata  )i,  et non  procedat  magniloquentia ^^ 
ex  ore  vestro  ,  qtda  Deus  scientiarum  ^^  Dominns 
(  I  Reg,  II,  3).  Item  illic  :  Jnvalidus  factus  est  arcus 
potenUum,  ei  infirfm  acdneU  tuni  virtute  ^^.  De  hoc 
ipso  in  llachahqm  :  iuttum  ett  tubditum  Deo  ette  et 
mortalem  non  paria  Deo  tentire  (  II  Mach,  ix,  12  ). 
Ilem  lllic  :  Et  verba  viri  peccatorit  ne  timueriiit "" , 
qma  gtoria  ejut  in  ttercora  ^^  erit  et  in  vermet.  Hodie 


LECTIONES  VAHIANTES. 


^  Quod  DOD  habuit  Lam.» 

^  Ut  sit  aliis  refrigerium  Corb.  Bod.  1, 2^  Ut  aliis  refri- 
gerium,  Tobis  pressura  sit  Thu. 

^  Charitaiem  Lam.  NC  2.  Bod.  1.  Vost.  2. 

d  Ominum?Qiiid  Corfr. 

«  Desfjicit  unusuulsquo  ffC.  2.  Corb. 

f  Pac^  me«m  aovobis.  pacem  meam  reliDqno  Coli. 

8  Felices  Bod.  1, 2, 4.  Lam.  Thu. 

^  Duo  ex  voIms coDveDerint lom.  Lin.  NC.i.  Bod.  2,  5. 

i  Super  terram  Cott. 

j  Panrulis  iu  Chrislo  Cotl. 

k  Lacie  ^-os  polavi,  Bod.  1,  2,4.  Lm.  Un.  NC.  1.  Ver. 
Benev.  Thu.  Corb. 

1  NoD  cibo  Lam.  Un.  NC.  1.  Thu.  Corb. 

">  Escam  Doadum  euhD  poteratit  Lam.  NC.i .  Un.  Bod.t. 

^  lii  vohis  cadil  xmulatio  Bod.  3.  Yobis  SUDt  Cott.' 

<>  Nihil  proficio  Bod.  5.  NC.  2. 

P  In  cibos  pauperum  Lam. 

<l  Ut  ardeat  Benev.  Ver.  Corb. 

^  Agnpeu  Lam.  NC.  1.  Thu.  Un.  Sie  paaim  infra. 

■  Nihil  siim  CoU. 

^  Maguauima  est,  patiens  est,  heDigoa  est,  dod  inflalur, 
Doo  dehooestatur,  ood  quserit  qu»  soa  suot,  noD  eogiiat 
malum,  iogaudel  iDjustitiam  Coii. 


*  Omoia  soffert,  Lam.  Lin.  NC.\.'Bod.  2  Cotl. 

"  Proximum  tuuin  tamquam  teipsum  Colt.  Thu.  Corb. 
Lam.  Lm.  NC  t,  2. 

^  Mordetis,  et  crimioatis  Bod.  1.  Accusatis  Lam.  Bod.  2. 
Ad  iovicem  Bod.o. 
\      y  Apparehuut  filii  Lam.  Bod.  2.  NC.  1. 

*  Ilem  illic:  Qui  fiiurem  Tlin.  Cor. 
••  Fratrem  quem  vldet  quotidie  Coit. 

!»>>  Necquisquam  suum  judicabat  de  bonis  Corb. 
•«  lu  Evaiigelio  detimt  in  Thu. 
dd  Tunc  offeres  Lam.  Bod.  2.  NC.  \. 
^^  Maoet  io  dilectione  Lam.  Bod.  2.  i^r.  1. 
^t  Deus  iu  eo  eril  Bod.J.  lo  Deo  manet.  Item' Bod.  2, 
3,  4. 
SR  Odit,  homicida  est,  Bod.  3. 
Ui  AccepisU  Lqm.  Bod.  1,  2.  NC.  i 
ti  Eloquamioi  Bod.t. 
j )  Elate  Corb. 

kk  Magoiloquela  Lam.  NC.  1.  Bo4,  2. 
1 1  Scieotiarum  Domious  est.  Coti. 
•«"  Accincii  suot  robore,  Dod.  5. 
"»  Tlmueris  Lam.  J4n.  NC.  Bod.  4,  CoU. 
^^  Stercore  Lam.  Uru  NC  \.  ^  j 

Digitized  by  VjOOQIC 


•735  WVI  CYPRIANI  756 

exlolletur  '^^elcrat  non  inveniHur :  quoniam  conver$u$  A  Dominm  contriti$  v  eorde  ,  et  Aicmt/et  iptnfM  «a/- 


ett  in  terram  iuam , 
Mach.u,^). 


et  cogitatiQ  ejus  ^  perlit  ( I 


CAP.    V.      —     HDIIILITATEN   ET    QUIETEII    IN    OMMIBUS 
TENENDAM. 

Apud  Esaiam  sic  dicit  Dominus  Deus :  Ccelum  mihi 
thronut  «  ,  et  terra  tcabellum  pedum  meorum.  Qumn 
mhitedem  ^  cedificabilit ,  aut  (luit  locut  ad  requiem 
mihi  f  Omnia  enim  itta  fecit  manut  mea  ,  et  tunt  mea 
omnia  itta.  Et  tuper  quem  atpiciam  *"  alium,  niti  tuper 
humitem  et  quietum  et  trementem  ^  termonet  meot 
(Ita.  Lxvi,  1,2)?  De  lioc  ipso  in  Evangelio  caia 
Matlbsum :  Beati  mitet  e  •  quoniam  ipti  ha^reditabunt 
terram  {Matih.  v ,  5).  De  hoc  ipso  caia  Lucam  :  Qui 


vabit.  Ilem  illic  :  Multm  preuurm  <i  juttorum,  ted  ^ 
ex  omnibut  ilUt  tiberabit  eot  Dominut.  De  lioc  Ipso 
apiid  Job  :  Piudut  emvi  de  utero  matrit  mem ,  nudut 
etiam  ibo  ^  tub  terram,  Dominut  dedii ,  Dominut  abt- 
tulit.  Sicut  Domino  placmt  ^  ita  factwn  ett.  Sit  nomeH 
Domini  benedictum  ^.  In  hit  omnibut  qum  contigerunt 
ei  ^,  nihil  peccavit  Job  lahut  tuit  in  contpectu  Domim 
{Job  I,  21  ).  De  hoc  ipso  in  Evangelio  cata  Mat- 
thxum :  Beati  plangentet  ',  quorAam  ipti  cotuolabuntur 
{  Matth.  V ,  4 ).  Item cata  Joannem ;  Hmc  tocutut  eum 
vobit ,  ut  in  me  pacem  habeaiit ,  in  tmculo  autem  prettu^ 
ramr/uibebitit;ted  fidite  ^^quoniam  ego  vici  mundum  «^ 
{Joan.  XVI,  55  )•  De  hoc  ipso  ad  Gorintbios  secunda  : 
Datutett  ntthittimulutcarmtmemangelutSatanm^qm  me 


minimut  erit  ^  in  omnibut  vobit ,  hic  erit  magnut  i^colaphixet^utnon  extollar.Propter  quod  ter  DonuRum    * 


(Liu:.ix,48).liem  iilic  :  Qui  te  extoUit  humiliabitur, 
et  qui  te  humiliaverit  exaUabilur  {  Ibid.  xiv,  11  ). 
Dc  hoc  ipso  ad  Romanos  :  NoU  attum  tapere  ^ ,  ted 
time.  Si  enim  Deut  naturalibut  ramit  non  pepercil ,  ne 
forte  nec  dbi  parcat  { Rom.  xi ,  20  ).  De  hoc  ipso  in 
Psalmo  xxxiii  :  Et  humilet  tpiritu  talvabU.  Ilem  ad 
Romanos :  ReddUe  omnibutqumdebenturi^cuitributum 
tributum  ,  cui  vectigal  vectigat ,  cui  timorem  timorem  , 
ciii  honorem  honorem.  Nemini  quicquam  debeatit ,  nisi 
ut  invicem  diligatit  {  Rom,  xiii ,  7 ).  Ilem  in  Evaiigelio 
cata  Matibxum  :  DiUgunt  primum  recumbendi  locum 
in  coenis  ^,  et  primam  testionem  in  tynagogit,  et  taluta- 
tionet  in  foro  et  vocari  ab  hominibut  rabbi.  Vot  autem 
ne  vocaveritit  ^  rabbi.  Unut  ett  enim  vobit  magitter 
{Matth,  ixm,  6-8).  Itcm  in  Evangelio  caia  Joannciu  : 
Non  ett  tervut  major  domino  tuo ,  neque  apotiolut 
major  eo  qui  te  misit.  Hmc  tcientet  beaU  eritit  ^- ,  ti  ea 
feceritit  {Joan.  xiii,  16).  Item  in  Psalmo  lxxxi  : 
Humiiem  et  pauperem  juttificate. 


CAP.  VI.— BONOS  QIOSQUE  ■*  ET  JCSTOS  PLOS  LAfiORARE  , 
SED  TOLERARE  DEBERE  ,   QUIA  PROBANTUR. 


rogavi  ut  ditcederet  a  me,  et  dixit  mihi :  SuficU  tibi 
gratia  mea.  Nam  virtut  in  infirmitate  perficitur  (  11 
Cor.  XII,  7*9).  De  hoclpsoad  Romanos ;  G/orMmur 
in  tpe  cUirUatit  Da,  noti  tolum  autem^  ted  ei  ghriamur 
in  preuurit ,  uientet  quoniam  preuura  tolerantiam  ope- 
ratur  ,  tolerantia  autem  probationem  ,  probatio  aulem 
tpem.  Spet  autem  non  confundit ,  quia  dileciio  Dei 
infuta  ^^  ett  in  cordibut  nottrit  per  Spiritum  tanctum 
qui  datut  ett  nobit  {  Rom.  v,  2-5  ).  De  hoc  ipso  cata 
Mattiia^uin  :  Qiiam  tata  et  tpatiota  via  ett  qum  ducit  ad 
inteiilum  ,  et  muUi  tunt  «c  qui  intrant  per  eam!  Quam 
arcta  et  angutla  via  ett  qum  dudt  ad  vitam  »  el  pauci 
tunt  qui  eatn  inveniunt  {  Matth.  vii,  15  ) !  De  boc  ipso 
in  Tobia :  IJbi  tunt  juttitim  tum  ?  Ecce  qum  paterit 
C  {Tob.  II,  24  ).  liem  in  Sapientia  Salomonis :  !n  io- 
dt  ^^  impiorum  gemmitjutti.  In  iUorma  autem  perdi-- 
tioium  abundabunt ««  jutti  {Prov.  xxviu,  28). 

CAP.  VII.  —  NON  CONTRISTAlfDUM  SPIRITUM  ^'  SANCTUM, 
QUEM  ACCEPIMUS. 


Apud  Salomonem  :  Vata  figuti  probat  fomax ,  et 
liominet  juttot  tentalio  *^*  tributalionit  {EccU.  xxvii,6). 
Item  in  Psalmo  l  :  Sacrificium  Deo  tpiritut  con- 
tribuUitut^  cor  contritum  et  humiliatum  Deut  non 
detpiciet  ^.  Item  in  Psalmo  xxxiii  :   Proidmut  ett 

LECTIONES  VARIANTES 
D 


Paulus  ss  apostolus  ad  Ephesios :  NolUe  contritiare 
Sphritum  tanctum  Dei ,  in  quo  tignaU  ettit  in  die  '**' 
redemptiomt.  Omnit  amaritudo  et  ira  et  in^Ugnatio  et 
clamor  et  blatpitemia  ^  ^  auferantur  a  vobit  { Ephet.  iv, 
50). 


*  ExloUilur  Bod.  2. 

i»PerU)a  Imn.  lin.  Cott.  NC.  1.  Bod.  1,2,  4.  Thu. 
Corb. 

«  Sedes  Corb. 

«i  Mihidomum  Uan.  NC.  1.  Bod.  2.  Corb. 

**  Super  quem  aspiciam,  iiisl  Bod,  2. 

f  Et  limentem  Bod.  3. 

8  Feiices  mites,   Bod.  4.  Tlm. 

^  Minimus  fuerit  Bod.  3. 

i  Altum  resuicere  Bod.  3. 

i  OmnibusdebiU  Bod.  1. 

k  In  comestiooe  Bod.  5. 

t  Nolite  vocari  Un.  Ne  vocemini  NC.  2.  Yocati  fueriits, 
Corb. 

"»  Pelices  erilis  Bod,  1.  4. 

°  Bonos  quoque  Bod.  1,  2.  4. 

o  Despicit  Bod.  2.  Spemit  Lm.  NC.  2.  Bod.  3.  Thu. 
Corb. 

P  Coalribulatiseorae  Bod.  1,  2,3,  4.  Thu.  Corb.  Cott. 

n  Miilta  flagella  Bod.  3.  Multse  tribuhtiooes  NC.  t. 
Cott. 


^  Et  ex  omnibus,  Corb. 

"  IlK)  in  lerram  Bod.  1,  4.  Thu.  CoU. 

^  Domiiio  visom  est  Lam.  Bod.  1, 2, 4.  Im.  NC.  1,  2. 
Thu.  Corb.  CoU. 

^  Beaedictum  in  ssecula  Lam.  NC.  i.  Bod.  2. 

▼  ConUgenmt,  nibil  Bod.  2. 

^  Felices  Bod.  4.  Thu.  Lugeates  Bod.l.Qui  lugent CoTI. 
Plaogentes  nunc  Lam.  NCi. 

y  Pressuram  sed  Thu.  Bod,  1»  3,  4. 

'  ConOdite  Bod.  1,  3. 

*^  Vici  saeculum  Bod.  i,  4.  Thu.  Carb. 

1>1>  Diffusa  CoU. 

«e  Inlroeunt  Lam.  Un.  NC.  1,2.  Bod.  1,  2.  4.  7/iii. 
Corb. 

dd  In  loco  Bod.  2. 

««  Perdiiione  ululabuot  CoU.  perditionem  Impr. 

''  Contrisure  Lam.  Lin.  NC.  \. 

ss  Paulusad  Oxon.  Corb.  Lam.  Lin.  NC.  1,2.  Bod.  %  3. 

J^  In  diem  Thu.  Corb.  Lam.  Ltn.  NC.  1,  2.  Bod.  2. 

>  i  Auferatur  Thu.  Corb,  A  Tobis,  c 


Cott. 


Digitized  by 


Qom  omni  maliiia  Vir.. 


757  TESTIMONIORUM  LIBCR  III.  738 

CAP.  TUi.  —  IRACUNDIAU  TiNCEMDAM  ESS5,  NE  COGAT  A  donosor  .*  Rex  ,  fion  opu$   ttt  nobti   de   hoc  verbo 
DELmQUERE.  teipondere  ^  libLEtt  enim  Deu«,  ctil  nos  servimus^ 

Apud  Salomonem,  in  Proverbiis  :  MeUor  e$i  vir  pa-  P^^^^  *">^^  "^*  ^  ^*"'»^  '>"  ardena$ ;  et  de  ma- 
lien$  forti.  Qvd  emmiraeundiam  continet  \  melior  e$t  "'^"*  '«^  »  ^^  >  '»^«'«^»*  «^-  ^^  «  «^»»  '«>'"'»  ^^  ' 
i^nam  gui  iir*(?m  capit  ( Pror.  xti  .  32  ).  Ilem  ^  illic :  '«^*  ^'«  ^'"  '«'«  «^»  ««^''««»  •  «'  »'««^»»«'»  fl«"-6flm 
imprurfeni  eoifem  rfie  enuntiat  iram  $Ham  ,  fl6«roiirfil  ^«^  «"'«««'^  «^»  flrforamu»  •  (Dan.  lu,  16.18).  Ilem 
oti/em  inhonoraUonem  $uam  a$tutu$  {  /6W.  xii.  16  ).  »P"^  Hicrcmiam  :  Maledictu$  homo  qui  $pem  habet 
De  hoc  ipso  c  ad  Epbesios  :  lra$dmim .  et  notiu  *'»  ''^'"'''^>  ^  benedictu$  homo  qui  fidit  in  Domino . 
peccare^.Sol  non  ocddat  iuper  iracundiam  ve$tram.  ^  erit  in  Deo$pe$  eju${  Hier.xnu^).  Dehoci^ln 
(  Ephe$.  IT,  26  ).  llem  in  ETangelio  cala  Matllixom :  De"«eronomio  :  Domtimm  Deum  tuum  adorabie  ,  et 
Audi$ti$  quia  dictum  e$t  •  niUi^t»,  Non  ocddee  ;  qm  *^  *^''  *«^'**  (^"'-  "^h  ^^  )•  ^  ^^  >P»o  «<*  ^0" 
Aif/em  occiderU ,  ret«  en<  yurficio.  Ego  autem  dieo  vobi$  "^"^*  •  ^^  eoluerunt  et  $enierunt  creaturm ,  relicto 
qnia  omni$  qui  iraseilur  (ratn  $uo  $ine  cak$a ,  ret»  erit  ^'^''^^  *•  ^^""P^^  9«o^  ^^  ''^«*'»^'*  «^««  ^«« '»  P«- 
judicio(Matth.  t,  21  ).  *'^''''  »>wmiwVp  (  /lom.  i,  25  ).  De  hoc  ipso  apud 

Joannem  :  Major  e$i  qui  in  vobi$  e$t  quam  qui  in  hoc 

CAP.  IX.  —  INTIGEM  8B  FRATRE8  SUSTINERE  DEBERS.      j^  mundo  (  I  Joun.  IT  ,  4  ). 

Ad  '  Galatas  :  itt  eontemplatione  8  habente$  tiitKi- 
qui$que ,  ne  et  vo$  tentemini.  Altemtrum  ^  onera  $u$ti- 
nete  ,  et  $ic  adimplebili$  legem  Chri$ti  (  Gal.  ti,  1  )• 


CAP.  XI.  —  EUII  QUI   riDEM    C0N8ECUT08   E8T,  EXPOSITO 
PRIORE  »  HOMINE ,  CQELESTIA   TANTUM  ET   8PIR1TALIA 
COCITARE    DEBERE,     NEC  ATTENDERE    AD    SiECOLUM, 
CAP.  X.    —   IN  DEUM  SOLUM  *  FIDENDUM  ET  Uf  IP80  GLO-  CUI  lAM  RENUNTIATIT. 

RIANDUM   BS8B 

Apud  Esaiam  :  QiMrrtie  Dominum ;  et  cum  i/ioenen- 

Apud  Hieremiam  :  iVoit  glorietur  $apien$  in  ^a-  ti$,iHVOcateeum.  Cum  autem  appropinquaverit  vobie^ 

pientia  $ua  ,  ite^ue  glorietur  forti$  in  fortiludine  $ua ,  reUnquat  impiu$  via$  $ua$,  et  vir  facinoro$u$  ▼  cogitar 

neque  glorielur  dive$  in  divitii$  $m$  ,  $ed  in  hoc  glo-  tionee  $ua$,  et  converlatur  ad  Dominum,  et  mi$ericor^ 

rietur  qui  gloriatur  J,  intetligere  et  nosie^quoniam  ego  diam  con$equetur,  quia  in  muttum  *  rentittet  peccata 

sum  Donttnu$  ,  qui  fado  mi$ericordiam  et  judicium  et  ve$tra  (l$a.  lt,  6).  De  hoc  ipso  apud  Salomonem : 

ju$titiam  $uper  terram ,  qitoniam  in  hi$  e$t  volunta$  Vidi  univer$a  opera  quas  facta  $unt  $ub  so/e,  et  ecce 

mea  ,  didt  Dorninm  ( Hier,  ix,  22  ).  De  hoc  ipso  in  omnia  vanita$  (Eecle.  i,  14).  De  hoc  ipso  in  Exodo  : 

Psalmo  LiT :  In  Domino  $peravi,  non  timebo  quid  fa*  Sic  aulem  comedeti$  eum.  Lumbi  ve$lri  prmineti,  et 

ciat  mihi  homo.  Iiem  illic  ;  Non  iiitt  $oli  Deo  $ubjecta  q  calciamenta  J  ve$lra  in  pedibue  ve$lri$,  et  bacula  ves- 

eit  i  cfmma  mea.  Item  in  Psalmo  cxvii  :  Non  metuam  tra  in  manibu$  ve$tri$t  etedeti$  eum  fe$tinanter.  Pa$cha 

qnid  fadatmihi  homo,  Donttnu$  mihi  auaaliator^  e$t.  e$t  enim  Domini  '  (Exod.  xu,  11).  De  hoc  ipso  in 

Item  illic  '^^  :  Bonum  e$t  confidere  in  Donuno^  Ehrangelio  cata  Matthxum  :  iVo^ile  cogitare  dicentee : 

quam  fidere  tit  ^  homine.  Bonum  e$t  $perare  in  Do-  Quid  edemue,  aut  quidbibenm  «'^,  atil  quid  ve$tiemur? 

minum  quam  $perare  in  prindpibu$  p.  De  faoc  ipso  Hcec  enim  natione$  inquirunt  ^^.  iScil  otilem  ^^  Pater 

apud    Danielem    :    Re$ponderunt    autem    Sidrac  ,  veeter  quia  horum  ommum  indigetie.  Qwerite  primum 

Mi$ac  et    Abdenago  ,    et    dixerunt  regi    Nabucho-  regnum  Dd  et  ju$titiam  eju$,  et  omnia  i$ta  apponentur 

LECTIONES  TARIANTES. 

*  Iracandiam  contemnit  Bod,  Z,  4.  Qai  iracandiam  con-  Cott. 
tinet  capiet  urbem  Cott.  ^  Domino  Thu,  CM.  Dominam  Oxon. 

^  In  Parabolis  Lam.  NC.  i,  2.  Bod.  2.  Proverb.  NC.  2,         **  In  homines  Thu.  Bod.  i.  CoU. 

«  Paulus  Oxon.  Lam.  NC.  1 , 2.  Bod.  2.  dee$tinimpre$$i$.         ^  In  principes  Bod.  i,  2,  4. 

<i  Delinquere  lom.  liit.  NC.  1.  Bod.  2.  4.  ^  Sermooe  respondere  Bod.  2. 

®  Dictum  est  ab  anliquis  Lam.  NC.  1.  ^  Et  nunc  noUmi  sit  Lam.  Bod.  2.  NC.  1. 

f  Paulas  Oxort.  Lam.  NC.  1,  2.  Bod.  2.  '  Nec  imagintim  aarearo  qatm  sutuisti  adoramos  Lam. 

8  Vos  fratres,  et  si  praeoccupatus  fuerit  homo  In  aliquo  liii.  NC.  \ .  adorabimus  Corb. 
delicto,  Tos  qai  spiritales  estis,  inservite  hujosmodi  in         *  Creatore,  qui  est  benedictos  in  saBcala  Lam.  NC.  1. 

spirila  mansuetiidlnis,  considerans  teipsam  ne  tenterls.  j)  Bod.  2.  Cott.. 
Invicem  onera  vesira  portaie  Colt.  *  ExpoliaU)  priore  Thu. 

h  Alter  alterios  onera  NC.  2.  Lin.  Onera  vestra  NC.  1 .         '^  Facinorosus  semius  ror6.  raiquas  consilla  sua  Itit. 
Bod.  2.  ^  Quia  roultum  misericors  eSt  et  remiitet  Bod.  4. 

i  Deo  solo  Bod.  2.  ^  Et  caligae  vestrae  Lam.  NC.  1.  Itrt.  Bod.  i,  2,  4.  T^ii. 

i  GlorieUjr  fortis  Co(/. GlorieUir,  qui  gloriatur  fortis  Lam.  Corb.  Cott. 
NC.i.  Bod.  2.  ■  Pascba  est  Domini  Thu. 

k  Nosse  debet  Thu.  Kt  sciat  quia  ego  sum  Dominns,         ^^Edirous  aut  quid  bibUnus  Cofl. 
Coti.  ^^  Nationes  quaerunt  lom.  NC.  1.  Bod.  i,  2,5, 4. 

I  Deo  subita  Bod.  2.  ^®  Scit  enim  Pater  Cott. 

^  Adjutor  lom.  Im.  Bod.%  Etego  videbo  inimioos  meos 

STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

^  Cap. VIII.— Sind  catua.  CassianuBjib.  tiu,  cap.  20,  Epislolae  ad  Ephedo$,  et  caput  t  Matthasi,  unde  sum- 

scribit  iu  l^i  in  quibusdam  exemplaribus,  et  addit  pius  est  hic  lociis,  ait  a  quibusdam  codicibus  addi 

superflua  esse  $ine  cau$a,  et  adjecta  ab  his  qui  impu*  $'me  cau$a,  et  istud  radendum  esse,  quia  ira  viri  ju$ti 

landam  iram  pro  justis  causis  mmime  putaverunt,  cum  jusiiiiam  DH  non  operatur.  Yide  Erasmi  annoutiones 

uiiquenullusquamlibetabsquerationecommotus.sine  in  Iiunc  Matihapi  locum  ,  et  Renatum  Massuetum  in 

causa  se  dicatirasci.  Hieronymus  quoque  in  caput  iv  lib.  iv  Irenaei,  cap.  15, 


Digitized  by 


Google 


"m 


m\  mtam 


m 


vvbtf,  Hm  illic  :  NolUe  eogilare  m  ernsiinitm',  Crftsti-  A  qiti  iransf&rmabit  eorptis  kuntiStaHs  MSM  eonfor- 


nni  ^  enim  die$  ipse  cogHaint  ^  sibh  Svffictl  diei 
matiHatua(hfaUh.  vi,  3i-34).  ftem  i!!ic:  Nemo  retro 
aiiendene  et  Bttperp^nens  manttm  sumn  euper  aratmm 
apim  ett  regno  Bei  (Luc.  ix,  62).  Itein  illic  :  Aspidte 
volatHia  coeH^  qtmniam  non  $emintmt,  neqne  mettmt^ 
neqne  cotHgunt  in  korrea^  et  Pater  veetef  catleBlh 
pagcH  iita^.  Nonne  vtfs  plurii  ettit  itHs  (Ifaittb.  tf,  i6)? 
De  luMT  iptocata  Locani :  Shtt  dtmbk  ^  vemri  aeeineti^ 
et  lncemm  mrdemM^t  et  tfO$  «fmffof  hominibtti  extpec- 
taniibM  dmintm  tumm^  quando  i^nial  ^  a  nuptiity  ut 
cnm  venerit  et  puiuutrH  aperiant  iUi.  B€uii  9ervi  fiti 
qnQ9  adveitiins  do$ninu9  tutenerit  vigUmuei  (tue.  xif, 
55-37).  De  boe  ipto  apadM&Ltbsciifii :  futpes  »  fauea» 
httbent^  et  vobteret  eoeH  ditettona  \  FHtu^  autem  ho- 


matum  ^  corpori  claritati$  snet  (PhiL  iii,  19-21).  De 
boc  ipso  ad  Galatas  :  Miki  atffeai  absit  gloriari  nttj  tn 
cruce  Domini  noetri  j£$t$  Ckristi^  per  quem  nttAt  nmm* 
dus  crucifhms  est^  et  ego  mmdo  (  GaU  vi,  14).  De  hoe 
ipse  ad  Tinioibeuin  :  Nemo  miHims  Beo  obHgfH  §e 
molesltiis  ^  stBeularibttt^  nl  |foaiit  ptaeere  eieuise  pra^ 
bavit.  Sed  et  m  eerlaverit  ▼  q$»is^  non  coronabitur,  nisi 
legiUme  pugnuverit  (  H  Tini.  if»  4).  De  boc  ipeo  ad 
Colosseiisea  :  Simortiu  eoUr  eum  Ckristo  ab  elemenHu 
mundi  ^,  quid  x  tamquam  mvente»  in  mundo  '  vana  see^ 
toMiui  (Colou.  H,  20)  ?  heai  de  boe  ipso :  Si  con^ 
twrremtis  ^^  cum  ChrislOf  rpuB  surtum  mmt  qtnerke, 
ubi  Chri$tu$  est  in  dextera  Dei  sedens;  qum  surmim 
sunt  $apite^  non  quce  terrena  $unt  ^^.  Mortui  enim  esti$. 


mmi$non  habet  ubi  ^  caput  $uumincUuBt{ifattH.  Titi,  ^et  t^iia  i^esttd  atsdoudha  Ht  cum  CHristo  in  Deo,  Cum 


20).  Item  illlc :  Qui  non  renuntiat  omnibu$  quce  $unt 
cjus^  non  polesl  meu$  di$cipulu$  e$$e  (Luc.  xiv,  33). 
De  lioc  ipso  ad  Coriulbios  prima  :  Non  esti$ve$iri. 
l'mpii  i  enim  e$ti$  pretio  magno^  Clarificate  et  porlate 
Deum  in  corpore  ve$tro  (I  Cor.  vi,  19).  Iiem  illic  : 
Tempwt  coHecium  ^.  Superett  ergo  ut  et  qui  habent 
uxmret,  quusi  ntm  habesitee  tittt,  etquitplmfgunt^,  quaei 
non  piangentes,  et  qui  gaudetu,  quusi  ntm  gaudemes^ 
et  qui  emunif  quasi  non  ementes^  et  qui  posMent^  quasi 
non  pnsideutest  el  qui  koe  mundo  umttwr  »,  quasi 
non  utantur  ".  Frtmerit  enimfigttra  bujutfmundi  (Ibid. 
Mi,  29-51).  Kem  illie  :  Frimus  hotno  de  lerrm  Hmo  «^, 
sectmdv»  homo  de  cmio  p.  Quaiis  ilb  e  limo,  iale$  et  qui 
de  limo ;  et  quaii$  ceslesti$^  tales  et  coBlesies.  Quomodo 


atttemCltrisiusapparutrit\  vitavetira,  tuneet  voscumeo 
apparebMs  in  gtorfa  (!6id.  iii,  1-4  ).  De  hoc  ipso  ad 
E|)lidsk)9  r  Exponit^  «c  priaris  conver$ationit  retereni 
hominau^qui  corrumpitur  Hcundtim  c  futipi$centia$ti^ 
ceptionis*^*^.  Innovamini  autem  $piruu  $en$u$  ve$lri,  et 
induite  naitum  hominem  «®,  eum  qui  $ecundum  Deum 
constitutus  est  ^^  in  ptstitid  et  saneHiate  et  verltate 
(Ephe$.  IV,  22-24).  De  Iioc  ipso  in  Eptstola  Peiri : 
Quam  hospite$  el  peregrini,  abstinete  vos  a  carnaH" 
bus  desiderHs,  quce  mifitant  adversus  attimamf  con- 
versationem  autem  habentes  ^t^  inier  Gentes  bonam,  ut 
dum  detrectant  ^  de  vobis  qHaii  de  malignis  »»,  bona 
opera  vestra  a$pici€rtte$  magrtifieerH  Deum  (I  Pet.  ii,  !!)• 
De  hoc  ipso  in  Epist(»la  loaniiis  :  Qui  dicit  $e  in 


porlavimus  imaginem  ejm$  qui  de  Hmo  est,  portetnus  q  Christo  manere  debet  qubmodo  ille  ambulavit  et  ipse 


et  hmginem  ejits  qni  de  emio  est  (  Ibtd.  xv,  47-49). 
De  hoe  ipso  ad  Pblilppenses  :  Oinnes^  sua  qum- 
runl^  ei  non  qum  tmtt  Chri$H  ^  (Pltilip.  it,  21); 
QUorum  fimt  ett  interitus^  ^  quorum  dvu$  venter  e$t, 
et  giotia  in  eonfu^onem  *  eomm  qui  terrenn  sttfnutit. 
Nostra  autem  eonversaHo  in  emiit  em ;  unde  et  salva^ 
torem  ess$/peetmnus  DomiUum  nomrumJ^m  Christum, 


ambuiare.  Item  illic  :  NoHie  diligere  tHundum  neque  ea 
qum  in  mundo  sunt.  Si  qui$  dilexerit  rtiundum,  non  e$i 
charitas  Pairi$  in  iHo  :  quoniam  omne  quod  in  mundo 
c$t  concupiscentia  cartii$  esl,  et  eoncupisceritia  oculorum^ 
et  ambitio  $mcuH,  qum  non  est  a  Patre,  sed  ex  concu^ 
pi$centia  ^mcuti  ii  ;et  mundH$  tran$ibit,  el  concupi^-' 
centia  ejus.  Qui  autem  fecerit  voluntatem  Dei  ^i^  manet 

LEcnONES  VARIANTteS. 


*  CrastiDUs  enim  ipseBod.  1. 

1»  Cogilat  Bod.  i.  CoglWvH  Bod.  3;  4.  * 

c  CoelesUs  allt  illa  Lam.  f in.iVft.  f ,  %  Jfod.  %  n.Cott. 

«i  Lunibiveairi  praecincU  Lam.  Lin.  Bod.  2.  NC  i.i. 
Cotl. 

.^  Ardentes  ia  msnlbQf  Bod.  1. 3. 

t  Qnando  revertatur  Cott. 

e  Vulpes  cQbiUa  Lam.  Bod.  1,  2.  41  NC.  Thu.  Carb. 

^  Coeli  nidos  Cott. 

i  Capui  iocliuet  Thu.  Reclinet  lam.  KC,  i.  Bod.  2f. 

i  Empti  esUs  magno  Lam,  Bod.  2,  i.  NC.  f . 

k  Tempi»  eniro  breve  est  Im.  HC.  1.  Bod.  2.  Cott. 
CQllecium  :  reliqHum  Bod.  2.  Lam.  frC.  i. 

i  Qui  flent,  quasi  non  flentes  Lam.  Lin.  Bod.  1,  2,  3,  4. 
Tltu.  Corb. 

'^  Utuotur  de  boc  mundo  Cotf. 

^  Quasi  non  abutaDtor  Lam.  ffV.  1.  Bbd:  f. 

«  De  terra  e  limo  Bod.  2, 4.  De  taMo  Corb.  De  litto  ter- 
rcnus. 

P  Ccelo  coelesUs  Cott. 

<i  Omnes  enim  Lain.  NC.  i.  Quae  sna  sunt  cnuerunt  Bod. 
i.  CoU. 

r  iiem  Ulic :  H ulQ  ambwlant,  qjam  sepe  dlcebam  irobia. 


nimc  autem  et  0en$  dico,  inimid  sUnt  crucls  Cbrisli  CoU. 
'  In  confasloae  Thu.  lu  pudendis  Bod.  U 
*  Cooffgnratom  Bod.  3.  Ad  conforaiem  Cotl. 
^  Implicat  SD  negotlis  NC.  2.  Colt: 
^  Certaveril  in  agone  Lam.  Bod.  i.  NC.  i.  CoU. 
"'  Hujus  mundi  NC.  1.  Bod.  2. 


y  Quld  adtiuc  Cotl. 
«De 


e  hoc  uitiudo  decetnfUs  CofL 
r%     ••  ResurrexisUs  Christo  Bod.  2. 4.  ConsurrexisUs  Cbrislo 
^  Lam. 

*»^  Non  (jaae  super  terram  Cott. 

^^  Dei)Ouite  Corb.  Expurgaie  pristinam  conversatioeem 
Cott. 

^^  Desideria  erroris  CoH.  Renovamiui  bomiDem  CotL 

«•  Honiioem  qui  Bod.  3.  Thu. 

tt  Crfatus  est  in  JustiUa  CoU. 

88  ConversaUouem  habentes  inter  genliles  Lam.  Lin. 
NC.  1,2.  florf.  2,  3,  4.  Cotf. 

i»t«  Troclant  de  vobis  CoU.  Delreciandum  vobis  putant 
Bod.  i. 

i  i  De  malefactoribus  ColL 

j  i  ConcupfiscenUa  ejfn  et  immdus  Lam.  Lin.  NC.  1,  t. 

kk  Perfecerit  vdantatem  CoU. 


STEPe.  BALDZB  NOTiE. 

Ca^.  JL\^No$tra  cofit m««io.Vtde  Frenteslls  Dwwcl     liamim  marlvreni. 
potas  ad  Homiliam  xlvi  Cbrysostomi  in  SMienmi  Ja- 


Digitized  by 


Google 


Hf  TESTmONtOUiM  LIBER  III.  1H 

in  (Bternum^  qnomodo  Deus  manet  in  cetemum  (I  Joan.  A  ^n  ^^'^i  gelio  c:ita  ftlatilixum  :  Qui  dixeril  frulri  suo : 


II,  6,  15-17).  Item  m  Epistola  Pauli  ad  Coriiitbios 
prima  :  Exjmrgate  velu$  fermentwn,  ut  ntis  nova  eon- 
ipersio,  sieut  estis  axymi,  Nam  et  Pascha  nostrumim^ 
molatns  est  Christus,  Uaque  festa  '^  cetebremus,  non  in 
fermento  veteri,  neque  in  fermento  malilice  et  nequHi(e, 
sed  in  azynris  sineerit4iti$  et  veritatis  (I  Cor,  v,  7,  8). 

CAP.  Xir.  —  NON  JURANDUM. 

Apud  Salomonem  ^  :  Vir  muilum  jurans  ^  replebitur 
iiuquitate,  etnon  discedei  a  dotno  ejus  piaga ;  el  sf  vaneju- 
raverit,  nonjustificabitur^  {Eecli.  xxiu,  11).  Delioc  ipso 
cata  Matllixum  :  Iterum  audistis  quia  dictum  e$i  anti" 
qms  :  Non  perjurabis,  Reddes  autem  Domino  juramenta 
tua,  Ego  autem  dico  vobis  nonjurareommno  ^,  neque  per 


Fatue,  reus  erit  in  gehennam  "  ignis  {Satth.  v,  22), 
De  hoc  ipso  cata  eiimdem  tfaithxum  :  Dico  autein 
vobis  quia  omne  verbnm  otiosum  *  quod  (ocuii  fuerlnt 
homincs,  reddent  pro  eo  rationem  in  diejudicii.  De  ser- 
mouibus  enim  tms  justipcaberis,  et  de  sermonibus  tuis 
condemnaberis  p  (Matth.  xii,  36). 

CJLP.    XIV.  —  MIMQUAM   M068ITANDUM,  81»  CmCA   OMNIA 
QUJE  ACCIDUNT  4   BKNEDICBNDUM  DBUM. 

Apad  Job  :  Die  verbam  aUquod  in  Bopnfnum  ^,  et 
nwrere.  At  Ule  intnitus  eam  dissit :  Tamquam  una  ex 
ineptis  mulieribus  locuta  es,  Si  bona  excepimm  *  de 
manu  Domini,  mata  cur  non  tolernbimus  ^  ?  In  his  ^ 
omnibus  quas  acciderunt  ei  nihil  peccavit  Job  labiis 


CiBlwn^  quia  thronus  Domim  eH;neque  per  lerram,  b  ^'<  *^  conspectm  Dofirir^  {M.  il ,  9).  Itism  iHlc: 

Ammadvertisti'' adfum-vmmeum  M?  Nent  enim  eet 
simiUs  ilU  quisqumn  in  terris:  kemi>  $ine  quereia,  verue 
Des  cultor^  abstinene  u  ab  omni  ftl&lo^^  {Job  i',  8). 
1)0  h4>c  ipso  iti  Fmlmo  xxxvii :  Benediemn  Domimtm 
in  omm  tempore,  semper  iau»  ejm  tir  are  meo.  De 
hoc  ipso  iii  Numerifi :  Demmt  murmuratio  emm  a 
me,  et  non  mwiemm'  {Nmts,  xvii,  10)*  06  hoe  ipso 
in  Aciibas  Apostolorom  :  Circa  meditnn  ttutmnoe- 
tem  Pauiu$  et  SHas  enmtee  grattue  agebmrtDeo.  At^ 
dMbanl  amtem  eo$  vincH  7  f^AeS,  xvi,  ^).  Iiem^  in 
Epistoln  Pauli  ud  Phtiippeiisofi ;  Omma  amem  pr^ 
dUeetione  '  faciente$  $ine  murmmraAmnbus  **  etrepw- 
taliombus,  ut  $Hi$  $ine  quereUi  et  immaeutaH  ^^  flUi 
Dei  {PhiUp.  ii,  U). 


quia  ecabeUum  e$i  pedum  ejus;  neque  per  Jeroiosymam, 
quia  cimtas  est  magm  regis  :  neque  per  caput  tuum  jn* 
raveriSf  quia  non  pote$  unum  capiUum  album  facere  aut 
t\igruoK  SU  sermo  vester  :  E$t^  e$t ;  Non,  non.  Qnod 
autcm  hi$  abundantiu$  e$l  a  mato  e$t  {  Matth.  v,  34-37). 
De  boe  ipso  in  Exodo  :  iVoii  aecipiee  nomein.  Domms 
Dd  tus  '  in  vamim  (Exod.  xx,  7). 

GAF.  XUI.   —  NON  MALEDICBNMJM. 

In  Exodo  :  Non  maledices,  neqne  prineipi  popuU  tui 
detraxeris  {Exod.  xxii,  27).  Ilem  in  Psalmo  xxxiii : 
Qui$  e$t  homo  qui  vutt  vitam  et  amat  videre  «  die$ 
bono$  *^1  Contine  ^  linguam  tnam  a  malo,  et  tabia  tua 
ne  toquantur  dolum  i .  De  hoc  ipso  in  Levltico  :  Et  locu- 


ttt$  e$t  Donnnu$  ad  Moysen  dicens  :  Produc  eum  qui 

maledixerit  foras  extra  castra,  et  imponent  omnes  qui  C  ^^^'   ^^*    "•    ^^  ^^^  tentari  WrtimEs  a  deo  ut 

audierunt  manus  suas  super  caput  ejus,  et  tapidabU  ^ 


eum  omnis  eynagoga  fitiorum  Israet  {Levit,  xxiv,  13 ). 
De  lioe  ipso  in  Bpistola  Paali  ad  Ephesios :  Omni$ 
$ermo  matu$  de  ore  ve$tro  non  '••  procedat  ^ ,  sed  6o- 
imt  ttd  eedifieaUanem  fidei,  ut  det  gratiam  audientibus 
(Epk.  IX,  29).  De  hoc  ipso  ad  Romanos :  Benedicen- 
te$^,  ei  nonmaledieente${Rom.  xii,  14).  De  lioc  ipso 


^  Itaqae  diem  festam  Lam.  NC.  1.  Bod.  % 

^  Stloiiionem  :  fllaltom  Bod.  1, 3,  4.  Tfm. 

«  Implebilur  Lam.  Lin.  KC.  1.  CoU. 

d  Oxon  addit :  £t  si  frusira  juraverit »  dupliclter  punie'- 
lur. 

^  Jurare  in  loium  Oxon. 

t  In  os  tuum  io  vanaro  Bod.  3. 

«  Et  cuplt  videre  NC.  1,  2.  Bod.  1.  CoU. 

^  i)ies  optimos  Lam.  Bod.  4.  Thu. 

i  Prohibe  llnguaJn  CoU. 

i  Ne  loquanlur  iDSidiose  Lam.  Lin.  NC.  1.  Ver.  Bod.  2, 
Thu. 

A  Lapidabuut  Thu.  CoU. 

1  Non  prodeat  Lam.  Lin.  NC.  1.  Bod.  1,  2.  4. 

"*  Benedicite  et  noJite  maledicere  CoU. 

»  Reus  erit  gehenna  lewn.  Lin.  NC.  1.  Bod.  U  %  3,  4. 
Corb.  Cott. 

*  Verbum  vacuura  Lam.  Lin.  NC.  1.  Bod.  1,  2,  3,4. 
Thu.  Corb. 

P  Damnaberis  Lam.  Lin.  NC.  U  Bod.  i,  2, 3.  4.  Tku. 
Corb. 

4  Accidunt,  semper  Lam.  NC.  1.  Bod,  2.  CoU. 


PROBENTOa  ^^ 
In  Genesi :  Et  tentavit  Deu$  Abraham,  et  dixit  ad 
ittum :  Accipe  fiiium  ^^  tuum  unicumquem  ^  ^  diligis  Isaac, 
et  vade  in  terram  ^'  allam,  imponens  b'g  Utum  ibi  in 
holocaustum  hostiam  ^^  in  unum  ^  ^  ex  montibus  de 
quo  tibi  dixero  i  I  (Gen.  xxii,  1).  De  hoc  ipso  in  Deu-> 
teronomio :  Tentat  ^^  Dominu$  Deus  vestervoSf  ut  sciat 
LECTIOISES  VARIANTES. 

^  rx)ntra  Dominum  CoU. 
*  Bona  suscepiinus  Bod.  3. 
^  liala  DOB  tolcrabimus  Bod.  1,  2.  4. 
^  In  omnibus  Bod.  2. 

▼  AoimadveHisti  in  paenMn  Zm.  Anlniadvertioti  pQertfm 
Lam.  Bod.  1.  3,  4.  NC.  1.  Vidisti  puerum  Cott. 
^  Omni  opere  malo  Bod.  3. 


y  Caeterl  vincli  Lam.  NC.  \.  Bod.  2.  CoH. 

'  Pro  delecialione  Lam.  NC.  1.  Bod.  1,  2,  3,  4. 

**  Siiie  RHirmunitioRibus  et  hssHalioMhBs  CoM. 

^^  Iininaculati  sicut  Cott.  Bod.  % 

«c  Ui  exploreniur  NC.  %.  Bvd.  1,  4. 

dd  Filium  UiuiD  illum  Lam.  NC.  U  Bod.  2.  Tfm. 

«*«  Dilexisti  Bod.  1,  2.  4.  TUu. 

tt  AHam  Lam.  Lin.  NC.  i,  2.  Bod.  i,  %  4.  CoU.  OnHm 
Oxon. 

KK  Et  imrones  Bod.  1,  2,  3.  CoU. 

^  Uolocaustum  abest  Bod.  1,2.  Thu.  Corb.  In  hoH)Caus< 
tumho»tiam/m|ire«sa  et  nm.  exemptatia  phtrinm* 

ii  Inuno  Bod.  1,2,3,4. 

i  j  Quem  tibi  dixero  Cott. 

kk  Teaiavit  vos  Cott. 


STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

Gap.  Xn.  —  Nott  justfffktd}ituir.  Bdiiii»  Angtleafia      Ecclesiastici,  sed  aliis  verbii^ 
addit  ex  quodnm  veteri  lihfo,  tn  $i  frwstftt  jvftaverit, 
dupBdter  pumetur.    IMc  awem  afrmHMnmf  esC  ca 
deesse  in  impressis,  exstaot  vero  in  capite  xxiii  librl 


•"  Iterum  audistis.  Isia  usque  atf  Dt  hoe  i]n&  ad- 
dli»  8w»f  ex  codice  Lamonli  et  ex  Crarumopmft&uor 


Digitized  by 


Google 


743  DIVI  CYPRUNI  74* 

ddUigitii  Dommum  Deumvettrum  extotocordeveslro  Jiiltam  (Joan.  xii,  25).  Item  iliic:  Cum  auUm  fradi- 


el  ex  tola  anima  vatra  (Deut.  xiii.  5).  De  hoc  ipso 
in  Sapientia  Salomonis  :  Et  $i  coram  hommibu$  tor- 
menta  paai  fMHl,  $pes  eorum  immortatitate  plena  e$t: 
et  in  pauci$  vexatif  in  multi$  bene  disponentur,  quo- 
niam  Deu$  tentavit  ilto$  ^  et  invenit  illos  dignos  $e. 
Tamquam  aurum  in  fornace  probavit  iHo$ ,  et  (juasi 
holocau$ta  ho$tus  ^  accepit  illo$^  et  in  tempore  ^  erit 
re$peciu$  illorum  ^.  Judicabunt  natione$  et  domina" 
buntur  poputi$^  et  regnabit  Dominu$  eorum  in  perpe- 
tuum  {Sap.  iii,  4).  De  hoc  ipso  in  Machabaeis  ^  : 
Abraham  noMU  in  tenmUone  inventu$  e$t  fideiie^  el 
depuUUum  e$t  d  ad  iu$titiam  (I  Mach.  u,  52)? 

CAP.  XVI. —DE  BONO   MARTYRII. 


derint  oos,  notite  cogitare  quid  loquamini.  Non  enim 
vos  e$li$  qui  loquimini ,  $ed  Spiritu$  Patri$  ve$tri  qui 
loquilur  in  vobi$  (Matth.  x,  i9).  Item  illic :  Fatief 
hora  ut  omni$  qui  interficit  vo$  ^,  arbilretur  ^  of/icium 
$e  Deo  'facere.  Sed  et  hoc  facient,  quoniam  non  co- 
gnoverunt  Patrem  neque  me  (Joan.  xvi,  2).  De  hoc 
ipso  cala  Maltlixum  :  Beati  qui  penecutionem  pa$n 
fuerintpropter  justiiiam^,  quonimn  ipsorum  e$t  reg- 
num  ccelorum  Matth.  v,  iO).  Item  illic;  Ne  timue- 
ritis  eo$  qui  occidunt  corpu$,  animam  autcm  non 
po$sunt  occidere.  Magis  autem  metuite  eum  qui  potesi 
animam  et  corpus  occidere  in  gehennam  y  (Matth,  x»28). 
Ilem  illic :  Quicumque  me  confeuus  fueritcoram  honn^ 
nibusy  et  ego  confitebor  iltum  coram  Patre  meo  '  qui 
In  Provcrbiis  Salomonis :  Uberaide  matis  animam '  j  ,„  c€sli$  e$t.  Quiautem  me  negaverit  coram  honnmbu^^ 


martyr  s  fideti$  (Prov.xiv,25).  Item  illtc :  Tune  $tatunt 
ju$ti  in  magna  con$ianlia  adver$u$  eo$  qui  $e  angus' 
tiaverunt  ei  qui  ab$tuleruni  tabore$  ^  eorum.  Videntee 
turbabuniur  Omore  horribiU^  et  mirabuntur  in  eubiia' 
tione  in$peratw  $aluli$,  dicentee  inter  $e  S  paniuntiam 
luibentee  i  ^  et  per  anguetiam  $pirHu$  gemente$ :  Hi 
$unt  quo$  aUquando  habuinuu  in  deri$um  ^  et  in  stmt- 
Utudinem  imjtroperii.  No$  inun$ati  vitam  itlorum  anti- 
mabamu$  in$aniam  et  finem  iUorum  $ine  honore.  Quo- 
modo  ^  compuuai  $unt  inter  fiUo$  Dd,  et  inter  $ancto$ 
$or$  Ulorum  e$t !  Ergo  erravinm  a  via  veritatiSy  et 
justiUof  lumen  non  tumt  nobis^  et  $ol  non  est  ortue 
nobis.  La$$ati  $umu$  ^  in  iniquitati$  via  et  perditionie^ 
et  ambulavimu$  $$titudine4  difficile$,vium  autem  Domi  • 


et  ego  negabo  eum  coram  Patre  meo ,  ^t  in  emU$ 
e$t.  Qui  autem  $u$tinuerit  ^'^  u$que  in  finem^  hie 
salvus  erit  (Ibid.  xxxn,  22).  De  hoc  ipso  cata  La- 
cam  :  BeaU  eritis  eum  vos  oderint  homines^  el  $epa^ 
raverint  vo$  et  expulerint^  ei  matedixerint  nomini  veetro 
qua$i  neefuam  propter  Fitium  hominie.  Gaudete  in  iiia 
die  et  exuttate ;  ecce  enim  merce$  vestra  muUa  ^^  in  ae« 
Us  (Luc.  VI,  22).  Item  illic  :  Amen  dico  vobiSj  nemo 
est^^  qui  relinquat  "^*^  domum^  aulparente$  «<^,  aut  fratree^ 
aut  uxorem^  aut  filios  ^  ^  propter  regnum  Dei,  et  non  red- 
piat  eepties  tantum  in  isto  tempore,  in  swculo  auiem 
fuluro  viiam  cetemam  9$  (Luc.  xvui,  29).  De  hoc  ipso 
in  Apocalypsi  :  Et  cum  aperuisset  qmntum  dgnum  ^^, 
vidi  sub  ara  Dd  animas  occisorum  propter  Yerbum 


ni  ignoravimus.  Quid  nobi$  ^  profuit   superbia,    aut  Q  Dei  et  martyrium  suttm,  et  clamaverunt  magna  voce 


quid  divitiarum  jactatio  contulit  nobi$  ?  Transierunt 
omnia  ilta  tamquam  umbra  (Sap.  \,  1-9).  De  boc  ipso 
in  Psalmo  cxv  ;  Pretiosa  <>  in  conspectu  Domini 
mor$  $anctorum  p  eju$.  Ilem  in  Psaimo  cixv :  Qui 
$eminant  in  tacrymis,  in  exultatione  <i  metent.  Ambu^ 
tantes  '  ambutabant  et  ptorabant  miUentee  eemina  «ua, 
veniente$  autem  venient  in  exultatione  toltentee  gremia  * 
$ua.  *^*  De  hoc  ipso  in  Evangelio  cata  Joannem  :  Qui 
amat  animam  $uam  perdet  ittam ;  et  qui  odit  animam 
$uam  in  i$to   tircti/Oy  tit  viUan  cetemam  inveniet  ^ 


dicentee  :  Quousque^  Domine  sanctu$  et  verue^  non  JU" 
dica$  et  vindica$  sanguinem  nostrum  de  hi$  qui  in 
terrie  inhabitant  ?  Et  datce  $unt  ^  ^  eis  $inguU$  $U}Ub  ai- 
6a?,  et  dictum  est  els  ut  requieuerenl  brevi  adhuc 
tempore  J  i ,  donec  impteatur  ^^  numerus  con$ervorum  ei 
fratrum  eorum^  quique  poetea  ocddentur  exempto  ip* 
$orum(Apoc»  vi,  7-ii).  Item  illic  ;  Po$i  hmc  vidi 
turbam multam,  quam tUnumerare^^  exhi$  nemo poterat, 
ex  omni  gente^  ei  ex  omni  tribu,  et  ex  omni  poputo  el 
iingua,  $tante$  in  con$pectuthroni  et  in  conepectu  Agni, 


LECTIONES  YARIANTES. 


*  Probavit  iilos,  et  invenlt  iUos  dignos  esse,  et  holocau- 
stum  Cott. 

1>  Holocauslum  ac  hosliam  Bod.  i.  Holocausti  bostiam 
lam.  NC.  Bod.  %  3.  Holocaustum  hostiam  Ben.  Ver.  Thu. 

^  Tempore  illo  Bod.  1 


miUentes  CoU. 

*  Tollentes  maDipulos  suos  Lin.  Bod.  1.  Portantes  CoU. 

^  Conservat  Bod.  2.  Lam.  NC.  i.  Cooservahit  Im.  Bod. 
i,  4.  Thu.  Corb. 

»  Occiderit  vos  Lam.  NC.  i.  Bod.  i,  2, 3, 4.  Thu.  Corb. 


^  Respectus  iilonmi  fulgebuot ;  Umquam  sdntiDa;  in  D     ▼  Putet  oflBciiun  Bod.  i,  2,  3,  4.  Thu.  Judidum  Deo 


arundineto  current  Lam.  NC.  i.  Bod.  2.'Coa. 

«  In  Genesi  Lam.  NC.  i.  Bod.  1 

f  Aoimam  suam  Lam.  NC.  i.  CoU. 

S  Martyr  Dei  Bod.  2. 

^  Qui  diripueruot  labores  Lam.  Lin.  NC.  i,  2.  Bod.  i, 
2, 5,  4.  Thu.  Cott. 

i  Diceot  ioter  se  Thu. 

j  Posoitentiam  agentes  CoU. 

k  lo  risu  et  in simiiitiidine  Lam.  Bod.  i,  2.  4.  Corb.  NC. 
i.Cott. 

1  Ecce  quomodo  Bod.  3. 

^  Luxati  sumus  CcU. 

^  Ut  quid  oobis  profoit  Cott. 

^  PreUosa  est  Lam.  NC.  i. 

1*  Morsjustorum  Bod.  i.  4.  Thu. 

1  lo  gaudio  Lin.  CoU. 

^  Ambulantesibant  et  flelMot  portantes  liit.  Ambulabant 
Jhu.  ArobnlaDt  et  ploraot  Corb.  Euutes  ibunt  et  flebunt 


Cott. 

^  Causa  justiU»  Lam.  Lin.  NC.  i.  Bod.  i,  2. 

y  Occidere  io  gehcooa  loiit.  M ittere  io  gehenoam  CoU. 
NC.  i.  Thu. 

'  Coram  Patre  meo  et  Aogclis  ejus  Bod.  i. 

■•  Qui  autem  perseveraverit  Lin.  CoU. 

^^  M uiu  in  coelis  Bod.  U  4.  Copiosa  est  Cott. 

««  Nemo  est  hic  Lam.  NC.  1.  Bod.  2. 

(td  Qui  reliquerit  Bod.  4. 

®^  Domum  aut  agrum  Corb. 

f  f  Aut  fllios  aut  agros  CoU. 

sff  Vium  «teroam  pos^ebit  Lam.  Bod.  2.  NC.  i. 

^^  Quiotom  sigilium  Bod.  i. 

I  i  Kt  dau  est  siogulls  stola  alba  Thu. 
j  i  Breve  adhuc  tempns  Corb. 

kk  Dooec  suppleatur  Bod.  2. 

I I  Dinumerare  nenx>  poterat  Lam.  Un.  Bod.  i,  2. 4.  Un^ 


Digitized  by 


Google 


745 


TESTIMONIORUM  LlBliiR  Ul. 


m 


el  eraiu  amicli  $toia$  albas,  el  paliim  fuerunt  in  wifl-  A  beiari,  duris$imo$  dolore$  corpori$  lolero^  flageHi$  va- 


nibu$  eorum,  et  magno  cUmore  dicebant :  Salu$  Deo  ^ 
no$(ro  $edend  super  Uironum  el  Agno,  El  re$pondit 
unu$  ex$enioribu$  dieene  milU  ^  :  Qui  amicli  $unt$ioli$ 
albisy  quk  sunl  f  et  unde  ^  venerunt  ?  El  dixi  ei ;  Domine 
ntty  lu  $ci$  <^.  Et  ail  mihi :  Hi  $unt  qui  veneruiU  ex  ma- 
gna  (ribuiatiotte,  el  iaverunl  $lola$  $ua$^  et  candidas 
ea$  fecerunt  in  eangidne  Agni,  Ideo  $uiu  ^  in  con$peclu 
ihroni  Dei^  et  eermmU  et  diebiu  et  noctibiu  in  tentpio 
eju$,  el  tf  ^Ht  $edet  in  Utrono  inhabUabU  $uper  eo$. 
Neque  eeurient  ^  neque  $Uient  umquam,  $cd  neque  $oi 
$uper  eo$  cadeij  neque  uiium  as$lum  patientur  b  ;  quo- 
niam  Agnu$  qui  in  medio  throni  e$t,  tegel  ^  eo$^  el 


deducet  eo$  ^  ad  fonte$  vitee  i  aquarum ,  et  ab$terget 
Deu$  omnein  iaerynuan  ex  oculie  ^  eorum  {Apoc.  tii, 
9-17).  Iiern  illic  :  Qict  mneet,  dabo  iiii  edere  de  iigno  B  pugnare  cum  Deo  (II  Mach.  vii,  9-19). 


puians,  animo  autem  propter  tui  ip$iu$  metum  libenter 
hwc  patior  (II  Macfi,  vi,  30.)  Item  illic  :  Tu  quideiih 
impoten$,  ex  hac  prasunU  vita  no$  perdie.  Sed  mundi 
Rex  defunctoe  nos  pro  suis  iegibus  in  ceternam  vitce  re- 
eurrectionem  suscitabil,  Item  illic  :  Potiu$  atab  liomi* 
nibus  morii  dalo$  erpectare  spem  a  Deo^  iterum  ab  ipso 
$u$cilandos.  Tibi  enim  resurreclio  in  vitam  non 
erit.  Ilcm  illic :  Potestatem  inter  homines  habens^ 
cum  si$  corruptilisy  facis  qnod  vf$.  Noli  autem  putare 
genu$  no$trum  a  Deo  esse  dcreiicium,  Sustine  et  vide 
magna  pote$ta$  eju$  quaiiter  te  et  $emen  tuum  torquebit, 
llem  illic  :  iVo/t  fruetra  errare.  No$  enim  propter  noe- 
metip$o$  hme  patimwr  peccantes  in  Deum  noetrum.  Tu 
autem  ne  te  exi$time$  impumtum  futurum^  aggre$$u$ 


vitiB  ^  quod  e$t  in  paradi$o  Dei  mei.  Ilem  illic  :  E$to 
fideiie  v$que  ad  mortem^  et  dabo  libi  coronam  vitce 
{Apoc.  II,  7- 10).  Beati  ^  erunt  qui  vigiiabunt  et  ser- 
vabunt  °  veetiinenta  iiia,  ne  nudi  ambuient  et  videant 
turpiiudinem  $uam  {Apoc,  xvi,  15).  De  boc  ipso 
Paulus  ad  Timotbeum  ^  in  sccunda  :  Ego  jam  deii- 
bor  P,  et  lempu$in$tat  meee  a$sumptionisi.  Bonum  ago» 
nem  '  eertavi ,  etiriiifti  perfeci^  fidem  servavu  Jam  #«• 
pereet  •  miTtt  eoronaju^iities^  quam  mihi  reddet  Dominue 
in  itio  die  ju$tu$  ^  judex;  non  soium  autem  mHdy  ud 
et  omnibus  qui  diiexerint  adventum  eju$  ( II  7im.  iVy 
6-8).  De  lu)C  ipso  ad  Romanos  :  Sumu$  fiiii  Dd.  Si 
autem  fiiii,  et  heeredee  Dei,  coliasredes  auiem  Ctiristi; 
siqtttdem  compatianmr  ^,utet  commagnificemur  {Rom* 


CAP.  XVIII.  —  DILECTIOni    DBI    ET    CHRISTI    NIHIL 
PRJEPONENDUai. 

In  Deuteroiiomio  ;  Dilige$  Dominum  Deum  tuum 
de  toto  corde  tuo  et  de  lota  anima  tua  et  de  tota  virtu* 
tetua  (Deif/.vi,5).  Item  in  Evangelio  cata  Matlhxum  : 
Qui  amat  palreni  aut  matrem  super  me^^  non  esl  medi- 
gnus  ;  etqui  ^^  amat  fiiium  aut  fitiam  $uper  me  non  e$t 
me  dignue;  et  qui  non  accipH  erucem  $uam  et  $equilur 
me  non  est  meu$  di$eipuiu$  {Matth.  x,  57).  Iteni  in  E- 
pislola  Pauli  ad  Romaoog:  (Jnis  no$  uparabit'^'^  a 
charitate  Chri$ti  ^^f  preuura^  an  angu$tia^  an  pereecu" 
tio  ^^,an  fame$f  an  nudita$^  an  pericuiuiu^  angladiu$? 
$icut  $criptum  e$l:Quoniam  cau$atui  sb  occidimur  ^^  tota 
die^  deputati  $umu$  ulove$  ^  ^  victimce; $ed  in  his  omnibus 


VIII,  16).  De  hoc  ipso  in  Psaimo  cxviii  iBeaii  ^  *^*  qu^  q  $upervincimu$  pro  eo  qni  diiexit  nos  (Kom.viii,  55-57). 


imnui^ii/alt  sunt  in  via  et  qui  ambulaut  in  iege  Do» 
mini  \  Beati  qui  pereerutanlur  martyria  eju$  7, 

CAP.    XVII.  —  «INOBA  ESSB  QDJS    IN   SiECIJLO  PATOIOE 
QUAN  SIT  PRiEllIDII  QUOD  PROIIISSIJM  EST. 

In  EpistolaPauli  ad  Romanos  :  iVoii  stcitl  condignm 
pa$$ione$  hujtt$  tempori$  ad  euperventuram  *  ctarita- 
tem  qum  re»eiahitur  in  nobi$  {Rom.  viii,  18)  De  hoc 
ipso  *"  in  Macbabxis  :  Domtne,  ^ut  $anctam  habe$ 
tdentiamj  manifeetum  estqma^  eum  po$$ema  morte  /i- 


CAP.  XIX.  —  VOLONTATI  NON  NOSTRA,  SED  DBI,  OB- 
TEMPERANDDM. 

In  Evangelio  cata  Joannem  :  Non  descendi  de  cceio 
ut  faciam  voiunlatem  meam,  sed  voluntatem  ejus  i  i  qui 
me  misil  {Joan.  vi,  58).  De  boc  ipso  cata  Muttbxum  : 
Patery  $i  fieri  pote$t,  traneeat  a  me  caiix  i$te;  verumta' 
men  non  quod  ego  voio,  $ed  quod  tu  ^^  {Ma{th.  xxvi» 
59).  Item  in  prece  quotidiana  ;  Fiat  voiuntas  tua  «ic- 
ut  itt  cmio  ei  in  terra.  Iiem  cata  Mattba^um  :  Non 


LEGTIONES  VARIANTES. 


•LausDeoBod.  3. 

^  Et  respondens  mros  ex  seBioribos  dixit  BHibi  Bod.  5. 
I     «  Suni  bi  et  unde  Lam.  NC.  1.  Bod.  2,  5. 

^  Domine,  tu  scis  Bod.  1,  i,  3,  i. 

*  Propter  boc  suiit  Irnn.  NC.  1 .  7^.  Ctnrb.  Cott. 

'  Non  esurient  neque  amplius  siiient  JJn.  CoU. 

s  Ulluin  dolorem  patienlur  Bod.  3. 

^  Throni  est,  reget  Bod.  1, 2, 3, 4.  Thu.  Corb. 

i  Deduoere  eos  Bod.  2. 

i  Ad  footem  viiae  CoU.  Ad  fontem  aqiis  vilx  Bod.  3. 

icAhocuUsBm/.  1.5. 

1  £x  ligno  Bod.  1,  3,  L 

"FelicesBod.  1.4.  r^. 

"  Vlgilant  et  servant  Bod  .1.  Colt. 

^  Item  Paulos  ad  Timolheum  Lam.  NC,  1.  Bod.  2.  Thu. 
Corb. 

P  Ego  Jam  libor  Bod.  t,  2.  Thn. 

<i  Instat  assumptioois  Bod.  1,  3,  i.ReposiUonis  CoM. 

'  Bonum  certamen  Bod.  2.  Cott.  Corsum  oonsummaTi 
Colt. 


*  De  ctetero  reposita  Cott. 

Ullejusuisirod.  1,2,4. 

^  Compatiamur  et  commagoiflcemnr  Lam.  NC.  1.  Bod. 
2.  Shnul  magniBcerour  Bod.  1. 

▼FeUcesBod.  1.4.  7^. 
D     ^  Amhulant  hi  via  Domini  Bod.  1,  2.  Thu,  Corb. 

y  Martyria  ejus,  et  in  toto  corde  exquirunt  eum  Bod.  1. 

■  Ad  futuram  gloriam  Bod.  1 . 

*«  De  hoc  ipso  in  Blacbabteis  denad  isla  inlmpressiSi  sed 
agnoscunt  Veron.  Lam.  NC.  1.  Bod.  2.  Corb.  t, 

^k  Plus  quam  me  Cott. 

««  £t  qm  diligit  Corb. 

dd  Quid  separabit  Thu. 

•«  Ab  agape  Cbristi  Lam.  NC.  i.  Bod.  4.  Corb. 

tt  Tribulatlo,  angusiia  CoU. 

ss  Quoniam  propter  te  Bod.  3. 

hh.  MortiBcamur  CoU. 

ii  Oves  oocisionis  Bod.  1.  CoU. 

i  i  Patris  mei  qui  me  misit  CoU. 

kk  Sed  quod  tu  vis  CoU. 


STEPH.  BALUZII  NOTi£. 


Cap.XVII. — De  Imc  ipso  in  Machabmis.  Ista  etqu» 
^equuntur  usque  ad  finem  capimli,  addita  sunt  ex 

Patrol.  IV.  S.  CypBUN. 


ediiione  Anglicana    et 
etiaro  cx  Turoneusi. 


ex  codice   FuxeDsi,  tum 

Digiti^g  by  VjOOQIC 


147 


MVI  CVPRIANI 


t48 


omm$ (fuimihi  dicii :  Dmine,  Dtmnnt,  introibit  in  re-  A  timorm  dabo  in eor  eorum,  ut  non  dnctdnnt  amt.H 


gnum  ccelorum;  sed  h  qui  facit  voiuntatem  Patrit  mei 
qmin  ccelisat,  ip$e  introibitinregnttm  ccehrum  (Malth, 
Tii,  21).  Item  cata  Lvcam  :lUetttttem  $ervtt$qui  cogno  - 
$cit  voluntafem  domini  $m  et  non  paruerit  volnntati  €ju$^ 
vapulabit  mutt\$  '  (Luc.  iii,  47).  In  Epistola  lonnnis ! 
Quiautem  feceril  votuntatem  Dei,  manet  inceternnm^ 
quomodo  et  ip$e  manel  in  celemum  ^,  (1  Joan.  ii,  17). 

GAP.  XX*  —  FUNDANRNTUII  ET   FIRHAIIENTUM    SPEI 
ET  FIDEl  ESSB  THIOREll. 

in  Psalmo  CX.  :  Initium  9apienHm  Umor  Domini, 
De  hoc  ipso  in  Sapienlia  Saiomonts  :  Imtium  4Mpien- 
tliemttHere  Dewn  {Eccti.  i,  l«).  Iiem  in  Protertiis 
ejnsdem  :  Beatn$  homo  e$t  qui  veretur  omnia  per  me- 


Vi$itabo  $uper  ith$  benefueere  iiih  ei  ptantare  iUo$  m 
terra  sua  in  fide  et  in  omm  corde  ei  fn  wnni  animo, 
(Hier,  xxxi,  31-11).  Uem  in  Apoeafypsi :  Et  tigmtl 
quatuor  $enitfre$  tn  conepectu  8edente$  in  lhroni$  $ui$ 
ceciderunt  snpra  faeie$  $ua$  et  adoravemni  Detim  di" 
centet :  Gratia$  agiintt$  tibi,  Domine  Dett$  omrifpotene  ^ 
qtti  e$  et  qni  /iitsfi,  qufrd  aecepi$Xi  poMtaiem  fMtm  ma- 
gnam  et  regna$ti,  et  gente$  iraim  «mtff,  ti  venii  ha  €ua 
et  tempu$  quo  de  momh  fudiceHirel  detur  mtrce$  eer^ 
vi$  tnh  Propheti$  tt  $ancth  timeMibH$  nomen  tuum  pu- 
sitth  tt  magni$f  tt  disperdere  eot  qni  cerrupertmt  ter- 
ram  (Apoe,  xi,  16-18).  hem  Hlic  :  Et  vidi  adnm  An^ 
getum  volantem  per  medium  ctBlum  habentem  Evfmge' 
Hnm  perenne,  evangetiiare  tedenfibn  tuper  terram  tt 


tum  ^  (Prov.  xxvin,  II).  De  hoe  ipso  «pihl  Esai^m  :  g  in  omnes  ntnrone$  et  tribu$  et  tiitguii$  et  poptth$,  tUcen' 


Et  euperqumtUium  re$pieium^  ni$i  $uper  huMtUm  et 
quietum  et  trementem  $ermone$  meos  (l$a.  lxvi  ,  2)  ? 
De  lioc  ipso  1ii  Getiesi :  Et  vocavit  eum  Angelus  Do- 
mni  de  eceto,  ei  dixit  ilti  :  Abrakam  ,  Abrakam.  Itk 
autem  dixit  :  Ecce  ego,  Et  dixit :  Noii  imponert  ^ 
manum  tuam  $uper  ptttrttm^neqne  feceri$  itti  qwfcqumn^ 
Nunc  enim  cognavi  qnonitun  Hmt$  Deum  tuum  tt  non 
peperehti  filio  tuo  dilecti$$imo  propter  me  (Gtn,  xxfi, 
ll).Item  in  Psalmon.  Setvkt  Domino  in  timore  ti 
exuttate  dintremore.  Hem  in!)cnieronomlo  Dei  tox 
ad  Moysen  :  Qomoca  ad  me  popklum,  tt  audiarH  verba 
mea,  ut  di$canltimere  •"  me  omnilms  diebu$  quo$  ipei 
tivent  $nper  terram  (Dent.  iy.  16  ).  Item  apnd  flie!^ 
TOiam  :  Eecedie$  tcnttmr,  dieii  Dominu$f    et   ««* 


lem  voce  magna  :  Timete  Detm,  ef  date  ei  honorem, 
qttoniam  venit  homjudicii  eju$,  ttiMhrafe  tum  quifeeH 
cteium  et  terram  tt  mare  et  fontee  ttqu&rum  {Apoc.  xiv, 
6,  7) .  Iiem  ilHc  :  E/  vidi  quati  mart  vitrtttm  mfstKm 
igmj  et  pascente$  be$titie  cam  agni$  tfu$,  tt  numtrutno* 
miitis  «*ftw  CXL1V  $tante$  $upra  mtnrt  vrffeam  habtntee 
cHkartt$  DH,  et  cttntant  eantieum  M^gti  tervi  Dei  eC 
cttnittum  Agnt  tncente$  •  netgna  et  miriibwa  ttpera  tvm^ 
Dtmtine  Dtu$  ommpoten$,ju$feettvtrtei^m  tutemtf.Dts 
gentittm.  Qnh  nm  timeai  et  det  honorem  fttmini  tut/f 
quta  fo/ks  pttff,  et  quoniam  omnft  natitme$  vetiitmt  ti 
adorabtmt  in  ton$pecttt  tno,  quariiam  patitite  ittce  nui* 
niftitattB  $vnt  (  Apoc.  xt,  2-4).  Rem  inBoitfefe: 
Fttff  vir  habitan$  in  Batfglania,  cfd  fitmen  erat  iaa* 


mmmabo  $uper    domam    Israel  et   in  dtmo  iudu  Q  ehim,  et  accepit  uxortm  nomine  Sutanmmi^  fUium  Hd'- 

ifhitBf  f&rmtf$tim  vtthle  et  fintfntem  Deum  ;  el  trtttil  ptt^ 
rente$  eju$  fusff,  tt  dotuerttnt  fHittm  $uam  ttcundum 
iefum  Mu^iDun.  xn^  i-S^  liein  m  ^tmkt  :  E$ 
$umu$  htimitet  in  omtA  ttrmhodit  propttrpeeenta  tios- 
frfl,  et  non  e$t  hoe  temport  frinteps  ntque  prophetee 
neque  dux,  neque  htliucauttn  neqne  ohktid  neque  hot^ 
th,nequt  ihu$,  nequt  ftwic*  $attificttrt  wrttm  tt  ei  in* 
venire  miserieordiam  ute  :  etin  anima  et  tpHitu  humi^ 
Htaih  acceptoi  no$  habeut  hofocttttsti  vietima$  ttrhtttm 
4t  tumtnmet  qtuui  multa  millia  agnorum  qui  $unt 
pingui$$imi.  Sic  fiat.ho$tia  no$tra  coram  tekotUe^,  et 
c(\Htumet$w  fotetttm  ^thmm ,  ^fnotMm  umi  ^rubmmni 
qui  confidunt  in  te.  Ct nsite  eequinfur  toto  earde ntgt^o," 
et  timemta  e$  qmcrimu^  [ammiuain*  IHemeiH  onpro- 


te$imuentum  notmm^  non  oeemtdmm  te$tumemtum 
quod  disposueram  patrifm  eomm  in  die  cum  appre" 
hendi  nuinum  iUorum,  educere  eo$  de  terra  Mgypti, 
quia  non  permanserunt  in  te$tamento  meo  et.  ego  neglt* 
vn  eontm,  iliett  Domintt$t  ^ia  hoc  testamen/tnm  quod 
disponam  domtd  Urtttl.  Ptnt  dit$  if/os,  dicit  Domitms, 
dan$  legem  meam  in  $en$u  eorum  $erfbam  ittam,  et  ero 
illi$  in  Deum,  el  ipst  erunl  mHM  fn  plef»sm,  ei  noh  do- 
cebunt  unu$qui$que  fratrem  sanm  dicente$  :  €ogno$ct 
Dominum,  quia  omntt  scitnt  me  a  minort  tmqtte  ud 
majnmum  eorum,  quia  propUiut  ero  iniquitatibm  eo- 
mm,  et  peccatorum  eorum  non  ero  immor  amplhu.  Si 
exattatum  fuerit  coetum  In  subtime,  dicU  Dondnus^  ei 
$i  humiliata  fuerit  terra  deor$uuiy  of  ego  tum  rtprubabo 


genu$  ]$raei,dicix  Damintt$,  pro  omnibtt$  qutBfecerunt.  j)  6num  **•  frm/ns,  serf/WcrtoWartmisanmitmfrmt^irfl/fta- 


Ecce  ego  congregabo  eo$  es  ommi  ttrra  quu4hpor*i  iHo$ 
in  ira  et  in  futart  meo  et  fn  txacerbationt  ma- 
gna,  tt  conteram  Hlo$  in  locum  ktum^  el  roUnquMmiUo^ 
in  pavore,  et  erunt  mihi  in  p/e^etn,  ti  eroiith  in  Deum 
et  dabo  Mm  inmmttermn  et^onilitut^  «f  fimoa$$i  mie  mn- 
nibus  diebu$  in  bono  cumjiiih  $vis,  et  eontntttmabo  ei$ 
ie$tamentum<Bterrtum  quod  non  unerliuu  ^^t  iMos^e/ 


tem  tuam,  4n  sttmdum  mukitudinetu  mitericorjike  Itue 
libera  nos  (Dan.  iii,  37, 42).  llcm  ^c  i^tyttmkeiitettter 
gavisus  est,  et  ju$$it  Danielem  4e  lactt  leonuoi  ^iei ; 
ei  nihil  ei  nocuerunt  leone$,  quio  eonfide^  tt  treihleral 
in  Deo  suo.  Et  ju$$it  rex ; 'Ct  ferduxtruut  ilio$  homine$ 
qui  accuttnerant  Daitieitm,  et  mhtrmit  iHot  in  lacu  teo- 
num  et  uxoret  eorum  et,mHo$  efrwnw  Ettmtequum  per^ 


tWt^i^S  VAaiAISTES. 


*  Mullis  pbgis  Cott. 

t>  Deus  manel  in  seteraam  CoU, 


^  Omnia  propter  metum  CoU. 
(i  luferre  manum  Colt, 


STEPH.  B\tmil  NOT^. 


CaI».  %X.  — i/m  in  Deuteronomio.  htn  etqnrese- 
quunlur  U!>que  ail  Item  in  psolm  xxxm :  7tme/e  Donti' 


ttttm,  addka  snntex  codicesancti  AHiiui,  «t  e%  ettik^ 
Alirebaemsi S.  Eligii,  f^ r^r^r-^i^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


H^  TESHMONlORIIli  LIBEft  IH 

vmtmi  m  pmmiHtm  Uieui^  appHhmm  $mt  a  Uom(m$  A 

et  omnia  «im  emm  eommtmerunL  Tunc  Dariui  rex 

icriimi :  Owmitui  genUhu^^  iribubtts  ei  linguis  quof  $uni 

inregino  meo :  pax  sU  voHsemn  afaekmea.  Censeoet 

ago  ut  M  omnes  qm  smU  m  regnomeo  sini,iimentes  e$ 

iremente»  summumDeumcui  servU  Daniel.quia  ipse  ert 

Dominus  vivus  et  permanetis  in  saiculat  et  regnum  ejus  non 

transibUf  el  dominaiio  eju$  in  perpetuum  ambulat^  et  $olus 

fadl  $igna  el  prodlgia  et  mhabUia  in  coUo  et  in  terra,  qui 

erifmU  Dweiikm  iahculemmm{Dan.  vi,  94-^).  Item 

im  MiclMea  :  In  qua  assequar  Dominum  et  apprehendam 

iUmn  in  saerificiiSf  in  iwioeausiomatis,  in  vkuMs  mmi^ 

cuUm,  I»  accMplo  faaei  Dawunus  in  milUbus  eapnrum 

fungmtmf  mU  dabo  primitiua  mea  impietatis  fruetnm 

venlri$  mes^  picoaium  animm  mem.  Renmuialum  Hbi  eei^ 


750 
CAP.  XXI.— ikm  TnmiB  m  altbio  icmcaiimii. 
In  Evangdio  otta  Lueam  :  Nolile  judieare,  nejudi^ 
eemini ;  nolUe  eondemnare^  ne  condemnemini  (Imc,  vi« 
37).  De  hoc  Ipso  ad  Romanos  i  Tu  qui  es  qui  judicas 
aliemim  servsan  f  damina  suo  stal  aui  cadU.  Siaifit  au^ 
tem;potemestenimDauiskii$iereeum(Bm.  iiv,  4). 
Et  iterum  :  Quare  sine  excu$<Uione  ^  ei,  o  homoamnis 
qui  judicas.  in  quo  enim  judicas  alium»  le  ipsum  con* 
demnas  :  eadem  enim  agis  quw  judicas*  Speras  autem^ 
lu  qmjudicas  eo$  qui  mala  agunl  et  eadem  faci$,  quia  ip$e 
elfitgie$  judicium  Dei  {Rom.  ii,  i-3)?  Itein  in  Epi- 
slola  PaDli  ad  Gorinlbios  prima:  El  qui  se  putat  $tare^ 
videatne  cadat{[  Cor.  x,l2).Et  iterum :  '^^  Si  qm$  se 
putat  ^  scire  aliquid^  nondum  scit  ^  quemadmodum 
oporteat  eum  scire  (I  Cor.  vui,  2). 


homo^quadbonumuuiqnod  Domknuseaquifiialiud,  nim  B  ^p^  xxii.— iccwta  nuuaiA,  uiiiTTiMMni  bt  iomo* 

su  fafias  judieium  at  jusHUam  et  ditigas  miserieordiam , 

m  parmns  sisuieas  onm  Dondno  Deo  tuo.  Vox  Domini 

in  eiaiaue  invoeabiinr,  et  timenies  nomen  ejus  selvabit 

(Miek*  Ti,  6<9).  Iiem  in  MlclMea  :  Paeee  populum 

iunm  M  mrga  Ina,  aves  hereditatis  tute,  et  habitantes 

separatim  eonadie  in  me^  Carmeto.   Parabunt  Basa^ 

nim  ei^aiadim  secundnm  dies  seseuKy  et  teeundum  dies 

prafeeiianis  eamm  a  ima  Mggpli  ostendeim  UUs  imra- 

biUa.  Videkmi  genim  et  eonf^entur  ex  omni  forti^ 

mdineanat  at  enperponeni  manus  in  as  suum.   Aures 

Hiamm  ecunrdabnnlur,  el  Ungent  puherem  qnomodo 

eerpanies»  Trahemes  lerrmn  eonmrbabunturj  etiingent 

pniaerem,    In  eonHnsione  sna  ad  Bomhinm    Deum 

sunm  empaveseenlj  m  timilba^  abs  le.  Quis  Deus  qito* 


3CKi(DUI|. 

hEvangelio  «in  firice  qaoiUBana  :  RenUlte  '  nobis 
debita  nostra^  sunl  ei  nos  remUtimus  dvbitaribus  noslris 
{Maith.Yk,  ift).  lUm  oau  Maroum  :  Ei  onm  steteritis  ad 
ormionem,  remiuiie  si  quid  habeiis  advefsns  aUqnem,  «I 
ei  Pater  vester  qui  inccelis  esi  rendUat  vestra  peecata  vo- 
bie.  8i  atuem  s  vos  non  dhnnseriUs^  neque  Pater  vesler 
qui  in  c€eli$  e$t  dimittel  vos  peccata  vestra  {Marc.  xi  , 
35).  liem  il||c  ;  In  qua  mentura  menti  fueritis  \  in  ea 
remetielur  vpbiji  {^arff  iv^  34). 

CAP.  XXUl.—VUCEN  IIAI.1S  NON  |l£DPENDAll. 

In  Episiola  Panli  ad  MomaBos  :  Nmini  maium  pro 
mah  reddeutes.  IIobi  iUic  :  Nou  vinci  a  maio,  sed  vince 


mada  iu  eievans  injuaUHam  el  lrantgredien$  in^etate$  Qinbana^  uudmn  {kom.  xii.  17,  II).  Da  iioc  ipso  ia 

( Mich,  vii,   i4-i8)?  Et  hi  Naltum  *  Montes  eommoti 

sunt  ab  eo^  et  coUes  cQntremuerunS^  et  denudata  est  lerra 

ante  faciem  ejue  et  omne$  qm  inhabitant  Ulam.   A  facie 

iros  efu$  qni$  vusHnebHj  ei  quis  resislH  in  tra  animi  ip- 

sins  t  Animalio  ipmus  ftuere  facit  principatv$,  et  pelros 

dissoiuUe  ennl  nb  Hlo.  Bonus  Dominu$  iHi$  qui  eum  sui- 

tinam  in  die  pressnra,  et  eognoecens  illot  qui  eum  ti- 

ment  {Mah.  i,  5-7).  Item  in  Aggxo :  Et  audivU  Zo- 

robidfel  fUius  SahtMel  de  iribu  Jnda  et  Je$us  fiiint  So- 

oedeeh  Heerdos  magnus^etomnes  qmsuperfuerunfdepO' 

piUo  vocos  Domim  Dei  sui,  quoniam  misit  iUum  Dominns 

ad  i7/oi,  et  timmt  plebsa  facie  Dei  {Agg.   i,  iO).  Item 

in  Mabchia :  TestanmtMm  fuit  cum  vUa  ei  pace^  fd  dedi 


Apooalypsi  :  Ei  dixUndiU:  Se  stgnaveris  verba  prophor 
iiw  Ubm  hujuSf  qnia  §am  tempt$  in  prosnno  m(«  ei  hi 
qui  persaverani  noeere  noeeantf  etqui  in  sordibus  est 
sordeseat  adhue^  jutius  mUam  adhuc  jusUora  fadai  J, 
similiter  et  $anctu$  $anctiora.  Ecce  venio  citp^  et  mercet 
mea  mecum  e$t,  reddere  unicuique  $ecundum  facia  sua  ^ 
{Apoc,  xxii,  iO). 

GAP.  XXIV.— NON  P08SE   AD  PATREM  PERy«NI^  ^    NISI 
PER  FIUUM  UUS  JESUM  CHRISTUII  ^. 

1$  Bvangdio  eala  loamiem  c  Ega  sum  via^  veritas 

ei  viia,  Nemo  venit  ad  Patrem  nisi  per  me  {Joan.  xiv  , 

6).  Item  illic  :  Ego  $um  o$tium  °.  Per  me  «'  ^iiii  introi-» 

.,,.    .  ,   .  ./..,.       ml,  ifli»fl6iliir  (Joan.  X,  9). 

mis  ttmorem  timere  me  a  facte  npmtms  nm  {Motach.  ^ 

Ti,  5).   Item  in  Psalmo  xxxui  :  TiW/e  DowiwMH.  D  ^^^-  "^--a">  regnum  dei,  msi  o  giPriZAius  et  re- 

omnei  sancti  ^us,  quoniam  non  estinopia  eis  qvi  eum  ^^'^^^  <^"'*  foewt,  pbrvenire  non  posse. 

metumt.  iiam  In  Psalmo  xvm  :  Timwf  Domim  eaHus         In  Evangeliocala  Joannem  :  Nisi  quk  renatus  p  fue- 

perseverans  in  satcula  sceculorum  «.  rit  ex  aqua  et  Spiritu  i,  non  potesi  inlroire  iii  regnum 

LECTIQNES  VARIANTES. 


^  TUmt  Dooiiai  siQcliis  permaneiB  in  setemum  Catt. 

^  Inexcusabilis  Cott. 

c  Se  s^it  Bod.  1. 

d  Nonaum  hoc  scit  Corb.  Nondum  cognot H  Cofl. 

«  In  Evangelio  Matlbsei :  Remltte  Colt. 

t  Dimilte  nobis  Bod.  ±  Corb.  et  sw  deinceps* 

8  Si  autem  vos.  DesmU  luec  in  Thu. 

h  Meliverilis  Corb. 

i  Ifi  bonura  Thu.  Corb.  Cott. 


i  Justus  jusUora  fadet  Bod.  i.  Coit. 
\  Opera  sua  CoU. 
1  Patrem  venlre  Bod.  t,  2,  5.  4. 
"  Nisi  per  Christum  Bod.  1, 2.  Thu.  Corb.  Nlsi  per  Do- 
minum  Colt. 
»  Sum  jtniia  Bod.  1,  5.  Colt. 
^  Nisi  quis  baptizatus  CoU. 
P  Natus  fuerit  Bod.  3,  4. 
%  EtSpiritu  saucto  Lam.  Un.  NC.  i. 


STSra.  BALUZH  NOTif: 


Cap.  XXIL  --Remille  nobis 


cyiBrrn.   lyAuvuBi  t.w*^**Mj.  ^-^  ^ 

debua,   Vidc  Erasmi     annotaliones  incaput  sextum  Mattbwijy  VjOOQIC 


751  DIVI  C\PR1AN1  '?Sf 

Dei.  Quod  emm  nalwn  e»l  de  carne  caro  ett,  ei  qucd  na-  A  caia  Marcum  :  Omnia  peccata  temiUentut  ^t$  funni^ 


num  et  blasphemicB,  Qui  aulem  bUi9pkema$erii  in  Sfn- 
ritnm  <ancf»m,  non  remiltetur  ilH  ■,  ted  rem$  erit  aUrm 
peecati  {Marc,  m,  29).  De  boc  ipso  in  Basilion  primo  : 
Si  delinquendo  *^*peceel»mrad9€nu$  vimm,  orabunt  p 
proeoi  Dominum,  Si  amtem  in  Deum  peecet  k&mOf  quia 
orabit  pro  eo  (I  Reg.  ii,  25)  ? 

CAP.  XXIX.  —  DE  ODIO    NOMINIS  ANTE    PILEDICTOlf. 

In  ^vangdio  cala  Loeam :  Et  eritit  odSkH€$  onndbuM 
homimbu$  propter  nomen  meum  (Lue.  xu,  i7).  llem 
cata  Joanoeni  :  Si  $afnUum  vo$  odit,  $ciiote  quaniam 
me  primo  odiit  '.  Si  de  $aseulo  emftt,  eaculum  qmod 
$UMme$$elamaret;  $edquia  deememionon  ecltt,  fl  ego 
etegi  vo$  de  $mculo,  propterea  odit  tm  $egculum.  Me- 
S  mentote  $ermom$  quem  •  dixi  vobi$ :  Non  e$i  major  «€r- 
vu$ domino  $uo  ^.  Sime per$eeuU$unit  et  vo$  penequem* 
tur  (Joan.  xv,  18).  liom  in  Banieh  :  Vemet  emin$ 
lempia,  £t  qwereti$  weetvo$el  qui  po$t  vo$  fuerua  ov- 
dire  verbum  eupientiCB  et  inieHectue^  et  non  tnoenieftff. 
Natione$  autem  eupient  videre  eapientem,  ei  non  ean* 
tingei  ets;  nonquia  deerit  aut  defiekieapienUahv^mu 
$cecuU  terrcB^  sed  ite^M  deerit  urmo  legi$  $eteuto.  Erii 
enim  eapientia  tn  pauci$  vigiiantibu$  et  taciiurtn$  ei  q«ie- 
ti$  $ibi  confabulanie$f  quoniamquidam  eo$  korrebumi  et 
tbnebunt  ut  malo$.  AUi  auiem  mec  eredumi  verbo  iegk 
Alii$ttmi.  AUi  auiem  ore  $tupe^te$  non  credemi^  ei  ere^ 
dent^  et  contradicenie$  erumt  conirarii  et  impediemteu 
$piritum  veritatie^  AUi  auiem  erunt  $apiente$  ad  fpin- 
ficm  errorie  et  promumtiamiee  $icut  Aiii$$imi  et  forii$ 


ium  e$t  de  $piritu  $piritu$  est  (loan.  iii.  5).  Uem  illic 
^isi  ederiii$  carnem  Filii  /lotiimti  et  biberilii  $anguinem 
eju$t  non  habebiU$vitam  in  vobi$  (Joam.  vi,  54). 

MAP.     XXVI.    —  PAROM  E5SE  BAPTBARl  ET   E0CHARI8- 
TIAM  ACCIPBRE,  RISI  00»  FACTI8  BT  OPERB  PROFI- 
•    CIAT. 

In  Epislola  Pauli  adCorinlhioS  prima  :  Ne$citi$quia 
qui  in  Hadio  currunt,  omne$  quidem  currunt,  unu$  tamen 
accipit  palmam  *?  Sie  eurrite^  tif  occupeii$  «.  Et  ilU 
quidem  ut  corruptibilem  coronam  accipiant^  no$  vero 
incorruptam^  (1  Cor.  ix,  24).  In  Evaugelio  caia  Mal- 
Ihxum  :  Omni$  arbor  non  faden$  fructum  bonum,  ex- 
cidelur  et  in  ignem  mittetur  (Matth.  ni,  10) .  llem  iUic : 
Mutti  mihidicent  in  illa  die:'Domine,  Domine,  nonne 
III  nomine  tuo  proptommiu,  et  in  nomine  tuo  dwmonia 
*•  exclu$imu$f  et  in  tuo  nomine  virlute$  magnas  f  feci- 
mu$  ?  Et  tunc  dicam  HH$  :  iVtmi^m  vo$  novi  s,  recc- 
diteame^  quioperamini  iniquitalem  (Matth.  vii,  22). 
Kem  iliic  :  Luceai  ^  lumen  veetrum  coram  hominibu$, 
ut  videant  bona  opera  ve$tra  ei  claripcent »  Patrem  ve$* 
trum  qm  in  C€tU$  e$i  (Mauh.  v,  16).  liem  Paulus  ad 
Pbilippenses  :  Lucete  $icut  J  fiimtmina  in  nmndo  (PhH. 
lU  15). 

CAP.    XXVII.  —  BAPTIZATOM    QCOQUE  GRATIAM  PERDERE 
QUAM  CONSECUTOS  SIT,  NlSI  IHNOCENTIAM  SERVET. 

Iii  Evangelio  cala  Joaiinem  :  Ecce  $anu$  faetu$  e$ , 
jaui  noU  feccare,  ne  quid  tibi  deteriue  fiat  ^  (Joam.  v  , 
li).  Item  iii  Epistola  Pauli  ad  Corinthios  prima  :  Nep- 
citi$  quia  temptum  Dei  e$ti$,  ei  Spiritui  Dei  habUai  in  C  «''^^-  ^»  «'*^«  per$onale$  /idei.  Aliieapacee  ei  forteu 
vobii  ?  Si  qui$  i  templum  DH  vioUnerH,  dieperdet «     «« /W«  AlUittmi,  et  odibiiee  aUeno. 


iilum  Deu$  (lCor.  ni,  16)  .De  boc ipso  in  Paralipome- 
noii  :  Deu$vobi$cum  esf,  ifnmesftt  vo$  cum  ip$o.  Si  de- 
reliqueriiie  eum,  deretlnquet  vo$  (U  Paral.  xv,  2). 

CAP.  XXVIII.  —  NON  POSSE  IN    ECCLESIA  REMITTI  EI  QOI 
IN  DELM  DELIQOERIT. 

In  Evaiigelio  cala  MaUhseum  :  Qui  dixerit  verbum 
adver8v$  Filium  hontini$^remittetur  itU.  Qui  autem  dixe- 
rit  adver$u$  Spiritum  sancfitm,  non  remittetur  iUi,  neque 
in  Mfo  $mcub  meque  in  futuro  (Maith.  xii,  32).  Ilem 


CAP.  XXX.— QUODQOIS  DEO  VOVERITCfTO  REDDENDUM. 

Apud  S.ilomonem  :  Prouf  vonerti  «oliuii  Deo,  ne 
moram  feceri$reddereiUud(Eccie.  v,  3).  Dehocipsoia 
Deuleronomio  ^  :  Si  auiem  voverie  voium  Domimo  Deo 
tuo,  non  tardabi$  reddere  iUud ;  quia  inquireme  qmeerei 
itlud  Dominue  Deu$  tuu$  ate,eieriiin  peccaium  ".  Ea 
qum  egredienlur  per  iabia  tua  obeervabie^  et  (adee  ^  do» 
num  quod  locutu$  e$  ore  >  fuo  (Oeuf.  xxni»  21).  De  hoc 
ipso  in  Piialmo  xlix  ;  Sacrifica  '  Deo  $aeri/icium  (oii- 


LECTIOiNES  VARIANTES. 


*  Accipit  brabeion  Bod,  3. 

^  Curriie  omnes  Thu. 

^  Omnes  comprehendalis  CoU. 

d  Nos  aulem  incorrupllbilem  Cott. 

**  Daeoiooia  ejecirous  Cotl.  Vo$$.  3. 

i  Virtuies  multas  Bod.  1.  Coff. 

S  Cogoovi  Cofl. 

^  Sic  luceat  Cott. 
'    i  Et  magniflcenl  Bod.  % 

i  Ad  Philippenses :  Inter  quos  lucctis  sicut  Colt. 

k  Dcterius  coutingat  Bod.  1.  Vo$s.  5. 

1  Si  quis  aulcui  Colt. 

"  Violaverit,  violabii  Lain.  NC.  1.  Uod.  I,  2,  3, 4.  Cor. 
'  ^  Qui  auteni  blasphamaverit,  uon  liabct  rcmissam  Thu. 
Corb.  Vos$.  3.  Nou  babebit  rcmissaiu  Bod.  i,  %  i.  Lam. 
Lin,  NC.  1.  Remissionem  Coit. 


^  Delinquendo  peccaverit  Cor6.  Thu.  DelinqueDdo  deli* 
querit  Cofl. 

P  Orabit  sacerdos  NC.  2.  Orabunt  jusU  Lam.  NC.  1. 
Bod.%. 

^  Ad  Dominum  Bod. 
J)     '  Me  primum  Coff.  Me  priorem  odit  Bod.  1.  Vo$$.  3. 

'  SeriDones  qoos  Thu.  Sermomim  quos  locutus  sum 
Corb. 

^  Domino  suo :  ueque  apostolus  major  eo  qui  misit  illum 
Lom.  Bod.  2.  A^C.  l.Coff. 

^  Item  in  Deuleronomio  Imp. 

"^  In  te  peccatum  NC.  i .  Bod.  2.  Si  ea  qux  egredientur 
per  labia  tua  non  obscnrabis  Voss.  3. 

'  £t  iMaes  Domiuo  Deo  tuo  douum  CoCf.  NC.  1.  Bod.  2. 

y  Ex  ore  CotL 

'  Immola  Coff . 


STEPH.  BALUZn  miJE. 


Cap.  XXIX. — Item inBaruch.  Ista  el  quae  seqiiuntur 
iisque  ad  linem  capiluli,  additn  suut ex  its duobus  codi- 
cibus  paulo  ante  commenioiutis.  (Eo  $ane  diUgemiue 
hoec  toca  a$$ervanda  videntur  qnod  ista  prophetwBaruch 


ad$cripta  verba^  quotquoi  $uper$Hnty  nec  in  Scripimne 
$acrcs  arclietypa^  nec  in  uila  transiutione  me  gresca, 
$ive  UiUna  invenianiur.  Edd.  ) 


Digitized  by 


Google 


*J5S  T£STIM0N10RUM  LIBER  DL  ItH 

diSf  et  redde  AUiuimo  voia  iua.  Invoca  me  in  diepre^  A  unaqutBquemrim  tuum  habeaL  Vxori  vir  debihm  red- 

dat^  iimiiiter  et  uxor  viro»  Vxor  corpori$  $ui  pote$ta  - 


iuras  ^*,  et  eximam  te  ^«  et  clarifieabis  me  ^.  Dc  hoc 
ipso  in  AcUbus  Apostolorum  :  Cur  implevit  ^  Salana$ 
cor  tuum  ^  menliri  ie  Spirilui  $ancto,  cum  e$$et '  fundut 
in  tua  pote$taie?  Non  homimbu$  meniHu$  e$,  $ed  Deo 
(  Aei.  V,  3 ).  hem  apud  Hieremiam  :  Maiediclus  8 
^iM  facit  opera  Dd  negligenier  (Uier.  xlviu,  10). 

CAP.  XXXI.  —  ECII  QUl  NON   CREDIDEBIT  JAH    JUDICA- 
TUM    ESSE. 

In  Evangelio  cala  Joannem  :  Qm  non  crediderii 
jam  judicatu$  esl,  quia  non  credidii  in  nomine  unici  ^ 
Fiiii  Dei,  Hoc  aulem  e$tjudicium,  quoniam  lax  venit  in 
sasculum,  et  magi$  dilexerunt  ^  homine$  tenebrae  quam 
lucem  (Joan.  iii,  18).  De  hoc  ipso  in  Psalmo  :  Prop- 


tem  non  habet^  $ed  vhr,  Simiiiter  et  vir  eorporis 
$ui  pote$tatem  non  habet,  $ed  uxor».  Nolite  fran* 
dare  invicemtmi^  ex  conventione  ^  adtempu$ut  va- 
ceti$  orationi ;  et  iterum  revertimini  ^  ad  id  ipsuin, 
ne  tentet  vo$  Saiana$  propter  inconlinentiam  ve$iram. 
Hoc  dico  $ecundumveniam  ^,  non$ecundum  imperium^. 
Volo  autem  omne$  homine$  e$$e  $icul  et  me,  Sedunus- 
qui$que  proprium  habet  donum  a  Deo  ^,  aliu$  $ic^  alius 
autem  $ic  ^l  Cor.  vii,  1).  Ilem  illio  :  Cceleb^  cogital  ca 
qiUB  $unt  Domini,  quomodo  placeal  Deo,  Qui  au  - 
tem  mairimonium  coniramt ,  cogiiat  ea  quce  sunt 
mundi  huju$  quomodo  placeat  uxori  '.  Sic  el  muUer  ct 
virgo  innupta  cogitai  ea  quce  $unt  Domint,  ul  $it  $an  - 
tereanon^  re$urgenl  i  impii  in  judicio,  neque  peccatore$  ^  cta  ^'^  el  corpore  et  epiriiu.  Quje  autem  nup$it  cogitat  de 

„^  ^^^  ^^^^  muMrft  h$iju$,  quomodo  ptaceat  viro  (IbUl. 

52).  Iiem  in  Exodo,  cum  praecepisset  Dominus  Moysi 


in  consiHo  juetorum 

CAP.    XXXII.    —   DE   BONO    VIRGINITATIS    ET    CONTI- 
NBNTIiS. 

'  Iq  Geneai :  MuttipUcan$  muMplicabo  tri$titia$  tua$ 
et  gemitu$  tuo$^  ;  et  in  tristitia  parie$  fiUos,  et  erii  ^ 
conversio  tua  ad  virum  tuum ,  et  ipse  iui  dominabitur 
{Cen,  111,  16).  De  hoc  ipso  in  Evaugclio  caia  Mal- 
tfaaeum  :  Non  omne$  capiunt  verbum,  $ed  ilU  quibus 
datum  esi.  Sunt  enim  $padone$  qui  ex  utero  niatri$  nati 
sunt,  et  sunt  spadones  qui  coacti  $unt  ab  hominibu$,  et 
sunt  $padme$  ^  qui  $e  ip$o$  ca$traverunt  propler  re- 
gnum  coelorum.  Qui  pote$t  capere  capiat  (Matth.  xix, 
11).  Ilem  cata  Lucam  :  FiUi  $axuU  huju$  generant  et 
generaniur.  Qui  autem  habuerunt  dignationem  $(ecuU 
ilUu$  et  re$urrectioni$  a  nior/uif ,  non  nubunt,  neque  C 
nubuntur  ^,  Neque  enim  incipieni  mori.  jEquale$  enim 
sunt  AngeU$  Dei,  cum  $int  fiUi  re$urrectioni$  (Luc, 
XX,  54).  Resurgere  *^  auiem  moriuos  Moyses  sigui- 
ficat  cum  dicil  in  rubo  p  :  Dominu$  Deu$  Abraham, 
et  Deu$  Isaac,  et  Deus  Jacob,  non  e$l  Deu$  mifrinorum, 
$edvivorum  (Exod.  iii,6).  Omne$  enim  ilUvivuni  (Luc. 
XX,  58).  ]tem  in  Epislola  Pauli  ad  Corinlhios  prima :  Bo- 
nume$thominimuUeremnoncontingere^.  Propter  forni- 
cationem '  *^*  aulem  unu$qui$queuxorem$uam  habeat,  et 


ut  saiiciincarel  populum  in  diem  tertium,  sanciinca- 
vit  ille,  et  adjecit^^ :  E$toteparaU :  iribu$  diebu$  '^^non 
accedeiie  ad  muUere$  ^^  (Exod.  xix,  15).  Ilem  iii  III- 
silion  primo  :  Et  re$pondii  sacerdos  ad  David  ei  dixh  ; 
Non  sunl  panes  profani  in  manu  mea,  ui$i  panis  snn- 
ctus  uuu$  ^^.Si  ob$ervaU$unt  ^  ^  pueri  a  muUerc,  mamlu- 
cabunt  (I  Reg,  xxi,  4).  Item  in  Apocalypsi :  //i  $nnt 
qm  cum  muUeribu$  $e  non  coinquinaveruni.  Yirgine$ 
enim  permanserunt.  Hi  sunt  qui  sequnniur  Agnum  quo- 
cumque  ierii  k«  (Apoc.  xiv,  4). 

CAP.  XXXIII.  —  NIHIL  PATREM  JUDICARE,  SED  FILIIM, 
ET  PATREM  AB  EO  NON  HONORIFICARl  A  QUO  NON  HONO' 
RIFICATUR  FILIUS. 

In  Evangelio  cata  Joannem  :  A'f7n7  Pater  judicnt , 
$ed  judicium  omne  Filio  dedil,  ul  omne$  honori/icent 
FiUum  $icut  honorificanl  Patrem  ^^.  Qui  non  ^^  houori" 
ficat  Filium^  non  honorificat  Patrem  qui  eum  misit 
(Joan.  v,  2i).  Uem  in  Psalmo  lxxi  :  Deu$y  judicimn 
tuum  regi  da  ,  et  ju$iitiam  tuam  fiUo  regi$ ,  judicare 
popuium  iuum  i  i  m  ju$titia.  I(em  in  Genesi :  Et  pluit 
Dominm  $uper  Sodomam  et  Gomorram  $ulphur  et 
ignem  de  ccelo  a  Dondno  (Gen.  xix,  2i). 


LECTIONES  VARIANTES. 


*  Trihulationis  CoU. 

i>  Et  eniam  CoU. 

<^  Magni6cabis  CoU. 

A  Ul  quid  ioiplevit  Salanas  Thu.  Coit. 

«  Meniiri  te  apud  Spiritum  sanclum  Lam.  Lin.  i\rC.  1,  2. 
Bod.  1,  2,  4.  Benev.  Ver,  ^ 

^  Sie  Bod.  1  CoU.  Voss.  5.  Impressa  legunt  Cum  esset  ^ 
fondus  in  ina.  Oxon.  Cum  esset  fundus  venditus,  in  lua 
erat  potestaie. 

8  Maledictus  homo  Lanu  Bod.  1.  NC.  1.  Cott. 

li  Unigeniti  CoW. 

i  Magis  dilexerunt  lenebras  Bod.  2.  4.  Thu.  Corb.  Cott. 

j  Non  exsurgent  Bod.  1.  Voss.  5.  Ideo  non  resurgent 
Cott. 

k  Replens  replebo  rocprores  luos,  susjiirium  tuum,  et 
in  irislilia  paries  natos  luos  Coii. 

l  Etconversio  tua  Bod.  1,  2,  4.  Vou.  3. 

^  Sic  et  spadones  Bod.  1 .  Eunuchi  Coti. 

°  Neque  uxores  ducunt  Bod.  1. 

®  De  resurrectione  autem  mortoorum  non  legistis  in 
libro  Mosis  Coti. 

P  In  rubo  vidi  Dominum  Deum  Abraham,  cl  Deum  Isaac, 
et  Deuin  Jacob  Bod.  1,  4.  Corb. 

4  Mulierem  non  langere  utm.  Bod.  2.  JfC,  1.  Coii. 

^  Propter  fornicallonps  lam.  Lin.  NC  1 .  Bod.  2. 


■  Sed  mulier  Lam.  Lin.  NC.  1,  ±Bod.  2,  3,  4. 

*  Conveutione,  et  ad  tempns  Lam.  Bod.  1,  2.  4.  Lin. 
NC.  1. 

^  Revertimioi  ad  ipsum  Lam.  NC.  1.  Lin.  Convertiuoini 
Corb. 

^  Secundum  oonsilium  Bod.  5. 

^  Non  secundum  jussum  Lam.  Bod.  1, 2,  4.  NC.  1.  Tlm. 
Benev.  Ver.  Secundum  indulgenliam ,  et  non  secundum 
imperium  CoU. 

y  Habet  Charisma  a  Deo  Lam.  Bod.  i,  2, 3,  4.  Voss.  3. 
Lin.  NC.i. 

*  Placeat  Deo.  Qni  autem  cum  uxore ;  cogitat  qux-  sunt 
mundi  hujos,  quomodo  placeat  uxorl :  et  divisae  sunl :  luu- 
Her  Cou.  Ver,  Piaceat  uxori :  et  virgo  innupta  Lam.  Colt, 
NC.i.Bod.i. 

^*  Ut  saucta  sit  corpore  Bod.  1, 5. 

^^  Adjocit  dicens  Lam.  Lin.  Bod.  1, 2.  NC.  1.  Voss.  3, 

^^  In  u*ibu$  diebusCoa. 

dA  Ajnulieribus  Lam.  NC.  1.  Bod.  2, 

^»  Non  sunt  mihi  panes  abunde,  nisi  panis  unus. 

ff  Si  cusioditi  sunt  Cotf. 

f  s  Quocumque  vadit  Bod.  5,  4.  CoU.  Vo$$.  4. 

bh  Patrem  qui  eum  misit  Lam.  NC.  1.  Voss.  3. 

i l  Honorat  Cott.  f^  r^r\n]o 

n  Poinilos  luos /Jorf.  4.  Cfi/gitizedby  VjiJijyiV^ 


'755 

CiP. 


IXXIV.    —  mELBII  «BMTlblTia 

oPimTBiiE  «« 


Apod  Hieremiam  ;  Bac  dich  bottitnus  :  SecUndum 
viam  gentilittm  ^  ne  ambulavefitis  {Hier.  vii}.  De  lioc 
ipso  quod  segregare  ^e  qtii^  debedta  geniilibus,  ne  sit 
socias  ccrlptt!  et  ffai  parlicieps  plagd;  ^  eorum.  In  Apo- 
calypsi :  Et  andivi  atiam  votent  de  costo  dlcentem :  Exi 
de  ea,  populus  meus ,  ne  patWccps  s\s  detictorum  ^us^ 
et  ne  ptrsitingaris  piagis  ejus  :  quonlam  delicta  ejus 
usque  adcceium  petvenerunt^  et  titetuinit  Dominns  Deus 
imquitatnm  ejus  *.  Ideo  reddidU  <"  6i  dupia^  ft  in  quo  po- 
cuio  miscuit^  dupium  ^  remixtum  est  ei ;  et  in  quan- 
tum  se  clarificavit  et  deticiarum  habuit,  in  tantum  ^  dalus 
est  ei  ^t  cruciatus  et  tuclus,  quoniam  in  corde  suo  dicit : 
Regina  sum,  et  vidua  esse  non  possum^  nec  luctum  vi 


MYI  CYPRtANl  1b6 

THBBS  rm  kUta  amcia  ertu  ptUiium  pufputfm  ^  et  €0€iuseitm , 
9t  adomata  erat  auro  et  lajritHbu$  preUosis  $t  HMr- 
garitis,  tenons  pooulum  aumm  m  tuams  $ua  ptemsm 
exeerationum  et  imtuundUim  et  forntoatiemi  lolhs»  terrm 
{Apoc.  x?n,  I)*  UeiB  Bd  TimoiheCktt  <> :  Sint  M- 
Heres  p  vestrte  eum  veri€uudi&  m  pudkitia^  eompo-' 
nentes  se ,  non  ih  tortli  crinibuo ,  neftO  entro ,  ^  neqsm 
margarilis  ',  aut  veste  pretiosa^  sed  ut  decet  muiieres 
promitlenies  castitatem  per  bonam  conversationem 
(I  Tim.  II,  9).  De  hoc  ipso  in  Epistola  Peiri  ad 
Ponticos  :  Sit  In  muRete  non  ixteriot  omamenti  aui 
auri  aut  vestis  cuittu^  sed  cutttu  cordls  ( I  Pet.  ui,  5  )• 
Item  in  Genesi  :  Thamar  cooperuH  st  patrto^  et 
adotnavit ;  et  cum  aspextsset  eam  iudas ,  visum  est  H 
meretricem  me  (Cen.  xxxviu,  II). 


DEUCTA,  NISI  OB    NOIIEN  SOLUM,  PUKIBI. 


$ura  sum.  Propterea  una  hora  piagce  ejus  advenient  ^,  A  cap.  xxxvu.  —  fidelem  non  opobtbbb  ^  ob 

mors,  iuctus  et  fames,  ei  igni^cremabitur,   quoniam 

fortis  est  Dominus  Deus  qui  eam  judicabit.  Et  ftebunt 

et  ptangent  se  in  ea  reges  terrw  qui  cum  ea  fornicati 

$unt  et  in  detictis  *  conversati  sunt  (Apoc,  xviii,  ii). 

Iiem  apud  Esaiam  :  Exite  de  medio  eorum,  qui  fertis 

tasa  i  Domini(lsa.  lii,  11). 


alu 


€AP.  XXXV.  —-  DEtll  AD    0OC   PAtimEH  ESSE ,  tt  N06 
PCEJCITEAT  PECCATI  IVOSTRI  ET  KEFORHEIIUR. 

Apud  Salomonem  in  Ecclesiastico  :  Ne  dixeris, 
Peccavif  et  quid  accidit  milii  ^  triste?  Est  enim  Alti$' 
$imus  i  patiens  redditor  (Eccti.  v,  1).  Iiem  Paulus 
ad  Romflnos  :  An  numquid  oputentiam  bonitatis  eju$ 
et  patientiam  *^  contemnis,  ignorans  quia  bonilas  Dei  in 
posnitentiam  te  adducit  ?  Tu  autem,  secundum  duritiam  ^ 
iuam  H  cor  impctnitens,  tliesaurizas  tlbi  iram  in  die  irw 
et  revetationis  jusHjudieii  Dei,  qui  reddet  unicuique  se- 
cundumopeta  sua  (Rom.  ii,  I). 

^^^  CAP.  XXBVl.  —  MULIBBEM  OBMARI  &£0l)bARITBB  NON 
DEBBRB* 

In  Apocalyp^i :  Ei  venit  unus  ex  septm  Angetis 
habentibus  phialas,  et  aggressUs  est  me  dicens  :  Vent, 
ostendam  tibi  damnationem  meritrids  magnce  sedentis 
super  aquas  muttas ,  cum  qua  fornicati  sunt  rege$  terrm. 
Et  vidi  mutierem  sedentem  super  bestiam.  Et  muiier 


In  Episioia  Pelri  ad  PonUeos  :  Nec  quisquam  ve$* 
trum  tanuiuam  fur  aut  homicida  ^  putiatur »  aut  tam- 
quam  maieficus^  aut  eura$  atienas  agern^  ^  $idtam' 
quam  Chrislianus  (i  Petr.  iv,  i^). 

CAP.  XXXVllt.  -^SeRVUII  DEl  fNNOCENTEM  ESSE  tEBEBE , 
NE  INCIDAT  IN  POENAX   SfCULAREM. 

In  Epistola  Pauli  ad  Romanos  :  Vis  uon  timere 
potesiatem  ?  Bonum  fac ,  et  habebis  taiuiem  ex  itla  ▼ 
(Rom.  xm,  5). 

«AP.    XXXa.  -^  DATUll    NOBIS    ESSB  EXEItPLCm  VlVBNDI 
IN  CBRtSTO. 

In  Epislola  Peiri  ad  Poniicos :  Christus  enim  pas' 
sus  est  pro  nobis  ',  retinquens  vobis  y  exempium^  ut 
sequamini  vestigia  ejus :  qui  peccalnm  non  fedt^  nec 
dolus  inventus  est  in  ore  ejus :  qui  cum  nudediceretnr, 
non  rematedijat  *  ;  cum  paterelur,  non  minabatur '^'^ 
tradebat  auiem  se  judicanti  ^^  injuste  (1  Petr.  ii,  21). 
Iiem  Paulus  ad  Philippenses  :  Quiin  figura  Dei^'' 
constitutus,  non  rapinam  arbitratus  ist  eSse  se  cequalem 
Deo,,sed  ^^  se  exinanivit  ^^.formam  servi accipiens,  in 
simililudincm  ^^  homiuis  factus,  et  habitu  s^  invenlus 
ut  hmnoi  Humitiavit  se,  factus  obediens  usque  ad 
mortemy  mortem  autem  crueis.  Propter  quod  et  Deus 


^  Non  debere  Corb.  ' 

i>  Vlas  g«btlttil]  Bod,  %  4.i 

«  Et  fiat  particeps  plagap,  in  Apoc.  Bod.  i,  2,  i. 

d  Iniquiialis  eju9  Bod.  i»  5, 4. 

«  Keddet  ei  dupla  Cofl. 

f  Duplum  remiscuit  Bod.  i. 

B  Tantum  datum  Bod.  2.Datnr  Bod.  1,  S,  3. 

^  AdvenietBod.  1. 

i  Deliciis  Oxon. 

J  Oni  poriatis  vasa  Cott. 

k  Et  quid  accidlt  nrfhi?  esl  Corb.  Trislftia  Bod.  2. 

1  Patiens,  et  redditurus  Coie.  Altissimus  et  patientissi> 
mus  lom.Bod.  2.  i\rC.1. 

<°  An  divitias  bonitatis,  et  kmgMliiillUth  e)o9,  €i  patien- 
liam  Cotl. 

"  Paliio  purpureo  et  coccineo  Corb. 

«  Item  PauJus  ad  Tlm.  Lam.  Bod.  %.  Vm.  NC.  1. 

P  Siot,  inqult,  multeres  Borf .  2. 


LECTIONES  VARIANTES. 
D 


4  Auro,  nec  argento  CoU. 

'  Neque  in  marfirartUs  preliosls  Bod.  2. 

*  Fidelem  noti  rfebere  Corb. 

^  Homicidam  agens  pnniatur  CoU. 
^  Curas  alienas  agens  pdniUiur  Bod.  9.  Alieni  speculator 
fett. 
^  Laudem  ab  iila  LanL  NC.  i.  Bod.  4. 

*  Chrisius  passus  esi  pro  vobts  Thu.  Corb.  Cott. 
y  Helinqueos  exemplum  Bod.  1. 3. 

*  Non  maledicebat  Bod.  2. 
•*  Non  comminalKitiir  Cotb. 
^^  Judicanti  se  Bod.  3. 

«•  Cum  in  figura  Dei  constitutus  esset  CoU. 
<i(i  Sed  semetipsum  Bod.  i.  4.  Colf. 
««  Inanivit  Thu.  Cotb. 

f  f  In  simiiitudine  Bod.  i,  2,  3,  4.  Corb.  Thu.  Hominum 
Bod.  2. 
ss  In  specie  inventtis  Cou. 


STEPH.  BALUZH  NOTiE. 
Cap.  XXXVII. — Caro*  aiienas  a^^w.  Sic eiiam  le^it      Pauii  ad  Ronmnos^  cap.  10. 

Digitized  by 


Banctus  Augustinus  in  Expositione  incboau  epistoTiic 


Google 


^57 


TESTIMONIORBM  LIBER  111. 


758 


exattavii  flium,   et  donavtt  ffti   nomen  ui  $it  super  A  injDaniele  Ananias,  Azarias,  Misahel  ercdentes  Deo, 


enine  nomen  ■,  til  in  nomine  JesH^omuegenu  cunetwr, 
ccelatium,  terrestrium  et  infernorum,  el  omnis  HnguM 
confiiealur  c  qi^a  Dotmius  Jesus  Chrislus  in  qloria 
est  Dei  Patris  (Philip.  ji»  6-11).  Dehoc  ipso  in  Evan- 
gelio  cala  Joannem  :  Si  ego  iavi  pedes  vestros  ma- 
gister  et  dominus^  etvos  debetis^  aliorum  pedes  lavare. 
Exemptmn  enim  dedi  vobis^  «f,  ticut  ego  feci  ^,  et 
fosaliis  faeiatis  '  (Joan.  xiii,  14). 


liberail  snnl «  de  flamma  ignis  (Dan,  iii,  «4,5«). 

CAP.  XLlll.  —  POSSE  EUN  STATIM  CONSEQUI  »  QUI    VERE 
CRBDIDBRIT. 

In  Aclibus  Aposlolorum :  Ecce  aqua,  quid  est  quod 
tne  impedit  baptizari  ^  ?  Tunc  dixit  *  Philippus :  Si 
eredis  ex  toto  corder  luo^  licet  (Act.  vui,  36). 

CAP.  XUV.  —  FIDELES  INTER  SB    DISCBPTANTBS    KON 
DEBERE  GENTILBM  JDDICEH  EXPBRIRI. 

In  Epistola  Pauli  ad  Corinlbios  prima  :  Audct 
quisquam  vestrum  adversus  alterum  negolium  habens 
disceptare  ^  apud  injustos,  et  uon  apud  sanctos  ?  ^^  An 
nescitis  quia  sancti  hunc  mnndum  ^^  judicabunt?  Et 
reddet  tibi,  Item  lllic  :  Cum  facis  eleemosynam,  noti  B  ilcrum:  Jam  quidem  in  totum  detictum  ^^  in  vobisesl, 
buccinare  ^  anle  te  quomodo  hypocritcB  faciunt  in  vicis      quia  judicia  habetis  cum  invicem^"^,  Quare  non  magis 

injuriam  patimini  ^^?  aut  quare  non  maqis  fraudamm  ? 


CAP. 


XL.  —  NON  UCTANTER   NBQ   TOMULTUOSE   0P£- 
RANDUM. 


In  Evangeliocala  Matthaeura  :  Nesciat  sinistra  k  tua 
quid  faciat  dextera  tua^  ul  sit  eleeaiosgna  tua  ^  in 
abscondito  ;  et  Pater  tuus ,   qui  vtdet  in  abscondito , 


ei  synagogis  ut  clarificeniur  )  ab  hominibus.  Amen 
dico  vobiSf  eompteverunt  ^  mercedem  suam  (Matth, 
VI,  5,2). 

UP*  KU.  —  UIS9T1  ET  aCCtUUTBR  MON  LOQPBIIDUM. 

In  Epistola  Paoli  ad  Ephesios  :  Stultiloquium  ^  et 
tcurfililas ,  quas  ad  rem  non  pertinentf  nec  nominentur 
quidem  invobis  (Eph.  v,  4). 

CAP.    XLII.  —  FIDEM  IN  TOTUM   ^    PBODESSE  ,   ET  TAN- 
TUM  NOS  POSSE  QUANTUM  CREDIHUS. 

In  Genesi :  Et  eredidit  Abraham  Deo,  et  ^  deputa- 
tum  est  ei  ad  jusiUiam  ^  (Ge/t.  xv,  6).  Iiem  apud 
Esniam  :  Et  si  non  credideritisy  ncque  inlelligeiis  (Isa.  Q 
Tii,  ^).  Item  in  Evangelio  cata  Maithxum ;  Jlf oe/rco? 
fidei,  qnare  dubitasti  P  (Malth.  xiv,  31)?  Ilem  illic: 
Si  habueritis  fidem  <i  quasi  granum  sinapis,  dicelis 
monli  huic :  Transi  hinc  illo,  et  transibit,  et  nihil  impos- 
sibile  »»*  erit  vobis  (Matth.  xvii,  19) .  Ilcm  cata  Marcum : 
Omnia  queecumque  oratis  et  petitis,  creditc  quia  ac- 
cipietiB  et  ennt  vobit  (if4fv.11,  «4).  Item  illic :  Omnia 
possibiUa'  eredenti  (Mare.  n,  3S).  Apud  Abacuc: 
Jusius  autem  ex  fide  mca  vivit  ^  (Abac.  11,  4).   liem 


mjurtam  patimini  ^^?  aut  quare  non  magis  fraudamm  ? 
Sed  vos  nnjuriam  facitis  et  fraudatis,  et  hoc  ^f  fra- 
tribus !  An  nescilis  ss  quoniam  injusti  regnum  Dei  non 
consequenlur  ^^  (I  Cor.  vi,  1-9).^ 

CAP.  XLY. -— 8PBN  FUTUROHUM  ES6B,  BT  IDEO  FIDEM 
MOSTHAM  CIRCA  ^^  QUilPROMISSASUNTPATlENTBM  B8SE 
DEBBRB. 

lu  Epistola  Pauli  ad  Romanas  :  Spe  salvati  sumus. 
Spes  aulent  qu^  videtur  non  eu  spes,  Quod  enim 
videt  quis,  quid  sperat  ?  Si  autem  quod  non  videmus 
speramus,  per  patientiamli  speramus  (Rom.  viii,  2i). 

CAP.   XLVI.  —  HULIEBEM  IN    ECCLBSU  TACERE  DBBERE. 

In  Epistola  Pauli  ad  Gorinihios  prima :  Mulieres  ^^ 
in  Ecclesia  taceant.  Si  quoe  ^^  autem  quid  dicere  volunt, 
domi  viros  suos  interrogent  ( 1  Cor,  xiv,  54).  Ilcm 
ad  Timotbeum  :  MuUer  cum  silentio  discat  irromni 
subjectione°^°*.  Docere  autem  mtUierem  non  permitto , 
neque  presposilam  »>  eue  viro^  sed  esse  in  silentio.  Adam 
enim  primus  formaltu  estf  deinde  Eva ;  et  Adatn  se- 
duciui  non  est,  muUer  autm  teducta  est  {ITim. 
11,11-14). 


LECTIONES  VARIAIHTES. 


■  Nomen  quod  est  super  Bod.  5.  Thu.  Cott. 

i>  Flectelur  OHine  genu  Cott,  Genu  curveut  Bod.li.  % 
4.  Thu.  •  •  ^ 

«  GoDflteatur  Deo  Lam.  NC.  1.  Cott. 

(1  Alter  alterius  pedes  Cott. 

0  Kgo  feci  vobis  Cott.  ] 

f  Kt  vos  taciatis  Bod.  i.  Voss.  9. 

8  Sinisira  quiij  Lant.  NC.  1.  Thu. 

h  fn  absconso  Bod.  2.  Cott.  Imn.  Lin.  Bod.  2.  NC.  1. 
Cott.  Voss.  4. 

i  Noli  luba  canere  Im.  NC.  2.  Tumultnarl  Bod.  3.  Be- 
nev.  Ver.  Voss.  4. 

i  Honoriiiceulor  Coff. 

k  Pensaverunt  Lam.  Lin.  Thu.  NC.  i.Coib.  Pod.  2,  4. 
Pcrcepcrunt  JVC.  2.  Cott.  Receperunl  Bod.  1.  Voss.  3. 
Conmeiisaveruut  Benev.  Ver. 

i  Miilliloquium  Bod.  3. 

^  Fidem  Untuni  Voss.  3, 4.  iV^C.  2.  Fidem  prodesse  Thu. 

**  Reputatum  Cott. 

«>  hi  Justitiam  Cott. 

P  Ad  quid  dubiiasli  Lam.  NC.  1.  Bod.  2,  4.  Thu.  Corb. 

q  Fidem  sicui  Bod.  i.  2. 

'  Possibiiia  suni  Coro.  Possibilia  sunt  credentibus  Cott. 

«  £x  fide  vivet  Lam.  Lin.  NC.  i.  Bod.  1, 2,  3.  Juslus 
auteni  meus,  ex  fide  Cott. 

^  Credentes  liberati  sunt  Bod.  !>  2, 4. 


u  Coosequi  Baptismum  Lam.  NC.i. 

y  Quod  me  iropediat  tiugi  Lam.  NC.  1,2.  Bod.  i,  2,  4. 
Thu.  Corb.  CoU.  Voss.i. 

»  Dlxit  el  Corb. 

7  Id  toto  corde  Bod.  1.  Coti. 
.  «  Audet  aliquis  vesirum  negotium  disceplare  CdU. 

««  Sanclos?  Neseitis  Bod.  i. 

bb  Saucii  munduui  Um.  Lm.  NC.  1,  %.  Thu.Corb.Bod. 
i  2, 4.  De  Uoc  niuudo  Cott.  Voss.  5. 
*cc  Tantuui  deliilum  Cott. 

dd  Habetis  invicem  Bod.  1.  Cott. 

«e  Fraudem  ^Umini  Lam.  Bod.  1.  NC.i.  Sustinetts iVC. 
2  Injuriam  acci^ilis  Bod.  1. 

ff  Et  hoc  tratres  Bod.  4. 

B8  Aut  nescilis  Thu.  Corb. 

iih  Nou  possidcbuui  Lam.  Lin.  NC.  1.  Bod.  2.  Cott. 

ii  Ideo  Utlelem  circa  Lam.  NC.  1.  Bod.  2. 

i  i  Per  patientiam  speramus  Lam.  Bod.  1.  NC.  2.  Exspe- 
ctamus  Bod.  1.  Voss.  3.  Oxon. 

kk  Mulier  Cor6.  Mulieres  vestrae  Lam.  Bod.  1»  2,  5,  4. 
Cott.  NC.  1.  Voss.  3.  Ecclesia  lacere  debent  Lum.  NC.  1. 
Bod.  2. 

II  Si  quid  autem  discere  NC.  2.  Si  qux  autem  sint  Lin. 

""n  Huuiilitate  Lam.  NC.  1.  Bod.  2.  Cor6.  Submissioiio 
Bod.  1,  4.  Thu.  lu  omni  modcstia  Cott.    ^^  ^ 

«»  Doniiuari  iu  virum  Coit.  niniti.oH  hv  LjOOQle 


Digitized  by  ^ 


759  DIVI   CYPRIANl  76<> 

CAP.  XLVii.  — -  DEUCTO  ET  MERiTO  NOSTRO  FiERi  UT  A  «b/w  e«< ,  qui  solm  suHm  ^  mri  faclt  $uper  bouoiel 

LABOREMOS,  NEC  DEI  OPEM  IN  OMNIBUS   SENTIAMUS. 


Apud  Osee :  Audite  sermonein  Domini,  lUii  hrael , 
quia  judicium  est  Domino  ^  adversus  incolas  terrw,  ^ 
quod  neque  misericordia,  neque  veritas^  neque  agnitio 
Dd  sit  super  terram ,  sed  execratio,  et  mendacium^ 
et  cosdeSy  et  fartum ,  et  adulterium  diffusnm  est  super 
terram,  Sangiiinem  sanguini  supermiscent,  Idcirco 
terra  lugebit  cnm  univenis  incoUs  suis^  cum  bestiis 
agrit  cum  serpentibus  terrce,  cum  volucribus  cibH^ 
et  deficienf  pisces  maris^  ut  nemo  judicet  «,  nemo  *^ 
revincat  {Ose,  iv,  14).  Dchoc  ip^o  apud  Esaiam  : 
Numquid  non  vntet  manus  Domini  ^  ul  salvos  faciat  ? 
aul  gravavit  aurem  '  ut  non  exaudiat?  Sed  peccata 
vestra  inter  vos  et  Deum  srparant,  et  propter  delicta  B 
vestra  avertit  (aciem  a  vobis,  ne  misereatur.  Manus 
enim  vestrm  inquinat(e  sunt  sangstine  *',  et  digiii  veslri 
in  peccatis.  Labia  autem  vestra  locuta  sunt  facinus, 
et  lingua  veslra  injustitiam  meditatur,  Nemo  loquilur 
vera,  neque  est  judicium  vcrum,  Fidunt  in  vanis  et 
loquuntur  inania  qui  parturiunt  >  dolorem  tt  pariunt  i 
faeinus  {Isa,  Lix,  1-4).  llem  apud  Sopliouiam  :  />e- 
fectione  deficiat  a  facie  terrce^  dicit  Donnnus,  De- 
ficiat  homo,  et  pecudes  deficiant,  volucres  cxU  et  pisces 
maris,   et  auferam  iniquos  a  facie  terrm  {Soph,  i ,  2). 

CAP.    XLVIU.  —  NON   FOBNERANDUM. 

In  Psalmo  xiii  :  Qui  pecuniam  suam  non  dedit 
in  fcenore  ^,  et  munera  super  innocenies  non  accfpit, 
Qui  isiafecerit  ^  non  commovebitur  "•  in  ceternum.  Itera 
apud  Czecldelcm  :  Homo  autem  qui  erit  justus  lio- 
mineni  non  opprimet  et  piynns  debitoris  reddet  ",  et 
rapinam  non  faciet  ^^  et  panem  suum  esurienii  dabit, 
et  nndum  operiet,  et  pecuniam  suam  in  usuram  non 
dabit  (Ezecli.  xviii,  7,8).  Ilem  in  Dcumrouomio : 
Non  foenerabis  frairi  tuo  usura  pecuniiB  p  et  usura 
ciborum    (Deut,  xxiii,  20). 

''^CAP.  \U\.  —  INIMICOS    QUOQUE   DIU6END0S. 

In  Evnngclio  c.ua  Lucam  :  Si  diligitis  qui  vos 
diligunt,  que  est  vobis  graiia?  El  peccatores  enim 
diligunt  cos  qni  se  diligunt  ^  (Luc,  vi,  52).  Item  cala 
MallhaMini  ;  Diligite  inimicos  vesiros,  ct  orate  pro  his 
qui  vos  persequuntur ,  ut  sitis  filii  Patris  vestri  qui  in 

LECTIONES 

^  Judicium  est  a  Doroino  Lam.  Bod.  2.  Doniini  Voss.  1. 

^  Terra;,  eo  quod  Bod.  4. 

c  Ut  nemo  sit  qui  judicet. 

<l  Nemo  qui  Lin. 

e  Ltsalvet  Lam.  NC,  1,  2.  Corb. 

'  Gravavit  aures  Thu,  Cnrb. 

8  Proiaer  peccata  Lin.  NC.  1.  Bod.  1.  3,  4. 

^  Plenae  sunt  sanguine  Bod.  3.  Voss.  4. 

i  Parluriunt  dolum  NC.  2. 

j  Parmnt  iniquitatem  Latn.  NC.  I.  Bod.  2.  Corb. 

k  Dedit  ad  usuram  Cott.  Dcdit  loeaori  Bod,  1.  Thu.  Corb. 

1  Facit  baec  Corb. 

"» Non  delebitur  Lam.  Bod.  2.  NC.  l. 

^  Etdcbitum  reddet  Corb.  Debiiori  rwIdiH  CotL 

**  Rapinam  non  rapiat  Bod.  1,  3,  4.  Thu. 

V  Lsuras  Bod.  \,  2,3,  4.  In  usura  Lam.  NC.  1.  Bod. 
2.  Lin.  Usuram^od.  1.  Lin.  Tlm.  Usuram  iiecunise  C^tt. 
Voss.  3,  4. 

.  4  Peccatores  enim  diligunt  eos  qui  se  diligunl  La^n.  Un, 
NC.  1,  2.  Bod.  \,  %  3,  4.  Thu.  Corb. 


malos,  ct 

44,45). 


pluit  super  justos  et  injustos  ( Matt.  v. 


CAP.  L.  —  SACRAMENTUM  FIDEI  NON  ESSE  PRO- 
FANANDUM. 

Apud  Saiomonem  in  Proverbiis  *  :  Jn  aures  tm« 
prudentis  noli  quidquam  dicere,  ne,  quando  audierii^ 
irrideat  sensatos  sermones  tuos  (Prov,  xxiii,  9).  Uem 
in  Evangelio  cata  Matthaium  :  Ne  dederitis  snnctum 
canibus ,  neque  miseritis  nmrgaritas  veslras  ante  porcos^ 
ne  forte  inculcent  ea  pedibns  suis  ^  et  eontersi  eli- 
dant  vos  (Matth.  vii,  6). 

CAP.  Ll.  —  QUOD  NEMO  IN  OPERE  SUO  EXTOLLl  DEBEAT. 

n  Apud  Saloinonem  iii  Ecclesiastico  :  Noli  te  ex- 
tollere  in  faciendo  opere  tuo  (Eccli,  x,  29).  Item  in 
Evangelio  cala  Lucam  :  Quis  vestrum  habens  servum 
arantem  aut  paslorem,  et  vementi  ^  de  agro  dicit  con" 
tinuo :  Transi,  recwnbe  ▼  ?  Sed  didt  ilti :  Para  aliquid 
quod  coenem  < ,  et  accingere ,  et  ministra  mihi  donec 
mandncem  et  bibam ;  et  poeUa  t%  manducakis  et  M- 
bes,  Numqmd  liabet  gratiam  servo  iUi  J  quia  foeit  qucs 
ei  imperata  sunt?  Sic  itaque  et  vos,  cum  perfeeeriiis  < 
quw  vobis  imperata  sunt,  dicite  :  Servi  supervacui  ^^  su- 
mus,quod habuimus^^  facere  fedmus  (Luc,  xvii,  7-10). 

CAP.     LII.  —  CREDENDI   VEL   NON  LIBERTATEM   IN  ARBI- 
TRIO  POSITAM. 

In  Deuteronomio :  Ecce  dedi  ante  faciem  tuam  vt- 
p  tam  et  mortem,  bonum  et  nuUum,  Elige  vitam  libi « 
'  11/  livas  ^^  (Deut,  xxx,  19).  Ilem  apud  Esaiam  :  Etsi 
volaeritis  et  audieHtis  me,  bona  terrce  edetis  ^^.  Si  aulem 
nolueritis,  et  non  audierilis  me,gladius  vos  consu^ 
met.  Os  enim  Domini  locutum  est  isfa  (iia.  i,  19). 
Ilem  in  Evangelio  cata  Lucam  :  Regnum  Dd  ^**  intra 
vos  esl  (Luc,  XVII,  21). 

GAP.  UU.  — DBI  ARCANA  PftRSPHU    RON    P086B,   BT  IDEO 
FIDEM    NOSTRAM   SIMPLICBM    BSSE    DEBBRB. 

In  Epistola  Pauli  ad  Corinthios  prima  ^'  :  Videmus 

nunc  per  speculum  in  mnigmate  ss  ,  tunc  autem  faeie 

ad  faciem.  Nunc  $do  exparte,  tunc  autem  cognos- 

cam  ^^  dcut  et  ego  eognitus  sum  ^^  (I  Cor.  xm,  12). 

I:cm  apiid  Salomonem  iii  Sapientia  :  Et  in  simplicitate 

VAUIANTES. 

D  '  Solem  suum  Lwn.  Lin.  NC.  1.  Bod.  i,  2,  3,  4.  Voss. 
3.  Solein  oriri  Oxon, 

"  Solonionem  in  Paroemiis  Oxon.  Et  }4c  semper  ubiapud 
ccetcros  tegitur  Salomonera  et  Proverblis. 

^  Ne  iucuicent  ea  pedibus  Cott,  Couculcent  eas  NC,  2 
Bod.  2. 

"  Pasiorem  venientem  Lam.  Corb.  NC.  1. 

"^  Transi  et  recumbe  Corb, 

^  Ut  co3nem  C'or6. 

*  Servus  illi  Lam.  NC,  1.  Bod.  2. 

y  Cum  feceritis  Thu, 

*®  Servi  inuliles  Thu.  Corb, 

^^  Quod  debuimus  facere  Bod,  1, 2.  4.  Cotl, 

^^  Elige  vilam,  ut  vivas  Bod.  1,  2,  3,  4.  Thu.  Corb, 

dd  Terrs  manducabis  Coer. 

•«  Ecce  regnum  Deildm.  iVC.  1.  Bod,  2.  CoU, 

t(  PaidusinEpistola  ad  Gorinlhios  prima  Cort^. 

K8  Per  «enigniata  Lin. 

fth  Tunc  cognoscam  Bod.  1. 

i  t  Sicut  cognitvs  Cott, 


Digitized  by 


Google 


761  TESTIIIONIOROM  LIBER  lll.  76i 

cordi$ qmriu  iUam^iSap.  i,  i).  Iiem  apud  eumdeni:  A  in  Basilion  i :  Homo  tfidei  in  facie  p,  Deui  untem  in 


Qui  ambuUu  iimpticiter^  ambulal  fidenier  (Prov.  x, 
9 ).  Ilem  apud  eumdem  :  Altiora  u  ne  tfummrii,  et 
fortiora  ie  ne  icruiatui  fuerii  (EccU.  hi,  i2).  Iiem 
in  Salomone :  NoU  eae  multumjuiiui  ^^  et  noU  ar* 
gumeniari  piui  quam  oportet « (Ecele.  vii,  17).  Iiem 
apud  Esaiaui :  Va:  qui  arguU  iuut  in  iemeiipiit  (lia. 
111,  9).  liem  *m  Machabxis  :  Daniel  in  iua  iimpUci'- 
taU  liberaiui  en  de  ore  Uonum  ( I  Mack.  ii ,  60). 
Iiem  in  Epistola  Pauli  ad  Romanoa  ^  :  0  aUiiudo  di» 
viUarum  iapUniim  et  icientine  Dei^  quam  ineompre- 
lientibiiia  «  iunt  judieiaejui^  ef  quwu  inveaigabiUi 
vice  ijuil  Quii  emm  cognovit  ienswn  Donmif  aut 
quii  condUariui  ejui  /ktl  ?  vel  quii  priar  dedil  ei,  et 
reiribuetwr  iUi?  Quoniam  e»  ipeo^  et  per  ipium^  et 
in  ipto  fiml  omma,  ipti  cUritai  in   iteeuh  wwii-  B  "^'"^  *^^^  ^'  "*  /lagellU  deUcia  eorum,  Miiericor- 


corde  (1  Reg.  xiv,  7).  Iiem  in  Apocalypsi  :  Ei  tcient 
omnet  eccUiim  <)  (pda  ego  ium  tcrutaior  ^  remt  et  cordit^ 
et  dabo  unicuique  vettrum  ieamdum  opera  tua  *  (Apoc. 
II,  S5).  Ilem  in  Psalmo  xviii  :  Delieta  quiiintelUgit? 
Ab  occultU  meii  ^  munda  me^  Domine  (Pt.  zviii,  13). 
Item  in  Epistofa  Paun  ad  Corinihios  seainda  :  Om- 
net  not  manifeitari  oportet  ante  (ribunat  ChritU,  nt 
reportet «  unutquitque  ^  tui  corporii  propria  teeundum 
qum  egii^  live  bona,  tive  maia  (II IV.  v,  10). 

CjU».   LVll. — FIDELEM  EMENDARI  ET  BESERVARI    '• 

In  Psalmo  cxvu  :  Emendatu  emendavit  r  me  Do- 
minui^  et  morU  non  traduUt  me  (Pt.  cxvii,  15). 
Uero  in  Psalmo  lxxxvhi  :  Vitilabo  in  virga  *  faci^ 


iorum  (Rom.  xi,  55-56).  Item  ad  Timolhettm: 
Stultoi  autem  et  ineruditat  quceoUonei  devita ,  teient 
quia  Ulet  generant*  Servum  autem  D«  non  oportet 
Utigare^  ted  mitan  eae  ad  omhei  (II  Tim.  ii,  25,  il). 

CAP.  LIV.  —  NEinitBN  SINB  BORDEETSIlfE  PBCGATO  E88E. 

Apud  Job  :  Qtdt  enim  munduta  tordibut^?  Hecunut^ 
eiiamti  uniut  ts  diei  tit  vita  ejut  in  terra  ^  (Job.  xiv, 
4,5).  Ilcm  in  Psalmo ;  Ecce  in  iniijuitatibut  ^  concep- 
tut  tum,  ei  indeiiciit  concepii  i  me  maier  mea  (Pt. 
L,  7).  Item  in  Epislola  Joannis :  Si  dixerimut  quia 
peccaium  non  habemut^  not  iptot  decipimut,  et  veri- 
tat  in  nobit  non  eti  (I  Joan.  i,  8). 

CAP.  LV.  -^  NON    HOMINIBUS,  8ED  DEO,    PLACENDUM. 


diamautemmeam  non ditpergam «<^ abeit  (Pt.  lxxxviii, 
55).  Ilem  apud  Malachiam :  Et  tedebit  ^^  confam  et  ex- 
purgant  iiemt  aurum  et  argentum,  et  emundabit  fUiot 
Leoi  (Matach.  iii,  5).  Item  io  Evangelio  :  Non  exi- 
bii  inde  donee  exioivat  novitnmum  quadrantem  (Matth. 
V,  46). 

CAP.  LVni.  —  NBNINBM  CONTRISTABt  IfORTB  DEBERE , 
CUM  8IT  IN  VIVBNBO  LABOR  BT  PBBlCDLUtf,  IN  NORIEN* 
DO  PAX  BT  RB8BR6BNDI   SECURrrAS  *^. 

In  Genesi :  Tune  dimi  Dominut  ad  Adam :  Qnia 
exaudUU  vocem  uxorit^"^  tuce,  et  manducatUex  itla  ar- 
bore  dequa  toiaprceeeperam  tibinemanducaret*^^,  ma- 
Udicta  terra  erii  in  omnibui  operitmt  tuit.  In  trittitia 


.    ^    ,  ^x  '  »      '  'L        i       .  «.A        ,    ,     et  gemilu  edet  ex  ea  omnibut  diebut  vitw  tuoe.  Spinat 

InPsaimoLu:  Qm  hommtbut  pUcent  "•  cottfua  ^      ^.   .      ..  .     ..^.    .    i        i.  *  .*/  .       j 

„.    .-.-.  n^..  ..A.-/  z^-,  ;//..    !..«  ;„    ^J^^,^Ceitrtbulotejtaetttbt,etedetpabulumagrti^mtudore 

vuUut  iui.  Edet  panem  tuum  donec  revertarit  in  terram 

de  qua  et  tumptut  et :  quia  terra  et ,  et  in  ierram 

ibit  (Gen.  iii,  17-19).  Iiem  illic  :  Et  complacuii  Enoch 

Deo;  ei  non  eti  inventut  ee  potimodum,  quia  Deutillum 

trantitiHt  (Gen.  v,  ii).  Et  apud  Esaiam   :    Omtiit 

caro  fosnum^  et  omttit  ctariiat  ejut  ut  fiot  feeni.  Arnit 

fcenum^  et  ftot  decidit.  Sermo  ^  autem  Domini  manet 

i  ^  tfi  <Blerntt*?i  (ita,  xl,  6-8).  Apud  i  i  Ezecbielem  : 

Ipti  dicunt :  Arida  faeta  tunt  otta  nottra^  periit  tpfs 

nottra^  extphravimut ;  propterea  propheiiza^  et  die  ^^  : 


tuntt  quia  Deut  nikil  fecU  illot.  Item  in  Epistola 
Pauli  ad  Galains :  Si  hominibtu  ^  placere  vettem  ^^ 
CliritU  tervut  non  eaem  (G(U.  i,  10). 

CAP.  LVI.  ^DEON  NIHIL  LATEBB  EX  HI8  ^iB  GERVNTUR. 

In  Sapientia  Salomoiiis  ;  In  omni  ioco  tpecuUmtur 
octdi  Dei  bonot  et  malot  (Prov,  xv,  5).  Iiem  apiid 
liieremiam  :  Ego  Deut  approximant^  et  non  Deut  de 
ionginquo^,  Si abtcondiiut fuerit  homo  in  abtconditit^^ 
ergo  ego  non  ^  videboeum?  Notine  coslum  et  terram 


cgo  impleo^  dicit  Dottmut  (llier,  xxiii,  25,  24).  Ilem 

LECTIONES  VAUIANTES. 
®  Quaerile  Deum  Thu.  Vo^t.  4.  DomiDum  Bod,  1,  2,  3,         *t  Et  scient  omnes  genies  et  Ecclesl*  Borf.  1.  Vots.  3, 
i.  lam,  Lin.  NC.  3.  ^  Suni  Dominus  seruutor  Lam-  NC.i. 

^  MuUum  8.ipieosLtit.  Multumsapiensapod  seipsum  CoU.         '  Opera  vestra  NC.  2.  Opera  TAif. 
«  Ouaiii  necpsse  esi  Lam.  NC.  l.  Bod.  %  Thu,  Corb.  *  A  secretis  meis  Lam-  Un.  NC.  1.  Bod.  1,  i 

«1  Paulus  ad  Rom.  Corb.  Corb.  Vou.  5. 

*"  Quam  inscruiabilia  Lam.  Un.  N,C,  1.  Bod.  1,  2,  5,  4.  D     ^  Reclpiat  unusquisqne  NC.  2. 

^  Nostrum  quod  gessit  CoU 


Thu. 


Thit.  Corb.  Vott.  5. 

t  Siiie  sordibus  rer.  Benev. 

K  Nec  si  unius  Bod.  1. 

^  Terra  :  non  potest  esse  sine  querela  Coti. 

i  Ecce  in  tacioore  Idnu  Un.  NC.  1.  Bod.  1,  2,  4.  Thu. 
Corb.  Vott.  3. 

i  lii  peaatis  concepit  Lam.  Lin.  NC.  1.  Bod.  1,  5, 4. 
Aliilt  me  iu  ulero  Vott.  5. 

k  Si  adbuc  hominibus  Lam.  NC.  1. 

i  Placerem  Bod.  1.  Vott.  3. 

"»  Deus  de  longe  Lam.  NC.  E  looginquo  Cott. 

**  Quod  si  al)scoodiius  fueril  boiuo  in  abscoDdilis  suis 
Lam.  NC.  1.  Ahscondilus  ergo  Corb. 


"  Ergo  nou  Bod.  o. 

P  ViUet  io  faciem,  Deus  aulcm  in  cor  Thu.  Lin.  Dcus 
videt  In  corde  Cott. 

STEPH.  DALUZII  NOT/E 

(^AP.  JLIV«  —  Netninem  tiite  sorde.  Cilat  liuiic  locuin      tlieronymus  in  libro  i  bialoqortm 


*  Reservari  del)ere  JUim.  NC.  I. 
^  Castij^anscasUgavit  Co/I.  Castigans  emeadavit  NC.  1, 2. 
'  In  virga  ferrea  Bod-  1.  Vott.  5. 
*<»  Non  disperdam  Corb.  Auferam  Bod.  3.  Vott.  4. 
kJ»  Etsedll  Deus  Lam.  Lin.  NC  1.  Bod.  2.  Thu. 
c^  Et  in  resurgendo  securitas  Bod.  5. 
^A  Mulierls  Lam.  Un.  NC.  1.  Bod.  1,  2,  i.  Vost.  3. 
^«  Ne  manducares,  etmauducastis  exea  Lmti.  NC.  1. 
Bod.  2. 
'f  Edes  panom  tuum  de  pabulo  agri  Corb. 
K%  Non  est  inveotus,  quia  Cott. 
y^h.  Verbum  NC.  2.  Manut. 
ii  ManebitBo^.  3.  4. 

i  j  Ezechielem :  Ditnint  Bod.  1,  2,  3,  4.  Tlm.  Corb. 
itt  PropheU  ct  dic  Bod.  1,  2,  3,  4.  Cori.  Vost.  3. 


M'mm^aSlU^^ 


tfiS  UYI  CYPMANl 

B(se  dkii  Dqmimn  a  :  Eccp  f^  a^^io  twmmmte%'  A  Umdnm.  ff<mo  enim  fecH  Uh9 .  et  <^  spiritum 

tra,  et  edmam  voc  de  maHmientis  wtris,  et  indu*     if^aiuB  at ,  i$  finxit  itlos 


16t 


cam  vo*  M  terram  Imei,  Et  daka  Sj^itum  meum 
iu  v$$  y  et  metit,  Et  pamm  vc$  m  Orram  ve$traMt 
et  coguatutis  quonifim  e§$  Domnu$  iocuti($  sum^ 
et  faciami  dicit  lhmhiu$  {K%eck.  xxxvii,  ii-i4). 
Iteoi  in  ^pieuiui  SalowonU :  HapiueW  ^  ne  maUlia 
mitarel  inielUcium  miu$,  Placita  emm  erat  Dea  niii- 
ma  iUiui  {Sap*  iv,  Iii4).  liem  iii  p6alaio  lxxuh  : 
Quam  dii$cfi$$imi$  •  f^abiialionm  tum,  Deu$  virtutum! 
Deiiderat  et  properat  ^  amma  mea  ad  atria  ^  Bei  (P$. 
Lxxxm,  2,5).  £t  !n  Episiota  Pauli  ad  Tbessaloni- 
censes  i  Notumu$  auiem  vo$  ignorare,  ftotres,  de  dor- 
mientilfu$,  ne  comrietetnhii  $ieut  et  cmteri,  qui  spem 
non  habent,  8i  enim  credimm  qnia  Je$u$  mortnns 


Nemo  auiem  itfrt  simiiem 
komo  poferit  deum  fingere.  Cum  $it  enim  morfaiis, 
mortuumlin§H  *  manibus  iniqui$,  Metior  e$t  auiem  ip$e 
ri$  quo$  eoiit;  qnoniam  ip$e  quidem  vixii  ,  ilH 
numquam  (  8ap.  xv ,  i5-i7  ).  De  l>oc  ipso  :  Neque 
opera  nttimdenH$  copmerunt  quk  e$set  artifex ,  sed 
aut  ignem  ,  <mi  ipiritum ,  aut  citatum  aerem  ,  aui  §§- 
pum  uetlerum ,  aut  nimiam  aquam ,  aui  $otem  et 
tunam  ,  reciore$  orbis  terras  deot  putaveriaa :  q/uormn 
$i  propler  $peciem  hoe  ceetimaterunt ,  $eiani  quemio  hi$ 
Dominu$  $it  $peeiosior :  aut  si  vktuie$  et  operm  eormm 
mirali  $unt,  hitettigant  ab  ipsis  quoniam  qui  hese  eonsA- 
tuii  fortia  fbrtior  e$t  itii$  {  Sap.  xm ,  i-4  ).  Itein  in 
Psalmo  Gxxxiv  :  Jdola  ffcntinm  argeniwm  et  aurum  , 


e$t  et  resurrexif^  $ie  et  Deus  eo$  qui  dormierunt  in  B  opu$  manuum  hominum.  0$  habent ,  et  non  hquuniur , 


Jetu  adducet  cum  eo  (I  7hes$.  if ,  i3,  i4).  Hem  ad  Co* 
rlnthios  i  :  Slutle  ',  tu  quod  $emina$  non  vivilieatur 
ni$i  prius  0  mortuum  fuerit.  Et  iierom  r  Stetla  a  sietia 
differt  in  ciaritate,  $id  ei  re$urrectio  ^.  Semhtalur  cor^ 
pu$  in  corrupHone,  re$urgit  $ine  eormptela  < .  Semina' 
tur  in  ignominia  i ,  re$urgit  in  gtofia.  Seminatur  in 
infirmitale^  resmrgit  in  viriuU.  Seminalur  corpus  anii^ 
maU,  resMrgit^$piriiaU{iCor.xv,  56,  4i-44,  55^55). 
Et  iterum  :  Oportei  emm  corruptivum  isiud  induere 
incorruptianem  et  mortale  hoc  induere  imnmtaHtatem. 
'**  Cum  autemcmruptivum  hoc  indueritiacorruptianem^ 
et  niortaU  hoc  indueril  incorrupiionem ,  tunc  fiet  ver* 
hum  quod  $cripium  est :  Absorpla  est  mor$  ^  in  conten* 
tionem  ^,  Ubi  est^  mors^  acuUu$  tuu$  ?  ubi  ei/,  mor$^  con* 


oeuio$  kabent ,  et  non  videni ,  uures  babent  ^einom 
diunt  ^ .  Neque  emm  Hl  sipiritus  in  ore  eorum.  Simitea 
ftmtt  ^  iltis  qui  faciunt  ea  "  ei  omnes  qui  eonfiduni  im 
ittk  {P$.  cxxxiv ,  iS^iS  >.  Hhii  in  Psftlmo  xcv : 
Omne$  dii  genimm  dtemoma^  Domum$  auiem  cmlos 
fecii  { Ps*  xcv ,  5).  Iiein  in  ExoJo  :  Nan  facieti$  vobis 
deo$  argenteo$  nequeaureo$  {Exod,  xx,i3).  Eiilerum  : 
Non  facU$  tibi  idolum,  nec  cuju$quam  ^imHnudinem 
( Ibid.  XX,  4 ).  Item  in  Hlereniia  :  Hwc  diciiDominus  : 
Secundum  via$  giutium  noUte  iucedere ,  quia  timent  iila 
in  per$oni$  $uis ,  qtiia  Ugiiima  gentium  vacua  $unL  Li  - 
gnum  de  $altu  exci$um  opu$  fabfi ,  et  conftatum  aurum 
et  argentum  $pecio$e  compo$ita  $unt ,  in  }i0trtuli$  et  in 
cUvi$  confirmaverunt  itta ,  et  non  movebuntur ,  quia 


tentio  iua  ?  Jtem  iii  Evangelio  caia  Joannem  :  Pater^  C  eonfLdbHia  $unt.  Argentum  appontum  e$t  a  Tharsis. 

quos  dedi$ii  mi/ii,  volo  ul  ubi  ego  fuero  et  ipii  unt 

mecum,  et  videant  claritatem  meam  qitam,  milii  de* 

di$liantecon$titutionemmundi^  {Joan.  xvii,  ^i).  Ilein 

cata  Lueam  :  Nuhc  ditniiti$  $ervutn  tuum,  Domine^ 

$ecundum  verbutn  tuunh  in  pace^  quia  viderunt  oeuli  mci 

satutare  tuum{Laic*  ii,  29 »30)-  Itein  cau  Joannem  : 

Si  me  dileMs$eli$t  gaudereli$  ^  quomam  vado  ad  Po* 

trem,  quia  Pater  major  me  e$t  {Joan.  xiv,  28), 

CAP.  LIX.  -^  DE  IDOLIS  QUiS  GEMTILKS  DEOft  PUTAKT. 

In  Sapieniia  Salomonii» ;  Omnia  idoianationum  ms' 
timaverunt  deo$ ,  quibu$  neque  oculorum  u$u$  e$t  ad  ri- 


Vmit  aurum  Moab.  Operaartipcum  omma.  Hgaeintkum 
et  purpura  vesiient  eam.  T6ttente$  lotlent  ea  ,  qitta  «oii 
prodienl.  Notite  timere  ea.qma  matum  non  fndunl, 
ei  bontm  wm  est  iu  iliis.  Sic  dmte :  Dii  qui  cmlum  ei 
terram  non  fecerunt  intcreunt  a  terra  et  de  $ub  cmlo 
isto.  Exhorrmi  cmlum  in  hoc  el  abhorruit  muiium 
magi$  veltementer  ,  dicii  Dominm,  Haic  maligna  fecit 
pUb$  mea.  Dereliquerunt  fontem  aquce  vivce ,  et  effo- 
derunt  $ibi  laqueo$  detrilo$  qui  nou  poterant  aquam 
continere.  Yerberavii  le  dilectio  tua  ,  el  nequitia  tua 
accu$abii  te.  Et  scito  el  vide  quia  amarum  tibi  eril  quod 


dendum,  neque  naresad  percipiendum  p  ipjnmw  ,  j)  <'''«''>^'''« '««>«' ^«'"^^^^^ 

neque  aures  ad  audhndnm  ,  neque  digiti  in  manibus      ^^^  •«  »"«»  ^»^»'  Dominus  Deu$  tuu$  ,  fniatfi  $acuium 

ad  oonireaaHdmn  %  ud  ei  pedu  eorum  pigri  ad  ambu^     contrihuta$ti  jugum  meum  et  dimplili  »i«ciiAf  lirfl ,  H 

LECTIONES  VARIANTES. 


•  Dicil  Dorainus  omnipoient  Lam.  NC.  i.  Bod.  2. 

*>  Rai)ius  estjusius  toft.  CommeniorBius  est  Inbrevi, 
explevit  teropora,  ptocebat  enim  Deo  Cott. 

^  Quam  amabiles  Bod.  5.  Amabllia  tabernaculfl  Lhi. 

d  Concupiscit  et  dcflcit  Lhi.  NC.  2. 

«  Inatrla  Bod.  1. 

'  losipiens  tu  Cott. 

«  Nisi  ante  Lam.  Lin.  NC.  i.  Bod.  2.  Vo$s.  3.  Stella 
enim  Lam.  NC.  1.  Bod.  2.  COit. 

^  In  resurrectlone  Bod.  i.  Morluorum  uddit  Oxon. 

i  In  incomiptlone  Bod.  i.  Vo$s.  5. 

j  In  ignobililate  Cott. 

^  Resurgii  corpus  Bod.  i.  Voss.  3. 

1  Absumpta  est  mors  Lam.  Bod.  1»  2,  4.  NC.  1. 


°  Sioe  contentione  Lam.  Bod.  2.  NC.  I. 

^  Antequaiu  muiidus  fieret  Cott. 

**  GauUerelis  utique  Lin. 

V  Nares  ad  odoraudum  Cott. 

q  Dlgiti  manuum  ad  iradandum  Lam.  NC.  i.  Bod.  1.  2, 
4.  Fo».  3.  Mauusad  palpandum  CoU. 

^  Spirilum  mutuat  Lam.  NC.  i. 

^  Morialis,  moriuum  (iuget  Voss.  3,  4. 

t  Nou  auiJiuut ;  nares  habent,  et  non  odorabunt;  manus 
babenl,  e^  non  palpobunl;  pedes  habenl,  ei  non  tmbub- 
bunl  Bod.  i.  Cott.  Vo8$.  5. 

«  Simlles  sint  omnes  Lam.  Lin.  NC.  i.  Bod.  i,  2,  4. 
Thu.  Corb. 

^  Faciuut  es^  Item  Bod.  1, 2, 3,  4. 


YARIORUM  NOTiE. 
C\p.  LlX.—lrem  in  Hieremia.  Baluzius,  haud  dubie     e suis  codd.  addiditlocos  Jer.,  Isa.^t  Apoc.  Lip$.  edd. 

Digitized  by  VjOOQIC 


16&  TESTIUONIORIJM  UBER  111.  1G6 

dm$ii :  Non  seniam ,  sed  ibo  $uper  onmem  monUm  A  wm^m.  Kem  Ulie  :  Ei  Urlm$  Anffdm  $$iutm  en  en 

dUen$  in  voce  mMgm  :  8i  ^ui$  etd^mi  betiiam  ei  itmn- 


excelsnm  el  $uper  omnem  coHem  alium  et  super  omne 
Uguum  umbrosum.  Ibi  confuudar  in  fornicalione.  Ligno 
ei  lapidi  dixeruni  quia  pater  meus  es  tu  ,  et  lapidi^  Tu 
genmsd  me,  Et  converterunt  ad  me  dorsum  »  el  hqu 
faciem  suam  (  Hier.  x  ,  2-5,  9  ,  il  ;  ii,  12,  13,  19 
20,  27  ).  In  Esaia  :  Cecidit  vel  dissolutus  esi  draca. 
Facta  sunl  sculpiHiaeorum  ut  bestim  elpecora.  Aufereiis 
''^  illacoUo  ligalaquasisarcinamlaborantaet  esurieuta 
et  non  valenies  (  /mi.  xlvi,  1,2,5).  El  ilerum  : 
Collecii  simul  non  poterunt  $klvari  de  beUo.  ipsi  autem 
caplivi  duett  $unt  tecnm  (  Bier,  u,  15-18  ).  Et  ilerum: 
CtA  me  mhHHasHs  ?  Vfdete  et  inteltigtie  guia  errati$ 
corde^  qui  eommittitis  aurum  desoMMo  4  argattum  in 
statera  ponderalis  in  pondera  cmtimeHtu.    Artilie$6 


laerum  ^s ,  et  accepit  inseriptimHm  in  fronte  sua  aui 
super  mamun  wam ,  itic  bib^  de  mm  irm  eifu$  ei  pu^ 
meiur  igne  ei  sulplmrc  $ub  ocuUs  Augeiorum  emetmnou 
et  $ub  oeuli$  Aqui ,  ei  fumus  .tomenionm  soruws  ik 
$iBcuia  $wculoram  ascendei  ( Apoc.  ix  #  l^  13-21 ;  xir, 
9-U). 

CAP.   LX,    ^   €IB0BU1I    lUaiAII    COMGIlFIMMllTUII    KON 
A»»ETEIIDAII, 

Apud  Esaum  ;  Edmmu  't  ai  Ubmsm$,  ctm  emm 
moriemur,  Non  remiltemr  vobis  peecaium  ieiud  quomi" 
u$que  moriandni  {Isa.  xui,  13,  14 )« Item  in  Exodo  ^ : 


feoeruut  manu  facta .  el  ittclinantu  $e  adoramunt  ilimi  B  ^<  conudJU  populu$  memdmare  et  bibere ,  ei  smrro' 


et  Uvaverunl  in  humerU ,  et  sic^  amlmUibmnt,  Si  auiem 
posuerink  illa »  bco  mambuni ,  ei  «0«  ii¥>vekuniur ;  ei 
qui  clamaverint  ad  iiUi  non  audient ,  a  malis  taott  Ml- 
vabunt  eo$.  Ileni  iii  Hieremia  :  DomtniM,  qui  fedl  em- 
ium  m  temmh  m  vinme  cerremt  ^em  terree^  in  sua 
prudentia  eKtendii  emium^  ei  mMilitudlnem  aquamm  in 
eoelo^  perduxit  nube$  ab  e^remo  terreSf  fulgurain  nu- 
bibus.  Et  ejecil  ventos  de  theeauxU  $uis»  Infaiuatue  Hi 
omnis  homo  ab  scientia  $ua ,  canfu$uee$tomni$  artifex 
in  $culpUlibu$  sms ,  quia  faisum  eonfiavU.  Non  e$i  spi- 
ritu$  in  ilU$.  VacuaU  euui  opera  tNWnM,  in  iempors 
conspectioiue  iUorum  peribuHip  Ex  in  Apocalypsi :  Et 
sextue  Angelus  tuba  cecinii.  Et  audivi  mmm  es  quaiuor 
angulie  arcte  aurem  qmje  est  in  conspeciu  Iki  dieaaem 
$exip  Angelo  qtu  babebai  tubam :  Soive  quoimr  Aag^  £ 
ligaioe  $uper  flumen  magnumEupkraiem.  Et  $oiuii  suni 
quatuor  AngeU  qui  erant  parali  in  horam  et  diem  et 
mensem  el  annum^  ut  occiderent  tertiam  parlem  ho- 
minum^  et  numerus  exercituum  eque^trium  dismiriades 
myriadon.  Audivi  numerum  eorum,  Ei  eie  vidi  equos  in 
vtsu  et  sedentee  Super  eos  habentes  loricas  igneas  et 
hyacinihinas  ei  suiphmreasi  et  capiia  equorum,  et  ex  ore 
eorum  exiU  igni$  et  fumu$  et  eutphur.  A  tribus  pUgU 
isiis  occirn  e$i  tertia  pars  hominum  ex  igne  ei  fumo  et 
sulphure  quod  exiU  de  ore  eorum^  est  et  in  caudis 
eorum.  Caudte  enim  eorton  sinutee  anguilUs  ,  habehtes 
enim  capita ,  et  in  ei$  noceni.  Et  retiqui  honiitmm  qui 
non  $unt  occisi  in  i$ti$  piogU  ,  nee  pamitmUam  egerunt 
opera  faciorum  manuum  suarum^  ui  non  adoreni  dce- 


xerunt  c  tudere  {Exod.  xxxii,  6).  Paulosad  GorinUiiOS 
prima  :  Cibus  no$  non  commendat  Deo;  neque^  $i  man- 
ducaverimus  ^,  abundabimus  ;  neqtie,  si  non  manduca- 
verimue,  egebytiue  «  ( I  C6r.  viii,  8).  Et  iterum :  Cuiti 
commilis  ^  ad  manduemidum ,  mttcm  exopeclaU.  Si 
quU  esurit  0,  domi  manducei  ,  ttl  non  ad  judieium  ^ 
convematis  ( I  Cor.  xi «  32^,  &4  )•  ItOM  ad  Ronanos  : 
iVoti  est  regnmn  Dei  esea  ei  poiuM ,  sed  juelitia  ei  pax 
etgaudium  in  Spiriiu  $ancio{Rom.  xiv,  17).  lu  ^  fivan* 
gelio  cau  iQaauetn  :  Ego  eibum  Irnbeo  i  quem  va$  noU 
noetis.  Meu$  eibue iiltu  faemm  vokmtaiom  ^m$  fut  me 
misit  ei  perfkiam  ^  op/u$  efus  (Joau.  iv,  32,  54). 

GAP.  LXK— POSmStiei  GOMCCPISCSMTIAII   IT   PlGIUIlAII 
MOM  APVKTfiNDAM. 

Apud  Salomonem  in  Ecclesiasiico  :  Qtu  diliqU 
orgeMum  ,  non  satiabitur  argento  {  EccU.  v ,  9  ). 
liem  in  Proverbiis  :  Captans  annonam  matedicius  in 
plebe  est.  Benedictio  autem  in  ejus  capiie  esi  qui 
comtnunicat  i  {Prov.  xi,  26).  Ilem  apud  B&aiam  :  Vof 
qui  ^conjungutit  domum  ^  ad  domum  «  et  agrum  p  ad 
agrum  conlinuant ,  ut  auferanl  proxlmo  stiO  1  aUqmd, 
KumqtUd***  habitabitis  $oU  $uper  terram  (/m.  V,  3)? 
heiii  apud  Sophoiiiam  :  ^dificabunt  dotno$^  et  nonin- 
habitabutit  ^ ,  et  instituent  vineae  ,  et  tton  bibent  vinum 
earum  ,  quia  prope  esi  dies  Domini  { Soph.  i,  13, 14  )• 
hotD  in  Evangelio  caU  Lucam  :  Qtifd  titiifi  pirodest 
homini  iucrifacere  totum  mundunt,  se  ipsum  autetn 
monia  et  idota ,  id  e$t  $imutacra  aurea  et  argenlea  et  J)  petdere  •  (  Lkc.  ix  ,  25 )  ?  El  iterum :  Diodi  auiem  ilti 
area  et  tapidea  et  lignea,  qum  neque  videre  pessunl  neque  Dominus :  Stutte ,  hac  nocte  expostulatur  *  anima  tua  «. 
ambuUtre^  et  non  egerunt  pcenitentiam  bomicidiorum      Qum  ergo  ^  parasti,  cvju$  erunt  {  Luc.  xii,  20  )  ?  Ei 


LBGTIONHS  VARIANTES. 


^  Noa  diceBms ;  EdaoiDs  et  NC  1. 

^  Exodo :  CoRseditBod.  1. 

^  Exsurrexit  thu.  Voss,  3. 

d  Ederituus  Thu, 

^  Deflciemus  Bod.  3. 

'  Cum  con? eneritis  Leim.  NC.  i. 

R  Esurierit  Bod.  1.3. 

^  Iniudicium  Bod.  1»  5,  4. 

i  Item  in  Bvaogelio  Bod.  1,  4. 

i  Cibum  habeo  nuuKiucare  Corb*  NC,  2. 

k  Ut  perticiam  NC.  2. 


1  CoomunicaAs  ei  Bod.  1. 

»  Y»  bls,  qui  CoU. 

^  Adjungit  domum  Bod.  1. 

o  Addomum,  villam  ad  villam,  Ittt.  Corb. 

P  Agrum  agro  Lam.  Lin.  NC.  1.  Bod.  1, 5,  4.  Thu. 

fl  Proximis  suis  Bod.  2,  5.  Corb.  Proxtmi  Bod.  1,  4- 

'  Non  habllabunt  in  els  Lam.  NC.  i.l.Bod  CoitJi 

•  Si  aoimae  su»  detrimenturo  paiiatur  NC.  2. 

t  Postulatiir  auima  Lam.  NC.  1. 

^  Anima  iiia  a  te  iln.  /^  T 

▼  PraBparaiti  Imw.  Digitized  by  VjOOQIC 


^tJ7 


DIVI  CYPRIANI 


iterom  :  Commemorare  quoi^am  perfepisU  bena  «  in  \  ilerum  :  Netciti$   quoniam  eorpora  ve$ira   membra 


vUa  tua^  et  Lazarui  timHiler  mala  ^.  Nunc  vero 
tttc  rogatur  «,  tu  antem  doU$  ( Lnc.  xti,  25  ).  Et  in 
Aelibus  Aposlolorum  :  Dimt  aulem  Petrus  ad  eum  : 
Argentum  quidem  et  aurum  non  est  mihi,  Quod  autem 
habeo^  hoc  tihi  do :  In  nomine  Jesu  Christi  Nazareni  ^ 
eurge  el  ambula.  Et  apprehensa  manu  «  ejus  dextera^ 
excitamt  ^  eum  (  Act.  iii ,  6  ).  Ilem  e  ad  Tiinolheum 
prima  :  Nihil  inluUmus  in  hunc  mundam  ,  verum  nec 
auferre  quidpomumus  ^.  Habentesitaqueeshibitionem 
et  tegumentum  ,  hit  contenti  simus,  Qui  autem  volunt 
divites  fieri,  incidunt  in  tenlaiionem  ^  et  muscipulam 
et  deiideria  mnUa  et  nocentia,  quw  mergunt  hominem  in 
perdi^nem  et  in  interitum.  Hadix  enim  omnium  ma- 
lorum  est  eufndita* ,  quam  qtadam  nppetentes  naufrO' 


Christi  snnt?  Anferens  membrn  Christi%  faciam  meni' 
brafornicarim^f  Absit.  Aut  nesdtis  qtiia  qui  congluti- 
natur  "  fornicarix  unumcurpus  sunt  f  Erunl  enim  duo  in 
una  earne.  Qui  autem  se  conjunxerit  ^  Domino^  unm 
spiritus  est  «  (ibid.  vi,  15-17).  Ilem  ad  Corlnlhios  se- 
cunda  :  NoUte  conjungi  cum  infidelibus.  Quw  autem 
participatio  est  justitiiB  et  iniqmtatifaut  quos  est  com- 
nmnicatio  tuci  ^  ad  lenebras  (11  Car.  vi,  14)?  Itein  de 
Salomone  in  Basilion  tertio  :  Et  averterunt  nxores 
alienigena  tor  ejus  post  deos  suos  (III  Req.  xi,  4). 

CAP.  LXIII.  —  GRAVE  DELICTrM  ESSE  FORlllCATI01fl&. 

In  Epiftlola  Pauli  ad  Cortnlhios    prima  :  Omne 
delictum  quodeumque  fecerit  homo  extra  corpus   e$t. 


gaverunt  a  fUte  et  inseruerunt  $e  doloribu$  multis  (IBQ^  "^^"^  fomicatur,   in  corpue  $uum  peccat.   yon 
Tim,  VI,  7-10  ). 


CAP.  LXU.  —  MATftlMONIVM  CUM  GEMTILIBUS  NON 
JUNGENDUM. 

ApudTobiam:  Uxorem  aeeipe  exsemine  parentum 
tuorum,  et  noU  eumere  atienam  muUerem  J  quas  non  e$t 
ex  tribu  parentum  luorum  (Tob.  iv,  l^).  Item  in  Ge- 
nesi :  Jft/(tl  puerum  $uum  Abraham,  ut  de  umine  $uo  ^ 
accipiat  Rebeccam  fUio  ejn$  l$aae  (Gen.  xiv).  Itein  in 
Esdra  saiis  non  fiili  Deo,  cum  vasiarentur  Jiidsci, 
nisi  alienigeaas  uxores  cum  filiis  quoque  quos  ex  illis 
procrcaverant  reliquissent  (I  E$dr,  x).  Item  in  Epis- 
tola  Pauli  ad  Corinihios  prima  :  Mulier  vincta  e$t  ^  • 
quamdiu  vivit  vir  eju$  Si  autem  dormieritt  liberata  mI, 


e$ti$  veffrt.  Empii  enim  e$ti$  pretio  magno.  CUmficaie 
et  poftate  Bominum  in  corpore  ve$tro  (I  Cor,  vi, 
18^20). 

CAP.    LXIV.    —  QViS     SUNT     CABNALIA    OUiS     MORTEH 
PARIANT,  ET  QUA  SPIRITALU  QU^  AO  VITAM  DUCANT. 

Paulus  ad  Galatas  :  Caro  concupi$cit  adver$u$  </>{- 
nViitti,  et  $piritu$  adver$u$  camem.  Emc  enim  invicent 
^  advertantur  $i1n ,  ut  non  quae  vutii$  ip$a  faeiatis, 
Uanifeeta  $unt  autem  facta  cttmi$;  quas  $unt,  r  adiil- 
teria^  fomicatione$,  immunditia^epurcuice^  idoloUitricr^ 
veneficia ,  homicidia ,  mtiiiidlriB ,  contenUone$ ,  osmula- 
iione$  '  ,  animo$itate$  ,  provocationee ,  ^multate$ » 
di$$€n$ione$,  hmreee$,  invidim,  ebrietate$,  comet$ationex^ 


ut  cui  "^  vult^nubat,  tantum  in  Bomino.  Felicior  ^  au-  Q  et  hi$  $imiiia  *'«.  Quee^^presdieo,  quia  quitaUa  agunl, 
tem  erity  $i  $ic  perman$erU  p  (l  Cor.  vii,  59,  40).  Et      regnum  Dd  non  po$$idebunt.  Fmctue  autem  $pirittis 

LECTIONES  VARIAISTES. 


*  Recepis'i  bona  Lam.  NC.  1. 

^  Lazanis  autem  mala  NC.  1,  ± 

^  Hic  laeuiur  laiti.  CoU.  Hic  quiescit  Bod.  l.Hic  codso- 
latur  Bod.  2.  Corb. 

d  Nazanei  Thn, 

^  Apprehendens  mantun  Litt. 

'  Eievavit  Thu. 

s  UeiM  Pauius  Bod.  2. 

^  Auferre  possiimus  Bod.  1,  2,  3,  4.  Thu.  Lam.  Vo8$.  3. 
Anferre  poterimus  Cott. 

i  Incidunt  in  laqueos  lenl^lionum  Corb.  lo  laqueum 
(Jiaboli  NC.  2.  Muscipulam  dial>oli  Cott. 

i  Aiienam  iixorem  Bod.  1, 4.  Vo$$.  5.  Thn. 

^  Accipiatur  Rebecca  Lam.  liti.  NC.  1.  Bod.  I,  2,  4. 
Thn. 

1  Mulier  alll^U  est  NC.  2. 

^  LiberaU  est,  cui  Voss.  5.  Lam.  Un.  NC.  1.  Bod.  1, 
2,4. 


»  Cul  f  olct  Thu.  Corb. 

">  Be^iioT  Bod.i.NC.%. 

P  Permanserii.  Item  de  hoc  ipso  ad  Coriutliios  prima 
Bod.  1,  3,  4. 

<l  Tollam  membra  ChrisU  CoU.  Aufereas  ergo  Bod.  2. 

'  Membra  meretricis  fomicariae  Lam.  NC.  1.  Bod.  1. 
CoU.  Voss.  3. 

'  Qui  couglutiDaator  Bod.  2, 4.  Thu.  Corb.  Adhsret  me- 
relrici  Vos$.  3. 

^  Se  conjungunt  Cott. 

^  Uuo  spiriiu  sunt  CoU. 

'^  Luniini  Voss.  3. 

^  Enim  adversanlur  Vo$$.  3. 

y  ForBicatio,  impudiciiia  Cott. 

*  yEmulalio,  ira,  rixa,  animositaics  CoU. 

**  SiiniUa.  Quia  quitalia  agunt  lam.Im.^C.  1,2.  Bod. 
,.  Thn.  Corb. 
V     bb  prsedico  vobis  sicut  praedixi,  quia  C(m. 


STEPH.  BALIJZII  NOTiE. 


Cap.  LXI.  —  Percepi$U  bona.  Vide  noias  Fronto- 
nis  Ducnci  in  Homiliaiu  sexiaiu  Chrysostomi  ad  po^ 
pulum  Antiochenum. 

CkV.  LXIII.  —  Fornicationi$.  Aliquando  fomicatio 
abusive  sumitur,  ut  apnd  Gratianum,  51 ,  <fuaest.  I ,  cap. 
Jincrattone,  ubi  sccuiidx  nupiia^  dieuntur  esse  verefor- 
nicatio^  et  mox  nddilur  eam  fornicaiionein  esse  ho- 
nestam.  Quod  verum  est.  Et  tamca  Miclnel  Siricius 
haic  verba,  u(  soleut  adversariicaelibaius  clericorum, 
ut  leluin  adversus  iiiores  uostros  avide  arripuit  in 
prH;f:aioue  libri  qiieiu  scripsit  de  Vxore  una  tantum 
habenda^  ut  osieiideret  aliqunm  inier  iios  csse  lio- 
uostam  scorfaiionein,  adeoque  sconationem  ex  sen- 
li*nlia  uostru  |>cccaluin  noii  esse,  scd  rlrtuiem.  0»»® 


dicia  esse  magna  vi  intemperantits  palam  est :  locus 
enim  ille  id  non  evincii,  sea  tantum  eam  vivcndi  cou- 
siietiidinem  esse  honeslatn  quam  auctor  stiidio  pu  • 
dicitiae  vocare  voluii  roriiipationem,  tamenctsi  vere 
fornicaiio  non  sit,  scd  l^itrma  inaris  ei  reminsD  con- 
junctio.  Nam  et  in  canonibus  sancii  Pairicii  episcopi 
llibernorum,  et  iii  Poenitentiali,  Fulberti,  episcopi 
Carnoiensis,  vocabulum  fornieationis  sumitur  pro 
actu  ipso  coeundi  geiieraliier.  Et  sanctus  Auguiitiniis 
in  capile  sexto  libri  de  Bono  conjugaU,  ait  iu  ipsa 
mimoderaliore  exaclione  debiii  ciiriialis,  eisi  eos 
pravi  mores  ad  talem  coitcubitum  impeHunt,  nuptias 
tamen  ab  aduHerto  seu  fornicatione  dcfenderci 
Digitized 


70th 


TESTMOMOnUM  LIBEH  III. 


m 


est  charitas^  gaudiumf  ^  pax ,  n^iuutimUaSf  bouitas^  ^  A  cap.  lxyiu.  —  reccdenouii  ab  eo  qci  inordw ate  * 
fidcs^  manstieludo ,  contitwilia^  castitas»  Qui  eitim  sunl 
Christi  camem  suam  crudfixerttnl  evm  vitiis  et  eon- 
citpiseeutiis  c  {GaL  ▼,  47, 19-14). 


CAP.  LXV.  — OMNIA    DEUGTA    IN   BAPTISMO    DEPONI. 

In  Epistola  Pauli  ad  Gorinthios  prima  :  Neque 
fornicarii  ^  neque  idoHs  servientes^  neqtu  adulteri^ 
neque  motles^nequemaseulorum*^  appetitores  ^,  neque 
fures,  neque  fraudatoreSf  neqneebriosi^neque  maiedici, 
neque  raptores  ^  regnum  Dei  consequenlur.  Et  ha:c 
qttidem  fuistis;  sed  abluti  eKfi,  sed  sanctificati  ^  estis 
in  nomine  Donuni  Jesu  nosCri  Christi  et  in  Spiritu  Dei 
9iotln(ICor.Ti,  9-14). 

CAP.    LXVI.  —  DISCIPLINAM    DBl    IN    ECCLBS1A8TICJS 
PRiECEPTIS  OBSERVANDAM. 

Apud  Hieremiam  :  El  dabo  vobis  pastores  seeundum 
cor  meum^  et  paseent  oves  pascentes  s  cum  disci» 
plina  (Bier.  iii,  15).  Item  apud  Salomonem  in 
Proverbiis  :  Fiti ,  ne  neglexeris  diseiplinam  Dei^  ne- 
que  defeceris  ab  eo  correptus.  Quem  eitiin  Deus  diHgit 
corripH  (Protf.  iii,  11,  li).  Item  in  Psalmo  ii  : 
Continete  **  diteiptinam^  ne  forte  irascatur  Domi- 
fiKs,  et  pereatis  a  via  recla  '^.Cum  exarserit  cilo  ira 
ejus  super  vos ,  beali  omnes  qtti  confidtint  in  eo  i. 
(  Ps.  II,  12 ).  Ilein  in  Psalmo  xlix  :  Peccaiori  au- 
tem  dicitDeus  :  At  quid  exponis  justificationes  meas  ^, 
et  assumis  testamentum  meum  per  os  tuum  ?  Tu  aulein 


ET  CONTRA  DISaPLINAM  P  VIVIT. 

Paulus  ad  Thessalonicenses  :  Prascipimus  autem 
vobis  in  nomine  ^  Domini  nostri  ^  Jesu  Christi^  ut 
discedatis  ab  omnibus  fratribus  ambulantibus  inordiruUe 
el  non  seeundum  traditionem  quam  aceeperunt  a  nobis 
(II  Thessat.  iu,  6).  Ifem  in  PsahoM)  xlu  :  Si  tndebas 
furem,  simul  currebas  ■  cum  eo,  at  cum  adulteris  ^ 
portionem  tuam  ponebas  {Ps.  xux,  13). 

CAP.  LKIX.  —  NON  IN  SAP  lENTIA  MUNDl  NEC  IN  ELO- 
QUENTIA  ES6E  REGNUM  DEI ,  SED  IN  FIDE  CBUCI8  ET 
IN  riRTUTB  GONVERSATIONIS. 

In  Epistola  Pauli  ad  Corinthios  prinia  :  Hisit 
me  Christus  annuntiare ,  non  in  sermonis  sapienlia,  ne 
"  inanis  fial  crux  Christi.  Verbum  enim  crucis  stultitia 
est  iis  qui  pereunt ,  iis  autem  qtd  salvantttr  virtus 
Dei  est.  Scriptum  esl  enim  :  Perdam  sapientiam  sa- 
pientium,  et  prudentiam  prudentium  reprobabo.  Ubi 
sapiensfubi  scriba?  ubi  coMqumtor  »  hujus  uBculi? 
Nonne  infatuavit  ^  Deus  sapientktm  hujuM  nmndi  ? 
Quoniam  quidem  ^  in  sapieniia  Dei  non  cognmt 
muitdus  per  sapientiam  Deum,  coniplacuit  Deo  per 
sliUtitiam  prtedicationis  salvare  credentes.  Quoniam 
Judcei  signa  desiderant  y ,  et  Grwci  prudentiam  ^- 
quarunL  Nos  uulmn  prwdicmntis  fMhium  crnnfixiwif 
Judasis  <]Uidem  semtdnttintj  Gcutibu^  auicm  stultiiiam^ 
ipiis  aufan  tocatis  Jndwh  ci  Grfcds  Chmtum  Dei  tfr- 
tutcm  ti  Dei titpicittmn  {\  Cor.  i,17  2i).  El  il«rum  : 
NeniG  i^c  deciitiat.  St  qtm  pitiat  sapietiiem  se  euc  ia 


odisti  disciplinamf  el  abjecisti  ^  serinones  meos  retro?  p  '       *  *  --_.,.„ 

(P«.xux,16,17).lleminSapienliaSalomouis:l)iid.     *^^^'^  *'^":'^^  '^"^'^  *^**''".*  /f^i^^  «i  *f/ iapf.«*,  Sa> 


pltnam  qui  abjicit  infeUx esi  {Sap.  ii,  11). 

CAP.  LXVII.  •—  PBXDICTCM    QUOD  DISCIPLINAM  SANAM 
ASPERNATURI  ESSENT. 

Paulus  ad  Timoiheum  secunda  :  Erii  tempus 
quando  sanam  doctrinam  non  stutinebunt^  sed  secun» 
dum  sua  desideria  "*  coacervabunl  sibi  magistros 
prurientes  in  audiendo ,  scalpeiites  atires.  Ei  a  veriiate 
quidem  auditum  avertent  ",  ad  fabulas  autem  con* 
verientur  (II  Tim.  iv,  3,  4). 


pientia  ^^mm  ftfijm  mnndi  mdtitia  e$t  opud  Deum,  Scri-* 
ptsuneslenim  :  Heprebendes  ^^  sapientes  in  a»tuHa  ipso- 
ruin(\Cor.  u,  18-20).  Et  itenim:  Dondms  cogno- 
vitcogitaliones  sapientium^^^  quia  suitl  stultce^^  {Ps. 
XCIII,  II). 

CAP.  LXX. — PARBNTfBUS  0B9EQITENDUM. 

InEpistola  Pauli  tid  Epbesios  :  Fi/ti,  obsequentes 
esiote  pareniibus  veslris.  Hoe  enim  eujustmn.  Uonora 
pairem  tuum  ei  mairem  ^e  HMmt^  quodesi  numdatum 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  Pax,  patientia,  benigyitas,  lx>Ditas  Colt. 

^  Fides ,  roodeslia ,  maDsuetudo,  coutiDentia ,  castilas , 
dilectio,  ndversus  hujusmodi  non  est  lex  Cott. 

^  Cum  passiooibus  el  desideriis  Cott. 

d  Maseulonim  concnbitores  Lam.  NC.  f .  Hod.  1,2.  Coti. 
Voss.  5. 

"  Neque  rapaces  regnum  Dei  CoU. 

t  Sed  sanctiflcati,  sed  JiisUficaii  Lain.  Lin.  NC.  1,  2. 

s  Pascent  vos  cum  disciplina  Cou.  Voss.  5. 

^  Appreheudite  disciplinam  Bod.  2. 

i  Pereatis  a  via  justa  Cott. 

j  Feiices  omnes  qui  conlVJuat  ia  eum  CoU.  Corb. 

k  Dixil  Deus :  Quare  iu  narras  jusUlias  meas  CoU.  Ut 
quid  Voss.  5. 

1  Projectsti...  postteCo(/. 

"  Desideria  antbulanies  Laxn.  NC.  1. 

»  Audilum  avertentes  Lam.  Bod.  ±  NC.  1.  Corb. 

^  Inordinate  vadit  Corb. 

P  Disciplinam  Dei  vivit  Lam.  NC.  i. 


<i  Vobis,  fratres,  in  nomtoe  Lam.  Un.  NC.  i. 
'  Sic  Grceca,  Lam.  Lin.  NC.  1.  Bod.  i,  2.  Thu.  Corb. 
Voss.  3.  /mp.  omiUunl  Domini  nostri. 
■  Concurrebas  ei  Lam.  NC.  1.  Tlm.  Bod.  1,  2,  3,  4. 

*  Imer  moechos  Bod.  A.  Cum  moechis  i^articulam  Lam. 
l^NC.\.Bod.^.  Thu.Corb. 

^  Conquisitor  hujus  mundi  Lam.  NC.  1. 
▼  Stultam  (ecit  sapientiam  Coti.  Voss.  5.  StuUitiam  fecit 
Deus  Bod.  i. 

*  Quandoquidem  sapientiam  Del  non  cognovit  mundus 
per  iuaipientiam  suam;  pUcuit  Deo  }^er  stultitiam.  Lam. 
NC.  1  Bod.  2.  Per  sapientiam  siiam  CoU. 

y  SignapetuntiM.  i.  Fott.3. 

'  Gr»ci  sapientiam  quaBrunt  CoU.  Voss.  3. 

«<^  Sieculo  huic  siultus  fiat  Bod.  i,  5,  4.  Voss.  5. 

^^  Reprehendens  Itn.  NC.  1.  Reprehendam  MoreL 

<^<^  SapientuinbominQniiJm. 

dd  Quia  SMOt  vanae  Bod'  i . 

^^  Et  matrem,  quod  Bod.  iy  2,  i. 


STEPll.  BALIjZU  NOTiG. 
Verbum  enim  crucis.  Vide  Massuelum  ad  librum  primuni  IrenaM,  pag.  17. 


Digitized  by 


Google 


7l!  OtVl  CYPRlANl  77« 

prkHum  in  promM&ne  \  ul  bme  nmUa  sis  longastmi  A   ciP.  lxxtii.  — -  PBCCiNTEtf  publice  obhtrgaiiduh. 


iuper  terram  {Ephee.  ti,  4,  7,  f). 

CAP.  LXXI.-^PATRBS^  QUOQUE  ASPEROS    ESSE  CIRCA 
PILIOS  NON  OPORTERE. 

Uofii  lUte  c  £i  m  B^  patm^  n^iu  4n  kaeuntlhm 
mU$€re^  filioe  tuffot,  tedniilMik eon  in diteiplina^  el 
correpiidne  D$nM  (Eph*  ti ,  4). 

CAP.  LXXII. — SERTOS,  COM  CREDIDERINT,  PLUS   DO- 
MimB  CARNAL16US  SERTIRE  DEBERE. 

In  Epislola  Pauli  ad  EplitikM  :  Serti  ^  eMiteio- 
mim  carnaiibu$  cum  meimt  t/rem^c  ^'^  etm$implicitaie 
cordie  vettri  iicut  Chriito^  non  ad  ocuium  tmm^^ 
quad  homimbui  placeniee^  $ed  ifuflri  urvi  Dei, 
(Ephee,  Ti,  5). 

CAP.  LXXni.  —  1TEM  DOMINOS  MITIORES    ESSE  DEBERE* 

Heni  iUie  <  :  ElVMi^Mniid»  $Mdm  fadUikie^^ 
iammim  iwundimm  ^ ,  nkmm  ^a  ef  Mter  ^  et  ipBO- 
nm  Dominm  e$t  tn  4eeH$i  ei  excepth  penomirwn 
nmieMinmoi  (Ephe$.n,i,l,%). 

CAP.  USiT.^-TIDVAS  Pfl09ATi$  QIU^QIiE^BOIIOilAMDif. 

In  Episiola  Pauli  ad  Tiipotheuin  prima  :  Viduae  hol 
nora  qwe  vere  $unt  viduti^,  Quob  autem  delicata  e$t  vi^ 
dua ,  vipen$  ^  moriua  e$t  (  1  Tim.  t,  $).  Ei  iteruni  : 
hmioree  autem  viduae  prteleri  ^  Cum  enim  ^  delifial^ 
fuerintj  in  Chri$to  nubere  votunty  habenle»  judiciump 
quomam  primam  fidem  reprobavernnt  ( I  Tim»  t,  li). 


GAP.    LXKV..  *-^   i«ORI»l,  ET  ilAXim  nDEUflJV  ,  CIHIAM 
PLOS  «IIUMQOEHQVB  &ABEWB  DEBBRE. 


Apostolus  ad  Timolheum  prima  :  Si  qui$  au^em 
$uorum,  et  maxime  dome$ticorum ,  non  agit  curam ,  /E- 
dem  denegtU ,  el  eu  de^emr  infi^idi  ^l  7wii.  ?,  8),  De 
hoc  ipso  apud  Esaiam  :  51  videri$  nudum ,  ve$ti^  et 
donmHem  $emini$  tuiiwndmpieiae  ^  (/sa.LTiii,  T).  De 
c|uib«is  d«ii0iBliciB  iii  CfVBfigelfO  ^tam  esl :  Si  pu^ 
inmfmMae  dftoemml  ^mlxe^b^  qumno  mtt§k  domeai' 
co$  eju$  (Matth,  x,  25)  ? 


lo  Epislola  Pauii  ad  Timotheum  prima  :  Peccanies 
coramommbu$  corripe^  Mt  et  eeeteri  metum  hakeani 
(I  Tm.  T,  20). 

CAP.    LXXTUI.  —  CUN  HiEREnCIS  NON  LOQUENDUif. 

AdTilum ;  Bc^reticumitmin^  pQ$t  tmofn  correpiw- 
nem  demti^ ,  fsien$  qumtiam  perverm  e$t  hujuemodi  et 
peceatj et  e$t  a  iemeUpep  4aamatu$(Til'  m,  iO,  !!)•  De 
boo  ip«o  io  CpistoU  iotmm  ;  £^  nobi$  e^eruni ,  ud 
nan  fuerunt  ex  nobi^,  Si  enim  fm$$ent  ex  nobi$ ,  mm^ 
$j$unt  u(i(pie  nobi$ctiml\  Joa^.  n^  i9)«  MemadTi- 
moiheum  secunda  :  Sermo  epfum  ui  campef  utpil 
(nTim.  11,17). 

^     GAP.  LXXfX.  —  mNOCBNTIAM  FIDENTER  PETEBS  ET 
tMPETRARE. 

Ju  £pi»loJa  itmm :  Si  cor  noetrum  noe  wm  repre- 
hwda/t,  fiduciam  habemue  od  J)em%M^fu^idcmmpm  |ie- 
tjjfriiuu^  acdiuemue  ab  ««(I  Jmm.  IH,  %i).  Uem  iq 
Evang^o  c^ta  MkiihWMin :  Be»ti »  mundo  cwk^  qw>* 
mm  ip$i  D^um  videl^m^  iMMk^  v,  ;8).  Uefn  io  Psaiaio 
xxiii  :  Qm  mend^,  in  mpmum  Domunt,  am  ^ma 
$tabu  itt  loco  eancu^  ^$f  Inmcem  mmtibu$  «i  wii^ 
cordev(Pe.  xxiu,9,i). 

CAP.  LXXX.  —  NIHIL  UCERE  DUBQLO  |N   HQM1|IE|I ,  M(^ 
DEUS  PERMISWT. 

In  fiTangello  cata  Joannem  dixit  Jesus  :  Nullam 
C  haberet  pote$tatem  adver$u$  me ,  ni$i  dala  libi  e$$el 
deeuper  (Joan.  xix,  ii).  llem  in  tlasnion  (ertio  :  Ut 
exdtavit  Dominu$  Satanan  ip$i  Salomoni  (III  Reg.  xi , 
23),  Item  in  Job  ^prius  Peus  pcroiisitj  ei  lunc  dia- 
bolo  licuii  (Job  ii^  6).  Et  in  )!).vaj)gelio  Dominus ' 
ante  perinisil,  dicendo  Judae :  Quod  fade  fac  celeriu$  * 
(ioan.  xm ,  27).  Item  apud  Snlomonem  in  Prover- 
bih  :  Cor  regi$  in  manu  Dei  (Prov.  xxi ,  i). 


CAP.    LXXTI.   «-  MAJQfWil  fUm   MDN 
SAlsrDUM. 


ACCU- 


Ad  Timoihetim  ptim  :  Adver$t^  m(^orM  t^ttl^  mc- 
cu$ationem  ne  receperie  (I  Tiuu  v^  i^}^ 


CAP.    LXXXI.  —  MERCBDBM  MERCENAIUO  CITO  BEDDEN' 
DAM. 

In  LevHieo  :  Non  dormiet  mercee  mercenarii  tui 
aptid  ti  u$que  in  mane  ^  (Levit.  xix,  i3). 

CAP.  LIXXII.  —  NOH  AUOtJlVANpUM* 

In  DeMteronemio  :  iVonimiiiMiiiwii  ^»  ii«^  iiif«- 
remim  (Deut.  xvni,  40). 


LIXITIDNES  VARIANTES. 


A  Prinnm  in  repromiBiioBO^Aiim.  fln.  BodAy  t.rme.^. 

^  Parentes  qnot^e  Bad,  %  4. 

^  Yos  patres  Thu,  Vom.  ft.  (hrb.  IPmiiM  Oinmi. 

d  Iracundiam  profocave  NC.  i. 

«  Cum  diaciplma  ColL  In  dtooi^iiiMi  «i  ooireplioo^m 
Lan.Bod.tlfC.i.rom,Z. 

'  Seryi  GhrisU  lam,  NC  i,  2.  M.  4,  t,  9»  4.  Vose,  5. 

B  Item  illic  deswU  in  inmrmeis,  ^pMB^memitik  iranepo- 
mmt,  ReetUuo  ex  Lam,  Hti.  i.  Vm$.  9.  Xm. 

^  Remiuentes  iracundiam  Lam,  Colt. 

i  £t  vestnira  ipsorum  Vo$s.  3. 

i  Mon  e^  apua  iUum  NC,  2. 

k  Yiya  mortua  est  Bod,  i.  4,  Corb. 


i  Adolescentesaulem  vidnas  devHa  Cmi,  Omftte  V0S$.  S. 

°»  Detieat»  faerlnt  Benev.  lam.  NC,  i,  Bod.  i.  %  3, 4. 
In  d«lieii8  ftierint  Vom.  5. 

"  Despexeris  Bod.  1.  Vos$.  5.  * 

^  Felices  mundo  Lam,  Th%  Corb,  lin.  NC.  i.  Bod'  U 
2,4. 

P  Mundus  corde  Bod.  4. 

^  In  omnibus  prlus  Deus  Lam.  NC.i.  Bod.  f, 

'  Ante  pr%nionuit  Bod,  i , 

«  Fac  velocius  Lam.  NC,  1.  Bod.  4.  CoU.  Yelociter  Un. 
CHIns  NC.  2.  Bod,  3. 

*  Uaque  ad  Bod.  2.  Usque  mane  Bod,  i^  l.  Cait. 

^  Ommaberls  neque  auguraberis  Coth 
Digitized  by ' 


\Co(k  I 

/V^oogle 


193  tESTIMONlORUM  LfBER  llt.  1H 

CAP.  Lxxxni.  —  CTRRCif  w  CAPiTE  NON  njk6ENDCii<* .  A  circumvenire  ^  in  tiegoiio  fralrem  suiim,  qula  uUor^ 
In  Levltico  :  Non  facietis  cirrum  ex  coma  ca/Htit 


vestri  {Levit.  xix,  27). 

CAP.  LXXXIV.  —  NOIf  VELLENDtH. 

Nm  corrumpeiU  efi^em  barba  vestrag  (LevU. 
XIX,  27). 

CAP.    LXXXV.  —  SURGENDUM  CUM  EPISCOPUg  ET  PSmV- 
TER  VENIAT. 

In  Levilico  :  A  facie  seniori$  eguurges^  et  honorU' 
bis  personam  ^  fresk\fteri  «  (Le»il,  xix,  32). 

CAP.  LXXXVI«  ^  6CS1SMA  ffOII  rAOlEMWII ,  ETIAVSI  IN 
imA  FUDE  BT  IN  EADEM  TRAMTIWIE  ^EAMAMEAT  QUI 
RBGBIMT. 

In  EcclBsiasiico  apnd  Salotnonem  :  Scmdens  ilgna 
petkHtabitur  »"  m  eii,  «i  exciderit  fermm  {EecH.  x ,  9). 
hem  \n  Exndo  :  in  4omo  ma  eomedetur^  non  e/tderfs 
de  dmno  camem  fora$  {Emod.  xn,  W).  Iiem  in  PsrI* 
mo  cxxxn  :  Eeee  ijHam  boman  ^et  ^fuam  fncwfdm  * 
habkare  •  fralra  in  mmtm  {P$.  cxxxii,  f)/Iiem  Hk 
EvftngeHo  t!M  MatthMm  :  ^ui  nan  esi  mecwn ,  «*• 
verttts  me  «K,  ef  ^  vtecmn  ftois  eoMgit  tpiargi  < 
{Manh.  xfi,  SO).  kem  \n  IfipiMola  I^ftali  «d  GoHi^ 
Ihtos  prifiHi  :  Obteoro  aitfem  M,  fratret^  per  wmen 
Domini  nostri  Jesu  Christi  utjd  ipsum  dicatis  omim^ 
elmmwuim  vobsjs  jsckismki^  uti»  miam  compoM  s  m 
eodem  sensu  et  in  eadem  seaUatia^l  Cor.  i,  10  ). 
Item  in  Psalmo  lxvii  :  Deus,  qm  inhabitare  fadt  una- 
nimes  ^  in  domo  {Ps.  Lxvn ,  6). 

CAP.   LXXXVH.   ^  mELEft    SmPUC»  CUM   PflDMtNTIA 
KSSE  DSBfilt«. 

In  Evangeflo  catai  Mauhseiim  :  Etltote  prudentessit^ 
ut  serpentes,  tt  simptices  sicut  columbos  {THatth.  x, 
16).  Et  iiertmi :  ^os  estis  sat  tertm.  St  autem  sat  in- 
fatuatutn  fuerit  * ,  fn  quo  mUeturfAd  i^hit  i  vafet,  ni- 
II  ut  projiciatur  fbras  et  Cffncnicetur  ^  tib  homMbus 
{Matth.  V,  15). 

CAP.  LXXXVIU.  —  FRATREN  NON  CIRCUMVENIENDUM. 

In  EpUioh  I*au1i  dd  Hiessalorriccnses  prrma  ;  ^on 


est  Dens  de  his  omnibus  (I  Thess.  iv,  6). 

CAP.  LXXXIX.  —  SUBITO  VENIRE  FINBM  MUNDI. 

inquii  ApostolMS  « :  Dia  Domini,  skui  fwki  noeie^ 
ilnvemet^.  Cum  dixcrimpoKP  et  firmitas^i,  tunc  iltis 
repentinus  adeeniet  interilus  '  ()  TUm»  v,  2).  beoi  in 
Aeiibus  Apostolorum  :  Nemo  poisst  eognoscer^  iem^ 
pus  aut  tempora  ^  quw  Puier  posuit  iu  sua  poieslate 
{Acl.i.l). 

CAP.  XC.  —  UXOREM  A  VIRO  NON  RECEDERE ,  AtT  St 
RECESSERIT  ,  INNUPTAM  MANERE. 

la  EpistoU  Pauii  ad  Corimhios  prima  ;  lis  autem 

quce  nupserunt  praedpio^  uon/ego «  sed  Domims^  uxo- 

g  rema  viro  non  separari^^  si  aulem  r^cesserii  \  manere 

inmiptam'^,  aut  recomciliari  virOf  tt  vi^a  uxorm  nots 

dimiUere^  (I  Cor.  vii,  lOj* 

CAP.     XCI.  —  TANTCM  UmJMlOtmMOUE  TWTARI  OtANTUM 
POTEST  SUSTWrEHE. 

In  Epislola  Paufi  ad  Corinihios  prima  :  Tentatio 
vos  non  occupabit  y,  nisi  humana,  fidetts  autem  Deus, 
qui  mm  pmiatur  vm  i€n$tari  Mpvr  ^uod  *  pomtis ,  sed 
faciet  cum  lentatione  etiam  evademii  fue^iu^m^  ai 
possitis  tolerare  (I  Cor.  xi ,  3), 

CAP.     XCII.  —  NON  «UICt^lD  UCWP  feSSfe  rACtBNDCM. 

Pautus  in  Epistola  ad  Corinibios  f  nima :  Oimiali>' 
cent ,  sed  non  omnia  expediunL  Omrm  Ikent ,  ted  tion 
otnnia  o^iificant  01  (i>r.  vi.  ii^. 


CAP.     XCIII.    — .   HtiBBimW   ijfiOB 

CBSBrlT. 


MIIESBS   FUtUILE 


In  Elpisiola  Pauli  ad  Corintiiius  prima  :  OporJet  ^t 
hwreses  esse,  ut  probali  manifesti  tint  in  pobisllCor. 
XI.  19) 

-CAP.  Mf .  —  ci»i  nwm  CT  mmm  mskktmmim 

ACOtfPfftNBAM, 

lu  Leviiico :  Antma  autem  qufpcumque  manducaverii 
ex  came  saarijim  sftljUaTit,  quod  ett  Dondm.  ei  im- 
munditia  ip$iut  tuper  ip$um  e$t,  peribit  anima  ilta  de 


LECTIONES  VARIANTES. 


*  Ciimim  non  habendum,  Sic  Thu.  Corb,  lam,  IfC.  1,  D  4.  Vide  neqois  circumveoiret  GoU. 
Ltn.  Bod.  1, 2, 4.  Impretta  addunt  m-cipHe.  InLeri-         »  Vlndex  Cou. 


2. 
tico. 

^  HoDoriBcabis  personam  CoU. 

«  Presbyteri  tui  Bod.  2. 

(t  Ut  quid  bonum  et  voluptabile  Benev.  Lin.BH.  4. 

«  Ut  habilent  Bod.  2,  4. 

t  Non  colligit,  dispergit  Lam.  M.  I,f,  ^.MC.  i,  3. 
Non  congregat  CtU. 

«  SUis  Butem  pBrfecli  M.  i,  Veu.  3. 

^  Uoius  moris  in  domo  CoU. 

i  Sal  evanuerit  Coff. 

j  Ad  nihilum  NC.  2.  Valet  ultra  lam.  JiC  1.  Bod.  U. 

k  Nisi  projici  foras  et  conculcvi  Bed.  4.  fhu*  Corb, 
Voss.  3. 

1  Noli  circumvenire  fraurem  taolM  iem:ifiC,  i^Bod.  2, 


»  Wnam  iMUBdi.  lAAangdk)  lam.  NC.  4.  Bvd*  d  Un. 

"  D'em  autem  illam  et  horam  netuo  suiL  neoiiA  AuffAli 
coelorum,  nisi  Pater  styius  addit  COtt.  ^^  ^^ 

P  ^mwit  homines  pax  Bod.  2. 

*l  Et  securilas  ^orf .  1. 

'  Superveniet  intoritus  fom. 

"  Momenta  aut  tempora  (^. 

^  BI«n  diBcedere  Bod.  i.  {^. 

^  Discesserit  CoU. 

▼  InnupUm  perm«iere  Um.  XC.  1.  Bod.  2. 

^  Vir  uxorem  non  dimitut  Lam.  N€.  L  BH.  % 
^0«»V«^i<*  OmL  QooQpaMit  tim.  Cm§.  Appeekettdit 

«  Stper  i«l  Bod.  Lam.  N€.  i. 


STEPH.  fiALUZU  NOT^. 


Cap.  LXXXIH.  —  Qrrim.  l*aacu&  CasiiuTjimus  in 
nnimadversionibiis  od  librum  secuuduiu  Sueloiili ,  alt 
banc  vocem  grdecnm  non  ess^,  sed  Alexandrinorum , 


uialia  multa  ij  ioterpretojUojie  PiJWipwii  gm»,  vel 
Cilicura  PbasaliUfiim. 


Digitized  by 


Google 


•Jlo  DIYI  CtPRlANl 

populo  $Ho  [Levit,  vii,  20).  Iiein  ad  CoriHiIiios  pri-  x     <^^p- 
Quicumquc  ederit  panem  aul  btberit  calicem  Do* 


m 


XCVIII.  —  CATECUMINCM   PECCARE  JAM  50N 
DEBEBE. 


ma 

mtnt  indigney  reu$  erit  corpori$  el  $anguini$  Domini 

(ICor.  xi,27). 

CiP.    XCV.  —  B0NI8    •    CONVIVENDUM  ^  ,  MAL03  AUTEM 
VITANDOS. 

Apud  Salomonem  in  Proverbiis  :  Ne  adduxeri$ 
impium  in  habitaculum  jusiorum  {Prov,  xxiv,  45). 
Iiem  apud  eumdetii  in  Ecclesiasiico  :  Virt  ju$ti  $int 
libi  conviwB  {Eccli.  ix  ,  2i).  El  iterum  :  Amicu$  fi» 
deli$medicamentum  vitteet  immorlaUlati$  {Ibid,  vi,  16). 
Iiem  illic :  Longe  abato  ab  homine  pote$taieni  ha- 
bente  occidendi  ^ ,  et  non  $u$picaberi$  limorem  ( ibid, 
ix\  13).  Item  illic  :  Beatu$  ^  qui  invenit  amicum  oe- 
rttm,  et  qui  enarrat  ju$titiam  auri  audienti  {Ibld,  xxv , 
12).  Item  illic  :  Sepi  auree  tua$  $pini$ ,  et  noU  audire 
thiguam  nequam  {Ibid.^  jLym ,  23).  Item  in  Psalmo 
XVII  :  Cum  ju$lo  ju$tificaberi$  <^,  et  cum  viro  inuo- 
cente  innocen$  eri$  f  et  cum  pervmo  perver$u$  eri$  K 
(P$.  xvn,  28).  Ilem  in  Epistola  Pauli  ad  Corinthios 
prima  :  CorrMtiipttit/  tii^eitia  bona  confabulationes  pe$» 
$imw  (I  Cor.  xv,  33). 

*"  CAP.  XCVl. — FACTB,  NON  VEEBIS,  OPEEANDOM. 

Apud  Salomonem  in  Ecclesiastico  :  Noii  ciiatu$ 
e$uin  Ungua  tua,el  inutili$  et  remiuu$  in  operibu$ 
tui$  {EccU,  n,  34).  Et  Paulus  ad  Corinthios  prima  : 
Non  in  $ermone  e$t  regnum  Dei^  $ed  in  virtute  { t  Cor. 
IV,  20).Ttem  ad  Romanos  :  iVoit  auditore$  legi$  ju$ti 
$mt  apud  Deum ,  $ed  factora  legi$  jusilficabuntur 
{Rom  II,  13).  Item  in  Evangelio  cata  Mattiiacuin  :  Qui  C 
fecerit  et  $icdocuerikt  maximus  vocabitur  in  regno  cce* 
lorum  {Matth.  v,  19)  Jtem  illic :  Omni$  qui  audit  ver- 
ba  mea  et  facit  ea,  nmilabo  eum  viro$apienli  qtti  cedifi'' 
cavit  domum  $uam  $uper  petram.  De$cendit  pluvia  s, 
venenml  /lumina,  flaverunt  venU  et  impegerunt  in  do- 
mum  iUam,  et  non  cecidit.  Fundata  enim  fuit  guper 
petram.  Etomm$  quiaudit  verba  mea^  et  non  facit  ^ea^ 
$inulabo  eum  viro  $tuito  qui  cedificavit  domum  $uam  $uper 
etrenam.  De$cendit  piuvia^  venerunt  /lumina,  flaverunt 
venti  el  impegerunt  in  domum  i7/am,  et  eecidit,  el  fac^ 
ta  e$t  ruina  eju$  magna  {Matth.  vn ,  24-27). 

CAP.  XCVH.  —  ET  AD  FIDEN  ET  AD  CONSECUTIONEM 

PROPERANDUM.  ^^^^  Salomoncin  in  Proverbiis  ;  Qui  corripil  im- 

Apud  Salomonem  in  Ecclesiasilco  :  Ne  tardee  con-  j)  pi^^  odieturabeo.  Corripe  $apUntem,  et  dUigei  u  « 
verU  ad  Deum,  el  ne  differa$  >  de  die  m  diem.  Subito     (Pfo^.  i^    8). 
eitlm  vemt  iraiUiu$  i  {Eccle$.  v,  8). 


In  Epistola  Pauli  ad  Romanos  ;  Faciamus 
dum  veniunt  bona  ^  ,  quorum  condemnatio  }u$ta  e$t 
{Rom.  III,  8). 

CAP.  XCIX.  —  lUDICIUM  SECUNDUM  TEMPOBA  FUTUROM, 
VEL  ^QUITATIS  ANTE  LEGEM  ,  VEL  LEGIS  POST 
MOTSEN. 

P.iulus  ad  Romaiios  :  Quotquot  $ine  iege  peccave- 
runl,  sine  lege  *  peribunl ;  el  quolquot  m  iege  peccaveruut 
per  tcfjem  et  judicabuntur  {Rom.  ii^  12.). 

CAP.  G.  GRATIAM  DEIGRATUITAM  ESSE  DEBBRE. 

lii  Aclibus  Aposiolorum  :  Pecunia  tua^  tecumsitUi 
2  perdilione,  quia  exi$tima$U  ^.  gratiam  Dei  /ler  peeumam 
pouideri  <>  (Xct.  viii,  20).  Item  iii  Evaiigelio  :6>a/ff  p 
accepi8ti$,  grati$  date  {Matth.  x,  3).  Item  iiiic  :  Do- 
mum  Pati't$  mci  domum  fecisti$  negotiationi$^  et  domum 
oraUoni$  vo$  feci$U$  speluncam  iatronum  (Joan.  u,  16) 
Item  apud  Esaiam  :  Qui  eiUti*^  vadite  ad  aquam ;  et 
quoUjuoi  nou  haheti$  pecumam^euntie  emile^  et  bUfite  <l 
tine  peeunia  {I$a.  lv,  1}.  Item  in  Apocalypsi ;  Ego 
oLCl  Hf  initium  $l  fbm.  Ego  $Uiettti  dabo  de  foule  aqwu 
vitw  graU$.  QuiyieerUf  poendebit  ea  ^  et  eorum  hmre* 
dUatem;  el  ero  eju$  Deut^eliUe  erit  mhi  fiUue  *  (ApoCm 
XXI.  6). 
CAP.  ci.  — snBrruM  sanctum  in  igne  fbequbnter 

APPARUISSE. 

Iii  Exodo  :  Et  mon$  Sina  fumabai  ^  totue,  quoniam 
deicenderat  Deu$in  eum  inigne{Exod.ii%,iS).ltem  in 
Actibas  A  postolorum:  Et  factu$  e$t  $ubUo  de  cmio  $ohms 
qua$iferreturfiatu$  vehemene^  et  hnpievittotumiilum  (o- 
ctim  m  quo  erant  $edente$^.Et  «itarsiml  iUitUngues  dim$m 
qua$i  tgitit,  qui  et  in$edit  in  unumquemque  iilorum  ;  et 
impieti  $unt  omne$  Spiritu  $ancto  {Act.  ii,2).  Item  in 
sacrificiis  qusecumque  accepta  habebat  Deus,  descen- 
debat  ignis  de  ccelo  qul  sacriOcata  consumeret  (I  Re§. 
XVIII,  33).  Iii  Exodo  ;  In  fiammaigni^  apparuit  An- 
geiu$  Domni  de  rubo  {Exod.  ui,  2). 


CAP.  CU.  — COBBEPTIONEM  BONOS  QUOSQUE^ 
AUDIRE    DEBERE. 


UBENTER 


■  Cum  boois  Lam.  NC.  1.  Vose.  3. 

^  Conveniendum  Jlor.  Man. 
l    «  Occidendi.  Item  illic  lom.  Bod.  1, 2,  4.  Thu.  Corb. 

d  Pelix  gui  invenlt  Bod.  4.  Thu. 

«  Curo  electo  electiis  eris  liit.  CoU. 

'  Perverteris  Itit. 

K  Asceodenint  venti  CoU.  DescenderuDt  plavi»  lam. 
NC.  i.  Bod.  1. 

h  Non  faciat  Oxon.  Non  fadt  lom.  Ilw.  NC.  1.  Yo$$.  5. 

i  Differasdiem  indiem  lam.  Lin.  NC.  1. 

j  Ira  illius,  et  in  tempore  vindicue  disperdet  le  Un. 
Cott. 

k  Mala,  ut  venlantDobts  bona  Lam.  NC.  1. 

i  Qootquot  inique  peccaverunt,  Inique  Lam.  Lm.  NC. 


LECTK»^  VARUNTES. 

l,2.Bo<<.l,2.4.  FaM.3. 
^  Tecum  sit  in  lutcrituro  Bod.  1.  FoM.  5. 


»  Qui  spsUmasti  CoU.  EzistiiBasti  te  lom.  NC.  1. 
»  Possidereliim  NC.  1. 
P  Quod  graits  accej)istis  CoU.  Bod.  5. 
4  Emile  et  edite  CaU. 
^  Possidebit  hase  Cott. 
•  In  filiuro  Bod.  5. 
«  Pumigabat  totos  Coll. 
»  Sedentes  Apostoli  lam.  Bod.  2.  NC.  1. 
▼  Bonos  qooque  Bod.  1, 5,  4.  CoU. 
'  £t  diliget  te.  Item  in  Psalmis :  Corripiel  me  justos  e( 
increpabit  me  in  misericordia  sua  Bod.  3. 


Digitized  by 


Google 


777  TESTIMONIORUM  LIBER  111.  77S 

CAP.  Clll.  —  A  MULTILOOUEiNTIA  ^  TEMPERAICmJN.         A  CAP.  CXI.— SACRIFICIA  MALOBUII  ACCEPTAUA  ^  110!«  B$8£. 


Apud  Salomoncm  :  Ex  muliihquentia  non  e/fugie$ 
peccalum^  parceM  autem  labiis  $entatus  eri$  (  Prov. 

CAP.  CIV.  —  NOK  NENTIEMDUM. 

^Abominatio  ett  Domino « labia  mendacia  (Prov.xu, 

CAP.  CV. —  FREQOENTBR  EMEKDANDOS  QKJl  DELINQgUNT  IN 
D0IIE8TIC0  MINISTERIO. 

In  Salomone  :  Qui  parcU  baculo  <>,  odit  filimn 
(Prov.  xm,  i4).  Et  iterum  :  Ne  destiterit  «  parvulum 
emendando  (Prov.  xix,  12). 


CAP.  CVI. — INJURIAACCEPTA,  PATIENTIAM  TENENDAM,  ET 
ULTIONBM  DEO  RELINQUENDAM  ^ . 


Apud  eumdein  :  Dona  iniquorum  non  probat  ^  A/m's- 
siiiiiu  (Eccli,  xxxiVy  23). 

CAP.  CXII.  —  GRAVIUS   JUDICARl   DB    BIS  QUI  IN  SiECULO 
PLU8  HABUBRUNT  POTE8TATI8. 

Aptid  S.alomonem  :  Judicium  duri$$imum  in  his  qui 
pra!$unt^  fiel.  Exiguo  enim  conceditur  mitericordia,  po^ 
tentet  autem  potenter  tormenta  paticntur  (Sap.  vi,  6). 
liem  iii  Psalmo  secnndo  :  Et  nunc^  rege$,  intelligite , 
euiendamitti  ^  qui  jndieatis  terram  (P$.  it,  10). 

CAP.  CXIII.  —  VIDUAM  ET  PUPILLOS  PROTEGI  OPORTERE. 

Apud  Salomonem  :  E$to  pupilU$  mi$ericor9  ut  pater^ 
et  pro  viro  matri  iUorum;  et  eri$  velut  fiHu$  AUi$$imi  p, 
B  $i  obedieri$  (EccU.^  iv,  i8).  Itcni  in  Exodo  :  Omnem 


**"  Ne  dixerit^  Vlci$car  me  de  inimico  meo^  $ed  stu/t- 
ne  Dominum  ut  tibi  auxiUo  $it  (Dtut.  xxxii,  55).  Item 
alibi :  A/t/ii  vindietam,  ego  retribuam ,  didi  Dominus 
{Rom.  XII,  i9).  liem  apad  Soplioiiiam  :  Ex$pecta  me^ 
dicitDo9nittu$Mdie  re$urrectioui$  nua  in  te$timonium^ 
quoniam  judicium  meum  ad  eongregatione$  genUum , 
Ml  exeipiam  rege$  el  efundam  $uper  co$  iram  meam 
{Soph.  III,  8). 

CAP.  CVn.  —  NON  DETRAHENDUM. 

Apud  Salomonem  in  Proverbiis  :  NoU  diUgere  de- 
trahere,  ne  extoUari$  s  (Prov.  xvii,  9).  Item  in 
Psalino  XLU  :  Seden$  adver$u$  fratrem  luum  detrahe- 
ba$^  et  advertue  fiUum  matri$  tum  ponehat  $candalum 
(Ps.  xux,  21).  Item  in  Epistola  Pauliad  Colossenses  ^ :  q 
De  nuUo  mate  loqui,  nec  Utigio$o$  eue  (Tit.  ib,  2). 


CAP.  CVlll. 


NON  ESSE  PROXIMO  1H8IDIANDUM. 


Apod  Sakunonem  in  Proverbiis  :  Qtif  fodit  foveam 
prox^mo  stfo,  ip$eincidet  in  eam  (Prov.  xxvi,  27). 

CAP.  CIX.  —  INFIRM08  VISITANDOS. 

Apud  Salomonem  in  Ecclesiastico :  Ne  pigriteris 
vieitare  infirmum.  Ex  hi$  enim  in  dilectione  firmaberii 
{EccU.  VI,  59).  Item  in  Evangelio  :  lnfirmu$  fui,  el  ^ 
vi^ia$ii$  me;  in  earcere  fm^  ef  vemeUi  ad  me  (Matth, 
XXV.  36). 

CAP.  CX.  —  SUSURR0NE8  MALEDICTOS  ESSB. 

In  Ecdesiastico  apud  Salomonem  :  Su$urro'el  bi- 
Ungui$  maledictu$  j .  MuUoe  ^  emm  twrbabit  pacem  ha-  D 
bentee  {EccU.  xxvm,  i5). 


viduam  et  orphanum  non  vexabilis.  Si  autem  vexave^ 
riti$  eo$  <i,  et  vociferanle$  exctuHMve/int  ad  me.exaudiam 
exclamatione$  eorum^  et  iratcar  onimo  in  vobit,  et  peri" 
mam  vot  gladio  ;  ct  erunl  coHJufie$  vettns  viduus^  et  /i- 
U%  vettri  orphani  (Exod.  xiii,'i^).  Itein  apiid  Esuiam  : 
Judicate  pr.pitto  ',  etjutUfica^e  viduam,  et  venitey  di$pu' 
temue,  dicit  Dominue  {l$a.  i,  17).  Iicm  apitd  Job  : 
Con$ervavi  egenum  de  manu  potenli$,  et  pupitlo  cui  non 
erat  adjutor  auxitiatu$  $um.  0$  viduw  benedixU  mc 
(Job.  xxu,  i2).  Item  in  Psalmo  lxvii  :  Pairi$  or- 
phanorum  et  judici$  \nduarum  (P$.   lwii,  5). 

CAP.  CXIV.  —  DUM  IN  CARNE  EST  QUIS,  EXOMOLOGKSIN  FA- 
CERB  DEBERB. 

In  Psalmo  quinto  :  Apud  infero$  autem  qui$  confitC' 
bitur  libi  (Pa.  vi,  6)  ?  Item  in  Psalmo  xxix  :  Numquid 
exomohge$in  *  faciet  tibi  putvi$  {P$.  xxix,  12)  ?  Iiem 
alibi  exoiuologesiii  faciendam  :  Malo  pasnitentiam 
peccatori$  quammortem  ^  {  Exech.  xxxni,  i\).  Ilein 
apod  Hiereiniam  :  Hmc  dicit  Dotniuue  :  Numquid  qui 
cadit  non  $urget  *>,  aut  qui  avertilur  non  convertetur 
(£rier.viii,i)? 

CAP.  — ^^CXV.  ADULATIONEM  PERNICIOSAM  ESSE. 

Apiid  Esaiam  :  Qui  vo$  feUce$  dicunt,  in  errorem  vo$ 
nUttuntf  ei  $emita$  pedum  ve$trorum  turbant  ^  (I$a. 
ni,12). 

CAP.  CXVI.  —  PLUS  AB  EO  DILIGI  DEUM.  CUI  IN  BAPTISMO 
PUJRA   PECCATA    DIMITTUNTUR. 


In  Evangelio  caia  Lucam 
LECTIONES  YARIANTES. 


Cifi  ptu$  dimiuitury  plu$ 


•  A  maltlloquio  Cott. 

.  ^  Apod  SolooioQem.  Sie  lam.  NC.  i  H  Bod.  1  Dee$i 
W  Impr. 

^  Labia  meDdacia.  Item  :osquod  mentitiir  occidil  ani- 
Diam  CoU.  Item  iUic :  Noli  velle  menliri  oinne  meodacium, 
assidiiiias  iUius  nou  bona  Itn. 

«^  Parcit  virMB  CoU.  Bacuk)  suo  Pod.  I,  4. 

*  pesiiiuens  par\-ulum  Lam.  Lin.  NC.  2. 

/  Ullionem  reliuquendaro.  Apud  Solonnoaem  :  Ne 
diseris  reildam  malum,  sed  exspeclD  Dominum  ot  salvabil 
te  CoU.  Ex8|iecu  DominuBi  Laiii.  Bod.  2.  Un.  NC.  i. 

l  Delnibere,  ne  eradiceris  Bod.  3.  NC.  i.  CoU. 

^  Ad  titum  OxoJi. 

i  Visitasiis  me ;  nudus  fui,  ei  veslistis  me  JLtti. 

Patmol.  IV.   S.  Cypn. 


j  Maledictus  in  plebe  5tr. 

k  Multos  eoim  tribuiant  CoU. 

1  Accepta  non  esse  Bod.  1»  2, 4.  Lam. 

"  Renrobat  Umi.  NC.  1.  Bod.  2.  Cott. 

^  In  kiii  qui  praesiant  Lam.  NC.  1. 

<>  Erudiminiqui  judicatisi^rC.  Un. 

P  £t  tiiius  Altittlmi  ens  Bod.  1. 

q  Vexabitis  Bod.  1,  2,  4.  Nocueritis  CoU. 

'  Jiidicale  pupUlum  CoU. 

*  Nuinquid  confitebitur  Bod.  1. 

*  Eiooiologesia  malo  peccatoris ,  el  po*nitentiam  qnam 
mortem  Ver.  Man. 

^  Non  adjiciet  ut  resurgat  CoU. 
▼  Veslrorum  conturbant  7        " 


^^Df4ldW^bogle 


779 


WVI  CVPfilAM  t«0 


dm^t;elcHimiim^dUiAiliuf,m$4Ucum  diHgii  (Ltu.  \  ckv.  cm.  —  «tAvi  foimb  mtm  lECW,  QiMm   a 

VI,  47).  NOBIS  ABJECTUH   E8T,  ET  LEVE    ES8B    JOttCII  DOMIM, 

QUOD  A  NOBIS  8USCEPTUM  BST, 
CAP.  CXVll.  —  FORTEM  CONGRBtSiONEM  BftSE  ABVERSU8 

PIABOLUM  .  ET  lOEQ  FUHTITER  NOS    8TARE  DEBERE,  '"  P^^^'"«  ^^""^*^  '  ^^  ^"'^  InmuUmo^  vmt  »  ^l,- 

*    UT  P0SSIMU8  YINCEW?.  ^''*  **  ^^^^'  '"'^'^'  «""^  '"«'"'^  •  AduUcTunt  regcs 

terras,  et  principes  congregati  sunl  °  tn  unum  adverws 

Iii  Epislola  PbhIi  ad  EphoAios  :  Nau  est  nobis  col"  Dominum   et  adversus    Christum  ejus,   Dirumpamus 

luctatio  admsui  carncm  el  sanguittem,  sed  advertui  vincuta  eorum,  et  projiciamus  <>  a  nobis  fugum  eorum 

Vatestales  el  prineipes  hujns  mundi  et  harum  tenebru-  (Ps.   ii,  i).  Ilem  in  Evwigdk)  ealt  Mallhasuin  %  ¥e^ 

rum  b,  adiersus  spintniia  nequiliw  m  cmtesiibus,  Pro-  nite  ad  me,  omnes  ^  tah^aik  et  merati  esiis,  et  ego 

pterhoc  induite    arnw  «  Dei^  ut  possiiie  renstere  ^  in  wi  reqmescere  (aciam  p,  TMta  jugum  umm  super 

die  nequitsimo,  ut,  cum  omnia  perfeceritis,  sletis  accincti  «oi,  et  discite  •  m  quiu  miOi  «11111  el  kumUkcorde^  «I 


CAP.    CZVllI.  —  ITEM,    DE    ANTICHRISTO,    QUOD    IN    HO- 
MINEM  i  VENIAT  ^. 


tumbos  vestros  in  verilate  Evangelii,  induentes  «  tori'  invenielis  requiem  animabm  veutris.  in^iliii 
cam  justUieB^  et  cateiati  pedes  in  prmparatione  Evange-  meum  bonum  esl  %  et  onus  meum  teve  '  eH  (Matik. 
Uipacis,  in  omnibus  ^  auumenles  sculum  fidm,  in  quo  xi,  8).  Itcm  in  Actibiis  A^iostolorum  :  Visum  esi 
posntis  omniu  ignea  jacula  s  nequissimi  etUinguere^B  sanclo  Spiritui  et  nobis  nuUam  vobis  imponere  sarcinam 
etgateam  salulis  assumere  et  gtadium  spirilus^  quieU^  quam  isia  qum  ex  mecassitMte  sun$,  akttinare  was  ab  ido^ 
urkum  Dei  ^  (Eph.  vi,  12-17).  hlmtriis  et  sungmi^e  efusiane  »  e$  fontiemimie.  Et  que^ 

eumquemibiefierinmimiltie^alimne  f^eritis  *  (A<l.xv,S). 

€AF.  CXX.  ^MUTIOIIIMIIB  IHaiBTBIIBUM. 

In  Epiiiela  PbmU  ad  Coloeaentts  :lmtu$e  mmtimti^ 
Apud  Esai\m  :  Hic  hmmo  qui  ceneitat  terrmn  ^     tu>iiMlBi  tii  m  (Cokm.  nr,  i).  Iiem  In  PmiImo  primo  : 
eommovet  reges^  qui  pomt  orbem  terrm  t^um  deserium     &ed  in  kge  »  Doniim  voiwiict  i;rii«,  etinlege  ejus  m^ 
{Isa.  XIV,  16,  17).  diUibitur  die  ae  nocte  ^  {Ps.  i,  2). 

LEGTI0NE9  VARIANTESu 

*  Pasillum  dimiuiuir  Lam.  NC,  1.  liit.  Bod.  1,  2.  7Ati  ^  PnMpes  oonvenmnl  Uvm.  HC,  1.  M.  %  B.  Gol- 
Ben.  Ver.                                                                      lecti  suot  Bod.  1.  4*  Cotiveoeruut  ia  unum  Ceit. 

^  Mundi ,  reclores  tenebrarum  barum  Cott.  ^  Abjicianins  Ter.  Bod.  1. 

«  Iiiduile  tota  arma  Lam.  Lin.  Bod.  1,  2.  4.  NC.  1.  B&i.  F  ReAciMi  Lmm.  Lin.  Bcd  i,4. 

4  Possitis  persistere  Lam.  Bod.  t  NC.  1.  <i  Suave  est  l4m.  NC.  i.  Bod.  1,  %  3.  CoU. 

*  Veritate,  induentes  Lam.  Lits.  NC.  1.  Bod.  2.  '  Sarcina  moa  levis  Bod.  1.  Thu.  Corb. 

t  Evaiigelil;  iu  omiiibiis  Ver.  •  £i  au^nnne  et  Joil.  1,  i.  4.  Thu.  Cerb.  Betm.  Vtr. 

8  Igoita  jactila  Lam.  Lin.  Bod.  U  X  ^-  Benev.  Vm-  T^.  p  Kt  suffocationa  Cojfl. 

^  G;il(^aiii  salvatioDis  Bod.  1,2.  4.  Lam.  ^      ^  ffec  leceritts  Cotf. 

i  Stinno  Dei  Bod.  1,  2,  3,  4.  Thu.  Corb.  Lam.  ^  fieatus  qui  oon  abiit  in  consilio  impiorum  et  in  yia  pec- 

i  Honiine  Oxon.  Lmn  Lin  NC  i.  etBod.  l,2,4.Ia^.  catorum  non  sietit,  et  ki  c:iibedra  pesiilentte  non  sedit, 
Horoinem.  Homino  iuvenietur  Cott.  sed  in  lege  Doiniiii  CoU. 

k  yeiiiat.  Paulus  ad  Tbessaloiiicenses  :  Cum  revebtus  ^  iiemapud  MomoMiB:  Nelm|>eiliaflaaiaMi  aen^r, 
fuerii  boino  peccaii,  filius  perdiiioiu#  CaU.  ac  noii  cesses  usque  ad  luortemiuaUicari  ,Q{aouiam  mar^isa 

1  Terram  et  commovel  Boa.  2.  Domini  manet  in  Ktemum,  aadU  Oxaii.  ei  codd.  Lam. 

■*  Quare  fremuenmt  Bod.  9.  CeH.  NC.  1.  Bod.  2.  C(Ht. 

STEPU.  BALUZII  NOTi£. 

Cap.  CXIX.  -—  Et  invmietig.  hta  el  quae  deinceps     Graliana9M)UtaaOb 
ad  finem  libri,  desiiut  in  codice  sequuntur  usque 

**  UBER 

DE  SPECTACULIS. 


AHGUMRNTUM.  —  Agit  prinmm  auctor  adversus  i7/o«D  *^^^'*^  Scriptura  verbis  prohibita  «ii|/,^  cimiiNiia  i«ntfn 
qui  spectacnia  gentilium  p/Mica  Smpturmtum  amto-  ideioUiirim  iiuerdicte  him  prolal,  qimti  tmHum  nen 
rUale  vindicare  nffe^mimr,  et  qnamquanii  nusquam  tft'         speclaculi  genus  idoHs  consecrafum  sit.  D^^^^  P^ 

STKMI.  BALUZn  NOTiB. 

***^  De  Spectaculis— Prhna  Hbri  islhis  edii9o  pnxfiit  dens  de  meo  neque  mnians.  Varf^e  aiiiem  tunl  virorum 

ex  officina  Pauli  Mnnntii.  Rarissimasnnl  vetera  illUis  eruUitorum  oniniones  de  ejiis  auctore.  Quidaoi  iUuin 

exemplarin.  Morelliiis.  Goul;i^rtiu8  et  Rigallius  nullum  dc4:iet(>rio  judicio  ul^udicaiU  Cypriaiio ;  eonlra,  pi»t 

liaUueruut,  itcque  Aitgli  :  ego  lialiui  duo,  unum  ex  rcs  viri  d<»cti  et  eiuiliti,  uimMruaa  iUuatrisainHia car- 

bildiotliec.i  inoiiasiorii  s  ncti  l)ioiiysuReiiieutia,aiiu4  diiialis  Baaouius,  iacoiMis  Pafliolius,  Palpua  Faber 

qiioil  fuii  oliiiicollrgii  Fu\f^iifcls,  ex  (.nliieriwiii.  Hnmin  Sanjoriniius,  Jncolms  Sirmondiis  ,   Deaiderius  ller^l- 

librorum  auctorliai^i  emoml  kvi  bunc  librum,  iiihil  :td-  diis,  ac  ftH-lasse  aUi,  iltum  cilanl  bmM|uam  gt^inum 

Digitized  by  V^OOy  l-C 


smfuta  ludorum  ntxma^ 
culOf  paulo  latiuM  quam  Epkioia  $ecunda  ad  Dom 
lum  pr0s$quitur,  et  pr(ewtim  eorum  qwbui  tobum^ 
niiatie,  iHquU^  magietetium  iraditur  iimulams  Hki" 
dinii' » Postremo  speaacula  Ck^istioHO  homiue  di§na, 
quibus  merita  qW^'ar«  i#  da^t,  paueis  reeeasM. 
Imitaius  taud  du^  (ibrm  TettuiUmi  de  Spe^ocw 
/if ,  quem  alieubi  ei  g^m^  ei  laiiua  se  siripusse  lUe 
indicai,  tam  refertum  iis  ommbus  quoe  ad  koc  insii* 
tutum  faciunl^  ^  commentaru  ioco  esse  possitdupi  de 
spectaculorupi  ti^yer^uu^  a^epdmu  esi. 

I.  C¥PRiAmjs  plebi  in  Evangelio  stanii  saluiem.  Ut 
me  satis  contrisiat  ei  amnmm  meum  graviier  aflligit 
cum  nulla  mihi  scribepdi  ad  yqs  porrigiiur  occasio, 


UBER  DE  8FECTAGULIS.  ?g2 

swl  m  specumdo  peri-  A  eorum  in  hae  causa  et  patrocinia  referre.  I^i,  in- 
quiuul,  scripta  sunl  ista,  ubi  proiiibita?  Alioquin  et 
auriga  est  Israel  Hefias,  et  anfe  arcam  David  i|>se 
s^tliavit.  Nabla,  cynftreSy  spra,  lympana,  tibias,  ciilia- 
ras»  cltoro<^  legimi».  ApAstdkis  quoqiie  dimicans  ces- 
ttts  et  celliictatlonia  nostrai  adversns  8pirilaK.i  nequi- 
tiie  proponit  certamen.  Rorsus,  cum  4e  sladio  sumit 
eiempla,  coronae  quoque  collocat  prseniio.  6ur  ergo 
bomini  Gbristiauo  fideli  non  Uceai  speetare  quod  1h 
cuit  divinis  Litteris  ^ribere?  Ilocin  loco  non  imme- 
rilo  dixerim  lenge  melius  fuisse  istis  nallas  Littera» 
nosse  quam  sic  Litteras  legcre.  l^erba  eoim  et  exem» 
pla  quas  ad  exhoriationem  evangelicse  virlulis  posita 
sunt,  ad  viiiomm  pairoeinia  transferuntur ;  quoniam 
non  ut  spocuirentur  ista  scnpia  sunt,  sed  ut  animis 
delrimeniun»  est  ^\m  meqp^i  vobiseum  non  colloqui,  B  nosirisinstaniiamaiorexcitareiur  in  rebosprofuujris, 


iu  nihil  mihi  tan|am  Ixtitiam  biUrilatomque  reHiitujt 
quam  cum  adest  rprsus  occasiq.  Yobiscum  me  esse 
arbitror  cum  vpbis  per  lilter^^  loquor,  Quamquam 
igilurita  se  baecliqberequaBdicocertosvosesse  sciam 
nec  quicquam  de  verL)qrum  meorum  veriiaie  dubi- 
lare,  tamen  etiam  argumenium  stnccrilsitem  rei  as* 
serit.  Nam,  curo  nulla  prorsus  pr^teritur  occasio» 
probatur  afTectio*  Qiiamvis  ergo  eerMi^  sim  vos  non 
minus  esse  in  vit»  actu  graves  quam  m  sacramento 
fideleSi  taqien,  quoiiiam  noo  desunt  vitior»^  asser^ 
tores  blaudi  ei  indulgeDl£s  paUoni  qpi  prapjaaol  vitiis 
aucioritatem  et,  quod  est  deterius,  cei^tirap  Scrip- 
torarum  ccelestiufjd  in  %dvQic;)tioqei^  origuoum  coa- 
vertuiit,  qi)asisicutinnocen6spectacMlprt4fn  ad  fiMuia- 
sionem  animi  appetauir  vpluptJls  :  na^  ct  oo  u3que  q 
eucrvaui^  est  ecciesiastic^'  discipliiisp  vigor  ei  iia 
oiniii  languore  viiiorunt  prxcipiiaiur  in  pejus,  ui  jant 
non  viiiis  cxcusatio  sed  aucioritas  detur,  placuit  pay- 
cis  vo^  iiunc  iioB  inslruere,  se4  inj^trtlP^os  admpo^re, 
nc,  quia  male  stu)t  vincia  vuluera»  ^tiiJ^tis  obduct^ 
pcrrumpant  cicairicem.  Nullum  euiip  mnlum  difiici* 
lius  extiiiguitur  quam  quod  f^ciles  reditus  l^bet»  dum 
ei  muUitpdinis  poosensu  a^seri^tiiT)  ^  excu^atioiMi 
blandi^ir« 

U.  Non  pudet,  oon  pudet,  inquam,  fidelfis  homioeii 
et  clirii>ti.ini  sil)inominisaucioriiaieiMvindicantes,su- 
persUiiuues  vanas  geuiilium  cum  speciaculia  niixias 
d^  Sofipturis  coBlestibus  viudjcare  et  diviuam  aucto* 
riiaiw  idololauiae  couferre.  liam,  4|«oinodD  id  quod 


dmn  tanta  esl  apud  etbnicos  in  rebus  non  profiituris. 

IIL  Argumentumestergoexcitands  *"  viriutis,  npn 
permissio  sive  libertas  spec|audi  geptilis  erroris,  ut 
per  hoc  animus  plus  accend^tuf  ad  evangeljcam  vif- 
lutem  propier  divina  pra'mi^  cum  per  pmnium  labo- 
rum  etdoloruni  calamitatepa  coiicedatur  perveoiread 
aeteriia  compendia.  r4ani  quqd  flelias  auriga  est  Israe- 
lis  non  patrocinaiur  spect^ndi$  circeiisibus  ;  in  nuUo 
eiiiin  is  circo  cucurrii.  E(  qqod  David  in  conspectu 
Dei  cboros  egil  nijiil  ^djiiyat  in  tbeairo  sedenles 
Gbiislianoslidel^s :  i)ulla  enimobsccenis  motibusniem* 
bra  dislorquens  desaltavit  gra^c;^  Ijbidinis  fabulan|. 
Nabulse,  cyiiarT,  tibipe^  l|fmpana,  cilharoc  Diimiiio 
servierunt,  non  idpli^.  Non  igiiur  praescribaiur  ut 
spectentur  illiciia  ;  ^  diabolo  ariihce  ex  sanctis  in 
illicila  niutala  sunl.  Praescribal  igilur  isiis  pudor, 
etiamsi  non  possunt  saiKtQ&  Litterx.  Qua>dam  enim 
Scriplura  niagis  providel  iii  prarcipiendo.  Verecun- 
diam  passa,  plqs  inlerdixii,quial;icuit.  Veritas,  si  ad 
bxc  u^^que  descenderet,  pessime  de  fidelibus  suis 
sensissel.  Nani  et  pieruinque  in  prsecepiis  qux^dam 
uiilius  laccntur  :  admoneiit  Sifpedum  inierdicuntur. 
Ita  etialin  lacenlur  duni  iu  Liileris  scripl^  sunt,  et 
praeceptorum  loco  severitas  loquitur,  et  ratio  docet 
qiiai  Scripiura  coiiticiiit.  Secuin  lantuniniodo  unus- 
quisque  deliberei,  ct  cum  persona  piotes^iimis  suoe 
loiiiiatur,  et  nihil  umquam  indecoruin  gcrei.  Plus 
enim  poiideris  habebii  conbcienlia  quur  iiulli  se  alteri 
debcbit  nisi  sibi. 


in  booore  alicujus  idoii  ab  eibuieis  agiMir  a  fidQlibus  ]> 
Ghristianis  spectaculo  frequentalur ,  et  idolof^tria  IV.  Quid  Scriptura  intcrdixit  ?  Prohibuil  enim 
gcntllis  asseritur,  et  in  contumeliam  Dei  religio  vera  speciari  quod  prohibeigeri.Oinnia,  iiiquam,isia  spe^* 
ct  divina  calcatur  ?  Pudor  me  teuei  pruescriptiones     laculorum  genera  damnavit  quando  idulolairiau!  sus« 

STCPH.  BALUZil  miM. 


Gypriani  facitum,  etiam  illu$trissin>us  cardioalis  Bel- 
laniiinus  vidctur  existimasse  esse  Gypriaui.  Ego,  in 
ea  opinionum  diversiiate  nemini  praejudicai^s,  ar- 
bitratus  sum  non  e^  ten^ere  s^uiig<j)dum  a  legiti- 
mis  sancti  Mariyris  operibus,  praeseriim  ^um  ol)der- 
vatiim  a  nonnultis  sii  non  iia  discri^pare  a  styio  cjms, 
ut  quidaiu  existimarui^. 

L—  Plebi  in  Evangelio  ii^*.SicIiberNovatiaoi  de 
cibis  Judaicis,  si  vera  est  Inscriplio,  inscriptos  QSl: 
Plebi  in  Evangelio  perst^nti. 


Scribmidi  occasio.  Phired  sunt  sancti  M artyris  Epi^ 
sIoLb  eodem  sensti  scri|4%. 

Vitiv  aclu.  Cbdex  Fuxensis,  jtea^t^  actibus. 

Viiiis,  Idem  codex,  flagniis, 

Sicut  innocens.  Veieres  lihri,  sine  cnipa  imiocenss 

11.  —  De  Scriptmris  cmlestibus,  Lodein  modo  Iracial 
hoc  argumentiiiii  magister  Cypriani  Tcrlullianus  in 
libro  Mio  de  Spectaculis. 

^abia,  Vide  Uospinianuni,  lib.  ii  de  Tempiis^  cdp. 
23,  pag.  509.  ^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


785 


mVI  C\PRIANI 


iulil,lttdoruinomniummairem,  undclixc  vaniiaiisci  Aq«iocl  pigrior,  nnnoft  pecoris  compntare 

leviLilis  monslra  venerunt.  Quod  enim  spectacuiuin 

siiic  idolo  t  quis  ludus  sine  sacrificio  ?  quod  cerlamen 

noii  consecraium  mortuo?  Quid  inter  hsecChristianus 

fidelis  facit?  Si  idololairiam  fugit,  quid  qui  jam  saii- 

cius  sil  de  rebus  criininosis  voluptaiem  capii?  Quid 

conira  Deum  superstitiones  prol>at,  quas  amal  dum 

spectat?-Cgeterum,sciatoinnia  haec  invenu  dxmonio- 

rum  esse,  nou  Dei.  Impudenler  in  Ecclesia  da^monia 

cxorcizai  quorum  voluptaiesin  spectaculis  laudai;  et 

cum  semel  illi  renuniians,  rescissa  sii  res  oninis  in 

Baplismaie,  dum  posl  Chrisium  ad  diaboli  spectacu- 

lum  vadit,  Christo  tamquam  diabolo  reountiat.  Ido- 

lolatria,  ut  jam  dixi,  ludorum  omiiium  inaler  est; 

i)use  ut  ad  se  Chiistiani  fideles  venlant,  blandilur 


78t 

consQles 

nosse,  xutes  discerc,  prosapiam  designare,  avos  ip^ 
sos  atavosqiie  commemorare  !  Quain  hoc  loium  cHio- 
sum  negotium,  immo  quam  turpe  et  igiiominiosuiD, 
hunc,inquam,memorlter  totam  eqtiini  gencris  sobolem 
computantemetsine  offensa  spectaculi  cum  magna  ve- 
locitaterererentem !  Parentes  Cbristi,  sipraerogcs,  ne- 
scit,  ut  infelicius  sit  et  scire.  Quod  si  mrsum  pracrogen 
quo  ad  aliiiuod  spectaculum  nescit,  aut  inrellcior,  u 
scit.Quod  si  rorsum  praerogemquo  adaliquod  specti« 
culum  iiinere  pervenerit,  conlUebitur  per  liipanini, 
per  prostiiutarum  nuda  corpora,  per  publicam  libidi- 
ncm,  per  dedccus  publicum,  per  vulgarem  lasciviam, 
per  communem  omiiium  contumeliam.  Cui  ut  non  ob- 
jiciam  quod  fortasse  commisil,  vidit  lamen  quod  com- 


illis  pcr  oculoruni  et  aurium  voluptnieiii.  Eomulus  3  mittendoni  non  fuit,  et  oculos  ad  idololatrix  specta- 


Conso,  quasl  consilii  deo,  ob  rapiendas  Sabiuas  cip- 
censes,  primus  consecravii.  Ca^teruin  reliqui,  duin 
Urbem  fames  occupassei,  ad  avooationem  populi  ac« 
quisiti  sunt  ludi  scenici,  Cereri  et  Libcro  dicali  posi- 
modum  reliquisque  idolis  et  mortuis.  Ci  xca  illa  ccr- 
lamina  vel  in  canlibus,  vel  in  fidibus,  vel  in  vocibus, 
vel  in  viribus  prsesides  suos  babent  varia  dseinonia;et 
quicquid  est  aliud  quod  speciantium  aut  oculos  movet 
aui  delinit  aures,  si  cum  origine  sua  et  instituiione 
quseratur,  causam  pra^fert  aut  idolum  aui  da^monium 
aut  mortuum.  Ila  diabolus  artifex,  quia  idololatriam 
per  sc  nudam  sciebat  horreri ,  spectaculis  miscuii, 
ut  per  voluptatem  posset  ainari. 
"V.  Plura  prosequi  quid  est  necesse,  vel  sacrifi- 


culum  per  libidinem  duxit,  ausus  secum  sancium  In 
lupanar  ducere,  si  potuisset ;  qui  festinnns  ad  spec- 
taculurn,  dimissus,  e  Dominico  et  adhuc  gercns  secum, 
ut  assolet,  Eucharistiam,  inter  corpora  obscoena  me- 
retricum  Chrisli  sanclum  corpus  infidelis  isie  circum* 
tulit,  plus  damnationis  meritus  de  jtinere  quam  de 
spectaculi  voluplate. 

VL  Sed,  ut  de  hoc  scenae  inqoinamcnto  Invere- 
cundo  jam  transitum  faciam  ,  pudei  referre  qii»  di« 
cunlur,  pudeteiiam  acciisare  qux  fiunr,  argnndento* 
ruin  strophas ,  adulterorum  fallacias ,  mulierum  im« 
pudicitias,  scurriles  jocos ,  parasitos  sordidos,  ipsos 
quoque  patresfamilias  logatos  modo  stupidos ,  modo 
obscoenos ,  in  omnibns  stolidos ,  in  omnibus  invere* 


ciorum  in  ludis  genera  monstruosa  describere,  iiiicr  q  cundos.  Et  cum  nutli  hominum  aiit  generi  aut  profes* 


quae  nonniiniquam  et  homo  fil  hostia  latrocinio  sa- 
cerdotls,  dum  criior  etiam  de  jugulo  calidus  exceptiis 
spuniautl  patcra,  duin  adhuc  fervet,  et  qiiasi  sitienti 
idolo  in  faciem  jaciaius  crudeliter  propinatur,  et 
inler  voluptates  spectaniium  quorumdam  mors  ero- 
gatur,  ui  per  cruentum  spectaculum  sxvire  discatur, 
quasi  parum  sit  lioinini  privaia  stia  rabics,  nisi  illam 
'^*  ei  publice  discai.  In  pcenam  hominis  fera  rabida 
nulritnr  in  deliciis,  ut  sub  spectantiuin  oculis  criide- 
lius  insaniat.  Erudit  artirex  belluam ,  quae  clementior 
fortasse  fuisset  si  iion  illam  magister  crudelior  sa;- 
vire  docuisset.  Ergo,  ut  taccam  quicquid  latius  idolo- 
latria  probat,  quam  vana  sunt  ipsa  certamina,  lites 
iii  coloribus,  contentioncs  in  cursibiis,  Tavores  in  bo- 


sioni  ab  improborum  istomm  sermone  parcatur,  ab 
omnibus  lamen  ad  specuculuro  convenitur.  Com- 
mune  dcdecus  delectat ,  videre  vel  recognoscere  oiia 
vel  discere.  Concurritur  iUic  ad  pudorem  publicum 
Inpanaris,  ad  obscoenitatis  magisterium,  ne  quid  se- 
creto  ininus  agatur  quam  quod  in  piiblico  discitur ; 
et  inter  ipsas  legea  doretor  quidquid  legibus  interdi- 
citur.  Quid  inier  haecChrisiianus  fidelis  facit  cui  vitia 
non  licet  nec  cogitare?  quid  obiectatur  simulacris  li- 
bidinis ,  ut  in  ipsis  deposiu  verecundia  audacior  fiat 
ad  crimina?  Discil  et  facere  dum  consuescit  Ti* 
dere.  Ill.-c  lamen  quas  infelicitas  sua  ad  servitutem 
inseruit  et  prostravit,  libidines  publicas  occulunt,  et 
dedecus  suum  de  latebris  consolantur.  EmbescoDt 


noribns,  gaudere  quod  equus  velocior  fueril,  moerere  H  videri  etiam  qnae  pudorem  yendidcrutit.  At  btud  pu- 

STEPIL  BALUZII  NOTiC. 


IV. — Ludorum  omnium  matrm,\\dc.  Ovidium  lib.  v 
Foitorum ,  et  i^ctrum  Fabriim  Sanjorianum  \\h,  iv 
Aqonisticoiu  cap.  5,  nbi  fuse  ihia  explicai.  Vide  eliam 
libruin  Tcrtulliani  de  Spectacutis, 

Romulus  CoMo,  Vid«!  siipra  pa^^  569. 

taniidui  Codex  Fuxcnsis,  fietibns.  Quic  postea  se- 
qiiunlur.  Fabercap.  4  fen^  putat  esse  cx  glossmiate. 

V.  —  Parentet  C/iris/t.  lia  codex  Fuxcnsis.  Alius  ei 
editio  Maiiutii,  partes,  errore  nianifcsio  :  coniparaiio 
est  inier  genealogiain  cqui  ci  gcncalogiam  Chnsii ; 
scit  isie  Christiaiius  geiiealogiani  equi,  nescit  genea- 
logiam  Ciiristi.  Tur|»e^cl  niiserabile. 

Secum  sanctum,  Codex  Fuxonsis,  secum  corput 
quod  est  sanctum,  Codex  Uemensis  et  editiones,  u* 
cum  Spiritum  sanctum. 


Dimissus  e  Dominico,  Codex  ex  qiio  liber  iste  editoa 
est  a  Manutio,  non  habebat  e  Dominico,  et  propterea 
apposiius  esi  in  illa  editione  asteriscus,  ut  intelligi 
daretiir  aliquid  huic  deesse.  Pamelius  laudat  mauu- 
scriptum  in  qiio  scripium  erat  dimissus  e  Dominieo^  ot 
in  codice  Remeiisi ;  Fuxensis  babet  anitMO  Dominico^ 
per  errorem  librarii. 

Gerens  Etieharistiam,  Vitle  siipra,  pag.  46(,  etqu« 
notata  sunt  ad  libriim  de  Bano  Paiientiar, 

Christi  sanctum,  Emeiidatum  cx  libro  Fnxensl. 

Vl. — Argumentorum  strophas.  Ita  veiercs  libri.Anleai 
legebatur  hfentium  stropliaSf  nuilo  sensu.  Yide  Lexi- 
con  Martinii  et  Etyinologicon  linguae  Latinx  GerarA 
Joannis  Vossii. 

itic«r  ip$as  leges.  Vide  supra  pag^  381.     1 

Digitized  by  VjOOQlC 


785  LIBER  DE  SPECTAGULIS.  78G 

bliciiin  monstrum   omnibus  videmibus  geriuir,  ei  A  ciet,  si  fueril  impulsa  ?  Avocandus  est  igiluranimus 
prosiilutanim  transitur  obsccenitas.  Qua^itum  est 


quomodo  adnllerium  oculis  admiiteretiir.  Huic  dede- 
cori  condignuiii  dedecus  tuperduciiur.  Homo  fractus 
omnibas  membris,  ct  vir  ultra  muliebrem  moUiiiem 
dissolutus ,  cui  ars  sit  verba  manibus  expedire ;  et 
propter  unum  nescio  quem  nec  virum  nec  feminam, 
commovetur  civilastota,  ut  dcsalteiitur  fabulosx  an* 
tiquitatum  libidines.  Ita  amatur  quidquid  nonlicet, 
ul  quae  etiam  setas  absconderat,  sub  oculorum  me- 
moriam  reducantur. 

\il.  Non  est  libidini  satis  malis  suis  uti  prscsenii- 
bus,  nisi  suum  de  spectaculo  facial  in  quo  etiam  su- 
perior  aetas  erraverat.  N  m  licei  *'*,  inquam  ^  adesse 
Cbristianis  fldelibus,  non  licet  oroniiio,  nec  iilis  i|uos 


ab  istis. 

IX.  Habet  Cbristianiis  spectaculn  meliora,  si  velit; 
babet  veras  ct  profutuns  voliiptaies ,  si  se  recogno  * 
verit.  Et,  ut  omittam  iila  quse  nonduin  coiuemplari 
possunt,  habet  istam  mundi  palchritndiiiem ,  qiiani 
videai  atque  miretur,  solis  ortum  aspiciat ,  rursus 
occasum  mutuis  vicibus  dies  noctesqiie  revocaiiiem, 
globiiin  lun»  teniporum  cursus  incrementis  suis  de- 
crenientisque  sign:mtem,  astrorum  micautium  churo> 
et  assidue  de  suinma  mobiliiate  fulgentes,  ai)i)i  to- 
lius  per  vices  summa  de  summo  membra  divisa,  ct 
dies  ipsos  cum  noctibns  per  boraruin  spatia  digestos, 
terrae  molem  libraiaiii  cum  moniibus,  ct  pruflua  flu- 
inina  cum  suls  fontibus ,  exleiisa  niaria  ciiin  suis  fluc- 


ad  delinimeiita  aurium  ad  omiies  ubique  Gr»!Cia  in-  g  tibiis  at<|ue  liitoribus,  interim  constantem   paritcr 


Slructos  suis  vanis  artibus  niittit.  Clangores  tubae 
belticos  altcr  iiniialur  raucos,  alicr  lugubres  sonos 
spirilu  tibiam  inflante  moJeratur,  alier,  cuni  cboris 
et  cura  hominis  caiiora  voce  conieiidcns  spiriiu  suo, 
qnem  de  visccribus  suis  in  superiora  corporis  nilens 
hnuseral ,  libiarum  foraininibus  modulatur;  nunc 
eflfuso,  ct  niinc  intus  occluso  aique  in  aerem  pro 
cerlis  foraininnm  m^alibus  cmisso«  iiunc  in  articulo 
sonum  frangen>,  loqui  digitis  elahorat,  ingratiis  arli- 
flci  qui  linguain  dedit.  Quid  loquar  comicas  et  iiiu- 
liles  cnrns?  qniii  ill.is  magiins  tragicae  vocis  insanias? 
quid  nervos  cuin  clamore  commissos?  Ilaec  cliamsi 
non  esseiit  simnlacris  dicata,  adeunda  tamen  el  spec- 
tanda  non  esseiit  Ghrisiianis  fldelibus;  quoniani,  ctsi 
non  haberent  criinen ,  halient  in  se  maximam  et  pa-  Q 
rum  congruentem  fldelibns  vnnitaiem. 

yill.  Nam  illn  altera  reliquorum  dementia  cst  ma- 
nifesta  otiosis  bominibus  negoiiatio ;  et  prima  vic- 
toria  est  ut  ultra  modum  humaunm  venier  esurire 
potuisse  super  litulo  coronatx  edacitaiis  flagitiosx 
nundinae ;  ictibus  vnlneriim  infelix  facies  locatur,  ut 
hifelicior  venter  saginetnr.  Quam  foeda  prxterea  ista 
luciamina,  vir  infra  virum  jnceiis  amplexibus  inho- 
nestis  et  nexibus  implicatur  !  In  lali  cerlamiiie  vidC' 
rit  vel  vincat,  pudor  lamen  victus  esl.  Ecce  tibi  alter 
nudus  salit ,  alter  orbem  acrcum  contonils  iii  aerem 
viribus  jaciat.  Haic  gloria  non  est,  sed  dementia.  De- 
nique  reinove  spcctatorem,  reddideris  vaniiatem. 
Fugiendji  «unt  isia  a  Christianis  fidelibus,  ut  jam  fre- 


siimma  conspiratione  nexibusque  concurdiae  exteit' 

suin  aerem  inedium  tenuitate  sua  cuncia  vegctantem, 

nunc  imbres  contractis  nobibus  profundentein ,  nuiic 

screnitatein  refecta  raritaterevocantem,  et  in  omnibiis 

istis  incolas  proprios,  in  aere  aves,  in  aquis  pisces  , 

in  terra  honiinem.  Hxc,  inquam,  et  alia  opera  divina 

sint  Christianis  fidelibus  spectacula.   Quod  llieali  iini 

humanis  manibus  exstructuin  ihtis  operibus  poter  t 

comparari?  Magnis  licct  lapidum  moiibus  exslrua- 

tur ,  crist»  suntmontium  altiores,  et  auro  licet  tecia 

laqueariu  respleiideaiit,  astroruiii  fulgore  vincentur. 

Numqiiam  huiuana  opera  miiabitnr  quisquis  se  recf»  • 

gnoverit  fllium  Dei.  Dejicit  se  de  culmine  generosit  i- 

tis  stix  qui  adinirari  aliquid  pr.t-ter  Dominum  poiest. 

X.  Scripturis,  inquain,  sachs  incuinbat  Chrislianus 

fldelis ;  et  ibi '^'  inveniet  condigna  fidei  spectacula. 

VidebitinstitucnieniDeuni  iniindiini  snum,  etcumcav 

teris  animalibushominis  illani  admirabilem  fabricam 

melioreiiiquc  facientcin.  Spectabit  inundum  in  delic- 

tis  suis,  justa  naufragia,  piorum  |ir;eiuia  ,  impioriim- 

qiie  supplicia,  maria  populo  siccata ,  et  de  petra  riir- 

sus  populo  maria  porrecta.  Spectabit  de  coelo  de- 

scendentes  messes,  non  ex  aratro  iinpressas,  fluniina 

transitus  siccos  refrsenatis  aquarum  agininibus  exlti- 

beiitia.  Videbit  in  qiiibusdam  fldein  cuni  igne  luclnn- 

tem,  feras  religione  supemtas  et  in  m  insueiudiiicni 

coiiversas.  Iniiiebitur  etaniinas  ab  ipsa  ciiam  morio 

revocatas.Considcrabitetiam  de  septilchrisadmirahi- 

les  ipsorum  consumptoriim  jam  ad  vitam  corporiiiii 


qncnier  diximus,  lam  vana,  tam  peniiciosa,  lain  sa-  d  reductas,  etin  bis  omnibus  inaju!i  jain  videbit  spec- 


crilega  speciacula ,  a  quibus  et  oculi  iiostri  et  aures 
essent  custotliendo».  Cito  in  hoc  assuescimus  quod 
audimiis,  quod  vidcmos.  Nani,cum  mens  hominis  ad 
vilia  ipsa  ducatur,  quid  faciet,  si  habuerit  exempla 
naiurje  corporis  lubrica  quae  spoute  corruit?  quid  fa- 


laciilum,  diabolum  illum,  qui  totum  deiriumphaverai 
mundum ,  sub  pedibiis  Christi  jacentem.  Quam  hoc 
decorum  spectaculum ,  fratres ,  quain  jucundum , 
quam  nec«ssarium ,  intueri  semper  spem  suam ,  ct 
oculos  aperire  ad  salutem  suam !  Hoc  est  spectacii- 


STEPH.  BALUZn  NOTiG. 


«•»  AduUerium  oculis.  Vide  supra  p.  379. 

FraciuB  omnibus  membrii,  Vide  siiprn  p.  380. 

MuUebrem  molUliem.  Vide  supra  p.  381. 

X.  —  Delriumphaveral.  Tertullianus  in  Apologettco  : 
illos  numquam  magis  delriumphamus  quam  cum  pro 
pdeiobslinaiione  damnamur.}h\m\\\\^?t\\x  :  Qiiaipo- 
pulaveraut  delriumphatos  colere  firpminf .Sic  etiam  di- 


cebant  depompare^roeontumelia  afieere^  alipluribus 
exemplis  ostendimus  in  nova  nostra  collectione  Con- 
cilioriim  p.  716,  724.  In  antiqua  versiono  concilii 
^exli ,  aciione  li,  in  Epistola  Sergii  CP.  ad  Hono^ 
rium  Papam  legitur  :  Dum  redurgmssel  alque  depom» 
passM  prawtm  ejus  mpielatem. 


Digitized  by 


Google 


787  MVlGTPhlAM  ^I» 

Itnn  quod  ▼idetnr  etitm  himfrtHMls  Htais^.  fltic  est  A  ei  qno  omnia,  Pater  Dominl  nosiri  Jesu  Clirisli ,  em 
speciaculum  quod  non  exliibet  praeior  aut  consul,  laus  et  honor  in  saecuh  sxculorum.  Opto  vos,  Fratres, 
sed  q«  est  $oI«b  et  ame  omnla  ^  sotM^  omnia,  fmmo     semper  bene  valere.  Amen. 

LIBfiR 

DE  LAUDE  MARTYRll. 


AROunNrvii.  —  Lmtitm  mrtyr^  nbtimi  dicendi  ge- 
nere  protetfuHitr,  rWtf  padstimmn  Potc  iibro  tate  pcr- 
tfMttmt  :  qvM  nempt  sfY,  qumtnm  tH^  et  cui  rei  pro- 
sil,  Pnichrit  interim  similitfrttmibUh  ei  argnmeMo  a 
qn$titham$  fmieribw  snmpt»^,  nd  tftoriem  pro  Chriilo 
tnbcnter  obenndam  hortontr.  iam  inter  t^lute$  mtir- 
/yrti  emtmerm,  qwod  «m^erd  dotorit  expertet  wmrifj- 
re$  Oomitit  propvfitffto  r^fr<*l,  itn  ti f  m  eot  non  com" 
petnt  Hlnd  CAr/ffl*,  n$qni  qHddmntem  ntfimnm  feddere. 
PreemH  tero  iocoprop&nUy  tum  a  gehennee  mt^t  sictt- 
ritatem^  tum  vHee  eeteriHB  cmucutionem,  paners  poe* 
tico  quodam  more  utmqve  detcribens^  dandt  qnod 
qnibMtttam  tk  coronas  tvee  martyrhmt,  aVm  qni  tan- 
gmine  tno  lavmitwr  peccnlonm  redentpiio,  Postremo , 
ubi  teripturi9  aiiqu0t  mt  cenfestiontm  nominis  Christi 
€os  mdmmtit ,  ut  tui  memores  tint  rogat,  cnm  in  tfis 
Bominus  martgrium  ceeperit  honorare,  utpote  qai- 
bu$  feterttibus  non  negare  credatur  Dommus, 

LECTIONES 


I.  Etsi  Incongruens  est,  rr.n(res  charissimi»  in  Ikoc 
favore  ))icendi  allquid  irepidationis  afferre,  miniroc- 
que  dt^eat  g!oriam  lants  deVotionis  infringere  ex  eo 
quod  fatear  me  coepisse  dubitare,  tamen  identidem 
^  dico  ipsa  aninium  deliberationc  conrringi  \  cum  exe- 
qneiidde  laudis  cupiditale  succenditur,  et  a  loquendo 
magnitudiiie  virtutis  inbibetur,  cum  aut  non  deceot 
lacere,  aul  pericnlo>um  sit  ftarum  dicere,  nisi  quod 
acstuanti  haec  res  sola  subvenit  quod  videatur  iguoscl 
ei  facile  posse  qui  non  tiniuit  audere.  Quamobreoi» 
cbarissimi  fratres.etsi  potenlia^  rei  oiieralur  facultas 
ingonii,  ut,  quanttim  se  in  exprimenda  marlyrii  digni- 
tate  protuleril,  tauium  ipso  pondere  laudis  oppressa 
atque  scstiniatione  rcrum  omnium  de  qiiibus  cum  ma- 
xiine  loquiiur  debiliiaia  ac  fracta,  iiitra  se  ipsam  ii- 
laqueala  oraiioiie  deficial,  nec  babonis  iiberis  ac  so- 
lulis  in  apertum  sermonis  eloquium  vim  tants  laudis 
expromat  <:,tameneriialiqua,  nisl  fallor,  in  cloquendo 


VARlAMTfig. 


*  Ipsa  tn\m\  mei  deliheratione  oonrrlngi :  ttam  I«m.  C 
Ebor.  NC.  l.Confringam  Tlm, 


^  Ouamohreih  elsi  potentia  lam,  Ebor,  NC.\, 
•  laiitfi  laudis  eipflBMt  £ilni.  Un, 


8TEi  H.  BALUZII  NOTiE. 


De  LAtJDE  MARTYRii.— nic  nl>er  cdilus  fuilab  Ei  asmo 
ex  crvrt^fe    CemMacchsi    admodiim  mendoso.  Alt 
aiHeitt  firaMims  in  attuoi.itionibiis  siiis  nemineni  fore 
tani  olusx  naiis  qiiiu  illicosensurussilsiylum  hujus 
opcris  lon^e   laie(|ue  discrepaie  a  diciiono  Cypriaui. 
Conlra  ,  B^rOhius  ccnsr^t  esseCypriani,  el  opinioiieni 
Ernsmtdedii^ersiialcMyli  convetlit  argiimeYiio  suscf  plo 
ex  libro  jv  sancii  Augustini  de  Doctrina  Christiana^ 
c\  qiio  colle^ii  C>piiaiiiim  non  sempiT  scrviue  idem 
dicendi  gcnns,  nen  pe  intcvduin  sublinic  scct;iii  et 
Ycrboruni  vxnberaiitia  copii  aum  es^e,  aiiquando  veio 
liumili  aique  submi^so  dicemli  geneie.  ^ioU  venim 
csi.  Beilarniiniis  (|iioqiie  exisiimat   esse  Cypriani. 
Aliqiii  tolligiinl  Iior  o))ns  non  ci^se  (ypriani ,  quod 
dire<  uu;  sit  ad  Moy^pm  et  Maiilnum ,  v\  quod  con- 
siei  lloy^em  niortutim  esse  ante  eleteitt^nctn  pn)tx 
Coinclii ,  adeicuc  ;«nU'  Iu<ui  li  icsKni  qua  uiii\er- 
^uni  <ib<ni  dc|asia  e>\  anno  252,  (iijn>  cctas;lone 
Cyi  riai  us  fciipsit  Iib)imi  de  Mcrttititatf,  Vvir.hi  isia 
aignniciilolio  rulliiis  est   nunieMli  ilabii)*us  M  im 
phuinios  c(dires  (>ptinios  el  veivsii^simos  in  qnibns 
nnll.^i  kiuiiiio  Moysis  el  Btaxiiii,  et  in   liiiilo   iilri 
scriplnm  eSl  simpliciier  :  JiicipU  de  Lunde  Mmiyrii^ 
yel  aliqiiid  .viinile.  Moysis  ergo  et  Maxiini  homiiia  iid- 
jccla  sunl  ab  aliqno  siudiosu,  qni  inlelligens  ex  ver- 
bis  istius  Mbri  opun  esse  dircctuhi  ad  confcssores,  sibi 
persiiasiteos  non  esse  nlios  qUalh  .H  ivsein  vX  Ma\i- 
miiin  et  cieiOMs  c(»nfessores  nd  qu  »^  Epi^mlis  xv  ct 
XXIV  Mint  direcue.  Ad.ie  tu  livorcin   inijus  (»pcris , 
iiluii  ubiqu<i  iu  omnibus  codicibiH  aUtiqihs  rcp;riri 
coii:iiaiiier  iiiier  ea  o|»era  sancii  iWpnaih ,  qticU  iiul- 
iam  Uabeui  difUcuitatoui  quiu  i»iaiUypriaui.  Jf)juspr«- 


terea  varia  loca  descripsii  Florus,  diaconus  eeclesiic 
^ugilunensi^,  in  excerpiis  suis  e\  operibus  sancii  Cy- 
pi  iaiii ,  in  qulbus  nnlla  loca  reFert  t)tiift  rton  %\\\\  VeVc 
Cyprtcmi.  Nam  quod  ad  sty4ttm  tpieOtiA^  powum  teg  i 
eodei>i  argumeniandi  jgenere  uii  quo  usus  eat  vir 
doctissimns  Jacobiis  Billins,  ul  as^ereret  Gregorio 
Thauniainrgo  Met;ipbr:isim  Ih  EccleShisteirt,  qu^in- 
fiiam  reeininanie  styto,  quia  mlcr  germana  \p%\ns 
opeia  reperiel>;itur  in  codice  regitia:  litla-is  caphali- 
biis  scripio  ac  Grcgorii  aniiauitaiem  propemodum 
»*(iuante,  id  quod  magni  apud  se  mhthehii  eSS(;  ;iit. 
Iia  quoque  ego  dicere  posBut^  d«  llbro  te  Ltmde 
Mart^rii^  qui  exsiat  iii  codiee  Seguieriaiio  seriplo  lil- 
leris  majn>culis  aiile  mille  annos.  Uabui,  aulein  sex- 
-^  decini  velera  illius  exemplaria  ad  qu«  illuih  emeh- 
^  davi.  Nt»n  :iff(+am  autekh  varlas  ilh»roni  ItertiiAhcs ; 
quasdam  taniitm  anhotabo  qa;e  ihihi  videntur  esse 
alicujus  niomenti.  lllnd  autem  in  primis  monelMi, 
i^escne  nie  qno  faio  evenerii  ut  magna  ))ar>  istiiis 
opetis  oUiissa  sit  in  codice  Thuaho  et  in  Metensi 
s:  ncii  Anmlplii,  in  qiiibus  post  llfai  verba  iu  pagiiia 
3i3,  oneratur  (acultas^  mulla  desunt  omissa  a  libra- 
nisusqueod  h;ec  in  pagiua  545,  summa  nimirum, 
Bnrsuin  eodem  errore  iii  piigina  550,  post  coronantur 
electi,  csBtera  desuiit  omissa  similiter  a  librarii&«  et 
illic,  nt  id  quoqne  ditain,  legilnlr  in  codicibus  iitis 
curantur  pro  coronaninr, 

I.  ~  Animuin,  l.odcx  S-  Amulptii  et  tbuanus  ha- 
beni  animi  mei  deliberaiioue. S\c  etiam  codexS.Dioiijsii 
Rciu.  nisi  quod  librano  excedit  vox  ttt^f.  NicolaUs 
Fabcr  ita  eiiam  einciidavit  lu  libro  siio  iinptesso,  th 
(fio  auuouvit  varias  leaioues  ^  codicibus  mss. 


m  LIBCR  DE  LAUDC  IIARTTRIf.  790 

facnkM  «,  ifta»  ipsiuft  npeHs  «^1111006  muiiiu  ^  Tflf e  A  «radcliuitc  carnifieufti  plUft  pro  qno  patUUf  €liHstu8 


fuitdlii  *  qtiod  ft^eiido  impftr  iiifenii  conicienliasob^ 
moveiiftlk  Giiili  Sgilurvfiniim  cliiiris8imi«  tot  laniixqae 
rebnft  ini|iliciti,  id  comprolNiUdds^ftftluiis  eiimios  pul^ 
di^rrimoftque  preveMft  cnini  siudio  ftc  kiliore  nitft^ 
nur,  non  verMr  ne  quo  ig nftvia  meiu  lerriiuft  vel  re^ 
vocer  vei  exlln§uftr«  eom  fti  qeift  ed  id  veluerll  de  qoe 
ftfiinuft  iiiiiieri,  ftpe  detotionift  eipense,  fttqoe  ipsft 
ejus  mftf iiit«dln6  ponderata^  mnfift  miretur  ftudere 
p^iiiftse  Itt  quo  *^  me  pnsttum  et  emplitodo  rel  pre«- 
merei  et  confbftftm  f sudio  meniefts  4n  ftnfeftUas  ftiHml 
voti  ftul  ilsrvor  urfOrei»  Nam  quift  eBtqoem  non  ifttft 
res  terreftl  t  quift  quein  fton  ftdffii^iionlft  siioe  pavore 
subvertat? 
II.  Bfti  eitlm  iirof^olo»  nlsl  fiillor,  ettftitt  m  Ipso 


tpse  pftilator.  Nam  qiiando,  si  ncf  averlt  DTtmlnum , 
pro  eo  crimen  subeat  pre  quo  tlcisse  debebat»  nc- 
ccsse  est  eum  videri  cuncia  tolerare  eul  vletoHa  de- 
betur  et  poenft  ^. 

IV.Ifltur,  quonlftm  res  summa  tnfirtjrlum  e^t,  tria 
ftimt  quje  ex  eo  noblft  proposufmus  es^e  dlcenda  : 
t|uid  sit  S  qtianium  slt,  cul  rd  prosii.  Qtild  est  ergo 
niartyrluro?  Delictorum  finis,  periculi  tcrmhiQs,  dux 
salotis,  paiiemiaB  maglster  J,  domus  vltflB,  quo  pro- 
feclo  etiam  ea  occidunt  qnae  in  hitun)  discriminc  f 0- 
luissent  lormenta  repntari.  Per  lioc  et  testlmorudm 
nomfnl  redditor,  et  majesias  notnittis  rftdnmplihUir  ; 
mm  quod  pei*  se  ipsa  Itiimii  possit  vel  de  sc^lere  i^g- 
trfteuntis>i  mftf  nltudo  efueinfMngi^sed  quod  redomliit 


oonseientia»r#boreftdmir«iidaft)mMo«qUftnosetii- B<^d  floritie  eumuUim,  dum  circdmsti^epentis  poptiti 


fitei  perliereiiiiflanmtet ;  ftujus  quanio  peniiiits  ln«- 
•pezeris  poiesiftteni^  tamo  eft  ipso  veiieMMdaeclftrita<- 
tis  aspeelo  r^lif  i^>nls  sude  praefmittftl  horrorekn '.  €on- 
slderare  enim  utlqne  debetlft  quanUe  sil  f lorhe  Vit^ 
quainlibet  nHculam  lil  ftot-des  polhitl  eerporis  et  lonfa 
vltlorum  (abe  eoncfetl  cohiftfla  tftnioque  tempnris 
tracid  mundt  erimml  excefftum  unius  lctus  remediis 
eipiftre^  quo  et  ftefefi  merceft  et  erimen  posiit  ex- 
eludl.  Unde  onmis  coMUiAimatio  M  fttatus  viue  iii  mar- 
tyrio  ast  eelloeatuft*  floe  fondametitum  vit«  et  Qdei , 
hoopras&ldltim  saimiBi  liue  vineolom  liberuiis  et  ho- 
norii )  ^i  qnamvls  ftini  et  alia  per  qnfts  adipisci  lux 
posslt,  tameii  ad  protimitaiem  mnaeris  repromisBi 
pcenis  painieinanitlNie  «t-Hus  pcrvenitor. 


tefrorlmpavld<is  animos  dat  dolori,  et  minis  iVeitdeti- 
lis  invidito  addlt  ad  tltnlum  quod  tantum  sibi  mcns 
ot«8cat  In  puf  na  qnaniom  se  ille  potaverli  vincet^ 
per  quem  Gbriatnft  homlrtem  yollierit  coronai^.  Tunc 
erfo  omne  fldel  rebnr  ekpeditur»  tnnc  eredutitas  oenv- 
phftbatnr,  com  In  sermones  vtilfl  at(tne  In  opph^ 
brium  veneris,  cumque  le  contiti  iilns  populAre  IhSft- 
nins  relif iofta  mente  flrmav^ris,  itonvincens  scilicet 
•c  repuf  nans  qaltqnld  snb  persona  lua  In  injurfam 
Cbrlstl  prolamis  Bermo  jaetftveriti  ut  cum  advereo 
marl  roaieft  oppoftita  relnctftinrv  (brlani  licet  fluctns, 
tt  rsvolotnn  aaquor  idtentideM  pnlset^  tamen  bicret 
Immobiiis  virtns^  nftc  undis  oirmunftpnmantibus  ftdo- 
porta  swccumbit,  donec  pef  ftOepuloft  vls  difc sts  ftc 


m.  Quantai  milin  ftlt  f loriai  ponderaae»  hojus  vittfe  q  sopprimat,  et  superjacens  sa»ft  In  apena  litiorli  spa- 
eopidiiaiibus  rebifatis  S|  ati|«e  ab  omiii  animum  natn-     iSm  victom  aequor  cvadat. 


nc  mundiquo  coniMroio  sefrefatum^  contra  adve^- 
saiittft  diserimen  opponere,  itec  smvitiam  torqaentls 
horreret  animat-i  homlnem  tiolofe  quo  credaior  etiin- 
ful)  c(  Id  slbi  in  imfmemum  vlrtdtls  assnmero  qnod 
cmeiaiui  putlit  prodcftse  qui  punitt  Nam  prsdiiranli- 
buslicetoofttia  reBultans  ungula  recurrat  in  vuimift, 
tl  ennttbtiB  Ibif  rls  eilin  avUifia  corporift  pfilrte  rediens 
avcna  ducatur,  stat  iinniobilis  (umen  poeiiis  suift  Ibr- 
tior,  hoe  ftelum  ftetmm  ipae  «onvolveiis,  quod  in  illa 


y»  Qoid  enim  iftt  in  illis  fttind  quam  sermo  vaciius 
ti  inane  coUoqiilum  et  inantnm  volupusprava  ver- 
bonnit  sieiit  soriptum  est  c  Ocmk9  MtiH  et  mnm- 
4fnl,  tmtes  MmU  ei  nen  nmhnni  {PmU.  cxia,  15). 
ClnMNNNmeHcorinftipmseorMNi  nrynmirfft  «mearftin- 
Air  el  aanftM  Hhi  ^  {iM.  vi,  14^).  Non  enim  dobinm  eftt 
ijpiin  bee  de  omniboft  ^  dixerit  qnorum  dure  racns 
•emper  et  obsiiMia  pectons  fiiritftft  a  devotione  vitili 
fuf  ata  disseniit,  ducente  dementift*  teore  rftpieote , 


LECTIONES  VARIANTES. 


•  Eloqaendo  fldes  lam.  Ebor.  NC,  1.  Lin, 

i>  itaUotid  muutla  Ltan,  Bboir,  if  C.  1. 

^  Large  Ojm,  Yaff^  rundat  jUmi.  ii».  Kkor.  NC.  1. 

d  Corroboraiidos  utm.  Ebor.  NC.  I. 

«  Foniludo  Lam. 

t  Honorero  Lam,  Ebor.  NC.  1.  Lm. 

s  Relevalis  JLom.  E^.  if<;.  I. 


^  Sic  Oxon,  Lam.  Ebor.  NC.\.  U  Imp. 

l  Quid  sil  hoc  Lam.  Ebor.  NC.  I . 

j  Sie  Lmn.  Ebnr.  Hd  i.  Ogmi  Iter  pftUentl»)  naf^r 
|\  domus  vil^  Imp. 
*'     *  Sfc  JUim.  Ebor.  NC.  1.  Traclanlis  Jfwp. 

1  Sic  Lam.  Ebor.  NC.  1.  «aJvem  Oxon. 


StRPH.  BALUZU  NOTJE. 


In  eloquendo  facutta$.  I(a  edUio  Manntli.  Nfttaa  an- 
Irn  legebalur  ^(/«s ,  quam  lcc(iontm  liaLent  cdam 
qiiidam  lilih  ve(eres. 

Oratione  munita.  Ita  veteres  edidoncs  et  plures  libri 
veteies.  Romensis  bnbet  efationmn  iHsmoi  ac  vage, 

II.  ^***  Fwmio.  Noii  qdti*  lerreai»  sed  qiia;  \\ioiU 
ciseitur  ex  reverentia  qiw  prosfquimur  eos  quos  ve«> 
reinur  et  bonoranina»  nt  dixl  nd  libmm  1  TefitmoRto^ 
rtim  cpp.  2i,  p.  ^81 ,  ki  vooft  formidolosi. 

ViHB  et  lidH.  QnMftm  llbri  vei^reft  non  babcnt 
•liift,  etc. 

III.  ^  Rfie$atk*  Quidam  libri  veteroft  hftbentdr^lo 


lati$ ,  alii  revetatis. 

lY.  —  Redampiiarur.  Id  esl  augeltjr. 

Ciranintrepentis  populi.  Vide  supra  p.  455. 

Immobilis  virtu$.  Vox  tirtu$ ,  quae  non  est  neceK« 
saHa ,  deest  iii  quibostiam  librls  veteribOs.  Et  pio« 
num  esl  existimare  voctm  /mmo6f/is  n^rerri  ad  mo- 
lem. 

Victum  asquor.  Quidam  libri  icium^  uiius  mciift 
tpiam. 

y.  —  inanttim.  Quinqiie  libri  veteres  otknit' 
animl. 


Digitized  by 


Google 


70!  DIVl  CYPRIANI  79$ 

omni  deDiqoe  illos  iininaDiUie  vexanie,  quainstigan-  A  circnmftiantinni  giadios  lilienatis  snx  Domiamn  ac 

salulis  auciorem  repeiita  sxpius  vooe  proTiieri  t  ec 
roaxime  si  anle  ocuios  tuos  ponas  nihil  detesubilios 
essededecore,  niiiil  foMliussonriiale,  niliil  aliud  le 


turpariter  ae  ferunlur;  utcumilli^  ad  pocnain  sua 
facla  sofficerent,  poenam  ipsam  persccutionis  agilaUe 
crimen  oneraret. 

YI.  Toium  lioc  iii  laudem  martyrii  specUt,  tolum 
gloriam  passionis  illuminat ;  in  qua  spes  fuiuri  tem- 
poris  ceriiiiur,  In  qua  Cbri&tus  ipse  operaiur,  cujus 
aguuiur  eKeinih  quae  peiimiis,  cujus  ^ei  virtus  cst 
qua  repugiiaiuus.  Et  quia  in  hoc  loco  aliquid  proferre 
suppetit,  sumroa  nimirum  esl  isu  aique  admiraiida 
d'ign:itio,  et  quam  nec  inente  coiicipere  nec  verbis 
valeamos  implere.  Quid  enim  nobis  amplius  potuisset 
larga  pieute  largiri  quam  ut  iu  se  primus  osteaderet 
quodinaliis  coronarei?  Mortalis  factus  est  ut  im- 
mortales  esse  posseinus,  et  bumauae  soriis  esiium  ^ 


deberejam  pefcere,  aKnd  optare  quaro  eripiendani 
esse  cladibus  sxcuti,  esuendom  malis  inandi,  tt 
inter  roinas  orbis  jam  jamque  periiari  alienmn  a  ler- 
rena  conUgione  versari?  Qutd  enim  tibi  ctim  hac 
luce,  eui  lux  stema  promissi  est?  Qmd  cuiii  hoc 
vita;  naiuraeque  coramercio  quem  coeli  am^itndo  de- 
poscit  ?  Sane  teaeal  eopidiias  isla  vivendi,  sed  qoos 
inespiabili  malo  scviens  ignis  aeiema  seeleruro  ul- 
tioue  torqueUiu  Teneat  cupiditas  isu  vivendi,  sed 
quibus  et  roori  poeiia  est  et  durare  tonnenturo.  Tibi 
jam  et  mundus  ipse  succumbit  et  lem  eedil,  qui 


periiiiili  per  qiiem  reguiilur  biimana ;  aique,  ut  nobis  B  noorientibus  cunctis  ad  boc  reservatus  es  utmariyr 


videretur  prse&litisse  quod  passus  est,  coiifessionem 
tribuit,  martyria  siibjecil,  omnia  denique  quibus  lux 
opprimi  ^  posset  in  remediuin  saluUre  naiiviiaiis  su« 
meriiis  relegavit,  humiliuie  prxcipua,  virtute  divina. 
Cujus  rei  quiquc  digni  esse  meruerunt  morte  carue- 
runt,  omnem  banc  roundi  teterrinmro,  labem  subacu 
mortis  conditioney  viceruiit. 

YII.  NoH  enim  dubium  cst  quanlum  a  Domino  coa- 
sequantur  qui  saluti  sus  nomcn  Dei  praetulerunt,  ut 
Sn  illa  judicii  die  meliorcs  cruor  facerei,  sanguis- 
que  fusiis  iinmaculalos  esse  «  monstraret.  Mors 
quippe  iniegriorem  facii  viiam,  roors  nuigis  deductl 
ad  gloriam.  Siequotiescunique,  Ixuntibus  siipulls  <^, 
disieiiU  imbribus  frumenu  tnrgescunt  ac  (oecundae 
messes  coguntur  lesuie  «,  sic  qiioties  ferroviiis  ab- 
scinditnr,  erumpeiitibus  p  ttnpinis  melius  uva  vesti- 
lur.  Nam  in  ei  augmenium  proventuri  temporis  ce- 
dit  quicquid  iiijuria  soa  proficit.  Flammas  quippe 
plemniqne  agris  juvit  immitiere  quo  calore  vagantis 
iiieendii  cacca  lerrae  splramenta  laxentur.  Juvit  leves 
stipulas  crepiunti  igne  torrere,  ut  se  altius  gravida 
seges  tollfrct  ct  parturieiuibus  culmis  dcnsior  arisia 
floreret  ^  Igiturulis  el  marlyrii  primo  casos,  post- 
modum  friictns  esi,  qui  mortem  tam  conlemnat  nt 
vium  nioric  custodial. 

VIII  Quid  enim  Um  exinrmni  alqiie  subliinc  esl, 
qiiam  inier  lot  inslrumonta  camificiim  devoiione 
robusU  cunctam  fldei  reservare  virluieui  ($?  Qiiid 
um  magnum  atque  polcberrlmum,  quam  inter   lot 


csse  potuisses.  An  non  qiuiiidiana  cemimus  funera, 
cerninius  novos  exilus  corporis  diu  tracti  ^,  sa^vioii- 
tibus  morbis  ioexpertae  cujusdam  cladis  exitia,  ac 
stragem  populaUrum  urbiuro  intueinur,  uode  ^  pos- 
sirous  agnoscere  quanU  martyrii  habenda  sii  di- 
gnius,  ad  cujus  gloriam  nos  cogcre  etiam  lues  coepii. 

IX.  Elenim,  cbarissimi  fratres,  respiciie  ^  ad 
boc,  quseso  vos,  plenius,  m  quo  el  salus  vertilur  el 
sublimius  computatur»  licel  noo  sira  noscius  eliam 
vos  plenissime  nosse  suntiuin  omnium  nos  judiciis 
coiiiincri,  neque  ignorare  lianc  esse  aobis  tradlUiQ 
disciplinam,  uisiue  ullo  lerroremililiaB  vim  lanti  no- 
minis  lueaiuiir ;  quippe  qoos  pridem  a  desiderio  lu- 
cis  istiiis  cujiidius  geiemae  memoriae  deduxerii,  quos 
futiirorom  voU  divellerint  j ,  quosquo  ab  omnibiis 
'  viiiis  opUiida  Christi  soeieUs  segregarii,  nisi  si  exi- 
lio  succumbere,  morti  animam  dubiUmus  oflerre, 
Qcc  jam  retinenda  suntnebiselain|ileelendabeneficla 
divia  1  quorum  ultra  remm  sodorem  Uou  sit  merces 
quantiim  in  dicendo  hiimana  mediocrius  vix  possit 
implere.  Sanguini  noslro  patet  ccelum,  saoguini 
nostro  gehenme  cedil  habilaculum,  ei  inler  omnia 
glori»  pulchrior  sangutnis  litulns  et  Integrior  corona 
sigiiaiur. 

X.S'ic,  quotiesde  hoste  triurophalibiis  spoliis  onns- 
tusmiles  ingrediior,  vuliieribus  suisgaudet.  Sic,  quo- 
tics  tempe^iatibus  diu  nauta  fatigalus  liitora  luia 
coniigerii,  fclicitatem  suam  deperpesso  periculo  du« 
cit.  Est  enlm  profecto,  nisi  falior,  labor  Islos  per 


*  Exitium  Lam,  Ebor.  NC.  i. 
^  Opprimi  Lam,  Ebor,  NC.  1.  Sapprimi  Oxon. 
^  £t  sanguis  suus  esse  Lam.  Ebor.  NC.  1.  QaoBsanguis 

suiis  manyres  esse  Oxon. 
d  Latentibus  stiptilis  lam.  Ebor.  NC.  1. 

*  CoquunUr  estale  Oxon.  ex  codd.  Limu  Ebor.  NC.  1. 


LECTIONES  YARIANTES. 
D 


^  ArisU  floreat  Lam.  Ebor.  NCi.  . 

s  Reserare  Lam.  Ebor.  NC.  t. 

h  Eiiitis  corporis  diu  tmctati  Lam.  Ebor. 

i  Urido  nossimus  Lam,  Ebor,  Lin.  Ut  possimus  Oxon. 

j  Din  (elclleriot  Lm, 


STEPH.  BALUZli  NOTiE. 


VI.  —Teterrimam  labem.  Codex  sancti  Arnulphi  et 
Tliuanus,  delerrimam,  Nicolaus  Fabcr  postiit  iii  suo 
libro  deierrima,  quo  eiiam  modo  scriptum  est  in  co- 
dice  snncti  Diony.sii  Reineiisis. 

YIL —  Messes  cogmtur,  Quatuor  libri  vetcrcs  co- 
qunnlwr. 

VIII. — lnttrumenta.(Mej,  sancti  Arnulpbi.s/rant^it- 
ta,  Vide  supra  p.  461. 

IX.  —  Novot  exitus,  Duo  libri  veiercs  el  editio  Mo- 


rellii  ,  exitnt  diver$o$  faelU  H  iflretMli^M* 

Luei  ecemi,  In  quibusdam  libris  veieribus  scrtptoro 
osi  coeperit.  Respicil  autein  auctor  ad  liiem  et  pesiem 
quffi  lunc  depnsta  estorbero,  cujus  ooeasione  Cyprta- 
nus  scripsit  libruin  de  MortaUiaie. 
Siantium.  Codei  sancti  Ariiulphi  el  Thuanus  itaiu. 
Inter  omnia  glorice.  Codex  saiicti  Arnul^>bl«  tnlcr 
omnia  gloriarunu  Sic  etinm  Tliuapuji,  ntsl  quoJ  ha- 
bel  omnium.  ^.^^^.^^^  ^^  V^OOglC 


^o  IJBER  DE  LAUDfi  MARTYRn.  7M 

qucm  se«urhas  iDvenilur.  Igitur  luleranda  suut  om-  A  obsequio  timor  mbrtis  inliiberel.  Unde  per  graiiaro 


iiia,  pQlienda  Guncta,  nec  a|)petenduin  quomodo  brevi 
gaodeas  tenipore  et  perpeiuo  puniaris  ardore.  Memi- 
nisse  enim  debes  velot  quadain  te  foederis  paciione 
conslrictum,  cx  qun  ant  capessendi»  salutis  sit  justa 
conditio,  a;il  f.cAn»  meriia  formidolositas,  inter  ad* 
versa  pariler  ac  prospera,  anna  inter  et  lela ;  bincque 
le  saecularis  ambitio,  inde  coelesiis  admonel  magni- 
tudo. 

XI.  Si  saluiero  times  perdere,  sciio  te  mori  posse. 
Porro  aulem  contemnenda  tibi  mors  esl,  cui  Cbrisius 
occisus  esl.  Ante  oculostibi,quiBSO,conGiirrantDomi- 
nicae  passionis  exenipla,  concurrant  oblata  el  praemia 
et  parau  diserimina,  et  quantam  inter  se  habeant 
dilTicoliatem  res  utrasque  conspicito.  Nec  enim  po- 


Domini  factum  esl  ut  sic  in  illis  rex  poiius  vidcre- 
tur  puniius  esse,  dum  evaduntquos  se  crediderai  oc- 
cidere. 

XIII.  Nunc  jam  ad  *^^  eam  rem,  Tratres  cbarissiini, 
veniam  ex  qiia  ostendere  satis  possim  quania  roarty- 
rli  virlus  babeaiur;  quae  lamelsi  oronibus  est  uoU 
proque  ingenitse  clarilatis  insignibus  expctendu,  ta- 
roen  plus  addidit  necessiias  lemporis  desiderio  volun- 
laiis  '.  Eienim  est  in  rouiieribus  magnis  «,  si  eo 
tempore  quis  coronetur  quo  coronatum  se  pulat,  si 
forle  moriatur.  Igitur,  cum  sit  sublime  excebiumquo 
roarlyrium,  nunc  inagls  esl  necessarium  quando 
mundus  ipse  subvertitur»  parlimque  orbe  concusso 
naiiira  deflciens  uliimi  exitus  roomenla  testalur.  Nani 


leris  confiieri,  nisi  scias  qnanium  iioceas  •  si  nega-  B  ei  cmn  ccelo  imber  incumbit,  pluvjam  tristero  acr 


veris.  Ccelo  mariyres  gaudent,  veriiaiis  inimicos 
Ignis  absumet.  Paradisus  Dei  teslibus  florei,  nega- 
loresgehennacomplexa  aeiemus  Ignis  inardescet.  Ei, 
ut  de  caeteris  uceam,  hoc  nos  ulique  magis  debet 
bortari,  quod  confessio  vocis  unius  Cbristi  perpetua 
coiifessione  serveiur,  sicul  scriplum  est :  Qm  me 
confmm  fUerit  in  term  coram  hominibtu^  et  ego  con- 
filebor  eum  comm  Palre  meo  et  eoram  Angetii  ejM$ 
(Lue.  XXII,  8).  Adbuc  accedunt  ad  glori;e  cumulum 
ornamenla  virtutum.  Ail  enini :  Fulgebunl  jutii  tam' 
quam  scintilla  in  arundinelo  di$currente$,  judicabunt 
nationei,  et  dominabunlur  popuUs  (Sap,  iii,  7). 

XII.  Magna  esi  enim,  fraires  cbArissimi,  clariUs 
viiam  saluiis  sternaB  boneslate  passionis  ornnre, 
magna  subliiniiAS  ante  ora  Dotnini  aspectumque  G 
Cbristi  potcsiaiis  humnnne  lormenia  coniemnere  nec 
liorrere,  Sic  Daniel  miiias  regis  et  leonum  fremen- 
^liumrabieni  per  conslantiam  fidei  ^  sunevlcil,  diim 
iidomndum  iiullum  alium  csse  quani  Deum  credidil. 
Sic  in  camino  ptieris  consiitutis  in  se  nrsit  iiiccndiiim» 
dum  ignes  jusii  toleniiil  quos  «  de  geheniia  Domino 
crcdeiido  meiueb.int.  Unde  ei  reiolere  condign»,  non 
in  postenim  iracli,  non  salulis  aeiprnae  praemio  reser- 
vaii.  Fidem  illorum  Deus  vidit,  ui  quod  sibi  post 
exitum*  promiserant  videre  roererenlur  in  corpore. 
Nec  enim  poierit  aef^iimari  quaiila  in  praesenli  Iribu- 
lalioncsii  nicrcc8<i,  si  saevilla  fugit,  si  cessit  flam- 
ma  «.  Eral  cnim  nna  mens  omnibus,  quam  nec  vio- 


pnelendit  ^,  el  quoiies  atra  leiiipesUs  borrenii  ini- 
minel  pelago,  per  inier  aperU  nubium  nocte  coriis- 
caiitiuro  fulmina  relucescunt ;  sed  et  cum  roare  inaguis 
fluctibus  volvitur,  paubiim  unda  se  toilii,  paulaiim- 
qiic  «cquor  albescii,  donec  cernas  ita  postmoduin 
ruere  ut  in  illis  -*  quibus  relundiiur  saxis  spumnin 
allius  jaciat  quam  undam  tumiduui  pelagus  expiie- 
bat.  Legis  scripium  esse  usque  qiiadraniem  i  nos 
uliluium  reddere.  Sed  ^  solis  haec  pars  esl  ablaia 
martyribus.  Etenim  qui  salutis  uiiernae  cupidiuiibus 
Ijreti  v\VR  liiijusce  desideria  vicerunl,  lios  expertes 
doloris  universi  Domini  praccepu  fecerunt  ^  Igiiur 
biiic  priinum.  oharissimi  fralres,  poterimusexponere 
quania  martyrii  virius  possit  implere. 
XIV*  Atque,  nt  transeam  cuncu,  meroinisse  debemus 
quania  sit  gloria  ad  Chrislum  immaculatum  venire  , 
consortem  (lassionis  existere  ,  perpeliiaque  cuin  Do« 
mino  aeiemiuie  re^nare,  carere  exitiis  iiuinineuiibus 
saeculi ,  nec  inlcr  cruenUro  inorborum  populaniiuin 
stragem  commiini  eiiin  caeieris  sorie  misceri.  Aiquc, 
ut  sileam  de  coroiia  ,  si  tibi  in  his  nalorae  lubricis 
malis  posiio  viUe  proiniiterelur  exccssus  ,  noiinc 
oisni  meiile  gauderes  ?  Si,  inquaro  "> ,  te  in  bujus 
miindi  lurbinibus  fluciuaiiiem  vicina  arcesserct  rc- 
qni«s ,  Bonne  rooriem  pro  remedio  compuiares  ? 
Posilus  inier  arroa  carnificum  ac  lela  probaniiiim 
qiiaesiionum  ,  sUns  subliinis  ac  fortis  ,  considcrans 
quanla  sit  poena  negare  eo  lempore  qiio  frui  saeculo 


leniia  fnngerei,  nec  ira  subverteret,  nec  a  devoiioois  D  neqoeas,  cujus  cauas  ncgares  :  quoniam  quidem  gra- 

LECTIONES  VARIANTES. 


a  Noceat  Lam.  Ebor.  NC,  t. 

^  Per  suhsianliam  fidei  Lam.  Ebor.  Lin.  NC.  1. 

«  QuosLam  Ebor.  Lin.  NC.  1. 

«i  Pra^senli  tribul;iiione  Lam,  Ebor.  NC,  i.  In  praesenli 
Iritiutn  sit  nierces  Oxoh, 

«  Consedit  Lam  Ebor,  NC.  i.  Si  sevilia  fuit,  cessit;  si 
flainma  coiisiitit  Oxon. 

f  Desiderlo  volunutis  lam.  Ebar.  NC.  1.  YolapUtis 
Oxon. 


s  Est  rouneris  magni  Lam,  Ebor.  NC,  i. 

k  Pluvias  acr  tristis  ostendit  Oxon.  Praftendil  Lam.  Ebor. 
Lift.  NC.  i. 

i  lllisis  Oxan.  excodd.  Lam.  Ebor.  NC.  1.  Imp.  In  illis. 

j  Usque  ad  ooviasiinum  qnadraotem  Lam.  Ebor.  NC,  \. 

k  Sed  est  soHs  Lam.  Ebor.  NC.  1. 

1  Promissa  fecemut  Lam.  Ebar.  NC,  1.  Dom.ni  propi* 
tlalio  coronai  Oxon. 

"  Si  qua  Lam.  Ebar.  Un.  NC.  1. 


STEPH.  DALUZII  NOTi£. 


XI.  —  DominiccB  pasiionis.  lidem  codices  proniia- 

•lOltff. 

XII.  —  Occidere.  lidem  codices  et  quidaiu  alii  occi- 
disse, 

Xiil.  —  Nunc  magis.  Codicei>  sancli  Arnulpbi  et 


Thuaniis,  nonne  magjs. 

Domini  prcecepla.  Trcs  libri  vclere^  promissa. 

ExDonere.  Codex  sancti  Arnulplii,  expendere. 

XIV.  —  Populantiwii.  Male  t7p(ifaii(i«iiti;i  codice  ^ 
sancii  ArnulpCi.  ^.g.^;^^^  ^^  GOOglC 


^98 


DiVI  OTPftlANI 


W 


\h  lormciifa  ,ic  (jiinlchdl  fioxl  is  nMdl  In  periildem  A  mdo  circtiniveiiii ,  el  qaol  pelftgo  elretifiillflenle  ki- 
nosiram  bominiis  sfiebat  ahnnrl  ,  rjdoforles  ad  om* 
nom  lolcralrtlaiti  fflcerei.  FUI ,  Inqilil ,  aectdent  ttd 
servitHlem  Dei ,  sta  in  jutlitia  et  limore ,  et  prtfpttra 
aninuirti  tnnm  drf  ttnlitMiein  (  iSccli.  ii,  I  ).  8ed  et 
bcalissimus  ^duliis  flposlhtHS  (•x61ama?it  et  dUlt  «  : 
Mihi  bltereChrittui  e^tet  liioH  lucrum  (Phitip,  i,  fl)* 
XV.  Qnamobrem ,  cbarisslrtii  friiires ,  flde  flma  » 
devoiioiic  rohtisU ,  6nira  miiias  ^  s«cnll  atfoces  et 
asperos  ihsftf]Ueiilium  frertiiuis  adversa  vlHute  refis- 
lendum  est  ncc  timendum  ,  quorUm  spes  fletehiiiatls 
et  vila  coele.siis  fesl ,  qnHromqite  aMbr  In  cnpkllnem 
lucis  acceiuiilur ,  (^i  sdlus  de  (il^omlsiii  imHtOHAlitaie 
lelalur.  floc  v(ifo  qtiod  cilfenis  iiNftarillblis  mmUB 
siricue  et  circuinacll  graves  c^^vldbiis  nelM  suliJo 


brlcam  n^ifiiiir  kicludit^  Quod  si  iHi  adjaeeut  orania , 
iiee  t  nnbis  exposoK  ni»i  faeta  sincere  ^  auro «  m 
ipse  dixit  <  siliiilea  em  debemus.  Attroin  quippe  ctoi 
reluceatibtis  lerris  trenttilo  vitleris  splendere  ftub  li- 
miiic  ■  el  in  liqyiiium  flaminia  torreiililHis  retolft, 
iiani  et  .iriiftris  graila  fere  sie  est «   CDininls  quoiiei 
anlieluiiitbus  afstitans  ifnis  evoiniiur  »  aditu  terra 
caiiali  ungitsio  dives  i  flainma  elicitur ;  el  rcfluefi- 
libus  glebis areiin  retiiietur.  Uit«le  neeesseest  universa 
suflerfe  ,  quo  possimus  oiiiiii  scelere  carere  ,  sicit 
per  Propbelam  suum  diiit  :  E$  ti  emntn  hommhm 
i$rmeiUa  pa$$i  imil,  laiN^i  ipe$  illorum   immmalilau 
flena  m,  et  ttexati  in  psurw,  in  niuHis  bene  diipo- 
nentur^  quttniam  Deu$  teutavU  iUos^  et  invenit  ilittt 


deprimuiit  poOdere  ,  vel  quod  equuleo  cOffnts  etten- 1  di§no$  u^,  h  qua$i  h9lo€att$ti  hottinm  aeeepit  iti^i 
sum  cadentfes  strulei  dd  laniliias,  noii  ^xpetendi     (Snp.  iii,  4)* 


saiigiiinis  sed  tciitatiohis  est  causa.  Nam  et  ipsam 
mariyrii  digtiiiatcm  «  qufemadniodum  pos<;emiis 
agiioscere,  nii.i  illatn  eiiam  cum  dnitmo  corporls 
noslri  cogCrenlnr  optrtre  !  S^nsl  equitleirt  ,  nec  Irte 
veritas  fatlil ,  ctiiti  sd^Va;  ^  llicnmbehtinm  tWAuu^ 
meiiibra  dlVcilerent ,  artusqiie  laniaios  lortor  sa»vlens 
exararei,  nec  lamen  vihceret ,  circumsiartlium  ver - 
bis  ^ ,  magnum  isiiid  est ,  prnfecio  nesclo  qiiod  ^ , 
non  doloribus  sublgi  ,  hon  poenis  augehiibUs  fhingl. 
Sed  crant  ali«  dlcentium  voces ;  «it  puto  libet  os  ha- 
bei.  Nam  est  llli  sncia  in  peuatlbus  coiijrtk:  ei  tainen 
nec  vluculo  plghorum  Cedit ,  nc<i  nbsetinlo  pieutis 
ahducius  a  propdsllo  Suo  deflcit.  Noseehda  res  cst  et 


XVIL  Qund  sl  le  dignitas  nmbitlosa  delerrct,  et 
oongesta  in  ihestiurls  ^ieeunis  magniiudo  adfBonet , 
qUffi  semper  proposilnin  ^  bonip  mailis  avertit »  el 
dov4itiiin  Doniino  sue  animam  furiali  agii  liarrure , 
qu.rsoi  rcpetas  verlhi  roslestia.  Nai»  et  ipsa  vot  di- 
ceiilis  est  Cbristi :  Qui  pertiidifil  ammam  $uam  pn 
namine  mee,  reeipiet  in  hoc  emcnlo  eentuplnm,  et  in 
futuro  ttitam  enernam  po$$ideb  t  (  Matth.  x  « 39 ){  qiia 
tttiqiie  ftibil  iiiujos »  iiibil  iiiilius  eoinputare  deim' 
mus.  Nam,  licet  pn  iiosaruin  vestium  uiore  purpiira 
in   imagliies  currai ,  et  leiiiesceutibus  fihs  aurttin 
erret  ad  Rpcciein  «  itee  de  eflbssis  gravia  qUibus  in- 
euinbis  desint  metaila  thesauriSi  vacua  iamen^  iiini 


virtiis  penitus  sehitahd:!  tisteHbUs.  Nee  chlin  Mis  (^  fallor ,  ista  utque  rinAiiia  eompuiabunlur ,  si  adjaeeft- 


est*^'  isla  quaiChuutUe  confbSMO  |rt^pier  quain  boroo 
paiitur ,  ei  morl  posse. 

XVI.  Etcnim  ,  ch.irissimi  IVairei» ,  vlrius  ef»i  tnnta 
miitiyHI,  ht  per  illam  ^crfeilere  eiirtrti  llle  cogatur  qui 
tc  voluit  occidere  Si^riplhiti  cst  et  leginUi^  t  /n  do!t)re 
ettsline ,  et  in  hnftHlitate  luti  habe  patitsminm ,  iiuoninm 
per  l^nprh  f7rd5a/iir  autikni  et  argentuM  (  Eecii,  li,  4  ). 
Quoiiiam  ergo  nbs  terfeni^  leniSlionlbUs  probat  Do- 
niiiius ,  et  bis  sa^culi  malis  schiiator  Ghrlstus  ex- 
pendit ,  ^ratulandnm  nobis  esl  Stqite  lerisndumquod 
non  illis  lios  perenrilbus  hctervet  enitils ,  sed  gaa- 
dcat  ab  onini  Cohiagione  porgatoS;  Caeternm  ab  liis 
quos  bu^rdditalls  t^aHieijes  adBeiKCit  ^  fei  in  regna 
coelomm  llbenter  flSsumiti  quid  utique  atitid  quam 


tibus  °i  tibi  cunctis ,  sola  salus  detsse  vjdeaiiir,  sicut 
Spiritus  saiictus  loquilur  oibil  nos  in  vieem  animds 
nostr.^e  posse  dare.  Alt  enim  :  Si  lolam  orbem  lucri- 
feeeri$,  et  amtmtm  tuem  perdidetie^  qtiid  proderil  libi, 
eut  quam  homo  commulationem  dahit  ^  pro  emnte  m? 
(  Matth.  XVI ,  26  ).  Vacua  sunt  eiiim  universa  i\m 
GernimuSi  et  qmu  iiifirmis  radicibus  posiui  solidiliHis 
ause  viin  nequeont  sustinere.  Nam  quod  de  iKeulo 
capilur^  Velusiaie  temporis  frustratiir.  Unde,  «e  quid 
esset  dulee  vel  Gharum  quod  saluiia  aierne  ft«\ttx\ 
cupiditaiibus  po^sit,  Doiiiiniciii  nmpuisia  praM^epiiii 
jure  pr(»prio  ac  lege  privata  sunt,  ue  in  turweutts 
scilicel  ^  ptttrem  posiium  fiiius  frangereti  neva  oi>- 
airicturo  duiaii  roboris  pecius  in  aliam  voliinlate»" 


inicgritaiis  anibiiuni  qii:i  ril?  Sua  ipse  dixii  universa,  D  afl^ectus  mutnrei.  Solam  veriiatem  saluiemque  sol:')" 
el  quac  jacetiiibus  se  explicani  campis,  el  qiiae  in  inier  maghos  compleclend:im  esse  cruciaius  suo 
obliquos  se  erigi^Oi  cOlles  \  sed  et  quod  rtHi  hiagni-     Clinstus  jure  consiituit ,  in  quo  conjux  ei  liifCii  ct 

LEGTIONKS  VAIUANtES. 


«  Excbhiat  ei  dicll  Iwft. 
^  Cnntra  omnes  Inm.  tbtit,  tlu.  nC.  \. 
^  Diguaiioneni  Im. 
i  Sa-pe  lanr.  Ehor.  Lin. 
«  Verbis  dicl  Lum.  Ebor.  NC.  1. 
t  Nescioquid  Limt.  Ebor.  £th.  JfC.  I.  Ditel  prol^lo, 
Don  doloriltus  Oxon. 
e  Illud  Latt*.  Ebor.  NC.  1. 


^  Adselvit  Um.  Ebor.  NC.  1. 
i  Luniine  prodest  Lam.  Ebor.  NC*  L 
i  Divesomnis  lam.  Ebor.  nC,  i. 
k  Sic  Umi.  Ebor.  NC.  l.  Sui  O.ron. 
t  Quae  ssepe  proposiiom  lam.  Ebor^  tfC.A- 
Liltus  Lam.  Ebor.  Lin.  NC.  1. 


Si  adjacenlilti 
pare  polesl  Lam.  Ebor. 
"  Patrem  posituiu  Lam.  Ebor.  NC.  1. 

STBPH.  BALIZII  NOTiE 

XV.— Sortn  in  penatibus.  EditioErasmi  ei  quidain      Ternilliauns  iii  libro  de  Pudiciiia,  ubi  agil  de  vesiiw»» 
libri  vetercs  prseferunt  societas.  purpura  oculandii. 

XYII.  —  Purpii^n  fft  imagitte$.  Isia  expllcare  tidetur  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


Yd?  UBER  DG  LADDE  MARTYIUL  908 

Bepotes,  ki  fiio  eamis  viioenuii  aoboles  felici  anir-  A  •udam  igtieo  fulfore  ruMaiiteiii  pareni  cxpltol  ela« 
paoita  victoria  e«(. 


XVUI.  N«Bi  ei  Abralitiii  tie  Deo  placait;  qiii  len' 
laioft  a  Deo «  el  ilio  loo  non  pepercii ;  pro  qub 
igaoaci  forsitaii  potaol ,  « illnib  dobilasaet  occidero. 
AniiaYit  mauuft  religiUsa  devotio  \  et  omiies  pieuiia 
affeclHsDomloi  jUberHis  imperio*^  piotfls  paiema  m^ 
glekil.  Mec  llomtt  «piod  nati  funderet  sangolnem , 
noc  ifnremuit  ad  voeefli,  et  adliuc*^  pro  eo  GliHftias 
non  fuerat  occisus.  Quid  enim  cbariuseoqaf,  ne  quid 
invitos  bodie  sustineres,  priils  passus  esi  quod  do- 
cei^  ?  ftoid  eo  dolciuB  qni ,  cum  Ipse  sii  Deoft  nmer 
et  Dominus « tamen  patientenl  pm  fte  bomirtem  reghi 
ccelestis  efBcit  ei>hsenNlem !  0  graiidi9  ttestiti^  quid , 
aive  qmoiliud  con^cieniiss  ralio  vik  sustliifei  cspere, 


ntatem. 

XIX.  Jam  supercst,  charissimi  fratreii  iitdeben- 
nasosteiidere  ciii  lei  marifrlurti  proslt,  atqiic,  ut 
iliad  ^ufecio  doceaniuft  qood  nos  ad  burtc  glorlft 
titoiam  metus  eiciiet  AKin^rom.  BtenlM  qalbUb 
ibngna  promisaa  soni ,  magis  msgns  suiit  qudfe  nic- 
tuenda  iilis  esse  viileaniur.  Num  net^  se  Ib  »tW)k 
mllesac«!bndit  prlnsqu^m  inimlca  bbsteS  tela  ebmrtM- 
verlni :  nee  navem  aliqiiis  fttoiioHe  ftUbdu^it  iilsi 
animum  pelagi  pavor  sirinkerit  :  sed  el  iiitSbltUis 
suls  opibu.4  fttrutator  agricula  tldn  Htktb  ttM  l^rram 
suscitat  vomeie  quabi  in  ptilverein  \\ubtt  Cbrteepto 
putHs  glebn  sotvatur.  Ita  est  oibnls  baiuralift  liic 
iisus.  neftcire  quid  prosit  hlfti  agrioVefis  quoti  dcbhllt. 


quamvio  mA^nri  sempermbreibr  ad  mutiera ,  sive  qttia  jb  ^^^de  ei  datiir  snnctls  omhibbs  pt-^bmttim,  dutb  in- 


tabi  larga  esi  majesias  Del,  lit  btsperauilbiis  cbneils 
eiiam  en  oflbrat  quti^  nobis  eoittertiplutloiie  ftttto^uib 
nefas  foerbt  optare.  £tenlm»si  tnniam  saltift  dHretut> 
ffitema  ^  pro  ipsa  perpetailaii^  vlv^di  habcremus  In 
graiia  >>•  M  nonc,  cum  eoelum  et  jbdfcandi  de  caeteHft 
laculutem  perenni  samlo  hifgiatttl*,  (|uid  bst  In  qnb 
non  se  parem  bts  ombibUs  j^oS^U  huhi.irta  medlocHt  t^ 
experiri  ?  8i  ini«riis  ftgerift ,  prior  actns  esi  ille.  Si 
coutmhiBUis  premeHs  »  Dei  mtliiUs  IhiitaHs.  Uiide  et 
parom  est  qaicquid  pertuleHft  pro  eo,  qni  nihil  am- 
plius  potcs  racere «  bisl  qtiod  irt  hoc  ^alus  uhivcrsa 
conaistiti  quiu  martyrio  tmutti  ille  pfoibistt.  DeiiiqUb 
Apostoluft ,  cai  cordi  fuerb  fteittpbr  uhiVersa ,  chm 
insinr  munerum  promhftorum  IMittis   mirrtn^nr  , 


lligdUtur  injtisiis  toriuehta  factorurti.  Igilul*  quae  Shls 
proiiii^erit  Dominus  nemini  qui  iiesciat  dnbluin ,  sed 
nec  dubitim  iiiiaiiios  mineiur  igiie^  ftuppllbiorum. 
Et,  iiuoniam  iia  se  aiinlit  scrmo  nt  de  uttl^oe  lia- 
bemur  ratio ;  pahcis »  bt  de  utnsqtle  distl ,  brevlier 
eftponam. 

XX.  Sievteiis  locUft,  cui  leheuna  hbm^h  csl,  itbl- 
ghU  phHiiehliuni  hlbrmure  et  i[emiiU<>  ct  eructanllbhs 
flamntis  per  Hoi-rendam  sliisftsc  uociift  ciiliglH^ln 
S;bva  semper  inc^tidla  cathini  ftiihantls  etpiral, 
globuft  {giiiuin  arCiatus  ob<.tniiiur  ei  In  varios  poeiufe 
etitus  relatitur.  Tunc  savieiidi  plunma  genera, 
dum  in  se  li^sc  cohvoWlt  ^  quirquid  al^doHs  emissi 
edax  fl^nima  cl^UciaHt.   llbs   qtiibus  recusata  vot 


jEitmo ,  inqail ,  nt^n  ua  mniiptas  pouibnet  hhjui  ^  Doniiiii  et  ImpeHa  rnere  contetiipla  dl^puHhds  coer- 


Ump&m  \ad  tupthmtMnm  eimiiatm  qna  revehbhur  « 
m  nobi$  { Rmn.  tiii,  t8).  Eiehlkh  ftecum  Ipsc  toI* 
vebat  qUaniae  mertedls  exlftteret  nt  el  t^hi  sufHccret 
morte  carere  nmi  tantum  Ralhtis  daretur  pt^mium , 
sed  ei  conacendere  ooBlum ,  cftluM  qhod  nec  fugnta 
lux  cngit  in  iMcteiii ,  nec  altcrflift  tieibus  dieS  npeHI 
in  Ittoem  \  sed  aeris  liqaidi  serena  fbmpcnbs  pei* 


cet  exltlis ;  proqhe  mcHtb  salutis  exactae  vlres  shas 
siiggeHt ,  dum  pars  ftcderi  '  discrimen  imponlt.  Et 
alios  quidem  riioles  intolerabilis  curvat,  aiUos  pt^r 
ahrupltim  ctltnsi  tramltis  collem  vls  sseva  pr;tci- 
piiat,  el  caienarulri  siHdenlitib)  hekhm  ft  gravis  pon- 
diis  inrllhnt.  Suni  et  quos  ageiis  s(i  ictilh  K>ta  ^  et 
indefessa  vcHigo,  ei  qtioft  tenncl  irttcr  sedcbsilnie 


LEGTiO»ES  VARIANTES. 


*  Iinperiis  lam.  ibcr.  NC.  1. 

^  Ingrati  tkam  ex  etutd,  t/rW.  CTor.  ffC,  I. 

^  Rcvelaiur  Oxon,  reveUMlur LanuEbw, NC.  1. 

a  Muriuurat  gcnilu  lam.  Ebcr.  NC.i. 

«TotUmlU  seipse  eouvtlvll  cum  Imn.  Eftbr.  N€.  I. 


Tum  in  se  Oxon.  Pamel. 
t  Sceleris  Pamet.  Oxon.  Parsscelen  Imil.  Sbot.  NC.l. 
f  Nexu  Iflni.  Ebor.  NC.  1. 
^  Hotel  indefcssa  Lam. 


STEI>H.  BALUZU  NOTiE. 


XX. — Cifi  ^e^enna  fJomffr.Geliennar  descriptioexsial 
hi  libro  nd  Demei^ianmn  p.  WU. 

Eruetamibu$  flammii,  Supra^  Episi.  xv,  p.  25  :  /ra 
Dcmwi  anaroii$iiiuii y  fxnri  puUui  inexUnyuibili  igne 
ccmpicith.  Epij.|.  lv,  p.  Sl  ;  Cum  in  iorn.(ntit  ciU- 
cihbundn$  fiammas  tienwMi  AtdoHbui  kidutfim'.  Episi. 
Lvi ,  p.  04  :  Pfn»uiores  .Mmiri  flammm  panmiii  jprr- 
peiuo  ardore  fammare.  Ad  Deuietriaiiiaii  p.  3z4  : 
Cremabil  ajduloi  urdens  iemper  gehenna  el  vivacibui 
flammii  vorax  posna.  Vide  Aniobium,  lib.  il,  et  L;tc- 
laulium,  lih.vii,  cap  i6. 

Et  alioi  quidem.  hlic  ii<$tiiuli  ciiUh^.^rUlionem  ipr- 
menlorum  qnibus  in  tart.iro  criiciaiitur  d;imnati: 
idqiie  facit  eo  fermc  iiiodo  quo  Geniiles  piteiitis  Biii 
tarluri  exprimebaiil.  Nam  et  in  Episiola  xxxi ,  p.  4i, 
tarlaruin  dixii  pro  inreruo.  Erunt  fortassis  qui  ex  ea 
descriptioiie  tartari  quam  ibUc  iosiiiuii  auctor  isiius 


D  libri  coll'geiii  isia  non  esse  Cyprlani,  quod  illa  nimls 

nccrdeie  viih:ilurad  opiniones  genliiium  de  Uirtiro. 

Ad  istnm  ohjectiohem  hihil  reponi  potest,  nUi  qmid 

C^prianus,  (uni  vellet  incuicaie  Cbrisiinnis  iiormi- 

das|a'tias  (!ninhntortiin ,  ui  (ti:iui  ea  enumeiatione 

toitnenloriim  eis  pcrsuaderel  omni  ope  niiemlum  cssc 

ni  ^iie  vivereiit  et  ftetnnduni  reguhis  Evnhgelii ,  ne  In 

illas  pviL-ts  lAciderent,  cxeanisftc  more  Hietonim 

pcr  ea  iioennrum  gciera  qua;  genliles  putabani  esse 

dpiid  inferbs,  quia,  ut  nit  Cicero  in  libro  n  de  Lcgi- 

hui^  multos  divini.supplicii  metiis  a  scelcre  revoe;it. 

Yide  Prosperuni.  lib    iii,  lap.  12  :  t>e  Wta  comein' 

vlaiiva,  ei  saiictuin  Grei;orium,  llb.  ix  Moralium  in 

tob,  cap.  5d,sive  peiiuliimo.  Yide  etinm  notas  no- 

stras  nd  illum  iocum  iibn  iii  Soivbuii»  lei^fit  ifn/s 

Digitized  by  VjOOQIC 


790 


DIVI  CYPRlANi 


m 


consirlctos  adliaerens  corport  corpus  incladit ,  ui  el  A  rent  inlerenipti  qui  yiventes  coflnpntakaniHr  occisi. 


absumat  incendium  ,  et  gravet  rerruu) ,  et  sc  cruciet 
turba  multorum. 

XXI.  Quibus  autem  inquisitus  sen)(ier  fuit  Deus 
aul  nolus ,  numquam  excidii  Cbristi  locus ;  ubi  jacet 
gratia,  ubi  vireniibus  campis  terra  luxurians  alumno 
***  se  induit  gramine ,  et  redolente  pascitur  flore ;  ubi 
altum  nemora  lolluutur  iu  ver(iceu) ,  et  ubi  densior 
arborem  coma  vestit  quicquid  curvauiibus  ramis 
sceua  dejiciens  inumbrarit.  Omuia  illic  non  frigoris , 
necardoris,  nec  ut  iu  autumno  arva  requiescaul, 
aut  iterum  vere  novo  tellus  foecunda  pariuriat. 
Uoius  cuncia  suut  lemporis,  uuius  poma  feruntur 
sestatis ;  quippe  cum  nec  mcusibus  suis  lunc  luna 
deserviat,  uec  per  horarum  sol  uiomeula  dccurrat , 


Mors  quippe  iuiegriorem  (iacit  vitam ,  mors  amiftsam 
iiivenit  gloriam.Nam  lioc  apes  jam  amissa  percipitor» 
hoc  salus  cnncta  reparatur.  Sic  cum  arentibos 
campis  ^  semenu  defecerinl ,  et  herbis  terra  morien- 
tibus  sBSioarit ,  supinis  e  colllbtts  fluvium  javli  eH- 
cere  et  scaturientibus  rivis  arva  sitieniia  temperare, 
quo  se  in  uberrs  culmos  victa  agri  jejunitas  fun- 
deret,  et  pluviali  imbre  mentito  seges  densior 
inhorreret. 

XXIV.  Quid  igitur ,  fratres  diarissimi,  potlsaimum 
referam,  quidve  dicam?  Sic  in  anum  eonvenientibos 
litulis  d«gnitatis,  turbatur  animus,  deducitur  sensus, 
et  in  ipso  coiiatu  niteuiis  eloquii  impar  sermo  Ta- 
nescit.   Quid  enim  est  dici  quo<l  saiis  esse  possit. 


aut  in  noctem  lux  fugaia  cuncedai.  Ilabct  populos  B  cuni  si  viin  aeternae  salulis  cxpresseris,  occurrat 


quies  laela ,  sedes  lenet  placida ,  ubi  fons  scaturiens 
medius  sinu  alvei  proruu)(»eniis  einergit,  et  rauco 
per  iutervalla  circuitu  siuuosis  flexibus  Ubitur,  ut 
In  ora  nascentiuin  sibi  flumiuum  dividalur.  Hinc 
ergo  magna  laus  mariyrum,  hinc  nobilis  corona 
victorum,  quibus  majora  his  repromissa  sunt,  quibus 
anctiora  suut  praenua.  Quod  vero  vel  faris  corpiis 
objicitur,  vcl  immiuens  gladius  non  timetur,  digna* 
lionis  osteiidiiurmiio,  manifestatur  elcctio.  Eicuim 
incongruens  fuerat  ul  quein  asquum  Unti  inuiieris 
judicassct,  inter  tcrrena  vitia  sordesque  retinoret. 

XXII.  Meriio  enim  uihil  vobis,  o  boni  mariyres , 
denegatuniy  quos  spes  xlerniutis  alit  et  lucis,  quo- 
rumque  devotio  uuiversa  et  meus  coelesti  dediia 
cerniiur  servituli.  Merito,  inquain ,  meriio  iiiiiil  vubis  C 
velle  non  liciiuni ,  quorum  auiino  dcspectus  hic 
mundus  et  alieuaia  s:cculi  facics  velut  coiifusa  te- 
nebrarum  iuhorruit  caecitas,  cui  esi  scniper  hic 
muudiis  loco  carccris ,  lecu  pro  clausiris ,  in  viia 
semper  habiU  comuieatus.  Sic  quippe  (riuuiplKiule 
vicloria  do  his  malis  rapitiir  quem  iion  pompatico 
gressu  vaiia  subjecii  ambiiio ,  aut  popularis  extulit 
mnguiiudo,  S(hI  ()iiem  c^jBlesii  cupidiiaie  flagrauiein. 
suo  Ciirisius  afldiiiit  regno. 

XXIII.  Nihil  iuqne  (am  mngiiuu)  atque  veneran- 
duui  qiiaui  qiiod  libcral  a  luorle  cl  facil  vivere  et 
dat  perpeluo  regnare.  Sanctis  Dei  hoc  aptiim ,  mi- 
seris  nccessarium,  omiiibus  grntum,  quo  liciantur 
boni,  relevauiur  abjecii ,  coroiianiur  elccii.  Eienim 


ambitio,'8iainbiium  dixeris,  pra*veniat  magnitudo ? 
Res  simulquc  eongruunt  simulque  concurnint;  nec 
est  quod  dignum  proferendum  esse  videator.  Ita 
impclus  orationis  audeiitis  velut  implicitos  irrcti- 
tosi|ue  obviam  ex  adverso  roariyrii  exempla  tenue- 
runt.  Quae  vox,  quse  latera,  quac  vires  insur  maneris 
Unii  capiant  sustinere?  Confessioiie  vocis  uuius 
adversa  succumbunt,  laela  proveniunt,  paient  regna, 
paraiitur  impcria ,  devincilur  pceua ,  iiiors  subjtciiur , 
vita  proferliir,  et"**  infesUiitis  iiiiuiici  repugnantia 
ariiia  solvuniur  <*.  Si  delictum  est,  occidit;  si  cri- 
men,  absistit.  Unde,  qiixso  vos,  vestris  hoc  men- 
libus  poiiderate ,  Untumque  de  nostra  oratione  | ci- 
cipitc  quantum  sciaii»  vos  posse  scniire. 

XXV.  Vcniat  atile  oculos  vestros  qui  dies  ille  sit 
cuni  specUute  populo,  aiqueinlueutibuscMnctis,  conlra 
terrenas  cruces  et  miiiassxculi  incoiicitssa  devotio  re- 
lucieiur,  quam  suspensi  annBi  roentesque  soUicit-c  de 
aiicipiti  (repidatione,  gratulantiuni  formidinis  povidae 
quaiianiur  horrore,  quse  illic  anxietas  quae  exopUtio 
prccum,  qu»  vou  memoreiitur,  cum  adfauc  unianie 
vicioria,  aique  in  incerios  exiius  casu  victrix  capiti 
coroua  dtipeiideai,  cumqiie  illa  pestileiis  ac  furibunda 
confessio  acceiidaliir  ira,  iiiflainmeiur  iusania,  ouuii 
denique  pectoris  rabie  ac  minis  freudentibus  torrc:i- 
lur  Eieuim  qiiautum  lioc  sit  quis  ignorat,  ut  non  do- 
loribus  vulueruin,  uoii  iciibtts  qii^estionum ,  vclut 
despecU  nostra  fragilitas  et  hunianae  virtutis  inopi- 
nata  cedat  audacia,  slare  hoiiiinein  uec  moveri,  tor- 


Dcus  omnium  cultor  veliit  quoddam  mariyrio  '^  re-  D  queri  nec  laiiieu   viiici,  sed  pcena  ipsa  potius  qua 
luedium  vitae  dedit  quando  aliis  illud   pro  merito     cruciaturarmari. 


eorum  iribuit,  aliis  pro  inisericonlia  sua  tmdidii. 
Vidimus  quippe  ad  liuiic  nominis  ^  lituliiin  flde 
nobiles  venisse  plerosque  iit  devotionis  olisequium 
mors  honostaret.  Sed  et  alios  frequenier  aspcxinius 
interritos  stetisse ,  utadmissa  peccau  redimentes, 
cruore  suo  loti  haberentur  in  sanguine ,  et  revivisce- 


XX Vf.  Considerale  quid  sit,  cliaris^inii  fratres, 
omnem  martyrii  flrmiutem  sensibus  vestris  animis- 
que  proponite.  Ecce  enim  in  passioue  cujuslibet  vo- 
c^il  gaudent  jampridem  acciii  e  suKiulo  marlyres, 
gaudent  bonorum  omnium  nuntil,  gaudent  paritcr 
electi.  Ibi  loeUtur  milite  suo  Dominus»  UeUtur  teste 


LbCTIONES  VARIANTES. 


*  Sk  Jmp.  Qooddamlnmartyrto  OxonLm.Ebor.NCA. 
^  Homines  Lam.  Ebw.  NC.  i. 


«  Glebis  Lam  Ebor.  NC.  1. 
4  ResolvnnUir.  Lam.  Ebar,  NC. 


1. 


XXn.  —  NihH  wWi  denegatum.  Snpra,  Epist.  xv , 
p.  SG  :  Qnid  emin  petitis  de  iudulgentia  Domini  quod 


STEPH.  BALUZn  NOTiE. 

non  impelrare  mereamini. 

Digitized  by 


Google 


m  LIBER  DE  LAUDfi  MARTYRIL  m 

noininis  sui  Chrislus.  Parum  e.>l  quod  dico,  fraires  A  et  sseculnm  Christo,  ut  scriptum  est :  Mundus  mihi 


charissimi,  panim  esl.  Ila  magna  mihi  ratio  in  hoc 
getiere  diceiidi  ac  moles  adroiranda  suscopia  esi ;  sed 
arbitrii,  quxso  vos,  graviias  ab  inteiiiione  propria 
non  desity  sciens  taiiium  de  martyrio  posse  dici 
quantum  poluerit  «slimari.  Uiide  et  hxc  sola  exe- 
quends  laudis  fuit  causa,  non  quo  parem  me  glorias 
cjus  atque  idoneum  judicarem,  sed  quod  laniam  in 
illo  cernerem  esse  virtutem,  ul,  elsi  parum  de  eo  dice- 
rem,  plurimum  me  dixisse  profiierer.  Nam  praferatur 
licet  bono  fldei  custodia  justilia,  melioremqueseiuter 
omnium  laudes  virginitas  immaculata  cogiioscat,  ce- 
dat  tamcn  necesse  est  sanguini  <^  bummitiaturque 
cruori.  IJli  elegerunt  boBwn,  hi  hnitati  sunt  Chri- 
slum. 


crucifixitg  e$t^  et  ego  mundo  (Gal,  vi,  i4).  Nemini 
amabilis  fuit  mundus  quem  non  ante  damnaverii 
Dominus,  nec  saluie  potuit  frui  xteriia  qui  mundi 
gloriatus  esl  vita.  Vox  est  ista  Chrisii  diceiitis  :  Qui 
in  hoc  $mculo  amaverit  aninumi  suam,  y%  futuro  perdet 
illam ;  qui  autem  in  hoe  neculo  oderit  illam^  in  (uturo 
inveniet  eam  (Maiih.  x ,  59).  Sed  et  apostoliis  Pauhis : 
Imitalores^  inquit,  mei  estote  ^  iicut  et  ego  Chrisli 
(I  Cor,  Ti,  1).  £t  alibi  ^  i|)se  :  Volo  vos  onmeSt  ait, 
si  fieri  polest,  imilatores  meos  eue  (l  Cor.  vii,  7). 

XXIX.  Dixit  hoc  ille  qui  passus  est  et  qui  ad  hoc 
passus  est  ut  imitaretur  Doininum,  utique  et  nos  ad 
hoc  voldit  ptti  ui  per  ipsmn  imitaremar  Christum.  Si 
justus  es  et  Deo  credis,  quid  pro  eo  saiiguinem  fun- 


XXVIL  Nunc  vero,  charissimifratres,  ne  quis  me  B  dcre  nietuis  quem  pro  te  toties  passum  esse  cogno- 


arbitretur  omneni  salutem  non  alio  siatu  quam  in  mar- 
tyrio  collocasse,  hoc  primo  profeclo  respiciat,  neque  me 
lantuni  essc  qui  loqui  videor,  nequeita  se  habere 
ordinem  reruro,  ut  immortaliiatis  spes  repro- 
missa  unins  partis  latere  nitatur.  Sed,  quoniam  ita 
Doroinus  suo  ore  teslatus  esi,  esse  habiiacula  penes 
l^airem  multa,  nihil  majiis  credidi  ea  gloria  qua  pro- 
bantur  hi  liomines  qui  sxculari  iiuligni  sunt  vita  ^. 
I^itiir,  charissimi  fratres,  :emuhi  religione  cerlanies, 
velut  incentivo  quodam  mercedis  agitnti  <^,  omtiein 
virium  copiam  tolcraniianique  Subeamtis.  Non  enim 
niovere  nos  debent  cadnca,  qux  setiiper  in  eversio- 
nem  suam,  non  modo  tege  proposita,  scd  eliam  ipso 
fine  leinporis  urgenlur.  Exclamat  Joanites  et  dicii : 


6cis?Iu£saia  sectus,  in  Abel  occisus,  iii  Isaac  im- 
molaius,  in  Joseph  venundatus,  in  homine  crucifixus 
est.  El,  de  cxteris  quidem  taceo,  quae  nec  oraiio  po- 
lesi  dieere  necanirous  susiinere.  Vincitnrconscieniia 
huiniliiaiis  exemplo;  et  quania  considcrai  quu;  dum 
paieretur  acciderint,  niiratur  passuni  propier  quem 
ciiticta  irepidarint.  Dies  fugit  in  noctein,  in  teiicbras 
lux  ciincta  concessit,  atque  inclinaio  per  alternas 
vices  pondere,  omnis  terra  cominoia  dissiluil,  turbaii 
manes ,  monumenta  iiudata  sunt ,  ct  sepulchris  in 
hiatum  dehiscentibas  terrae,  reddiia  liici  corpora  re^ 
stilerunt  ^,  fluxu  sangninis  muodus  iiitremuit,  scissa 
qux  foribus  depeiidebant  vela,  iciiipltim  omne  mu« 
giil.  Unde  magnuin  esl  imitari  eum  qui  moriendo  s 


Jam  securis  ad  radkem  arboris  posita  est  (Joan,  xii,  C  ai^uit  sxcuium.  Igitur,  cum  ad  exemplum  Doininicin 


55),  monstrans  scilicet  etosiendens  itliimam  esse  re- 
riim  omninni  seneclniem.  Sed  et  i|)se  Dominus  :  Am- 
bHlatc,  intiiiit,  dum  lueem  haheiis,  ne  vos  tenehrcs 
comprehendant(MaUh.  iii.IO).  Qiiod  si  illo  tempore 
anibulaiidum  nobis  csse  praedixil,  ulique  ut  nos  ma- 
gis  ^  aiiibutarcmus  ostendit. 

XXVIII.  Atqne  ut  ad  laudem  martyrii  redeam,  vox 
esl  beatisshni  Paiili  dicentis  :  Nescilis  quoniam  qui 
in  agone  currunt,  mulli  cerlant,  unus  autem  accipil 
pabuam  ?  Vos  autem  sic  currite  ut  omnes  comprehenda- 
tU  (I  Cor,  IX,  «4).  Scd  et  alibi,  quod  ad  martyrium 
possiihortari,  cohxredes  nos  Christi  vocavil.  Quin 
ctiam,  ne  quid  omitteret,  Si  cum  Christo^  inqiiit, 
commorttu  estiSt  qwd  tamquam  vicentes  m  hoc  saculo  de- 


passionis  atque  ad  omne  tesiirooniuin  Christi  ani« 
mam  tuain  ponas  nec  fundere  sniiguinem  metuas, 
martyrio  toiuin  necesse  est  cedat.  Martyrii  ina^tima- 
bilis  gloria,  infinita  mensura,  immaculaia  victoriay 
inasstimabilis  tiiulus ,  triuinphus  immensus ;  quippe 
qui  et  propria  confltentis  laude  ^  pracrertur,  velul 
sucio  Chri^ti  cruore  decoratur. 

XXX.  Iiaque,  charissimi  fratres,  licet  sit  hoc  to- 
tum  Dominics  promissionis  et  muneris,  licetqiie  tri- 
buaiur  ex  alto,  iiec  capiatur  nlsi  ejus  iinperio,  sed 
nec  aut  menle  cuncipi  aut  exprimi  verbis  aut  ora- 
tione  percurri  aut  quibiislibet  eloquentix  viribus  pos- 
sit  impleri,  tamen  erit  hoc  benevolentix  vestr»,  crit 
charitaiis  etamoris,  si  volueritis  nostri  memoresesse 


cernitis  (Cotoss.  ii,  20)?Eteniin,  »••  charissimi  fratres,  D  cum  in  vobis  Doniinus  martyrium  coe)>erit  honorare. 


qui  resurrcctionis  pnrmia  sustinemu»,  qui  judicii 
dicin  quxrimus,  qui  deniqtic  regnaiuros  iios  esse  cum 
Chrisio  conlidimiis,  sa?cuIo  mortui  esse  dcbeinus. 
Nam  nec  poteris  opiare  martyrium,  nisi  ante  oderis 
s;eculum,  nec  pervenire  ad  Dei  prncmium,  nisi  ama- 
vcrisGhrlstum.  Qui  autcm  amat  Chrislum,  non  amat 
s.rculuni.  Chrislus  enim  abjectus  est  sjcculo,  sicut 


Vos  intra  se  sanctuni  illud  altare,  vos  intra  se  ma- 
gna  illa  veiierandi  nominis  sedes,  vcluti  sinu  quodam 
greniii  amplectentis  includit,  vos  imperia  perennis 
temporis  sosrinent,  et  illud  qiio  ragnattiri  semper 
csiis  semperque  ticturi.  0  beaii  et  quibiis  vere  di- 
roissa  sunt  peccau  ;  si  lameii  qui  Chrisii  compares 
cstis,  alii|uando  peccastis.  0  beati  quus  a  primordio 


LECTI0NE8  VARiANTES. 


<^  Cedat  laineu  sanguini  Oxon.  Necessc  est  Lam,  Ebor. 
NC  1. 
^'sic  Lam.  Ebor.  NC.\.  Itnp.  Indignisunt.  Igilur. 
«  AgiUlioue  Lum.  Ebor.  NC.i. 
«1  Stclmp.  Utnunc  Oxon.  Lam.  Ebor.  NC.  l. 
«  Sic  Lnm.  Ebor.  Iw.  NC.  1. 


f  Consliteruut  Oxon,  ex  codd.  Lam.  Ebor.  NC.  1.  /mp* 
rcsliiuerunt. 

6  Sic.  Lam.  Ebor.  NC.  i.  Imp.  Scissa  qua?  foribus  de« 
pcndebant  vela,  templum  omne  mugiit :  qiii  moriendo. 

)i  Gonsistentis  Lam.  Ebor.  Lin.  NC.  1. 


Digitized  by 


Google 


80^ 


Dt:  SCtllPtlS  DIVI  CYPRtANI  OPBRIBtS  DUOtlS  801 

niundi  Domini  sangiiis  infecit,  el  quos  mcritosplen-  A  libos  inrmis,  velal  solls  exortn  tolam  illtmilfiatain 

agmen  inreret  poiestatem,  fit  utinam  perabjecto  mihi 


dor  iste  nivei  aniictus  induerit,  ei  candor  slolac  aiii- 
bientis  ornaril.  Videor  dcniquc  ipse  inrlii  jnm  cenicrc 
proque  arbilrio  niciitis  huin^maR  arrte  oculus  et  as- 
pectum  divinum  illiid  mihi  ei  insigne  concurrit,  vi- 
dcor,  iiiquam,  roibi  jam  ccmere  iit  ilte  vere  nobilis 
iiumerus  Christi  sui  glorinm  intcrqite  comilciur.  Ibit 
aiite  ora  ejus  felix  caterva  viclorum  «,  ei  se  dcMsan- 


isiud  videre  contingai  f  Sed  hoc  Domiiius  pote- 
rii  eflftcere  quod  vobis  petentibus  crediiur  non  ne- 
gare. 

Bi9  0.  Cypriwu  op$ribH%  dulm  iu  «^/tontf  fla/nwM 
$ubjeclU9  cujmdam  anonum  de  RebQpliimate  libellHS, 
quem  opporluniori  loco  in  lomo  pmecedenii  inseruimus. 


l^Cmm^  VARIANTGS. 


[  «  5iVIa»i.lM9i.V)rormD. 


AD  OPERA  D.  CYPRIANI 


GENUINA 


APPENDIGES. 


PROLEdOMENA 


DE  SGR1PTI8  SANGTl  GYPBIANI  QP6RIBU8  DUUIS,  DSraRDITIS,  ATQUE  I^DEM 

SUPP0S1TI8. 


AETICULUSI. 

D,  Cypriani  opera  dubia* 

Pr»ter  oftva ,  qu»  ganuioeft  S.  Cypritni  fofttui 
esse,  »pud  oinoes  «oaisui,  noiimilk  aliji  illiiH  n»iuine 
111  mss.  edilisque  libris  ekcumkrualiHr ;  quorun^  ali- 
qun  dubia  tunl,  alit  ipti  nerte  aflleu ,  de  quibut  bie 
pouds  agam,  seculus  ordinem ,  quoea  in  Bfliman^ 
editione  Veneta  recensenlsr. 

I.  In  prlmls  oceurrit  ds  Spicioiu^  liber  insi- 
gnis  (I),  nee  GypriaM  iodigaM,  tm  euan  eAian  muiti 
adscripseruni.  nimirum  Barefiius,  iacobus  Pamelius, 
Petras  Faber,  SanjoriaHes,  Jaca(Nu  Siniumdua,  De^ 
s«4eriui  Heraldus,  EeMarmiMM.  Favei  biitUBi  ipaa 
libri  lAScriptio  :  CyfmoBUs  plebi  m  EwmgeUa  nanU 
yUuiem ;  luin  penMia  aeribinlia ,  qui  aese  vduft  ali- 
quem  praisuiew  ab  Eceletia  sua  abseBiem  eabibei,  ei 
cui  egrc  esi ,  quod  nee  ceraai ,  nec  queUeacumqiie 
lidiei,  per  liueras  auas  aUoqw  ^ossii :  queii  in  aaoe- 
lum  Episcopom  noslram  vel  mi  eeeeae*  lalaiilein,  vei 
eiulantera  Curiibi  recie  conveniU  Favenl  dmnd^timr 
poris  nolae  :  nam  ei  vigeute  pagaoism*  tcriplus  est » 
el  de  usilalo  lunc  i»ore  saneiitslmse  BMQUiftsti«  a 
fiiielibus  domum  suam  ex  £eclesie4f  fitr^MMUe,  de^ue 
Exorcismis  lum  frequentibus  meminii ;  qi^  eadeii^ 
illius  aeiale  Garlhagiue  viguisse  conslal.  Favet  deni- 
(jue  ,  quod  liujus  opusculi  auctor  TertuilfaiH  Utfoa 


(1)  IsleetsequcnsUberad     _ 

tianae  Paristensis  supra  eicusi  fuere.  ^dd. 


BtUi- 


B  de  SpecificuUs  binc  d  inile  in%Aus  sil ,  fuos  sanclo 
lioslro  (ainiiiaret  fuitse  nefiQ  iguoral» 

Sed  e|  stjrlut  libri  ad  QFprian^iiiii  tm  PMUW  ^- 
cadit,  ui  B^Aaoilis  envMii^nqpa^'  iltcpsr^  ab  iilo 
diserapttrn  videaiur.  Faleuda^  lamAH  esi,  banc  slyll 
differ^oiiain  rainime  dubiam  esse,  Cypiianum  legere 
attueio.  Meque  eiiam  reperire  bic  est  enni  dicendi 
viin  ei  efricaciam  ipsi  tam  propriam  uec  sacrorum 
t«((iium  imm ,  quo  in  ofii^rlbus  tuit  roirum  in  mo- 
dumexccllunL  Adde,  qiM  proiter  Cypriani  nomen 
niAi^l  iii  M  opu^ci^o  legatur,  quod  bgc  a4  Carihagi- 
nense^  potiut,  quam  ad  allerius  Eccletia  (ideles 
contfirip^um  fuisse  suaieat.  Jiamo  vero,  cum  audor 
de  ludonMuin  urbe  iilotua ,  uon  i^M ,  origine  memi- 
nerii,  et  pist  mulia  sub  fiueu^  opt^n^  gregem  tuum 
C  a4  digiMUP  (Cbri^Uanit  speaaculum ,  mundi  tciiicct 
faUriiaam,  ta^^ye  Ittierat,  prov4cans,  dicai  :  Boc 
e^  $lf0ct9fulum,  quod  non  cxiiibet  prwtor  eiilcon- 
4u/,  iidi  9Mi  eU  iolus  antc  omnia  ,  et  iuper  omma, 
immo  exquQ  omnia^  Pater  Domini  nostri  Jeiu  Chrii- 
ti,  eic.  Cum ,  inquam ,  bsBC  ibi  dic^l ,  suspicio  esse 
postei,  buiic  librum  ad  RomiQinQS  poiius,  qoam  ad 
^^agineutes  scripium  fuitte ;  cum  lu  non  Cpnsu- 
l|em,  sed  ProcAQS^ulem  baUereol,idcoquebic,  non  ille, 

.  lUMuiuaudMS  fuisse  videatur.  Quod  vero  ad  Cypriani 
nomen  aiiinet,  potuit  boc  a  librario,  qui  libram  iptiu» 
esse  opinabatur,  adscribi.  Itaque  upusculuffi  boc  inter 
dubia  S.  Cypriaiii>)Silinquendiii|i  eiistimamus,  donec  in 
alterulraiii  partein  aliqoidcertius  productum  fverii. 
II.  Prxclarum  pariter  opMe$iJibci;i<eiaiii(€ifer<» 

ae 


Digitizedby  VjOOQI 


803 


^ROLBGOMEKA. 


80« 


lyrii.  stylo  oralorio,  mngisnne  eJ;.boralo.  qtiam  in.l...  A  i>am  npud  Pairam  tc»iimo«ium  snam  lir.s  prom58M.m 


biiau  S.  Cyprlani  opuscula,  sl  Bplslolam  ad  Dona- 
tum  excipias ,  conscriptiis.  Era^inus ,  ci  p«a  hiinc 
Joannes  Fcllus ,  eiElias  Dnpin  (1),  Ulum  proplerca 
S.  Cyprlnno  abjudicarunf ,  cl  cnjusdam  oliosi  oraloris 
foelam  esse  ccnsiieruni.  Conira  Baroniiw  (4)  Eras- 
mum  ob  solam  slyli  dlirerenliaui  sic  cpn^uranlem 
graviter  reprcbendli ,  el  ex  S.  Augusiino  (3)  pn»b:a , 
S.  Cyprianum  non  eodeni  semper  scriltendi  g^nere 
usum  fuisse,  scd  modo  sttbmitso ,  ut  In  libro,  seo  Epi« 
stola  Lxiii ,  de  cilicc  Domini  ad  Cmcilianum  ,  modo 
temperato ,  ut  ht  libro  de  DiicipHna  et  habiln  virgi- 
ntim,  modo  diain  grandi,  ui  in  hoc  codein  libro,  dum 
res  lla  posceret,  ab  eo  facmm  esse,  S.  Angu^iiniis 
ibidem  obsertai.  Idem  Fellus*  opusculum  boc  iiide 


perlillMjnlein  auribus  nostriH  quod»m  modo  sensi- 
nios.  ♦  Certum  igiiur  e»u  S.  Cyprianom  Maityfum 
in  coeli8glorlam,Cbrislit|ueapud  DoumPnirem  tesii- 
monlnm  inler  alia  ipsis  proposulsse  ,  ul  eosdem  ad 
mariyriiiinY^liemeniius  exeiiarei,  Jam  vero  gemlnam 
qiildein  sancli  Martyris  Cypriani  ad  eosdem  Episto* 
lam  habemus,  quarum  aKcr.i  xv,  altcra  xxv,  esl  in 
editione  Biluzii  Yeneln,  qiia  uiunur;  sed  quamvis 
uiraque  qiixdam  sit  ad  eumdem  ngonem  exhorlatlo , 
in  nciiira  lamcurcBlestlsgloriamartyrum.aulChristl 
lestimonium  memoratur ,  ideoque  alind  quoddam 
ejiisdeiii  Sancti  opuscnlum  verbls  prsccilatis  eos  dcsi- 
gnrisse,  niTe^^ie  est.  Alqiii  ulraraqtie  istiid  lii  laiid.ito 
Whro  delande  MarlyrH  occnrrli.  In  primis  de  Christo 


pr«lerea  oppugB.nt,  quod  de  liic  tum  grassante  in  eo  B  ••»?«"*  Patrem  suum  leslante  aft  :  «  Kl  ut  de  cateris 


llat  meiitio,  ct  tamen  Moysi,  el  Maxlmo ,  ei  cxicrU 
confessoribus  mscriptum  sii :  nam  cnm  S.  Moyscin 
Mb  Deelo,  anno  251 ,  manyrio  coronatum  constet, 
petieni  vero  Fellus,  iinperaiite  Gallo  prtmain  exor- 
lam  esse,  statnat;  hinc  infert  llbrtim  illHm  esse 
seripiorls  de  rebos  »b  state  saa  remoiis  pnram  in- 
structi.  Ad  h:ve  reponi  |>otest,  cum  Tillemontlo,  non 
probari  pestem  Wuvn  sub  Galio  pr imum  exarsisse , 
lioet  tiun  ae^bias  grassata  faerit;  aique  adeo  ex  lioc 
oapiie  budatuiii  Ubram  S.  Cypriano  abjndtcari  tion 
poase.  Baluaiut  in  Aniioiatis  alio  respooso  uiitur, 
negaBdo  sciUeet  libri  inaoriplionem  Moy.4  et  Maximo 
in  plurimia  oodicibuf  optiniis  ei  vetitsiissimis ,  qiios 
babuertt,  reperiri  asseritqua  iii  his  tantum  simili- 


tnceam  ,  boc  ncs  otique  magis  d<;bet  bortarl,  quod 
Confessio  voeis  nnius  Chrlstl  perpetun  Confessione 
servetur,  siciit  scripium  cst :  Qul  me  confessus  fuerit 
in  terriscoram  hominibus.  et  egoconntcboreum  cornm 
Patre  meo,ct  cornm  Agclivejns.  i  De  Martyrum  quo- 
que  gioria  ibidem  muliis  disscrit ,  et  sub  flnera  doni- 
que  ait :  c  0  bcati ,  qiios  a  priinordio  mundi  Domiui 
sanguis  infecit ,  ei  quos  merito  splendor  Isie  nlvei 
amiLtns  indiieril,  et  candor  slolat  amblentis  ornavii ! 
Yideor  deniqne  Ipse  mihi  jam  cernere,  proque  arbl- 
trio  meuiis  huinanx  ante  oculos  el  aspectum  divlnum 
ilhid  mihl  elinsigne  concurrit;  vldeorjnqiinm,  niilii 
jnm  ceriiere,  ut  ille  vere  nobilis  numerus  Chrisli  sui 
glorinm,  iterquc  coinilctur.  Ibi  antc  orn   ejns  rdix 


ter  prasmitti  r  iii#ifi<l  de  Umde  Marlyrii^  vel  ali- C  calcrva  viciorum,    et  se  densantibus  tnrmis,  velut 


qaid  limile.  Huic  ipse  in  edilkme  sua  priorem  illim 
i«script'i«u6m  ,  velut  ab  alio  addiiam,  pmermisit. 
Eamdem  a  Iribus  eodicibas  antlquls  pnriter  abesse 
Joaanet  Fellai  leauiur»  At  neeesse  iion  esi  buc  re- 
currereyOiim  S.  Moysis,  Maxlfiil,  NieostraM,  cxtero- 
rMU|ueAMfBieonmiilonnaffiorum  Episioln,  qunc  xxvi, 
est  iftlcr  Cyfiriameaa ,  miiiime  inane  argumentnm 
pMeheat  pro  eodem  ttim  S.  CypriaiK^  vindicando , 
qnod  Emiiitiitlssiimis  leMarminus  libro  de  Scriptort- 
bas  ecelotiaiikfo  in  S.  Gypriaiie  bao^  duble  insinua- 
vit,  diim  ai(  :  menioraios  Coufessorei  in  prxdieia 
Cpistolaite  ea  mentiinem  ^oere.  Rem  Ipsnm  expono. 
Confesiorei  iiU  intir  caeiera  b»c  scHbaiil :  c  Percepl- 
BMii  igiuir,  ileram  dioimus,  frater  Oypriane,  magna 


solis  cxortu  toiuin  itlnminaliim  ugmen  Infcret  po- 
tcstatem  :  et  utinam  perabjeclo  milii  Istud  videre 
rontingal !  >  Hxc,  allaque,  quae  studlosqs  lecior  con- 
fessoruin  Epistolani  ciim  laudato  libro  conferendo 
deprehendet,  magnam  snspicionem  movent,  bunc  ab 
iills  lectum  fulsse.  Hinc  landatus  Cardinalis  Bellar- 
minus  lllum  inier  dubia  S.  Cyprianl  opera  recensuit, 
non  quod  iHum  talem  Jndicaret ,  sed  quod  Crasmus 
de  eo  diibitasset.  Sed  nec  siylum  a  caeteris  illius 
opnsculis  dissidere  arbitratus  est ,  nisi ,  quod  magis 
elaboruias  sii,  quam  alia.  sed  non  mngis,  qnam  om- 
nia ;  cum  Cpibtola  ad  Donaium  huic  inininie  ccdat« 
Pro  eodem  sancto  Martyri  a^crendo  eiiain  observat 
Baliizlus  in  annotatis,  illuin  ubique  in  omnlbus  codi- 


gaudia ,  raagrui  aslaiia ,  magMi  fomenta ,    maxime  D  cibns  amiqnis  ( inier  qoos  unum  Scguicriarum,  lilie- 


qwKl  et  glorioici  Martyrom ,  ucn  dicam  inortei ,  sed 
immortftlilalci  glorioiis  et  coiidigiiii  Imidibus  prosc- 
CttUis  6i.  Talci  eoim  execiiUi  taiibai  voeUiui  prose- 
queiidi  fiicniiil,  m,  qu»  refercfoaniRr,  sl«(dicerefttur, 
quaiiter  facia  smit.  fix  laic  ergo  litteris  vMimmi  glo- 
riosos  illoi  marlymm  triumpkoi ,  et  oculls  nosiris 
quodaro  modo  ocBlum  illoc  peteaici  procccuti  sumus , 
ei  iiitcr  AuiclQS  ce  Pdcsiatci,  Domtnaliimesque  coe- 
loitei  eoniiiUiloa  comomiibii  iumiii.  Scd  et  Doml- 

(I)  Dupin,  Bmoth.  1. 1,  p.  ^ltlilg;  Tillemont,, 
lOiii.  IV,  iiol.  14,  fii  Cypr,;  Ceillier,  tom.  iii,  p.  154. 

!2)  B:iron.,  ad  ann.  i55,  num.  57  ei  seqq. 
5)  Augustin.,  lib.  iv  deDoclrim  ChrUtimHi,  c.  31. 


ris  ma]usculis  ante  mille  annos  scripium,  uumcrut ) 
c  reperiri  consfanier  inler  ea  opera  S.  Cypriani,  quae 
nullam  habcni  difncultateniy  quin  sint  S,  Cypriani.  » 
Prteleren  landat  Flori  Lugdunensis  excerpia  ex  ope- 
ribos  S.  Cypriani ,  In  quibus  varios  locos  ex  eodein 
libro  occnrrcre  ait ,  cuin  tamen  cxlern  omnia  ccrte 
Cypriani  sint.  Difflteri  tamen  non  possuinus,  quin 
prxtcr  diversitatem  siyli  hinc  ctindeetiamnonnullse 
plirases  ubscuriores  in  eo  legantur»  quns  in  Saocti 
operibus  indubitatis  non  facilc  reperire  ea.  3ed  et  ic 
Inferormn  pcauie  cammcracrandia  «lorcm  Geatiiium 
nouiiihiisequiiiirtquodbcudsclo,  at}  sanetmnClypria* 

uumsatii  sapiat.  Itaque,  iicet  multum  propcndeam^QJp 

igitize  ^ 


807 


DE  SCWPTIS  MVI  CYPRIANI  OPERIBUS  DUBIIS 


80» 


ut  laudatnm  iibriim  ipsl  adscribam ,  id  lamen  ccrio  A  qua:»  l>cciiis  siiscitavcrat,  persecuiionem  memom. 


facere  iion  ausim.  Censneruut  quidcm  primum  Lova- 
nienses  ac  deinde  eiiam  Parisienses  operiim  S.  Au- 
giistini  edilores,  eumdem  librum  a  s^iicio  Doctore  in 
libro  I ,  cap.  30»  contra  Gaudentiuin  ciiari ;  sed  qu» 
ipsc  ex  S.  Cypriano  ibi  meinorat,  proprie  ac  multo 
pressius  liabentur  in  Epistola  ad  Donaium, 

III.  Libriim  de  Dhciplina  el  bono  pudlcUitv  Baluzius 
iiiier  opuscula  S.  Cypriano  vulgo  adscripta  prinio  loco 
recensuil,  Bellarminus  ei  Pamelius  genuihiiin  ejus- 
dem  foeturo  essc  censuere  conira  Erasmuin  alios» 
qiie  (t),  qui  illuni  propler  slyli  dissimilitudineni  ci- 
dem  abjiidicaruni.  Auctorem  certe  Iiabuit  episcopum 
a  grege  suo  absentem,  quique  eum  contiiiuis  exhoria- 
tionibus  ad  virtutum  studia  excitare  solebal,  prout  ex 


in  qua  posicriore  multos,  qui  in  prima  cecideranl,  iu- 
victos  sieiissc  asscverat.  Quainobrem  Maraiius  (1)» 
eum  post  persccutionem  Galli  in  pacificis  Valeriam 
imperii  primordiis  scripsisse  merito  aulumaTiL 
Euiudcm  Arruin  fuiiise,  passim  coUiguui  eruditi,  quod 
ad  Felicissiuii  Schisina  in  Afrtca  fere  uiiice  noturo, 
alludorc  videaiur,  dum  ail :  c  Quid  ad  ista  respon- 
d  aiii  pervcrdissimi  Novatiaiii,  vel  uuuc  Lnfeucissiiu 
pauci  ?  >  S.  Cornelil  opus  iion  esse,  ut  Erasmus  su- 
spicatus  csl,  suadent  ista  cjusdem  verba  :  t  Sacra« 
niciitum  Baptisiimlis,  quod  ii!  salutciu  generis  Uu- 
maiii  piovisuin,  cisoli  Ecclediae  coelesti  raliouc  cele- 
brare  (Cliristus)  per  os  suuin  pixustendit.  »  H«c 
S.  Cypriani  errorem  de  Hu:reticorum  Bnpiisino  oleoi. 


ipso  libri  exordio  indubilatum   e^t.  Scriptum  esse  B  a  quo  S.  Cornelius  rcmoiissiuius  scmper  fuit 


persecutionum  temporibus  colligere  eiiam  licct.  dum 
in  eo  dkiiur  :  i  Persecutionem  non  poiest  limerc 
(Virginitas)  dum  illum  de  securiute  poiest  piovo- 
care.  >  Hinc  Pamclius  opinatus  est,  in  sccessu  sub 
Decio  editum  esse :  verum  hoc  parum  verisiinilc  esi, 
cum  Poniius  illius  non  meminerit ,  qui  ex  operibus  a 
Sancto  ediiis  utilitatem  secessus  ejusdem  tam  stu- 
diose  commendavit,  ideoque  siiie  dubio  maxime  com- 
memorasset  librum  in  ipso  secessu  coiiscriptum. 
Praeier  siyli  discrepantiam  Tillemoniius  (2)  in  eo. 
pncterea  deprebendisse  sibi  visus  esi  aliquem  de  di- 
vin;^gratia  locum,  ex  quo  scriptor  S.  Augustino 
posierior  judicari  possei,  nisi  de  persccutione  ibidem 
fieret  meiitio,   quam  laiiien    ipsam   ad   Vandalos, 


At  vero  Maranus  pra;ler  slyli  dissouanliaiu  sliod 
quidpiaui  in  codcin  advcrtisse  censet ,  obquod  sanclo 
mariyii  tribui  non  possii.  Librum.auctor  sicexorsos 
est  :  c  Cogitaiili  mihi,  et  intolerabiliter  aniiiio 
a^tuaiiti,  quidnam  agercdeberem  de  miserandss  Cra* 
tribus,  qui  vuliieraii  iionpropria  voluntate,  seddiabolt 
sxvientis^  irruptione ,  adhuc  usque,  boc  esi»  pcr  lon- 
gain  teinporum  seriem  agentes,  pc&iiam  dareiit ;  ecoe 
ex  ndverso  obortus  est  alius  bostia,  et  ipsius  pateras 
pietatis  adversarius,  bftretictts  Novaiianiis,  eic.  i  Et 
rursus  postquam  dixiaset,  uiultos  ex  iia,quiin  t  prima 
acie  »  id  est,  Deciana  persecutione,  vulnertti  fueruni 

f  ....posiea,  id  estsecundopra;lio fortiter  perseve- 

ras8e«»  subjunxii :  fEccequam  gloriosos  qiiam  Domino 


aliosque  haerclicos  forsan  periinere  suspicatus  cst.  c  caros,  i^^hisinaiici  isii  ligna,  rcBuuni,  stipulam  appel- 


yerum  ad  haec  rectc  reposuit  Maraniis  (3)  ininus  pro- 
babilem  csse  hanc  conjecturam,  cum  in  indubiutis 
S.Cypriaiii  operibus  multo  plura  ejusmodi ,  ac  forte 
expressiora  de  divina  gratia  lesiimonia  occurrant. 
Cseterum  notat  Pamelius  Kbrum  hunc  tum  in  insigni 
ct  vetuslo  codiceCarlhusiaj  Coloniensis,  testcGravio, 
tum  in  codicibus  Ludovici  Carrionis,  et  S.  Pantaleo- 
nis  Coloniae  S.  Cypriano  inscribi;  auctorem  vero 
muUiim  imiutum  esse  TertuUfanum  in  libro  dePu- 
dicitia,  et  ex  eo  plurima  transumpsisse  :  quod  ad 
stylum  auieiii  spcctjnt,  ejusmodi  bi  evcs  sententias  et 
cnthymeinata  ciiam  in  libro  de  Disciplina  el  habitu 
Vtrginttmreperiri,ctnbicuinquesanctus  antistes  Ter- 
tuUianuin  imitatiis  est.  Illud  certum  esl,  prajier  styli 


lare  noii  dubiiant,  quorum  pares ,  hoc  est,  in  eodem 
crimine  lapsus  sui  adbuc  usque  coastltutos,  nec  ad 
pcenitenliam  admittendos  esse  pra^mimt. »  Ex  Iiisce 
vero  Maranus  duo  infert  :  pitmuro,  auctorem  libri 
episcopum  fuisse,  qui  moleste  ferebat,  Novatianum 
sibi  in  hipsis  poenitentibu^  humaailer  traelandis  impie 
adversari.  Alterum,  eumdem  auclorem«  dum  scribe- 
rel,  nondum  pacein  coiicessisse  iis,  ^ui  sob  Decto 
lapsi  fuerant ;  atque  adeo  hunc  S.  Cypriaumu  noa 
esse,  quem  consiat,  imminente  Oalli  persecutione,  m 
concilio  Garthaginensi  pacem  lapsis,  eliam  anteex- 
pletam  totam  pcenitentiam,  daudam  esse  decrevisse» 
ne  per^utioni  succttmberent.  Nec  inaDis  est  hxc 
Marani  argumentatio  :  non  tam  ceru  umen,  quani 


disstmiiiiudinein,quo  non  semper  codem  S.  Cyprianus  d  ipgi  visa  est.  Nam  primo  quidem,  quod  priori  loco  de 


usus  esl,  iiibil  obsure,  quo  minus  ipsi  adscribatur. 

IV.  labrum,  qui  ad  Novaiiannm  llajrcticum  de  Spe 
venia  non  neganda  inscriptus  est,  ob  siiiiilem  dictionis 
differentiam  Erasmus,  Tillemonlius  (4},aliique,  alieri 
auctori  adscribeiidiim  judicaniiit ,  cxiera  nec  S.  Cy- 
priano  indignum,  ncc  ab  illius  a:Ute  remotum  esse 
confessi.  Certe  auctor,  qui  in  ipso  libri  exordio  sese 
episcopum  esse  prodit,  non  nisi  unam  posl  cam, 

(i)  Dupin..  Biblioih.  tom.  i,  pag.  267.  Ccillier, 
Histoire,  tom.  ii,  pag.  455. 
{t)  Tillemont,  tom.  iv,  arl.  28,  pag.  46et  81. 
(5)  Maran.  in  ViU,  §  55,  pag.  118. 
(4)  Tillemont,  M4mQire$y  lom.  iv,  3rl.  41,  p.  56. 


poeoilentii  c  per  longam  temporum  seriem  » producU 
legitur,  ad  liiieram  accipi  non  polest,  nisi  qois  dicere 
voluerit,  Novatianum  hxreaim  soam  sub  Valeriano 
primum  spargere  coepisse ,  aut  certe  bojos  rei  noti« 
tiam  tum  tantum  ad  auctorem  libri  p^venisse;  quo- 
rum  neutrum  did  potest.  Noii  primum,  quia  es  com- 
menurio  praevio  consut,  illom  sub  Oecio  una  cum 
scliismaie  hasresim  tuam  excKasse.  Non  etiam  se* 
cundum,  qnia  nuUa  verisimiiis  raiio  produci  poiest, 
ob  quain  episcopus  Afer,  qualem  Maranus  auclorem 
libri  fuisse  admiltit,  Novaiiani  h^eresim,  in  Afrtea 


(1)  Maran.,  loc.  cil. 

Digitized  by 


Google 


m 


PROLEGOMENA. 


810 


HOlisslniam,  cl  in  concilio  Cnrilingincnsi  dninnntain,  A  indigucrat;  indicatur  eaim  ibi  nonobscure,  recipien- 


tamdiu  ignorare  potuerii.  Videtur  iiaque  scripior  de 
tempore  minus  exacte  loculus  ;  cl  ista  :  Adhuc  usque, 
Iwc  fs/,  \ier  lotignm  lemporum  seriem^  non  ad  Yalerin- 
ni,  sed  nd  Galli  imperit  primordin  referenda  esse. 
Scd  neque  ex  secundo  tcxlu  ccrto  inferri  potest,  quod 
indc  inlulit  Maranus ;  nuciorem  sciliccl »  dum  bCrihe- 
ret,  nondum  pacem  conccssisse  tapsis  sub  Decio. 
Non  cnim  hanc  ipsis  a  se  datam  inficiaiur,  sed  eam 
Iiujusmodi  pa^nilcnlibus  ad  id  usque  tenipus  a  Nova- 
liano,  ejusque  asseclis  tam  duriter  negaiam  csse  ar- 
firmnt,  ut,  si  horam  judicio  slaniium  essel,  ne  ad 
poenilentiam  qiiidem  etiam  tunc  lapsi  poenitent^is 
admittendi  csscnt.  Noii  satis  quoquc  verisimile  est, 
eumdem  auctorem,  jam  imperante  Valeriano,  etiam 


dos  iti  Ecclesinm  Inpsos,  el  n  spe  vcni©  minime  nr- 
cendos  quorumvis  critninum  reos,  diimmodo  cnnoni- 
cx  poeniteiitia!  sese  subjeeemnt.  Nec  tacet  qux  in 
conlrarium  adsint  argumeiit:i ;  infringit  tnmen  illa: 
primum  esi ,  interpretaiionem  Scripturse  hic  allegari 
valde  divcrsam  ab  ea  qua  utilur  Cyprianus :  hitic 
Trombellius  roplicat ,  veteres  modo  *unam ,  mi>do 
aliam  Scripturae  inierpretationem  sequi,  hiijiisque 
rei  ndeo  mulla,  adeo  perspicua  documcnta  liaberi, 
ut  de  eajam  nemo  dubitet;  airertque  unum,  scd  ina- 
nifesium  cxemplum  in  Aiigusitno,  qui  versiculum  22 
cnp.  xvni  Ezech.  quater  adducit,  et  diverso  scm- 
per  modo ;  incusat  praelefea  amanuenses,  quod  liccn- 
tinm  non  levem  sibi  arrogarint  substituendi  iioii  raro 


cogiiasse,  qtiid  lapsis  poenitcntibus  agendum  essct,  B  interpretationem  sibi  pnpdilccinm  interpretaiioni  , 


cum  jam  inde  sub  Decio  in  Cnrthaginensi  aeque  ac 
Romnno  concilio  decretum  Tuisset,  lapsos  nd  pce* 
niietiliam  plenam,  et  hacexplcta  ad  pacem  admitten- 
dos  esse;  ac  deinde  praeierea  in  aliera  Carihaginensl 
synodo,  imperatore  Gnllo,  slatuium,  ut  propler  in- 
staniem  persecutionem  Inpsi  omnes,  qiii  a  primo  die 
lapsns  sui  peenitentiatn  agere  ccepcrant,  nec  ab  Ec- 
clesia  recesserani,  endem  pace  mox  impertirentur. 
Quamobrem  si  episcopus  ille  Afer  tuni  ettam  reipsa 
cogitaverit  quid  de  lapsis  facere  debcrct,  dicendus 
est  de  iis  loqui,  qui  posleriori  dccrcto  non  compre- 
henderontur  :  et  hnc  raiionc  tota  difficultas  evane- 
scit,  cum  hujusmodi  dcliberaiio  aeque  in  S.  Cypria- 
num,  quam  alium    quemcuroque  cadere  potuerit. 


qua  usus  fuerat  auctor  illc  quetn  exscribcbaiit. 

Alterum  esr,  qiiod  veteruni  ncmo  hunc  libellum 
allegel,  aut  Gypriano  atiribiiat :  cui  id  opponendum 
putat  Trombellius,  nec  iia  temere  affirmandum,  ve- 
teres  alios  hnnc  libellum  non  allegasse,  cum  toidoc- 
torum  opera  adhuc  desideremus,  nec  multum  curan- 
dum  esse  negativum  argumentum,  ex  veterum  silen- 
tio  desumptum:  dari  autem  posse  raiionem  satis  pro- 
babilem ,  cur  ex  veteribus,  quos  quidem  habemus, 
nemo  libellum  hunc  alleget,  quod  desierit  haud 
multo  post  Cypriani  tempora  error  is,  quem  libellus 
isie  confiital,  ideoque  desierit  etiam  occasio,  ob  qiiam 
allegaretur.  Jungit  etiam  hanc  de  libelli  nuclore  du- 
biiandi  rationem ,  quod  exstilerint  jam  pridem  non- 


Marani  igiturobservatio  magisquidem  dubium  facit,  C  nulli  eiiam  inter  Latinos,  qui  Cyprianum  hoclD  scri- 


an  laudatus  libcr  non  potius  alteri,  quam  S.  Cy- 
priano  adscribcndus  sit,  sed  huic  cerio  abjudicandum 
esse,  non  evincit. 

V.  Exhortaiio  ad  Pmilentiam  Divi  Cypriani  medio 
hoc  sxculo  in  lucem  protracta  esl,  primnmque  lucem 
vidit  Dononix  anno  i75i,  ex  typographia  S.  Thomae 
Aquinntis,  apud  Hieronymam  Corciolani ,  vulgante 
eam  ex  ms.  codice  Bibliothecx  Canonicorum  Re- 
gularium  congregationis  S.  Salvatoris,  quae  Bononiae 
esl,  viroeruditissimoetreverendissimo  domino,  hu« 
jus  ipsiDS  congrcgationis  quondaro  abbate  generali, 
Joanne  Chrysostomo  Trorobellio.  Ediderat  jam  ille, 
adstipulanilbus  aliissiiae  congregationis ,  quae  eru- 
diiissimis  viris  abundat  canonicis,  similium  anecdo- 


bendi  genere  imitabantur,  in  quorum  iiuincro  Pela- 
gius  eminuerii.  Cum  expensis  hisce  omnibus  maxime 
tamen  vero  simile  ^it  ad  Cyprianum  peninere  hunc 
libellum,  vel  saltem  ad  velustuin ,  valde  probabilem, 
et  coaevum  Cypriano  scriptorem,  et  libris  Testimomo- 
rum  adeo  aequalem,  ut  quasi  unum  cum  iilis  corpus, 
si  conjungatur,  videri  debeat;  nec  modica,  utTrom* 
bellius  judicai,  ejus  sit  utilitas,  c  eum  ego,  inquii  Cl. 
Oberthur  (i)  censui  nec  praeteriri  posse,  nec  a  libris 
Testimoniorum  separari  deberi.  » 

De  ipsa  autem  libelli  hujus  utilitale  iu  doctissimus 
Editor  disserit :  c  An  non  valde  utilis  est  libellus,  in 
quo  usitatissimus  Ecclesiae  mos  eminet,  >  ut  scilicet 
exortus  error  adductis  pluribus  Scripturarum  tcsti- 


torumPatrum  Latinorum  opuiculorum  volumen  unum.  D  moniis  statim  reprimatur;  et  in  quo  lania  vetuslissi. 


Et  in  voluminis  n,  prima  parte  ila  inscripta  :  Cy- 
priani,  Hilarii  aliorumque  veterum  Patrum  Latinorum 
opuscula  a  Canonicis  Regularibus  S.  Salvatoris  nunc 
pnmtim  e(/t<a,communicatcumerudiiis  hunc  Cypriuni 
libellum.  Sagacissimos  edilor,  licet  non  oinni  cer- 
titudine  asserat ,  proprium  esse  hunc  libellum  D. 
Cypriani  opiis,  pronus  tamen  omnino  est  huic  S* 
Doctori  eum  ut  vindicet;  primo ,  quod  Cypriani  no- 
meii  illi  pneposilnm  codex  referat;  secundo,  quod 
eadem.  qua  iu  Ilbris  Testimoniorum  Cyprianus  uiitur, 
ethicadbibeatur  disputandi,  Scripturoeque  lestimonia 
allegandi  ratio ;  tertio,  quod  disciplina  hic  stabilia- 
tur  r)ua},  Cypriani  tcmporc  iinpugnntn,  lali  vindice 
PaTBOL.   IV.   S.   CvFftUN. 


mx  versionis  portio  inest?  Qiiodsi  eo  ordine,  quo 
codices  eornm  temporum  conscripti  erant,  sacros 
Libros  hic  allegari  censes,  emolumentum  aliudconti- 
nuo  in  eo  habes,  quod  qi|idem  bic  multis  commen- 
dare  rolnime  est  opus ,  sed  profecto  noii  leve  est. 
Habel  eiiain  hoc  commodi,  ut  sacras  Scripturas  alle- 
gans,  Ecclesiastid  libruro  adducat,  exemplo  siio  os- 
tendens,  quanio  in  pretio  prioribus  ipsis  Ecclesiae 
saeculis  babitus  sit  liber  ille,  quero  nunc  Protestanies 
roinimi  faciunt. 

(1)  Oberthurr  Opera  omnia  SS.  PP.,vol.  ni.  Opera 
S.  Cypriani^  tom.  i,  Wirceburgi  i782.  In  Epistola  ad 
Cl.  MicU.  I«„a..  Sch^id.  pag.  «).^^^^  .^  GOOglc 


811 


DE  SCRiPTlS  DIVI  CYPRlANl  OPERIBUS  DUBllS  8li 

ARTICULUS  II.  A  prianum,  judice  Marano,  habet  auclorem ;  nam  pnc- 


Divo  Cypriano  iuppoiita  opera, 

I.  Varia  insuper  apud  Baluzium  liabcnlur  opuscu- 
la,  S.  Cypriano  olim  pariier  adscripta,  qunc  ipsius 
non  esse,  erudili  driiici  satis  consenliunt.  Rx  bis  li- 
ber  de  Ateatoribus,  cujusdam  Romani  Poniincis,  ju- 
dice  Bellarmino,  poiius  esse  videtur,  cum  auctor  ini- 
tioscribal :  t  Quoniam  nobisdivina  et  paterna  pielas 
Apostolatus  ducalum  contulil,  et  Vieariam  Domini 
sedem  coelesti  dignatione  ordinavit,  et  originem  Au- 
thentici  Aposiolatns,  super  quem  Christus  fundavit 
Ecciesiam,  in  superiore  nostro  poriamus.  accepia  si« 
inul  poieslate  solvendi  et  ligandi,  et  curalione  pecca- 
ta  dimillendi.  >  Judice  Dupinio  (i)  scripius  quidem 


terquam,  iiiquit  Dupinius,  quod  slylns,  ac  Scribendi 
modus  plnne  esi  diversus,  Scripiura  sacra  semper  in 
eo  citaiur  juxta  Ilieronyinl  versioitem.  Pamelius  eum 
allribuit  cerlo  cuidam  Errado,  cujus  noincn  ad  niar- 
giiiem  hiijus  libri  adscriptum  in  nftinnscriplo  Aiigus- 
tini  reperil ;  alii  Iribuuiit  Patricio,  Hyberiii:e  episco- 
po,  cseteri  Clymaco.  Hic  iractntus  inler  opera  D. 
Angusiini  editus  est;  tesiatiir  inswper  Fellus  oliin  in 
linguam  Aiiglorum  traiislatum  fuisse,  el  in  volumioe 
manuscrlpto  Homilitrum  Saxonicarum  repcriri  sub 
hoc  titulo  :  De  duodecim  Abuslvit  secundum  dhputti' 
tionem  S.  Cypriani,  episcopi  el  marlyrh* 

IV.  His  Tractalibus  adjicienda  est  Oralio  in  laU' 
dem  Uarlyriiy  el  altera  de  Duplici  Marlyno,  ad  FortU" 


est  ab  Cpiscopo  :  at  non  concludendum  est  ex  lau-  B  natum,  qu%  abaliquo  rcceiilioie  nuciore  animi  gratia 


datis  verbis  esse  Papam  Romanum,  eoquod  se  Cliri- 
8ti  Vicarium  appellet,  hoc  enim  nomeh  apud  veteres 
omnibus  episcopis  datur.  Hujus  tractntus  slylus  mi- 
nns  adhuc  similis  est  stylo  Cypriani,  cum  sit  involu- 
tus,  obscurus,  plenusque  verbis  minime  Latinis.  In 
eo  Scriptura  sacra  aliter  reperiliir  citata,  ac  in  Cy- 
priani  libris,  illiusque  aucidr  mcntionem  facil  libri 
Inscripti  Doetrina ,  sive  Doctrince  Apostolorum,  quem 
post  S.  Cyprianum  composilura  esse  omnino  verisi- 
mile  est. 

II.  Liber  de  Singutaritate  Clericorum  opus  est  uti- 
lissimum,  iii  quo  probatur  Clericos  cum  mulieribus 
non  debere  habilare.  NonnuHi  Origeni,  alii  S.  Augus- 
tino  falso  adjudicarunt ;  Baronius  (2)  iiemini  aeqiiius 


compositai  suiit.  Prior  slylo  oriialo  el  plus  acquo  af- 
fectato  scripia  est :  et  paiel  ejus  auctorem  id  inteii- 
dere,  ul  oraiioncm  ex  formula  conscribai.  Cxordio 
incipil  perindeac  si  ad  populum  coiicioiiaretur ;  ejus 
periodi  suiit  elnborate,  cogitationes  nimia  religione 
atlcnualae,  nc  ordo  valde  coactus.  Oratio  de  Duplici 
I^ariyrio  minus  accurate  scripta  esl  ab  aliquo  auc- 
lolrc  rcceiitiore,  qui  Cypriani  stylum  volebal  imitari. 
Ab  Henrico  Gravio  et  Pamelio  credltus  est  ErasmuS 
hujus  fraudis  auctor;  sed  absque  solido  fundamento 
Erasmi  nomini  noii  lcve  hoc  dedecus  inusserunt ;  et 
cerle  vir  ille  doclus  cam  melius  occullassei  fraudem ; 
quamvis  enim  auctor  Gngai  sc  scribere  ^iO  aniiis, 
aut  circiter  post  Christum,  ait  tameu  Religioncm  la- 


quam  S.  Cypriatio  nostro  attribiii  posse  statuit,  sed  C  tius,  quam  impcrium  diflfundi.  Meminit  p<;rsecutio- 


ab  hac  opinione  disseniiunt  Bcllarminus,  Pamelius, 
cselerique  neoterici,  qui  etsi  librum  illum  iiisignem 
ac  utilem,  atque  autiqui  scriptoris  esse  passim  agnos- 
cant,  siylum  tamen  ejusdem,  et  barbaras  voces  (5), 
quae  hinc  inde  In  eo  occul-runt,  S.  Cypriano  indi- 
giium  csse  merilo  pronuiiciant.  Hunc  traclatum  alii 
eiiam  Hieroiiymo,  quidam  Gaudenlio  Brixieiisi  Iri- 
buerunt.  Sed  neque  Hieronymi,  neque  Origeuis  stylo 
scriptus  est  (4),  magisque  accederel  ad  stylum  Gnu- 
dentii ,  episcopi  Brixiensis,  nisi  obstarent  manu- 
scripla,  et  ea  quse  typis  sunt  excusa,  quorum  nullum 
eum  illi  tribuit.  Edilionis  Anglicae  auclor  conteiidil 
fiunc  tractaium  fuisse  compositum  temporibus  Ve- 
nerubilis  Bed;B,  cum  qu^stio  de  coelibniu  in  Occi- 


dente  agiuia  est  :  at  Ii?ec  conjeciura  nulla  solida  ni-  ])  lis  adjecius  cst  (1). 


nkim  Diocletiani,  et  Maximi,  sive  iMaximiani,  belii 
adversus  Turcas;  facil(iue  nientionem  mouachorum 
eorumque  artium. 

V.  Traclatus  de  Opeyihus  Chvisli  Cardinalibus,  sive 
principalibus,  Cypriauo  Iributiis,  licet  stylus  sit  plane 
alius,  flde  multorum  mss.  rcsliiutus  est  Arnaldo  a 
Bonnevallo,  in  dioecesi  Carnuleiisi  Abbali,  Bernardi 
aUiico,  qui  circa  inedium  sxculi  xii  floruil,  eum- 
que  pnpae  Adriano  IV  inscripserat,  quique  alios 
trnctatus  Bibliothecce  SS.  Patrum  iiisertos  eodem 
slylo  conscripsit  de  Verbis  Chrisli,  de  Criice,  $ex  die* 
rum  OperibuSf  el  MarioiVirginis  Laudibus;  acdenique 
libruin  Mediiaiionum,  qui,  iiondiim  edilus,  opcribus 
CypHani,  in  Anglia,  typis Oxoniciisibus  novissimeedi- 


titur  ratione{5). 

HI.  Liber  deduodecimAbusionibus  scecutiy  qui  etiam 
Auguslino  adscribitur,  neque  huiic  patrem,  neque  Cy- 


(i)  Dnpin.  Bibiioihte,  Aneior. ,  tom.  i^  pA|.  178, 
in  noi.  0|  edit*  lat.  Colon.,  elpag.  367. 

(2)  Baronius  ad  annum  ^53,  num.  44. 

(S)  Talia  verba  barbara  suiit  :  Bepulsariufn ,  con- 
stittttionatiot.  vulgaritatis ,  fiuMHromm,  pfofrrowMlfi, 
paritcipia,  adunari,  wani/icfll,  egestosam^  procuralHitit 
abseniarii^  etc,  coniugatiier. 

(4)  Vid.  Hist.  Theotog.  Critic,^  tom.  ix,  de  Scriptis 
Origenis  pag.  260  sqq. 

(:,)  Vid.  Maran  .  lA  Viia  Cypriani,  §  56,  pag.  130 
sq.,  edil.  Venel.  17*8. 


VI.  Nihil  dicnm  de  Expositione  in  Symbolum  Apo- 
stolorum,  quod  eximium  opus  Hieroiiymo  eliakn  ad- 
scriptum,  nunc  omnium  judicio  restituitur  legitimd 
pareiili  Ruflino  Torano,  Aquileicnsis  ecclesia».  pres- 
bylcro;de  hac  EYpositione  Geniiadius  in  Catalogo 
Virorum  iltustrium  meminit,  dum  alt :  t  Proprio  au- 
teni  labore,  immo  graliae  Dei  doiio,  exposuit  idein 
Uufnnus  Symbolum,  ul  in  (yus  comparalione  alii  iion 


(!)  H£c,  ut  sane  decebat,  &d  soAm  m^ii  m\  ceti" 
lem,  remiiteiida  atque  suo  auctori  legilimo  ad* 
scribenda  opusciila  iu  hujusce  Bi{)Iiolbec;B  decursu  | 
Deo  favenle,  curabjifj^^J^g.  (^oOglC 


m 


PkOLEGOMENA. 


814 


cxfM>8iiis8e  crediiniur.  i  Inier  Hieronyini  opera  8up-  A  bene  longa,  Vigilio  episcopo  (1)  nuncupala  an&it,  non 


po^iiiiia  eiiam  nunc  ex8lal(l). 

VII.  Tractalu8  de  Hmreticoruin  Bapti$m,  ailversus 
S.  CypriiHii  sententiam  a  doctissimo  Rigallio  primura 
in  lucem  ediius»  veicris  eai  auctoris,  qui  .inie  Aii  ^ 
gusliiii  teinpora,  et  Cyprinni  forsan  gclale  vlxil.  IIuiig 
libtllum  de  Rebapthmale  Baliiziue,  nioncnie  primnm 
Phllippo  Labbeo,  scriplum  ruisse  ccnset  (2)  ab  Ur- 
sino,  monacbo  Afro,  quem  Gennadius  in  libro  de 
Scriptoribtii  Ecetesiasticii  inter  Scriplores  sevi  quarti 
jnm  desinenlis  nominat,  el  &cripsisse  tradit  adversus 
eos  qui  rebaptizaiidos  bsereiicos  dccernunt,  atquo 
docnisse  rebaptizandos  non  esse  eos,  qui  in  noininc 
vel  stmpliciter  Ghristi,  vel  in  nomine  Patris,  el  Filii 
et  Spiritus  sancti*  qtiamvis  pravo  sensu  baptizantur, 


coiislat ;  id  solum  liquet  ex  plurimis  pruiniiionis  lo« 
cis,  eum  vigentibus  adbuc  persecuiioDum  tempori- 
bu8,  et  ante  susceptain  ab  imperatoribus  fidem  Ghri- 
siiaiiein  scripsisse. 

IX.  Tertium  denique  advenui  Judmoi  Tractatum 
ob  niminm  styli  dissonanliam  Cypriaiio  trlbui  non 
posse  Critici  pariter  conseiitiunt ;  observai  Insuper 
Cl.  Dupinius  diiobus  bis  in  opcribus,  pr%fatione  ni- 
mirum  Vigiiio  inscripta,  etTractatu  adversuiJttdwos^ 
nibil  coiigruens  et  solidum  reperiri(i). 

X.  Carmina  Genem  et  Sodoma  inscripta  Cypria- 
num  auctorem  babere  Painelius  arbitratus  est,  eo 
quod  a  Georgio  Fnbritio  ac  Morellio  ct  in  codice 
ms.  Bibiioihec»  Victorime  apud  Parisios  ipsi   tri- 


iisautem  post  simplicem  Trinitatis  conres8ioncm  sur-  B  bunntur ;  quodque  aliquot  phrases  Cyprianices  in  iis- 


ficere  ad  salutem  manuum  impositionem  (3). 

Persuascrunt  potisfiimum  Baluzio,  ui  opusculum 
hoc  Ursino  tribuerei ,  lloet  Guilelmus  Cave  illud 
quod  invalescente  persecutione  acriptum  videatur, 
9e>vo  Cypriani  asserat,  illa  verba  :  t  post  tot  saeculo- 
rum  tantam  sericin  i  qusc  ipsuin  inter  et  Apostolos 
intercesserit ;  erisamqueputatCaveicensnram  exinde 
quod,  ut  ipse  alias  do  tempore  concitii  Eliberiianl 
ostendisset,  menlio  persecutionis  Tacta  antiquitus 
fnerli  ab  iis  etiam,  qui  diu  post  extinctam  persecii- 
tionem  vlxere.  Bigaltius  econtrn^  cdilor  Okoniensis, 
Tillemonlins,  Gaveus,  Mnrnnus  el  Gnllandius  arbi- 
trantur  opus  esse  Auctoris  ab  scvo  Cypriani  parnm 
diaiantis  (4). 

VIIL  Non  magia  S.  Cyprianl  operibus  genuinis  ac-  C 
censeri  poasuni  Tractaius  de  Montibtts  Sina  et  Sion , 
adveriui  Judeeoi;  liber  ad  Vigiiium  Episcopum  de 
Judaica  InereduUtutet  ei  Tractalus  adva^sui  Judaoi, 
qui  insecuii  sunt  Doininum  nostrum  Jesum  Clirlstom. 
Nain  primuin  a  viro  composlias  est ,  qui  RabbinO' 
rum,  et  GtbalUstarom  delirlls  fldem  adhibebnt,  nti- 
gasqiie  Cypriaiii  ingenio  prorsus  indignns  complecti* 
tnr.  Alterum  opusculum  de  Incredulitate  Judaica,  iion 
nist  iinermionein  esse  cujusdam  Chri^tiani  senis,  qni 
8C80  Celsum  nominai/in  iasonis  Christiani ,  et  Pa- 
pisci  Judici  dialogum,  e  Grxco  Latinca  se  redditnm, 
Irgenti  manifesium  est.  Hxc  pnfcfatio  idco  inier 
opera  Cypriani  forsan  adoptata,  licct  pra*cipiti  ni- 
inium  judicio,  aliquando  fuit ,  quod  in  codice  Col- 


dem  deprehendisse  sibi  videretur.  Ycrum  \m  railo* 
nes  exigui  momenii  sunl,  ncque  memorata  Carmina 
sancto  Mariyre  sat  digna  sunt,  et  ignoli  cujusdam 
auctoris  esse  rectius  creduiitur.  Nibil  pariter  suadet, 
alterum  ilem  carmen  ad  Senatoremex  Cbristinna  Re- 
4igione  ad  Idola  conversum«  Sancto  nostro  vindicare^ 
uti  ncc  Hymnum  de  Cruce  Domini  vel  do  Pascha  Do- 
mini^  uti  Pamelius,  vel  Lignum  vitWt  uti  Fabritins  le- 
gerunt,  quem,  eodem  teste  Pnmelio,  codex  Dunensia 
Victorino  adscribit,  el  post  cujus  finein  alicr  codez 
Cornelii  Gualleri  babet :  Cwlii  Cypriani  epiicopi  et 
martyrii  Hymnus  de  Pauha  Domiui  iV.  J,  Christi,  aut 
secundum  quosdam  Victorini  Pictabronensis  (id  est, 
Petabonensis  yel  Petavionemii)  Episcopi,  cujus  no- 
niine  etiam  in  aliis  mss.  codicibus  exstare  dicitur. 
In  iSaluzii  ediiione  Veneta  Vicioritium  Pictaviensem 
pro^fert. 

XI.  Alii  Traclnins  Gypriano  inscripti  non  lantum 
sunt  snppositiiii  scd  etiain  niigas  et  mendacia  conti- 
neiit.  Sic  opus  dc  Cana  ridiculuiii,  ac  ineptils  refcr- 
lum  est,  iion  modo  ilaque  sancto  Marlyre  nostro» 
sed  nec  Cbrisiiano  boinine  dignum  est;  foelus  scili- 
cct  cujusdam  nugatoris,  sacroi  Scripturae  bistoriis  ad 
ineplas  fabulas  suas  abusi,  ut  inirum  sil,  illum  S. 
Cypriano  noslro  uinqiiaiii  ndscribi  poiiiissc.  Tilie- 
montius  (3),  ob  inepiissiinos  non  ex  rebus  profanis» 
scd  ex  Scripturis  sacris  elium  per  fas  ei  ncfas  de- 
duclosjocos  illud  Turca  dignius,  quani  Cbristiaiio 
jitre  inerilo  exisiiinat.  Tesiatur  Sahnasiiis  in  Notis 


beriino  1453  sigiiaio,  iioc  cjus  inilium  sit :  Cypria-  J)  ^^  Flavium  Vopiscum,  png.  596,  se  bcnolicio  doctis- 

simi  juriscon:iulli  Jureii  babuissc  bunc  Libellum  ina- 
nnscriptum  ab  Azelino  inonacho  Rheincnsi  versibus 
rcddiiuin  cum  lioc  littilo  :  Cana  Anelinif  Rhemensis 


nus  Vigilio  fratri  lialulem !  Porro  vetuslus  is  Dialo- 
giis  Graecus  csl,  cum  Origencs  lib.  fv  contra  Cclsum 
ejusdeni  mominci  ii  (5).  Quis  qualisque  fuerit  ille  Gel- 
sns,  qui  ea  in  lalinnro  sermonem  veraa,  prxfatioiie 

(I)  Siiniliter  bunc  librum  cum  Rnflini  operibiis 
diibinius.  £dp. 

["1)  Baluxii  iiol.  a,  in  Anonyini  llbrutn  de  Rebap' 
tismale,  pag.  735,  edit.  Venei.  47i8. 

(5^  Vide  lom.  pricced. 

(i)  M.iran.  in  Vita  S.  Cypriani  ^  {  55,  pag.  117. 
Gallan  i.  Biblioih.  SS.  Patrum,  toin.  iii,  ProlO^om., 
j;:»g.  i3,  et  Walcb.  UiHor.  der  Kelzer.,  l.  ii,  pag. 
iSi  scqq. 

(5)  Vut.  Hist.  Thoolog.  criiic,  tom.  i,  de  Aristone 
Pellwo,  arlic.  ii,  pa^.  3^,  39i. 


(i)  llunc  Vigilium  Pamelius  Tridenliiiuin  episco- 
pum  fuisse  cotiJK  it;  sed,  quod  Celsus  Vigilio  suode 
futuro  mariyrio  graiulaiur,  eum>iue  ait  Dei  jiidicio 
nK'riyrem  dcslinatum  luisse,  cuin  tnirnbili  modo 
Iilpiscopus  consliluius  esi ;  id  Vigilio  Triilentino  ap- 
t;in  iion  potosi;  quein  su:ciilo  iv,  exeunte  in  suuimu 
Ecelefisc  pace  vivenlem  neino  spe  et  eiipectaiione 
Mariyrciii  dicere  poiuit. 

{i)  Dupin.  Bibl.  Auctor»,  tom.  i,  pig.  i69,  cdit. 
lal.  Colon. 

(3)  Tillemoni.,  lf(fmotr.|lom.  iv,  png.  81»  arl.  Ga. 
Sur  S.  Cyprien,  r^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


81- 


DE  SCRIPTIS  DIVI  CYPRIAM  OPERIBUS  DUBIIS 


615 


wonacln,  quam  condldit  ad  Henricum    imperatorem  A  si  Cyprinno  conriinilanl.  Oxoniensis  opcrum  Cypriani- 

corum  edilor  non  conlcnincndis  rulliis   conjcciuris 
diserte    nfnrmal   lalem   Cyprianum    Autiochentnii 
nusquam  exstilissc,  quin  lolam,  quac  circunifertur 
de  eo  narrationem,  mirnmsancy  veiustissimam  la- 
nien  fabulam,  et  antc  Nazianzeni  tempora  jam  oaianiy 
quam  el  lieroico  carinine  tribus  libris  Eudocia  An- 
gusia  olim  depinxit,  nib'l  aliiid  essc,  quam  Cypriam 
Girtlinginensis  liisloriam  ab  aliquo  ex  eorum  nuinero, 
qiii  Marlyrum  res  gestas  novis  argiinientis  decorare 
gestiebani;  mire  inlerpolalam,  vcl  poiius  de  novo 
conditain. 

XV.  Falso  eiiam  (ribtiuntur  S.  Cypriano  Oraih 
pro  Biarlyribui,  ntqiie  Oralio  qnam  ntb  die  pauionis 
$umdixit.  Utramqiic  adscribit  Manuius,  (1)  Cypriano 
B  Antiocbeno.  Dupiiiius  censet  duos  Tracinius  Mart^* 
ribus  iiiscriplos,  et  Confessionem  sive  Posnitentiam 
Cypriani  MartyriSf  opera  esse  a  reccntioribus  Gnrcrs 
adscripta  Cypriaiio  martyri ,  qui  forsan  Tuit  ipse 
cpiscopus  Carihaginensis ,  cujus  viia  amplificau 
esl  (2). 

XVI.  Nonnulla  alia  nomen  Cypriaiii  pr»sererunf, 
velut  Tyronis  el  Senecw  notm^  qiiasCyprinnaro  auxis- 
se  vocabulis  Cbristianorum  usui  aptis  cxistimat  posl 
Tritliemium  Groterus,  a  quo  hx  iiotae  in  lucem  ediue 
suni  (3).  Edilum  est  ab  Anglis  sub  nominc  Cypria- 
ni  computum  Paschale,  qiiod  a  Paulo  Diacoiio  desi« 
gnari  existimani,  cum  ait :  c  Cyprianum  Cbronicam 
valde  utiiem  composuisse.  i  Scripioris  neialem  in- 
dicat  computum,    qiiod  ad  quintum  Gordiani  an- 

Q  nuni,  et  Consules  Arianum  e(  Papuiii  perducitur. 
Non  omiiino  repiignal,  ut  jam  tum  conversus  fuisse 
Cypriaiius  existiiiietiir,  quamvis  id  Pontlus  Diaconus 
suadeat  serius  coniigisse.  Sed  non  quadrai  hujus 
scriploris  styli  barbaries  cum  eleganlia  sermonis, 
quam  Cypriano  in  primordiis  conversiools  sludio 
fuisse  perspicitur  ex  Epistola  ad  Donatum  (4j.  Uic 
auctor  ait  Cliristum  Pascba  celebrasse  quiuta  vice, 
et  sexta  obiisse  anno  xvi  Tiberii,  curo  per  unum 
annum  tantum  Evangelium  annuntiasset.  Systeroa 
illud  vetusest,  unde  Dupinius  concludit  esse  opus 
aucioris  antiqui. 

XVII.  Falso  denique  S.  Cypriano  Cartbagineiisi 
adscriptus  fuit  liber  de  Trinilatey  qui   Novatianum 


imiiatus  Cyprianum  Carthaginensem.  Dc  eodem  libro 
seqiicnda  refert  Casimirus  Oudinus  (i)  :  c  Unum 
f  qiioqtie  me  admonuit  circa  opusculum  Coena  Cy* 
i  prlnni  in  operibus  cjus  inscriptiim ,  vir  cruditione 
c  clarissimus  Godcfridus  Guilielmus  Leibiiitius,  epi- 
c  sfola  nanoverac  scripia,  anno  1707,  die  29decem- 

<  bris,  bnberi  apud  se  cditionem  hujus  opellie  fac- 
c  lam  in  Germania  anno  468i,  in  parva  forma,  cum 
c  vcrsionc  illius  vcrsibus  Germnnicis,  alquc  in  ista 
c  ediiionc,  qux  dubio  procul  ex  fid^  ms.  codicis  an- 
c  tiqui  ct  sinceri  facln  fiiit,  opusculum  conslarc  xx 
c  capilibu:},  ac  Mauriim  quemdam  (ut  opiiior  Galluin) 
c  dedicasse  illiid  Lotliario  Regi  Francornm  FilioLu- 
c  dovici  IV,  Trnnsmniini  dicii,  qni  regnum  anno  954, 
c  pcr  annos  xxxii  icniiil,  ad  annum  iisque  985. 
c  Unde  pniet,  opusculum  istiid  nullius  nierili,  .ic 
c  quod  Hcgi  Francorum  dedicareiur  indignissimiim , 
c  csse  foctum  hominis  indocti,  ac  saeculi  decimi  ob- 
€  scurissimi ,  a  tcmporibiis  Cyprinnicis  remotissimi. 

<  Qvx  a  clarissimo  Leibniiio  mecum  communicata 
c  posteros  celare  nolul.  » 

XII.  Ejusdem  farinx  suntduo  Traciatus,  utpote 
supersiitione,  atqtie  impietate  refcrti  (2),  quosre- 
pcrit  cditor  Oxoniensis  sub  nomine  Cyprinni,  alterum 
Lntine,  alierum  Gnece  scripluro.  Primi  titulus,  Se- 
crcta  Cypriani  seu  arcana  :  alierius,  c^x<^t  Ri^^tay6v, 
Preces  Cypriani.  Utrumque,  utpote  foedissimae  siiper- 
slitionis  plenum  liice  prorsus  iiidigmim  judicavit.  Hxc 
nutcm,  jiidice  Mnrano  (5)  supposita  videntur  fuisse 
Cypriano  Antincbeno. 

XIII.  Siccliam  RevelatioCapitis  S.  J oamis  Baptis- 
tcp^  quod  fabiilosum  opusculum  in  antiquissima  Yin* 
dolici  Spirensis  editionc  reperitur  sub  nomine  S.  Cy- 
priniii,  est  narratio  fabulosa,  scripta  post  Aihana- 
siiiin,  Cyrillum,  Tbeodosium,  Wnndalos,  Marcellini 
ct  Pipini  Cbronica,  qiiorum  in  ca  menlio  fit. 

XIV.  .Ad  Sanciiim  qiioque  nostrum  non  spcclat 
Confessio  S.  Cypriani ,  qu:e  Grcce  ac  Lntine  exstnt 
apiid  Baluzium,  quxqiie  iiiter  apocrypba  in  Decreto 
Gclasii  reccnsenlur ;  sed  ea  cognominis  sancti,  An- 
tiocbcni  seu  Nicomediensis  Marlyris,  essc  creditur, 
qui  una  cum  S.  Jusiina  virgine  mnriyrc,  ad  diem 
XX VII  seplembris  Romano  Martyrologio  inscripius 
est.  Ilauc  Confesmnem  sive  Pcenitentiam  ejiis,  qiia 
prioris  vitx  flagiiia  uberrime  deflet,  primus  edidit  D 
Cyprianicorum  operiim  Oxoniensis  cditor,  ct  post 
ciim  Bnluzius  :  qui  tiinen  et  ipsnm  illnm  Grxce  quo- 
que  protiilit  ex  Bibliolbecn  Colberlina,  atque  ad  la- 
tus  Lnlinu!  versionis  posuit,  quod  plurimis  li:rc  scn- 
lcat  iixvis,  ex  Gra:co  forsau  faciliiis  corrigendis. 
Prxsiilem  Antiochenum  liunc  Tuissc  diciinl  alii,  pns- 
sumque  Nicomedix  sub  Dioclcliano  mnrlyrium  una 
cuin  Justina  viigine,  qunm  insanedeperibat.  Nazinnze* 
nus,  Prudentiiis,  Metaplirastcs,  alii,  cuin  Caribagiiien- 

(i)  Cnsiroir.  Oudiii.  Commentar,  de  Scriptor,  Ec- 
cles.,  tom.  I,  pag.  275  et  476. 

Ci)  Dupin.  BibUoth.  Auctor.,  lom  i,  png.  269. 
(5)  Maran.  in  VitaCyprianiy  §  36,  pg.  m. 


(I)  Vid.  Maran.  in  Viia  Cypnani,  §  37,  pag.  ft* 
seqq. 
(i)  Ilemibidem. 

(3)  Moiiendus  est  lcctor  superosse  quemdam 
libellum,  qui  licet  Cyprianum  pro  auctore  non  lia- 
beai,  iiisiauraioreni  tamen  agnoscit,  Tyronis  inielli- 
go,  et  SeneciB  notas,  quas  pia»sul  ct  martyr  iioster 
aiitluario  saiis  grandi  locupleiavit.  adjiciens  vocabula 
Cbristianoriini  usibus  nccessaria ,  qux  iii  codice  a 
Grulero  edito  afliiiim  comparent.  Oxonienses  ediiores 
ad  calcem  indicis  opcri  Cypriani, 

(4)  Ut  barbariespaleai,  prima  periodiis  describcnda 
est :  Malto  quidem  non  modico  tempore  anxii  sumuSf 
eta^stuantes,  nonjam  swcutaribus,  sed  et  in  sanciisH 
dmms  Scripturis  quwrentes  invenire,  qnidnam  silpri* 
mum  diei,  non  metuis,  in  quo  mense  ftrasceptum  esi  /«- 
dieis  inASfypio  U,  lunas  comedere  Paw^c.  Nuiii- 
quam  Cyprianus  eo  modo  mentem  suam  explicasset* 

Digitized 


817  PROLEGOMENA. 

Pseudoepiscopum    Romanum,  de  quo 
muUis  egimus,  auciorem  habeU 

XVIII.  Pr.TCer  Opuscula  jam  reccnsil:i,  Baluzius 
proximc  posi  S.  Cypriani  Episiolas  suhjecit  irosalins 
Telul  dul)ias,  quarum  primamex  duobus  codicibns 
\e(ustis  mss. ,  uno  BiblioihecT  illustrissimi  Joannis 
Bohieri,  aliero  Bibiiothecae  monasterii  S.  Remigii 
Rhemensis,  secundam  ex  codice  Fuxensi  Biblioihccac 
Colberiinae,  ac  teriiam  denique  ex  hocitem  codice  et 
allero  RhcmensiS.  Remigii  depromptas  esse  afhrmal. 
Prima  Cornelii  pap:e  nomine  ad  Cypriannm  exstat, 
estque  brcvis,  sed  acris  reprehensio  erroris  de  hnere- 
ticis  rebaptizandis.  Yerum,  nt  alibi  jani  diximus, 
non  credimiis   controversiam  illam  S.  Cornelinm 


818 


scctione  iiAquarta  8cimus(l)  s^tem  superesse,  reliquas  desi- 
dcrari  Cl.  Maranns  haud  contemnendis  demonstravii 
argumentis  (2).  Ambje  quoque  litterae,  quas  S.  Cy- 
prianus  de  Felicissimi  ordinatione,  ejnsdcmque  nc 
presbyteroruro  ipsi  adb.^erentium  causa  ad  Cleruni 
ac  populum  suum  pridem  scripserU,  cl  quarum 
cxcmpla  prius  per  Caldonium  ac  Fortunatum  ad  Cor- 
nelium  miserat,  quemadmodum  ipsemet  Cypriacin 
in  Episiola  xLii,jilias  xlv,  ad  enindem  Corneliuin 
loquitur,  interciderunt.  Periit  eiiam  Epislola  Circii- 
laris,  quam  S.  Cyprianus  ad  omnes  prnvincins  Car- 
thaginensi  Metropoli  sufiraganeas  dedcrat,  quatenns 
de  legitimo  ejusdcm  Cornelii  episcopaiu  apud  omnes 
constaret,  monercntque  singiili  cpiscopi,  ul  Nova- 
vaiianum  dctestati,  Cnrnelio  adhoerercnl.   Iia  disci- 


inter  ac  Cyprianum  umqiiam  moinm  fuissc,  neqiie 
Ruffiniaucloriuiem  hac  in  parle  admittimus.   Apo- » '""^  ^*  *^P*^^^»^  ^»-^'  «^'^^  """^l'''^  •'^^  Corneliun.. 
cryphaesi  crgo  hajc  Cornelii  Epistola.  Aliera,  cujus     ^"  ^^»^*^*^  ^^*  ^^'^^    "^'  ^**  Cornelium  de  dua- 

bns  litieris  menlionem  facit,  qiiarum  priina  Cornc- 

lio  proxiine  miscrai  nomina  oinnium  Calholicoruni 
episcoporum,  qui  Carthaginensi  Meiropoli  suberani, 
eo  consiiio,  nt,  si  quis  pr%ler  illos  ad  ipsum  scribc- 
rci,  sciret  huncunum  de  sacrificalis,  vcl  libcilaiici^, 
aitt  haeieticis  esse.  AUera  autcm  intercxicra  cii:(ni 
Forlunali  pseudoepiscopalum  eiJem  nnntiavii.  Ain- 
bae  Epislolrc  inlerciderunt. 

Ex  Epistola  lviu,  alias  lxi,  ad  Lucium  manifes- 
tum  flt ,  Sanclum  Cyprianum  una  cum  cxteris  Afri- 
CB  episcopis  communem  ad  euindem  Lucium  R.  P. 
Epistolam  dedissc,  per  quam  et  Ponlificatus  apicem, 
et  confessionis  gloriam  ipsi  graiulatus  est*  Hncc 
ipsa  etiam  desideratur.  Tandein  etiam  iiiieras  S. 
Cypriani  per  Diaconum  Rogatianum  ad  Firiniiin- 
num  missx,  quibus  cutn  dc  dissensionecum  Stepha- 
no  ccriiorem  faciebat,  ( quemadmodum  ex  Epistola 
Firmiliani  ad  Cyprianum  lxxv  eruilur )  interci- 
derunt. 

IL  Poniius  Diaconus  enumerationem  scriptoruin 
S.  Cypriani  hisce  concludit  verbis  (5)  :  Quis  denique 
lot  confess&reSf  frontium  notalarum  seeunda  inscriptio- 
ne  signatos,  et  ad  exemplum  martyrii  superstites  reser* 
vatoSf  incenlivo  tubm  coelestis  animaret  ? 

Ciim  sancius  Pontius  Cypriani  lilteras  Inier  ipsiii^ 
opcra  non  compuiarit,   censet  doctissimus  Ceillie 
rius  (^i),  laudata  verba  haud  referri  posse  ad  Epislo 
iam  Lxxvii ,  in   qua    confcssorcs  ad  meialla  dani- 


inscriplio  ho^c  est :  Cyprianus  plebi  Carthagini  cun^ 
Mtenti  oBternam  in  Domino  salutem  ;  non  inodo  a  S. 
Cygriani  stylo  niiuium  dilTerl,  sed  etinm  ejusdem 
xtalcm  noit  snplt,  cum  adverius  sacrx  Scripturac 
Traditorcs,  primum  sub  Diocletiano  notos ,  scripla 
sil.  Tertia  sic  exordilur  :  Cypriamis  benedicto  et  di^ 
lectissimo  Parcnli  Turabio  in  Domino  (eternam  salu- 
tem  ;  eslque  consolatorin  ad  eunidetn  de  obitu  iWm 
doleniem.  Eailein  hxc  Epislola  sub  nomine  S.  Ilic- 
ronyini  ad  Tyrasium  olim  venit  ;  sed  ab  crnditis  ipsi 
peuiius  abjudiciila,  inier  suppositiiia  ejusdem  opera 
nunc  relata  est.  Nec  magis  illam  ad  S.  Cyprianiim 
noslrum  spectate  probat  styli  inconcinni  humilitas 
ct  dictionis  obscurilas.  ^ 

XIX.  Clarissimi  Duumviri  Edmundus  Martene  et 
Ursinus  Durandus  in  amplissima  collectione  veierum 
Scriptorum  et  Monumentoram  historicorum  etc.«  to- 
mo  IX,  S.  Cypriani  Carmen  ad  Felicem  de  Reiur- 
rectione  mortuorumt  ex  ros.  codice  Corbeiensi  ante 
annos  900  exarato  erutum  primo  loco  ponunt.  Quis 
Cyprianus  hujus  Carminis  auctor  fnerit,  eisi  pro  certo 
aftirmare  noluerunt  Cl.  Ediiores  in  observaiione 
prsRvia,  negant  (amen  illiid  adscribendum  esse  cele- 
bcirimo  illi  Carthaginensi  episcopo  et  roartyri,  tam 
propier  orationem  nimis  salebrosam,  quain  proptcr 
violatas  frequentius  metri  leges.  Edilum'  quidem 
hoc  carnien  jam  fuit  ad  calcem  operum  Teriulliani, 


sed  nimis  audacem  se  exhibuii  Ediior.  qui.  violatas  j^  ^^^,,^3  g^,,^  Valeriano  solatur ;  sed  designare  aliqiiod 


a  Cypriaiio,  quisquis  illcfuerit,  metrilcges,  humi 
leinque  siylum  impatientcr  ferens,  opnscnlum  istud 
elegantioribus  versibus  rcddere  conatus  cst.  Dedc- 
runt  igiinr  operam  Martene  et  Durand,  ut  ex  lauda- 
to  nis.  hoc  Cannen,  qnale  abauctore  prodiil,  suae 
restiluerunt  integriiati. 

ARTICULUS  III. 

De  quibusdam  S.  Cypriam  operibus  deperditis, 

I.  E  (redecim  illis  Epislolis,  quns  a  S.  Cypriano 
veiut  pastoratis  succ  vigiianli.c  (estes  ad  Roinanum 
Clerum  trnnsmissas,  ex   ejusdem  Epistolu  dccima 


opusculum  singulare,  diversum  eliam  ab  Exhorta- 
tione  Martyriiy  de  qua  prius  Pontius  disscruerat  (5). 
Hiiic  colligil  CeiUierins  hoc  opusculum  inlercidissc, 
quemadmodum  ei  litleras,  quas  S.  Cyprianus  ad  S. 
Augustinum  ei  S.  Feliciutem  marlyres  Capuanos  in 

(i^  Cyprian.  Ep.  xiv,  aliis  xv  et  xx,  ad  Clerum 
Romanum. 

(2)Maran.,  in  Vt(.  Cyprian.  i,  §  ix,  pag.  27,  edit. 
Veneiaj,  1758, 

(3)  Pontius,  in  Vita  S.  Cypriani,  pag.  5. 

(4)  Cellier,  (om.  iii,  Uist,  Ginir.  det  Autcurs, 
pag.  452. 

(5)  Quis  martyres  tanta  exhortatione  divini  sennonis 
exigeret,Pom,r  i»  Vi'ff,  I.  c.  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


819  WBKR 

Campaniaduraiileper9eculioiieValerianldcderal(i).  Ascriplores  Cypriano  vindicanl, 


9BO 

tanuipam  apocry-* 
pliam,  eoque  indignam  cenauisse  LaunoiutQ.  Qiua 
tamen  erudito  viro  subscribumua,  multa  quideiii 
obslani;  nam,  ut  a  Basnagio  (I)  apnotutum,  noii 
solum  Cypriani  stylo  scriptaegi,  t^ed  ct  oa  complecii* 
inr,  qu;Q  Cypriani  (emitora,  mores,  discipliuain, 
niaxiine  sonal,  iia.  ul  ovum  n^Q  sii  o?q  siuuiiil^ 
quaiu  bapc  Epistoiu  co^leris  Cypriani.  Alio  t^M^m 
argumcnto  cam  auciori  suo  vindicatFellus  ;  oienin) 
S.  Aiigiisiinus  Epislulu)  cujusdam  Cypriani  ad  Ste-' 
plianuin  meminil ,  qxm  prorsus  ad  quae&liQncin  de 
(4).lu  aniiqulssimo  maunscriplo  ab  cditoro  Oxo-  Bapiismatc  non  speclat ;  cumauo  dqx  lanium  eius. 
neusiad  fiiicni  indicisScripiuroj  allegaio, dc  bis  lil-      ,         ,  c.    i  c  •  .  i  •  .  • 

lcris  nieiilio    bahelur   bunc    in  moaTim  :  Chmtiam      dciii  ad  Stcpbanum  Epi^loljp  supersuit,  quarnm  aUe- 
qunrtom  yersccHiionem  patsi  iUHl  a  Decio  imperatore      ra  de  Baplismate  agit,  id  esl  «cpiuagcsima  :  ad  banc 
ouclore    malornm.    Hac  per$eculion$   Cyprianui  per      oiuiiiuo  respc\isse  AogUSlinuiU,  VcrUimilo  esV. 
Epiilo(a$  hortalu$  e$iAugu$mun^  el  t  ^licilalejn,  qm 
passi  $uul  apud  civitatem  Capuen$em  Metropolim  CQm-  n 

pania^,  Valeriano  imperaule.  ...^  .       ,->,..      p    #         •  «• . 

(2)  Tiilemoia.,  §limoir.,  lom.  iv,  png.  75.  W  Basnage,  Annal.  PoUticO'Eccle$.M  annnm2n4. 


S^iquidem  S.  Cypriauus  suam  sollicitudinem  alqne 
charitatem  utira  AfVicam  etlam  extendebat  (2). 

III.  niscc  adbuc adjiingiinus  brevem  observatioiiem 
de  Episiola  sexagesima  oclava,  utruin  8.  Cypriano 
sit  revcra  adscribenda.  Supra  jain  adnolavimus, 
dum  de  Epislolis  S.  Marlyris  disseniinius,  memora- 
tam  ad  Stepliannm  Episiolam  dc  Maroiano  Aiclaiensi 
Episcopo  abslinendo,  quain  noii  solum  Cypriani  edi- 
lores  rainelius,  Baluzius,  Fclliis,  scd  cl  san;c  nolic 


APPENDIX  PRIMA. 


OPUSCULA  DUBIA. 


LIBER 


DEDISCIPLINA  ET  BONO  PUDICITIJE. 

ERSTOLA  IGNOTI  AUCTORIS. 
I.  Aliqiias  officiorum  meorum  paries  nr»n  xsiinio  C  indulgenii;»  viribus ,  adjiivenliir.  Non  solum  profcri- 


prajiorisse,  dpm  semper  oniior,  vel  maxime  qnoii- 
dianis  Evangt^lioriiin  iractalibtis,  alitinaiulo  vo|)is  (i- 
dci  ci  scicniia;  per  Poiiiiiium  incremcnia  pr:i!Siarc. 
Uuid  Ciiim  aliud  in  Erclesi:!  U<)niini  nlilins  gei  i,  quid 
acco|iiniod'(iiiis  offi^  io  eiuscopi  putest  invcyih,  qnani 
ut  doctrina  divinornin,  per  ip>um  insinuaia  coilata- 
quc,  verboruin,  pos^sini  credentes  ad  repromissnm 
regiium  pcrvcnirc  ca;l(iruin  ?  Hoc  certe  inci  et  operis 
etmuncris,  quolidianuin  volivum  negoiiiini,  absciis 
licel,  obtinere  connilor ;  ct  per  liiteras  prxaeniiam 
iaicam  vobis  rcddtre  cooor,  Uuin  vos  solito  piore  al- 
locutionibu^  missis  in  fide  interp^!lp,  ideo  convenio, 
iiEvaiigeliexradicis  rirmitaio  solidaii,  advcrsus  om» 
nia  diabidi  prxlia  stctis  sempcr  armaii.  Abscnlcm 


miis  verba  qiifle  de  Srripturnium  sacris  fontibus  vo- 
niunt,  sed  ouin  ipsis  vcrbis,  preccs  ad  Dominnin  ct 
voia  sociainus,  ut  lain  nnbis  quain  volds,  et  saci.i- 
iiienlorum  soorum  tlicsauroB  aperiat ,  et  vires  n  I 
implenda  qmc  oognoscimtis,  tribual.  Periculum  en':m 
majus  est  volunlitcm  Domini  cognovisse,  ct  in  Dei 
volnniatis  opere  ccssasse. 

II.  Quanivis  ergo  ad  iniilia  vos  negoiia  et  ad  di 
vinx  inonilionis  pra^ccpta,  semper  ut  scilis  cxhor- 
ler  (  qiiid  enim  mibi  aliud  votivum  aut  majus  p'>test 
csse,  quam  ut  per  oinnia  perfecti  stetis  iti  Dumiuo), 
taiiien  ut  prtecipiie  pudicitiae  claustra  teneatis  ( quod 
et  faoitis)  admoneo:  scienles  tcmplum  csse  vos  ^o- 
mini,  membra  Cbrisli ,  liabitaiiouem  Spiriius  saiicii , 


me  non  credam ,  si  fuero  securus.  Verumtamen  otpnia  D  elecios  ad  spom ,  consecratos  a<l  fldem,  destinatos  ad 
quoi  uiiliter  proferuntur,  ei  a^lcrnas  \i(U)  siqlup)  Ira-  salutem ;  fiiios  Dei,  fralres  Cbrisii ,  consorles  Spiri- 
cianlibus  ve|  dellniunt,  vel  promitt^mt ;  ila  demum  tus  Sancti ,  nibil  jam  carni  debeutes,  qiiasi  reiiaios 
frucluosa  sunt,  si  ad  emolunientum  opcris,  diviu.-c      ex  aqiia  et  pudicitia,  prxter  voluntaiem  (<iob  i,  13) 

EDiT.  OXON.  NOTiE. 
I. —  De  ditciplina.  In  nullo  v(\s.  Epistolam  lianc  vi-         Ad  implenda  ques  cognoscimu$.  Pamelius  ait:  Hanc 
dere  contigil.  conjecluram  Erasini  sc(|uuniur  Cravius,  Manuiius, 

Ab$entem  t\\e  non  credam.  Pametius  aii:  Ita  Craviin      el  Moreliius,  poierat  noinen,  quaque,  accipi  pro  qua- 


ad  marginem  ct  ms.  pro  iio;i  credo.  Pauel. 

Verumtamen  omnia  qu<r  utiliter  proferuntur.  Pame- 
liu$  ait  :  llnc  ex  iisdem  Cravius  ins.  pro  eo  qnod 
alii,  proferunt;  non  placei  aulem  quod  babct  solus 
Manulius,  viriliter.  Pamel. 


cumqne^  prxseriini  cnm  sic  legant  etiain  inss.  Pamfj.. 
II.  —  Prceter  voluntalem  quam  velle  debemus  ul  nc^s- 
tra  sit.  Pamelius  ait:  Ex  Cosierio  babeo,  ut,  pro  «/, 
adliuc  tamen  lotus  locus  obscurus  est.  Ms.  cod.,  el  in 
n0$tra  fit ,  sed  non  placet.  Pambl.^--»^  i 

Digitized  by  VjOOQIC 


£21 


DE  DISCIPLINA  ET  BONO  PUDlCITIiE. 


m 


quam  velle  debemiis  ul  noslra  sil :  prsestetur  eiiam  \     IV.  Sed  enim  pudicilia  loeum  primum  in  virginibus 


propler  redemplionem,  ul  corrumpi  non  possit,  quae 
a  Ciiristo  consecrnta  sit.  Nam  si  Apostoius  Ecclesiam 
Fponsam  Cbristi  ( II  Cor,  xi)  pronuntial ,  oro  vos, 
qiianta  pudicilia  exigilur,  ubi  Ecclesia  inler  malri' 
monia  sponsa  virgo  prxsielur?  Et  ego  quidem ,  nisi 
quod  breviter  vos  admonere  proposui,  laiissimas  sa- 
lis  puto,  ct  locnpletes  pudiciti»  laudes  proferre  po- 
lui :  sed  snpervaciium  duxi  landare  eam  diutius  apud 
colentes.  Yos  enim  illam  ornatis  dum  geritis ,  ei  plu- 
res  ejus  laudes  exercendo  proferlis ;  facii  ejus  orna- 
menium,  dum  et  illa  vesirum  esl,  mutuo  decore  in- 
viceip  foenerando.  lila  vobis  disciplinam  bonorum 
suggerit  morum ,  vos  illi  ministerium  prxslatis  ope- 
rum  sanctorum.  Nam  et  illa  quanium  et  quid  possit 


tenet,  secundum  in  continentihus ,  teriium  in  matri- 
moniis.  Vcrum  in  omnibus  gloriosa  est  cum  gradibus 
suis.  Nam  et  matrimoninrum  fidem  tenere  laus  est , 
inter  tot  corporisTjcIla ;  et  malrimonio  de  conlincnlia 
modum  statuisse,  majoris  virtulisest,  dum  eiiam 
lieiia  rejiciuntur.  Cerie  ex  utero  sanctilatcm  cqsto- 
disse,  et  infaniem  se  usque  in  senectutem  in  sua 
aetate  tota  lenuisse  admirandoc  utique  potentiae  est : 
nisi  quod  blandas  corporis  leges  non  nosse,  magis 
felicitaiis  est ,  notas  jam  vicisse  virtuiis  est ;  sic 
tan.en  ut  cl  virtus  ista  de  dono  Dei  veniat,  licct 
se  in  membris  hominibus  ostendat. 

Y.  Pudicitix  ,   fraires  ,  aniiqua  prcecepta  sunt* 
Quare  aniiqua  dico?  Quia  cum  ipsis  bominibus  insti- 


per  vos  apparuit,  et  quid  vos  velitis,  ipsa  demon- ^  tuta  sunl.  Nam  et  ideq  vir  suus  feminsc  est,  ut 


stravit  et  docuit;  copulatis  in  unum,  duobus  bonis 
mandatorum  et  rerum ,  ne  quid  mutilum  videretur, 
si  aut  praecepta  ministeriis ,  praecepiis  ministeria  de- 
fuissent. 

III.  Pudicitia  est  bonor  corporum ,  ornamentun) 
morum,  sanciitas  sexuum,  vinculum  pudoris,  fons 
castiiatis,  pax  domus,  concordiae  caput.  Pudiciiia 
ftoHicil^  pon  esi  cui  placeat  nisi  sibi :  pudicitia  sero- 
per  verecunda ,  dum  innocentiae  maier  est :  Pudi- 
citia  semper  ornalur  sqlp  pqdore,  bene  sibi  tunc 
conscid  de  pulchritudine ,  si  improbis  displicet ;  pu- 
dicitia  nibil  ornamentornm  quasrit ,  decus  suum  jpsa 
est.  Hasc  nos  commendat  Domino,  connectit  Chri- 
slo:  b'ec  expqgnat  omnia  de  membris  illicita  de- 


praeter  eumdem  alterum  nesciat,  et  ideo  viro  red- 
diia  est  mulier,  ut  subjecto  quod  fuerat  ei  proprium , 
nibil  Tcquirat  alienum.  Sic  et  duo,  inquit,  erunt  in 
carne  una  (Hatih,  xix,  6),  ut  in  unum  redeal  quod 
unum  fuerat,  ne  separatio  sine  reditu  occasionem 
pra^stet  alierius.  Inde  et  Apostolus :  Capui  mulieris 
pronuntiavU  virum  ( I  Cor.  xi,  5),  ut  conjunctione 
duorum  pudicitiam  probaret.  Nam  ut  alterius  caput 
membris  aptum  non  potest  esse,  ita  et  alieno  capiti 
menibra  non  sua:  caput  enim  suis  convenit  mem- 
bris ,  et  membra  capiti  suo ;  utraque  naturali  libula 
in  concordia  mutua  cobaBrent ,  ne  qua  oriente  dis- 
cordia  de  divisioue  membrorqn)  pactum  divini-roe- 
deris  rumpereiur.  Addit  tamen  et  dicit :  Quoniaro  qui 


sideriorum  praelia,  pacem  noslris  corporibus  indu-  C  "^orem  suara  diligit ,  seipsum  diligii  (Ephes.  v,  23, 


cit :  bcata  ipsa ,  et  beaios  efflciens  apud  quoscumque 
habitare  dignatur;  quam  numqiiam  accusare  possnnt, 
nec  qui  eam  non  habent:  venerabilis  etiam  hosti- 
bus  suis ,  dum  illam  multo  roagis  miraniur,  qui  eam 
expugnare  non  possunt.  Sed  ut  maiura  et  in  viris 
probata  semper,  ct  a  feminis  appetcnda;  sic  inimica 
ejus  impudiciiia  scroper  est  detesianda:  obscceniun 
ludibrium  rcddens  ministris  suis ,  nuc  corporibus 
parceus  nec  aninus.  Debellaiis  enim  propriis  mori- 
bus ,  loturo  bominero  suum  sub  iriunipbum  libidinis 
mitlit;  blanda  priiis,  iit  plus  noceat  dum  placet; 
exbauriens  rem  cum  pudore;  bpstis  contincntiae, 
freqiieutcr  perveniens  ad  sanguinein  cupiditatuni  in- 
fcsta  rabies,  incendium  consclenliae  bonas,  maler  im- 


29).  Nemo  enim  cainem  suam  odio  babet,  scd  nutrit 
et  fovei  earo ,  sicul  ct  Cbrislus  Ecclesiaro.  Charitaiis 
curo  pudicitia  ex  hoc  magna  pracscriptio ,  si  uxores 
diligendae  sunt  k  viris  suis  sicut  et  Cbristus  dilexit 
Ecclesiam;  et  iia  uxores  roaritos  debent  diligere,  ut 
Ecclesia  diligit  Chrisluro. 

VI.  Ilanc  senieniiam  Cbristus  quando  uxorero  di- 
roitti  iion  nisi  ob  adulierium  dixit  {Matih,  v,  52): 
inlerrogaius ,  laniuin  honorem  pudiciliae  dedit.  Hiiic 
naia  est  illa  senieiitia :  Adulieras  non  sinetis  viverc 
{Levit,  XX,  iO).  Ilinc  Apo^tolps  dicii:  Hojc  e$t  vo- 
(unlai  Dei,  ut  abslineatis  vot  a  fornicatione  (I  Thes- 
sal,  IV,  3).  Hiiic  et  iliud  dicit:  Membra  Christi^  meni- 
brit  meretricit  uon  esse  jungenda  ( I  Cor.  vi,  9,  15). 


pceniienti*.  ruiiia  mclioris  aitatis,  conlumelia  ge  p  ^"'C  tradiiur  Saianai  in  inieritnm  carnis  qui,  pro- 


neris ,  expugnans  sangiiinis  et  familia^  fidcni ,  alienis 
affcclibus  siios  inserens  fllios,  in  aiiena  testaroenta 
soboiem  ignoti  et  corrupti  geiicris  inducens.  Qux 
plcruinqne  exlra  sexum  ardcns,  duin  se  non  continet 
inira  concessa ,  parum  sibi  putat  salisfaclum ,  nisi  in 
virorum  qu«jque  corporibus  non  voluplatein  novam 
quicrat ,  sed  extraordiiiaria  et  porientosa  coittra 
ipsam  naluram  ex  viris  per  viros  monstra  conquirai. 

EDIT.  OXON.  NOTiE 


culcaio  jure  pudiciiix,  viiia  carnis  exercet.  Uinc 
roerito  reghum  coelorum  non  tenent  adulleri;  hinc 
est  omne  pcccatum  exira  corpus  esse,  solum  aduU 
teruin  peccare  in  suuin  corpus :  hinc  cxters  prxce- 
ptoris  aucloritates,  quas  nunc  recolere  omnes  non 
est  necesse,  apud  vos  prxsertim  qui  illas  nostis  fre- 
quenter  et  facitis;  quse  licet  descripla  nou  sint,  que- 
ruli  tamen  de  his  nou  potestis  esse.  Adulter  enim 


Quo!  a  Christo  contecrata  til.  Pamelius  ait :  Hic  ite- 
riim  Cosierins.  quia  ChristOj  sed  vel  Erasmoteate ,  illc 
sensiis  consial ,  et  sic  legunt  eliam  mss.  cod.  Pauel. 

VI.  —  Adulter  enim  non  habei  excutaiiouem.  Pame- 


liut  ait :  Hoc  rursum  cx  Tertull.  de  Pudicitia ,  non 
procul  ab  initio,  rcfcrens  ad  excusalionem  peccaii , 
quod  ilie  niaic  juxta  suuin  erroreni  ad  expusaiionem 
veniat.  Pambl. 

Digitized  by  VjOOQIC 


m 


LIBER 


^^ 


non  babet  excnsalionem ,  aut  liabere  poiuil,  quia  du-  A  lato,  quod  llcbrxus  adolescens  vlm  silii  mollius  fuis- 


cere  licebat  uxorem. 

VII.  Sed  slcul  malronis  jura  prxscripla  sunl ,  qujc 
ita  sunt  nexsc  ,  ut  divclli  inde  non  possint,  virginiias 
vero  et  coniincnlia  exlra  jus  omne  sunl:  nibii  ad 
virginilatem  dc  malrimoniorum  legibus  perliuet,  al- 
tiludine  sua  trnnsccndit  omnes.  Si  ull:)  prava  bonii- 
num  ausa  leges  supcrgrcdi  conanlur,  virgiuitns  xquat 
sc  Angelis:  si  vero  cxquiramus,  eii;un  excedit;  duni 
in  carne  luciala  victoriam  etiam  contra  naturani  rc- 
fcrt ,  quam  non  liabenl  Angeli.  Virginilas  quid  aliud 
est  qiiam  futuras  vitae  gloriosa  mcdiuiio?  VirginiUis 
neuiri  sexus  est:  virginiias  est  pcrseverans  inranlia  : 
virginilas  est  vobiptalum  iriumpbus  :  virgiiiiUis  (ilios 
noii  babet,  sed  quod  plus  est/flliorum  contciiiptiini 


sct  iiirerre,  qiiam  ipsa  conaia  fuerat  irrogare.  Mnri- 
talis  ardor  rerum  inscius ,  et  uxoris  accusationc  c:ra- 
vitcr  innnmiiiatus  incenditur.  Pudicus  vcro  juvcriis  , 
qiiia  dellcto  conscientiam  non  miscuit,  iu  imuui  cnr- 
ceris  trudilur.  Sed  sola  non  e^t  in  carcerc  pudicitia : 
nnni  est  cum  Josepb  Oeus,  el  nocentes  dmitur  in 
iiiaiiu  ejiis ,  quia  iniiocens  fuerat.  Somuioruni  prae- 
tcrea  obscura  dissolvit,  qiiia  spiritus  in  tetilatione 
vigilabat,  et  pcr  domiuum  libcratur  a  viiiculis.  Quf 
iu  doino  niinor  cum  pcriculo  fuerat,  regi;c  doiiius 
sine  periculo  dominus  effcclus  est:  geiierosiiaii  suas 
redditus,  fructum  pudicitiae  et  innoccnlix ,  Dco  ju' 
dice ,  a  quo  merucral ,  acccpit. 
IX.  Scd  non  minus,  cx  parte  diversa,  aliud  nobis 


habet,  non  liabcl  foecundilatem,  sed  non  babct  orbi*  B  pudiciii;u  siinile  de  continentia  feminarura  exoritur 


tatein  :  felix  qiiod  est  extra  parliis  dolorem ,  felicior 
autem  qiiod  cst  extra  funerum  niiorum  calainilatcm. 
Virginiias  quid  esi  aliud  quam  soluta  liberias  ?  Mari- 
tum  non  babet  doniinum.  Virginitas  afTectaiionibus 
omnibus  soluta  est:  non  niatrimoniis  est  dicaia,  non 
sxculo,  non  libcris.  Persecutioncm  non  poicst  time- 
re,  dum  iliam  dc  securitaie  potest  provocarc. 

VIII.  Sed  quia  pudiutix  nobis  breviter  suiit  Cxpo- 
sita  praccepta,  jain  pudicilia;  ponnmus  excmplum, 
Pius  eniin  proficiiur,  cum  in  rem  prxsentem  veniiur: 
ncc  de  virlulc  dubilabilnr,  qunndo  qiiod  pnccipitur 
exemplis  ctiam  sigiiatur.  Excmpliim  pudicitin:  a  Jo- 
sepb  ccepit  (Gen,  xxxix,  7)  Adolescens  llcbrreus  genc- 
rosus  de  patrc ,  generosior  de  iniioccntia ,  ob  iiivi- 


cxeniplum.  Fuit,  ut  legimus,  Susanna  (DaiL  xiii ) 
fiiia  llelciic,  uxor  Joachiin  pulclierrima ,  puKhrlor 
moiibus.   Ifnnc  nuUum  ad  decorem  comiuenda!inc 
spccics;  simplcx  cnini  erat.  Excoluerat  pudicitia,  et 
cum  pudicitia  sola  natura.  Haiic  e  senioribus  duo 
coeperant    deperire ,  nihil  memures  nec  divini  liino- 
ris ,  sed  nec  su:t)  annis  jam  marcescentis  astatis ;  ita 
illos  in  flagraniia  iransactx  juventiitis  incendia ,  rc- 
divivx  libidinis  flamma  revocabal:  pudicitise  lalro- 
nes  amorcm  proliientur ,  sed  odcrant.  Resisienti  mi- 
nanlur  calumnias,  adullerii  sc  dicunt  accusafores 
voio  adulteri.  Inter  quos  libidinis  scopulos  auxilium 
de  Domino  petebat ,  quia  viribus  corporis  repugnare 
non  valebnt.  Et  exaudivit  de  coelo  clamantem  ad  se 


diam  revelationum  dislraclns  a  fratribus  Ismaclilis,  q  pudicitiam  Dominus;  et  cum  iniquitaie  oppressa  dii- 


in  domuro  dcvencrat  bominis  ^gyptii ;  obscquio  et 
innocentia  c(  tola  serviiuiis  (ide  facilcm  et  benevo- 
Iiim  in  se  animuin  siii  provocaverat  domini ,  cujus 
faciem  lam  scrmo  liberalis,  quain  o^ias  omnibus  com- 
niendaverat.  Sed  ista  generositas  ab  uxore  domini 
aliler  quam  decebat  accepta  esi :  in  domus  partc  sc- 
creta,  et  sine  arbiiris,  alia  ct  facinoribus  accommoda; 
putavit  sc  pudiciiiam  adolescentis  inconlinens  mu- 
licris  impiidiciiia,  nunc  promissis,  nunc  minis  posso 
superarc.  Et  cum  retentus  est  vcsiibus,  co  quod  mo- 
lirctur  fiigam,  propter  tanii  facinoris  audaciam  ipsas 
vestes  relinquens ,  et  corporis  iiiidi  sinceritatem  ba- 
bilurus  innoceniiae  teslem;  ad  crimen  impudicitiui 
SU9C  imprudens  mulier  adjicere  non  dubitavit  calum- 


ceretur  ad  poenam,  vidit  inimicorum  llberata  viudi- 
ctam.  Bis  victrix,  et  in  periculo  suo  lam  funesie  to- 
ties  consepia,  et  libidinem  evasit,  et  morlcm.  liili- 
nilum  erit  si  exempla  proscqunr  plura :  his  duobus 
contentus  sum ,  pncsertim  cum  omnibus  sit  viribus 
per  istos  pudicitia  defensa. 

X.  Non  illos  emollire  potuit  in  viia  generosi  snn- 
guinis  memoria ,  quae  in  quosdam  licentia  lascivic 
est  niinistra  :  non  decor  corporis ,  et  apte  |>ositorum 
flgura  membrorum  ,  quac  siiggerit  plerumque  ui , 
qiiasi  flos  quidain ,  properans  velociier  iransitunc 
setaiis,  porrccta  voluptatis  occnsione  pa^catur:  uon 
anni  pnini  virentis,  sed  majoris  .xt-itis;  cum  rudis 
adliuc  sanguis  acsiuans,  natur:c  flammas  accendai, 


niam:  et  caiteris  et  marito,  squalida  el  fervens ,  ])  et  in  mediillis  versata  cjeca  iiicendia  ad  rcinediuin, 
sprelo  desiderio  suo,  conquesta  est  dolore  simii-      veruin  etiam  per  pcriculum  pudoris  itura:  non  ulla 

EDIT.  OXON.  miM. 

Irahebntur  Joscplius,  quod  a  frairibus  non  singiilaii 
alicui  doniino ,  scd  c;ilervae  Midianitarum  ncgotialo- 
rum ,  venundaiiis  csset. 

Ad  crimen  impudicUios.  Pameliut  ail ,  Optime  sic 
niss.  codiccs,  ('ro,  pudidtite,  JPahel. 

Qtti  in  domo  minor.  Recte  eliani  lioc  mss.  codices 
pro,  minorif  neqiie  eniin  in  minori,  sed  in  majori 
crat  pcrieiilo  ibi  Josepb. 

X  —  Ut  qnasi  flos  quidam  properans  velocilerlranS' 
iturdt  wtatis.  Pamelius  ait  ■:  Pulcbre  sie  restituit  liiinc 
locuin  Graviiis  proeo  quod  alii  legiint,  quasi  flosqm' 
dem  }mperans  velocitcr  iransire  alatis.  Nani  ct  coii- 
sentiunt  mss.  (odicos,  qui  eiiam  Icgunl  porrectw^ 
pro  eo  qiiod  alii  porrccta.  Tamei.. 

Digitized  by  VjOOQIC 


VII. — Qucs  ita  sunt  neacw,  ut  divelli  inde  non  possint. 
Pamelius  ntl;Locu$  pro  matrinionii  indissolubililaie. 
Est  aiitem  locus  ille  mutilus ,  quod  eliani  aslerisco 
adnotavit  Manulius.  Prosequumur  quidain  codiccs 
niss.  alia  dislinciione  qu:c  se(|uuiiiiir ,  in  Iiniic  ino- 
duin.  Aliiliiditie  sua  traiiscendil  oiniics.  Si  ulla  prava 
hominiim  leges  ausa  snpergrcdi  conaiilur,  virginitas 
apqiiatscAngelisDci.Sed  nec  sic  salisfaciunl.  Pamel. 

Virginitas  neutri  sexus  est.  Pamelius  ait  :  Gravius 
ad  margincm ,  ct  codex  S.  Pantaleonis  neuter;  scd 
priiis  placet.  Pamel. 

VIII.  —  Distractus  a  (ratribus.  Distrahere  cst  rcm 
auciioni  expositam,  npn  uni  addiccre;  sed  pluribus 
varia  in  loca  apportaniibus  divendere.  Eatenus  dis« 


m  DE  DISCIPLLNA  ET  fiONO  PI3D1C1TLE.  S^6 

laiebrarum  et  sine  uUo  conscio ,  qux  (uln  qnibnsdnm  A  deindc  viderc,  nc  quid  in  8C  uilra  modum  sculiitum, 


puiauir,  occasio;  qux  maxima  vis  esi  admittendi 
sceleris,  cum  delibcraiionibus  occurril  impuniias. 
Non  posila  necessitas  de  aucloritalc  jubentium ,  ct 
in  (emeriiaic  pnrticipum  aique  sociorum;  quo  ge- 
ncrc  rmnguntnr  eiiam  sxpe  recia  cousilia.  Non  pr:c- 
mia  i|isa  et  boiiitas,  non  accusaiioncs ,  non  minne, 
non  poenx,  non  mortes;  nihil  tnin  sxvum ,  lam 
durum,  tam  irisie,  quam  cecidisse  de  alto  pudi- 
citiac  gradu.  Digui  tanto  judicis  divini  pnrmio,  quo- 
ruui  alter  regio  pene  throno  illuslrarctur ,  altera 
concordia  mariti  douita  inimicorum  mortibus  rcdi- 
nieretur.  Hxc  siini  et  his  similia  semper  nobis  anle 
oculos  exempla  ponenda,  bis  pnria  diebus  nocti« 
busque  meditanda. 


ulira  bonestalem  productum,  nc  quid  prodiiuin,  ne 
quid  artc  fucatum  ,  ne  qiiid  ad  irritnndos ,  aut  rcdiii- 
(egrandos  dolos  lenocinatuni.  Non  est  pudica  qux  nr- 
fcciat  animum  alierius  movcre,  etiain  salva  corporis 
cnsiitate.  Longc  absiiit  quibus  pulcbritudo  non  orna- 
tur,  sed  prostiiuitiir.  Nam  solliciludo  de  pulchritu- 
dine,  et  malo^  mentis  jiidicium  et  deformilatis  cst. 
Sit  nntura  corporis  libera ,  ncc  diwiiis  operibus  inrc- 
raiurvis.  Seinpcr  est  inisera,  quu!  sibi  non  placet 
qualis  cst.  Quid  capilloruni  mutnlur  color?  quid  ocii- 
lorutu  eMreniiiales  sufTuscantur?  quid  facies  artibus 
in  divcrsam  formani  convertitur?  quid  postremo  spc^ 
culiim  consulitur,  nisi  qtiia  ne  ipsa  sit  tiuietur?  Culius 
ctiaui  mulieris  pudic;te  pudicus  si( :  adulterium  fidelis 


XL  Niliil  animum  fidelem  sic  delectat,  quani  intc-  B  nec  in  coloribus  noverit.  Yes(ibus  aurum  iiUexcre, 


gra  immaculati  pudoris  conscientia.  Voluplatein  vi- 
ci^se,  voluptas  est  maxima:  nec  ulla  major  est  vic- 
toria ,  quam  ea  qtire  de  cupiditatibus  referlur.  Qui 
hostem  vicit,  foriior  fuit,  sed  al(ero;>  qui  libidiiiem 
rcpressit,  seipso  fordor  fuit:  qui  inimicum  pros- 
(ravit,  externtim  bostem  percussit;  qui  cupiditatem 
deprcssit,  hostcm  domesticum  superavi(.  Malum 
omtie  facilius  viiicitur  quam  vohqxas:  quia  illud 
quicquid  est,  horridum  est;  hoc  blandum  est.  Ni- 
hil  Uim  difficile  opprimitur,  quain  quod  per  illud 
armniur.  Qui  cupidiiates  tollit,  et  metus  suslulit; 
nnm  ex  cupiditntibus  nietus  veniunt.  Qui  ciipidi- 
tates  viiicii,  de  pccc:ito  triumpliat:  qui  cupiditates 
viiicit ,  maliim  generis  humaiii  sub  pedibus  suis  ja- 


qtiasi  pretio  est  veslcs  corrumpcre.  Quid  inter  fila 
staminum  delicata,  rigida  faclunt  melalla?  nisi  ui 
fluentes  humeros  prcinant,  et  luxurinm  infclicitrr 
animi  jncumtis  ostcndant?  Quid  cum  ccrviccs  pcrc- 
grinis  lapidibus  ui|[cntur  et  absconduutur ,  quoriim 
pretia  eiiam  sine  ariibus  Kaleiidarium  cujusvis  cxcc- 
dunt?  N«n  ornatur  inulier,  sed  vitia  mulieris  ostcii- 
duiUur.  Quid  cumdigiti  lali  auro  onerati ,  nec  intrarc 
possunt,  nec  egredi;  utrum  usus  exposcitur,  an  pa- 
trimoiiiorum  inaiiis  pompa  monstratur?  Mirum  negn- 
tium,  nuilieres  ad  oninia  delicalae,  ad  vitiorum  snr- 
cinas  fortiores  sunt  viris. 

XIII.  Sed  ut  rcpeiam  qwx  ccepernm ,  colenda  sein- 
pcr  piidicitia  viris  et  foeminis,  omnicustodia  scr\anda 


cere  osiendit:  qui  cupiditntes  vicit,  pncem  sibi  per-  q  est  intra  limites  suos.  Cito  nnturn  corporis  periclita- 


pclunm  dcdit:  qui  cupiditntes  vicit,  liberlatem  sibi, 
qiiod  cliain  est  ingenuis  dirQcillimum ,  reddil.  Mcdi« 
(nndi  crgo  nobis,  fratres,  ul  rcs  docent,  scmpcr 
p  diriiiu :  quo  facllior  sit,  nullis  nrtibus  constnt.  Qiiae 
cnini  illa  consummnta  voluiitns ,  qux  nisi  iinpcdirc- 
tur,  longc  est,  i>ed  nostra  esc  ita  non  cst  acqiii- 
rcnda ,  sed  fovenda  quic  noslra  esl. 

XIL  Quid  e:iim  est  aliud  pudiciiia ,  quam  mens  bo- 
ncsta  ad  ciislodiam  corporis  dn(a ;  ut  scxibus  reddilus 
piidor,  severitatc  signntus,  fidein  bouoris  de  incor- 
riipta  iiobole  servarel?  Pudicitia:  autcm ,  fratres , 
cotnpctuiit  et  cognili  suot  iii  |iriinis  divinus  pudor,  et 
praeccptorum  saiicta  mcdilatio ,  ct  animus  propensus 
ad  ndcui ,  cl  n:eiis  atloniia  ad  sacram  rellgionem : 


tur  in  corporc,  dum  rapit  illani  sectim  caro,  qtue 
scmper  iii  lapsu  Cst.  Sub  praeiextu  quippe  nalurus 
qux'  homines  sempcr  urgct  ad  afrcctiis ,  quibus  ruiii;c 
collapsi  generis  rcsarciuntiir;  hlaudimcnto  voluptilis 
fallcns ,  non  ducit  ad  coiitinentiam  lcgilimx  conjiin- 
ctionis  sobolcm ,  sed  jactat  in  crimen.  Ergo  conita 
has  carnis  insidias,  qiiibus  se  diabolus  et  sociuin  iii- 
gerit  ct  ducem  facit,  obluctaudum  esi  omiii  gencrc 
viriuiis.  Assuinatur  secundum  .\posioluui  Chrisii  opc- 
ra,  et  a  consoriio  carnis  qunnlum  potest  aniinus  col- 
lignlur:  separelur  consensus  a  corpore,  vitia  seinpcr 
castigenlur  ul  odiautur :  ante  oculos  observctur  dc- 
formis  iste  atiiue  dcjcctus  pcccali  pud(»r.  Pocuiteniia 
ipsa  cum  Itictibus  suis  commissorum  criminum  inlio- 


EDIT.  OXON.    NOTiE. 

Xl—QtKeefmnconsummataiUavolunlas.PameliuiJ)     Kalendarium  cujusvis  excedunt.  Similitcr  Tcrtiil- 

lianus,  de  Habilu  muliebn^  uno  liiio  dccies  scslcriium 
insuiniliir,  snllus  ei  insulas  tencra  cervix  fert,  gra- 


ait :  Gr.iviiis  iii  niargine,  volnpia$,  sed  neqiie  hoc  per 
spiciiiim  iocura  rcddit.  Pamel. 

XII. — Deinde  videre  nequid  in  $e  ultra  modum  tcul' 
plum.  Pameliutaii:  ILec  ex  initio  niu(uatus  esi  libri 
Teriiill.  de  CnUuFem.,  ubi  doccl  ctlaiii  in  cuhucou- 
sistcic  pudicitiam,  quod  ipsutn  snpra  trnctavii,  lib  de 
Disciiil.  et  Uub.  Vir^.  Cypriaiius;  ubi  la(ius  de  sinii- 
libtis  Tcr(ulliani  locis.  A(qui  recte  Erasmus  conjccit 
1'  griidiim  :  lenocinntnr  pro  lenocinaniium.   Pamel. 

Quid  oculorum  extremitntes  snffuscantnr.  Pameliui 
n/<;  lui  censel  legciulum  Erasnius,  pro  co  qiiod  lui- 
bcbat  vcitis  exciistis  codcx ,  suffocnutm\  co  qiiod , 
inquit,  stibio  nigror  oculis  nddi  soleal:  veriiin  si  lo- 
gn(ur  suffucantur^  aut  fncantur  ^  acccdcl  iiingi^  .Md 
illiid  Cypriaui,  bbro  cil.,  Ocuhs circumducto  nigrore 
fiicare.  Pamfl. 


ciles  auiium  cuies  Kalendarium  expendunt,  e(  iii 
siiiistra  per  singulos  digitos  de  singulis  saccis  liidit : 
et  scip^^um  explicans,  b:c  sunt  vircs,  inquil,  auilii* 
(ioiiis  Lmiaruin  usurnrum  substantiam  imo  cl  inuric- 
bri  corpusculo  bajulare.  Kalcudarium  eiiiiii  scii  Kn  • 
iendarii  liber  ( ut  iiuncup;aur  a  Sencca,  Epist.  88 )  et 
tnbiilas  domesiicas  .signilicat,  quibiis  aniioiantur,  qu  u 
In  siiigiilos  menses  nccipiuntur,  et  cas  iii  qiiibus  |)ro- 
scriptse  eranl  usurc  ad  Kaleudas  cxigciidu*,  siciit 
recle  annotnvit  Rhciiniius :  (Jlpianus  cniin  ct  Africn- 
nus  jtiriscousulli ,  posieriori  hac  sigiiilicntionc  utuii- 
(ur.  Quare  noii  csi  iieoesso  coiifiigcre  nd  conjecturaui 
Erasmi,  ui  legatur,  cyiindrorum  onus  excedmt*  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


S27                                                                   MBEP  ttt 

ncsia  conlestaiio  esl.  Niliii  considcretgr  curioae  jn  j^  ciqb  auriga ,  nltra  concessas  oorporis  ipelas  eitol- 

sleiiis  viiltibus?  Sermo  ci  brevis  siiy  et  sobritis  ri-  lentes  se  capiis  impetus,  coBlestiiiin   pnpceptonun 

siis,  sgniiin  csl  enim  nniini  Tacilis  ol  rcn^issi,  nam  babenis  reflectal;  pe  ulir^  lerpiinos  suos  currui  l$U 

coiiiactis  reccdai  eiiapi  lioiicsius.  Nibil  corpon  li-  poiporis  raptus,  in  per^culum  suum  securo  et  ipsum 

ccal,  nbi  vitandum  e^i  cor)0ns  vitium.  Cogiiciur  rapiat  aurig^^m.  Scd  inter  ||a:p,  imiiio  et  ajite  Ifsre, 

qiiam  bonestuin  sit  vicissc  dedecus,  quapi  inhone-  conli-a  ^urbas  et  vitia  on)uia  de  divinis  cailris  auxilium 

sliiin  vjctum  esse  dedecore.  pcicnduin  cat :  so|us  cniin  potens  est  Deus  qul  hmi- 

XIY.  Diccndiim  cti:ini  quod  adulicrium  volupias  pcs  digiiatus  csl  f.iccre,  et  plena  bonMnibiis  auxili 

non  cst,  sed  niii:ua  conliiinelia,  nec  dcleclare  potcsl,  pro^^tare.  Kgo  pauca  dictMvi,  qiioniam  iion  est  pro- 

qnoj  ct  auiinam  iniernciai  el  pudorem.  Coerceat  aiii-  pusiium  vuluincn  Sf^iibcre,  ^ed  ailoeutioneai  M*;^nsii|it- 

iniis  siimulos  carnis ,   rerrxnet  impetum  corporis.  ^r*-*  ^^^  Scripturas  aspiciie ,  exemplu  vobis  de  ipsif 

Acrcpit  cnim  Iiinc  potcsiaiem ,  ut  iiU  ad  imperium  pra.*cepiis  biijus  rei  ni;^ora  couquiriia.  f  fatres  ci^r- 

ejiis  mcmbra  servirpnti  et  quasi  lc(|[itipius  ac  perfe-  rlssiqii,  beoe  valeie. 


MONITUM. 

Ilic  novis  Editoribifs  luci|s  ei  auiinus  era^  libe|Ium  D.  Cyprianq  recanter  sdjudieatum,  eui  ii;u|us :  Exh^T- 
Uiio  ad  Pffi^Uenliam,  denuo  edendi  ex  anecdoiis  CCIl.  \Y.  Trunibelli  et  liliiggrelli,  canunic.  regular.  qui 
prinii  bunc  libiuin  ex  vetusiissimis  meinbrapis  erueriint,ac  piiblici  juris  fccerunt,  Bonon.,  anii.  i7M.  Hunc 
vcro  libruin  inven(t|  diincilliinum,  in  |taliie  bibljopolarum  scbedis  latitanleiQ,  necdum,  licel  oiiini  ope  quxsi- 
tiim,  opportiine  ropertufn,  serius  in  decursii  i^iiijs  Bjblioibceo)  danduin  es^e  poilicemur. 


APPENDIX  SECUNDA. 

0PD80ULA  SCPPOSITA. 


UBER  W  AieATORW. 

TRACTATUS  PERPERAM  CYPRIANO  ADSCRIPTUS. 

I.  Magna  nobis  ab  univcrsa  fraterniiaie  cura  «  siic-  B  II.  Idcosalterraidicimur.utexnobisomnisfraternitas 

Cessit  :  maxiiiie  ex  rea  *>  perdilorum  oiuiiiuin  aiida  coelesti  sapientia  saliaiur.  Nain  cum  dical :  Salauiem 

cia,  id  est,  aleabirum  quie  animos  ad  nequiliain  iii  $i  fainatum  f  fuerit,  nihil  s  valebit  iti$i  ui  projicialur 

se  illicit,  iit  iii  lacuin  morlis  inergal «.  El  quoniain  fora$  et  conculcetur  ab  hominibus ;  boc  veremur  ei  u- 

nobis  divina  et  paierna  piet:i8  Aposiolatiis  diicatuin  inejnus,  iie  in  **  Ecclcria  sccnri,  quod  nobis  saccrd"- 

conlnlit,  et  vicariam  Domini  sedein  coelesii  digna-  l.iris  digniUis  liadiia  ebl  *  r.cgligculcs,  juxia  quosd.ini 

tiune  ornnvit ,  ei  originem  aullientici  Apostolatus,  fraires  iiiertes  icperiainur  :  ani  duni  falsam  coniinu- 

supcr  qiiem  Ciiristns  fundavit  Ecclesiani  in  su|)eriore  nicationcni  dainiis,  Id  quod  cum  bonore  de  Dci  ui- 

nostro  ^  porlainus,  accepta  siniul  polc^talc  solvendi  gnalione  |»ercepiniiis,  indiguanie  Doniino  el  expro- 

ac  lii^aiidi  et  curalione  peccala  dimiltcndi  :  salntari  *  branic  aniiilanius;  dicil  eniin  Scriptura  diviH.i :  V^ 

doctrina  admonemur,  no  ciim  dclinqueiitibns  assidiie  eril  pa$toribu8,    Qnod   si  ipsi   pasiores  negHgenK^s 

ignoscimus,  ipsi  cum  eis  pariler  torqiieamur.  re|)ertl  fucrinl ,  quid   respondebunt  i   Domino  pro 

LECTIONES  VARIANTES. 

A  Sie  Ebor.  Imp.  Ciira  ndelis.  Q  t  Faluum  Bod.  1. 

k  Sic  Ebor.  Imp.  Ei  rea.  «  Nihilo  Bod. 

^  S%c  Bod.  1 .  Ebor.  Imp.  Ad  nequitiam  se  in  lacum.  La-  ^  Ne  cum  Bod.  1 . 

qneo  morlis  lin^anl  Ebor.  i  Diguiias  esi  Bod.  1, 

d  Sic  Bod.  1.  Corb.  Imp.  Yestro.  i  A  Domiao  trad.^od.  1. 
«  Sic  Bod.  1.  Imp.  Solvendi,  salutari  Bod.  \. 

EDIT.  OXON.  NOTiE. 

\.—Maqnambi$ ab  univer$a  fraiernitatecuTa.¥mt  ex   lioc  loco  apparere  aliciijus   PontiGcis  Romani 

lcscnduin  :  univer$fe  fraiermtati$  cura.    Est    tainea  scripluin  esse.  Paiiel.  . 

adliiic  pline  inntiluin  liiijus  libri  fronlispicinni.  Paii.  II.  —  Ne  in  Eccle$ia  $eeuri.    Eliam  bic  inlerposi» 

Et  quoniam  nobi$.  Prseterinisi  voculam   in  su;er-  eriiparticuia  cnm  sn|ierflna.  Pamel. 
nnain.  Uigalt.  hidiguanle  Domiuo,  exprobranie$  amittamu$.  Ccnsco 

Et  quoniam  nobi$  divina  et  patema  pieta$^   eic.  Ncc  lcgenduin,  et  exprobranle,  Pamel. 


Fabcr  nolat  liunc  Traclaium  non  esse  Cypriani.  Nam 


Digitized  by 


Google 


pocoribus  1  QuiJ  tfe  DQrnino  pecora  dlceni  ?  a  pe-  A  linquant ,   et    dclinqiienlltM»    disppnsalorcs  ?  Non 


corit)US  sc  csse  ve^^^tos?  non  crcdciur  illis  :  incredi- 
bilis  rcs  esl  p^stores  poU  posse  aliqnid  a  pecorc ; 
niagis  punienlur  propier  mendnciuin  suuin.  Cl  alii 
Scripiura  dicil :  t^cciorm  te  peiteruni^  iioli  txioUi, 
Eslo  in  illis  fiuan  unus  cx  iptis  :  curm  illorum  hube 
ei  considera,  Ei  i'ieroni  :  Existimale  s(icerdotem  c^sc 
culiorem,  el  omucs  esse  apiid  eiim  dcljcias,  granarla 
plciia,  ei  de  quocumque  desidcraveriiil  *  pabulo  oves, 
cas  s  iiurnre.  Nam  iit  consiarcl  nos,  id  est  episcopos, 
pnsioies  csse  ovituii  spiriialium,  hoc  esi,  liominum 
(idelium  qui  siib  cura  noslra  con>iituii,  ne  ullum  ^  in 
eis  scnbiei  viiiuin  repcrialur ;  qiio  mogis  a  npbis  quu- 
tidic  perscrutpntur,  ut  mcdicmiinc  ciielcsti  ndliibjio, 
vcllera  cis  florida  crescant  qiirc  ad  naluram*  vcsiii 
saliitnii%  proficiant. 

III.  Iii  Kvnngeli  >  Domiiius  ad  Pelrum  di^il :  Pe(re, 
tnquti^  amas  me?  El  Pelrusrcspondit :  £/14111  DominCf  lu 
icis  quoniam  amo  te,  Dixit :  Pasce  oves  meas ;  et  sollicite 
mandans  lertio  coiiGrmant  diceudo :  Pasce  <^  oves  meas» 

IV.  El  quoniam  Episc(tpiiim  ^,  id  esl,  Spiriiuui 
sanctum  pcr  imposiiionem  maiius,  cordis  cxcepimus 
liospiiio;  coliab.tntori  noslro  ne  ullam  ^  moiebtinm 
propounmus,  Apostolus  ^  monet  et  dicit :  Nolite  CQn- 
Iristare  Spiritum  sanctum  q^i  in  vobis  est;  et  noiite 
exlinguere  /unien,  quod  effuUit  iu  vobis.  Quanta  aulcui 
Episcopiim  bcne  ageniem  et  snlubriter  admoneiiiem, 
f^ine  tribulniione  corporis,  coudigna  maneant  s  Mnr- 
lytia  :  t iii(n  cl  iii  E))isco})mn  negligcntcm  ^  nulln  de 
Bcripturis  snnciis  ducuincnia  promeittem,  cuiniileiilur 


ipsi  deliiiqucntium  se  pondere  pneraut  ?  Apoiitor 
lus  j  Paidus  cpmmemorat,  qii^ndo  f)d  Tiiimihcum 
docciidum  pt  corroborandum  in  fldei  firmilaie,  no 
quid  Dcuii  fallati  ei  ne  poalignuin  orniionibps  jq^r 
lorum  intcrccd.1t,  providus  et  sollicittis  clicjt  :  Q  Th 
mothee  (Hi,  commendfitum  serva :  nuU  spernere  i{9Hm\t 
quod  in  (e  e&t  per  impositionem  manuut^i  icniorum  s  ac* 
cingere  furliter^  et  v\riUlcr  age  ministerimp  (umwj,  e( 
cutn  integriiate  supple :  ^iio  cc^teris  bonum  ^  ^^plutn ; 
n^itio  tibi  conlradicat^  ttetno  juventutem  ^uctm  cotttem^ 
nat  :  peccatttem  coram  multis  castiga^  ut  et  fieteti  nje- 
luin  liabeattt,  et  ne  comttiunicaveris  pefcqtis  aH^^ii.  }^i 
iteriim  :  Si  quis  [tat^r  fornicarius,  f^t  itlQhrum  cuUpr^ 
aut  avqr^s^  aut  raptor  sive  iujustus  uomnntui  fuerit, 
B  cum  ejnsmodi  quidm  nec  cibum  fopere.  Gt  alio  Iqcq  : 
Qmcutnque  fruter  more  alienigenarutn  vitiii,  ^|  (t^mitiit 
res  sittiil^s  fuctis  eorum^  desitte  in  c0Hviptu  ejus  esse; 
quod  nisi  lu  faceri^  ^fCltu  particeps  eris  ejus.  Et  in  doe- 
triiii)  A|>ostp|orum  :  Sij  qui^  rr^ier  delinquit  in  E<cle- 
^ia,  ci  noM  pare^legi ;  liic  iieccolljgatiir,  (tpnpo  poni- 
teiitiam  agai,  et  pon  recipiatur,  ne  iuquinptur  et  im- 
pediaiiir  oratjo  vcs^ra.  Et  Apo^tolqs  eiiairi  iteruMi 
dicit :  Eximite  malps  e  medio  ^  vestri. 

V.  Quod  si  multorum  testium  varla  et  consonaqti 
moiiitioue  dopemur  ■",  cum  dcliitquentilius  ffa^ibus 
cibp  ne  quidem  vesci ;  quaiito  magis  debeat  et  ab  sa  • 
crificio  Cbristi  arccri?  Quam  mngua  et  larga  piciiis 
Dei  filii ,  quod  in  futurum  praBSciiis  nobis  cpnsulat : 
nc  quis  iiitcr  fraircs  incautus  deniio  laqueis  diaboHpa* 


lormeiila;  npobluius  nos  cxcit.il  Paulus,  el  coiidigno  Q  piatur?  Solliciio^  cs.se  jpssit  el  providos  alque  erudi* 


stalu  cpisc:»pos  et  procuratores  Evaiigciicui  doctiiiiuc 
ponit  ei  diiil  :  Quamdiu  erit  infans,  ptocuratores  et 
actores  habet ;  at  cum  creverit  ha^editalem  suotn  expe- 
lit.  Nos  etiam  dispeiisaiorcs  et  jirociiratorcs  Evniige- 
lii  sumus;  boc  quoqiie  ipter  dispepsatores  et  procu- 
rntores  qua^rilur,  ut  quis  fldclis  et  justus  luveniaiiir; 
si  ergo  apud  dispensatores  ct  procurntores  (|ucpril|ir, 
ni  tiuis  fliiclis  et  juslus  iiiveniatur,  quid  si  oves  ^  de- 


(os;  qiioniam  l|osiis  illeaMiiquns  circuit,  pulsans  Dci 
scr>'os,  non  uuq  generp  tentans.  Mulue  eiiim  suni 
lentaiiones  ejus  quurum  priiuordia  sunt :  idolointrin, 
ni(BCbi:r,  furta  ,  rapimc,  avaritia  ,  frnus,  ebrielns, 
im{)aiieulin,  adulicrium  ,  bomicidium ,  xe|u8  ,  per- 
fidin ,  faisa  tesiimonin,  eloijuiuui  fal.^uin,  iiividia , 
exiolleiilia  ,  inalcdictum ,  error ,  ct  si  qtia  sunt 
siinilia  qiia;  bis  congruunt ;  cxquibiis  e^t  alex  tabuhi. 


LECTIONES  VARIANTi:S. 


^  Sic  Bod  1.  Imp.  Considnverinl  Bod,\,  2. 
b  Nultum  Bod.  1. 

«  Sic  Lam.  Ebor.  Bod.  1.  Corb.  Imp.  Ad  Pelrum  di- 
XII,  pasce. 
d  Episcopum  Bod.  1 . 
^  Et  coliab.  nostro  nullam  Bod.  I, 
f  Doiiiiiius  Bod.X^ 
s  Siot  Bod.  1. 


^  Tanlo  et  Ep.  negl.  ei  Bod.  1. 
i  OmnosBod  X.Corb. 
i  Aposloliis  iiiein  P.  Bod.  1 
k  Iq  liouuin  Bod.  1. 
t  N  isi  feeeris  Bod.  1. 
"  Nesiio  Bod.  1. 

"  Uuilatem  et  copsonantem  monitionem  docemur  nc 
D  cum  del.  frat.  cibum  Bod.  \. 


EDIT.  OXON.  NOTiE. 


Reciorem  le  peliemnt.  Eliam  bjc  maliin  posuervnt. 

Pahel. 

Existituate  sacerdcletn.  Nescio  ad  qiiam  Scrijttiiram 
nlludat.  Ni.si  lorie  rcspiciat  eas  quo!  agricullur*>in 
verbi  spectant.  Pamel. 

^e  uUuin  in  eis  scabiei  vitium  reperiatur.  Ila  lego  pro 
eo  qtiod  erai,  scnbie;  csi  tamcp  adhuc  locus  ob»CMriis 
et  iiiutilus.  Panel. 

111. —  Conprttuirit.  Iin  Pamel.,  Baiuz.,(}xon.anpro 
coufirmarit^  iituic  lcctis.  iiiss.?  Cop. 

IV.  — Cohdbitalori  nosiro.  SupetlluaeC  particula  lo- 
cutii  reddebat  obNCurum.  Pahel. 

Sine  iribulatiotte  corporis,  llic  velim  adjcctum 
etiatn.  Pamel. 


Et  ctim  digno  statu.  Prorsiis  lego  condigno.  Pahel. 
Providus  et  sollicitus  dicit.  Oiuniiio  el  isiud  lego, 

prodtCCUI.    PiMEL. 

Et  in  doetritiis  Apostoloruiti.  Uiide  Ii.tc  citat  ncscio; 
ncquc  eniiii  reperiuutur  aui  in  Canpnibus  aut  in  Cou» 
aiiintionibus  Aposlolipi^.  Pambl. 

\  —  CMtH  deliuqueniibus.  Hursum  omisimus,  ne  (lar- 
ticulani  su|>erfliiam.  Panel 

Quam  mugna  et  larga  pieiw  Domini  /l/ti.  Lego  Da 

Panel. 

Non  unn  genere  tentans.  Censeo  legenduin  lettia- 
tionis.  Pamel. 

Uoeeium.  Proraus  aut  boc  legendum,  aut^iicBcAta,  t 
pro  eo  quod  erat,  moechoe.  PAMEL.i^ed  by  VjOOQIC 


g51  LIBER  ^o^ 

VI.  Prseesi  *  diaboli  laqoeus  maiiifcstus,  vcn&niim  A  rci  fainiliaris  ct  mullarum  abundauli;?  opum ,  motlo 


porlans  leialc  serpeniis,  ei  inductio  corrumpen;;;  quae 
cum  viiietur  niliil  esse ,  nmgna  amplesu  ^  opcri- 
tur  deleiio.  Quid  illud  est,  quncso,  fideles,  ut  maniis 
qux  jam  ab  injuriis  humanis  cxpiata  cst,  et  nd  sa* 
crificium  Dominicom  admissa,  ct  quod  ad  saluiem  lo- 
tius  hoininis  perlinet ,  dignatione  ^  suscipit ;  qnx  ad 
landero  Domiui  in  oracnlo  cxsiiigil ;  qiire  ^  sigmitn 
crucis,  pcr  quod  tuemur,  froutibus  imprimit :  ipsa 
qusc  «divifia  sacramenta  consuminat :  quid  est,  in- 
quam,  ut  iterum  laqiieis  diaboli,  unde  exula  est,  im- 
plicetur  et  per  ipsa  damneiur?  Alentrices  manus,  li- 
bidiiiom  studio  consueveruni,  id  est,  ale»  tabulx;  qtiod 
est  diaboli  venabuluui  ^  et  delicii  vulniis  insnnabiic. 
Aleao  tabulam  dico,  ubi  diaboliis  prjcslo  est,  ad  ^ 


inops  ct  paupcr  est!  Alea  est,  quam  lex  odit :  alca 
esf,  qiiam  J  sequitur  crimen  igiiobilc ;  ubi  manircsia 
tentaiio,  et  poena  occulta.  Alea  est  alveus  ^  niaF, 
et  supplantatio  amici,^qtiae  iiec  lucrum  conrcri, 
scd  totiim  coiisumii.  Ilinc  deiiide  pauperes  fiuii; , 
liiiic  opes  siias  pcrdunt,  hinc  jam  consumpiis  omnibus 
rebus  suis,  mutuis  pccuiiiis  sc  obruuiit :  hinc  patriiiio^ 
nium,  siiie  iilla  fori  calmnnia  amiiluiit.  Qiialis  est 
lis,  ut  quos  nemo  perscquitur,  seipsos  pcr  invidinm 
perscquantur?  ut  pateruas  siias  hxreditates  siib  osso- 
rum  multiformi  nuinero  ^  di^pcrgnnt? 

YIII.  Est  ei  quatido  ipsi  alcatores  cum  prosliluiis 
mulieribus  pcnes  aiictorem  suum  nocturnas  vigilias, 
claitsis  foribus,  celebrant :  armantur  adversus  sc  iiii* 


dBiicapiendum  summissiis,  el  cum  ceperit  dccaptivo  B  scri,  spiritu  diaboli  replcti :  et  iilicduplex  aul  gciiii- 


triuiiipbum,  perfidia,  falsa  tcsiimonia.  Tabulam  alea 
dico;  ubi  dementia,  et  furia,  et  vcnale  pcrjurium, 
imperium  ei  colloquium  serpentinum.  lilic  rabiosa 
amicitia,  illic  airocissimi  sceleris  fraternitas  ^  dis- 
cordans ,  illic  coiivicia  et  aiidacia  sncva ,  et  inens  in- 
sana,  et  fera  impatientia.  Alex  tabulam  dico;  ubi 
possessionum  ami>sio ,  et  pecuniarum  iugentium  ^ 
perditio,  monslrum,  et  demonstrans  liligiosum,  furax 
dementia. 

YII.  0  aleatoruni  noxia,  sedentaria,  et  pigra  neqiti- 
tia !  0  inaniis  crudelcs,  ct  ad  periculum  sui  arniatic, 
qu:c  bona  patcrna  ct  opes  avornin  sudore  quaQSiias 
ignomiuioso  siiidio  dilnpidaiit  :  manus  irux,  iioxia  ct 
insomuis  noctediequccoiitinuis  instrumeutorum  suo- 


num  crimenadmiilunt.  liicconcrcpat  alejssoiius,  iliic 
silentio  operaiur  iiiccstus  :  liic  siiic  uilo  dignilatis  sii;e 
respectu,  siiie  ulla  excusntiouc,  pcstifcro  studio  ce- 
derebouis  suiscogilur;  illicsecreto  mortalevenenum 
bibitur.  Undc  liaec  sncrilcgia  uieditatio,  tinde  hoc  ci  i- 
iiicti,  aucloriim  lestimonio  comprobnmus?  Cum  cuim 
quidam  studio  litterarum  bcne  erudilus,  multum  mc- 
ditando  lioc  ^  m.ilum  ct  tnm  pcrniciosum  sliidiuui 
adinvcnit ,  iustinctu  solius  Zabuli ,  qui  cuni  arti- 
bus  suis  replevcrat;  hanc  ergo  auteni  osteiidit,  quain 
ct  culcndam  sciilpturis  cum  sua  imngine  fabricavii. 
Slatuit  itaque  iiiiagiiiem  suam  cum  nominis  sui  subs- 
criptioiie,  stipgcrcnle  sibi  amico,  qni  ut  hanc  arteiu 
excogitaret  in  pectore  subjccit".  Sic  ergo  se  iii  iiiia- 


riim  armtgcm :  ipirc  pcccando  seipsnm  dninnavit,et  posi  C  gioe  spcciosa  dcmonslrnfis,  alto  qaodnin  loco  condi- 


peccnta  non  dcsinii  ire!  0  neqiiam  mnnus,  in  pcr- 

niciem  Domini  sui  armnia,  qunR  sordidisslini  xris  to- 

tatn  siibstiintiam  perdit;  et  cum  tot  esseni  atigeiidui 

LECTIONES 

■  Sic  Bod.  i .  Imp.  Praeslo  est. 

>»  Amplexibus  Aoa.  1. 

c  Ipsadig.  Bod.  i. 

A  Ipsasig.  Bod.\, 

«^  I|i5a,au  Bod.  i. 

f  Zabuli  malum  Bod.  \ . 

tsEtadBo^.i. 

b  Iininantias,  illic  Bod.  \ . 


dit;  ct  in  sbius  suos  banc  alea;  labulam  gestin<,  iii 

quasi  ipse  lusor  et  adinventor  htiiiis  maUiias  appart;- 

rct,  cujus  noinen  a  Dei  servis  nominari  noir  deberet 

VARIANTES. 

i  Perdilus,  et  dem.  lit.  et,  Bod.  i. 
i  Insequitur  J9od,  i, 
k  Laqucus  est  ille  mali  Bod.  i. 
1  Sic  Corh.  Imp.  Sub  Iiosliiim  suorum  multif.  num.  Dis> 
perdant  Bod.  i. 
"*  Malum  lam. 
"  Sic  Corb.  Jmp.  In  peccatorem  subvenit. 


EDIT.  OXON.  NOT.*:. 


W.—Magm  amplexu  operilur  delelio.  Locus  miiKis 
est  corruptus.  Pahel. 

Manui  qme  jam.  Omniiio  lego  hoc,  prO  lam ;  ndji- 
cio  vcro,  esi,  ex  Autuuino.  Pahel. 

Ad  sacrificium  Domimcum  admissn.  Aitt  alludit  ad 
vctcrem  coiisuetudiiieui,  dc  iiiia  libro  de  L/ipsis,  niit 
(qucd  mngis  npparet  ex  set|ueiitibus)  de  presbyteris 
loquittir.  Pamel. 

'     Quas  ad  laudem  Domini.  Sic  rectc  Aiilon.  et  Moreliii 
qiiidaiu  codcx,  pro  t>sa.  Pauel. 
,  Qu<e  ugnum  crucis,  cic.  Iloc  iicnimex  Antonino  pro 
eo  qiiod  crat,  ip$a  per  quam  tuemur  iiguum  crucis 
itt  fronlibus.  Pahel. 

Ipsa  (fua!  ditina  sacramenia.  Jnxti  praecedentem 
Antouiiii  lectionem,  non  sum  veritus  interserere  ^ikf. 

Pahel. 

Quid  esl,  in^uam.  Particulnm,  inquam,  ox  eodem 
Aniunino  adjeci ;  quippe  apud  quem  haud  dubio  sic 
lcgrniium,  pro  co  quod  Iiabel,  inquit.  PAMrL. 

DinboU  venabulum  el  delicli  vulmis.  Ila^c  leetio  qiio* 

-*n  ejiis  placct,  proi  vulgala,  Zabnli  malum  et  dia- 

vHbins.  Ju\tn  quem  ilcruui  paulo  posi  el  pra^lcr- 


misimus.  Pamel. 

Ubi  demeniia  el  furia.  Antoninus,  ubi  mentis  furia. 

Pamel. 
D     lllic  rabiosa  amicitia.  Sic  ctiam  ille,  et  alius  qui- 
dnui  Murcllii  codcx,  pro  r/i6i</osa.  Pamel. 

Sccleris  fraiernitas.  Ita  alius  Morellii  codcx  pro  tm- 
mauiias.  Pambl. 

YII. —  Opes  avorum  sudore  qumsUas.  Alius  Morcllii 
codcx  sudoribus,  sic  et  Aiiion.  Pamel. 

6*ifm  et  tot  essent  augendm  rei,  etc  Aliquid  dcsidc- 
ratur,  nempe  occasiones,  aul  simile  quid.  Pa«iel. 

Aiea  est  alveus  mali,  clc.  Hoc  rursum  ex*Anluu.  pro 
laquens  est  itle  ^nwli^  et  supploittatio  inimici^   qm. 

Pamel. 

Sine  ulla  fori  calumnia.  Ex  eodem '/bri,  pro  forii. 
Sed  vicissim  apud  illum  reponeiidum  calumnia,  pro 
pecunia.  Pamel. 

VIII.  —  Jnstinctu  solius  ZabuU.  Hoc  qnoque  ex 
eodem  ,  pro  instigatn  ,  qui  etiam  legit  adimplevit, 
pro  repleveral;  sod  hoc  inalc.  Pamel. 

In  sinus  suos.  Forte,  iu  sifiii  suoj  csl  tamcp  adbuc 
locus  obscurus  < 


B.    ruifct;,  IK  9tiin  ^"vj   v9»  tuiiii.u  d\i 

*''""Bfe?t"y'Google 


855^  DE  ALEATORIBUS.  854 

(sJc  ciiim  in  nominc  (ui  pis  cst,  quomodo  in  raciis  ini-  A  dcorbaii  Zabuli  caligine ,  invicem  sibi  roanus  infe- 

runt,  maledicuni,  sedcvovent,  |)arentum  originem 


quu>)  ct  quisque  Dci  scrvus  nlcx  inljulam  nmplecii- 
lur,  nucituis  noniiue  vocaielur.  Ulc  cniin  ciim  se  in 
sialunculi)  ctsiniulacris  formarcl,  aliud  crimcn  ndiii- 
venit,  qiio  sc  ab  iinitaloribus  suis  '^  colonduin,  et  sibi 
sncriiicnudum  instiluit;  ita  ut  qui  vcllct  sludio  ejus 
adbacrerc,  non  anie  mnnum  in  labuhm  porrigerct, 
nisi  auciori  bujus  prius  sacriQcassel.  Indc  facium  est, 
ut  olim  qui  bomo  rueral,  et  facinoris  admissionis  adul- 
ler,  post  mortem,  a  profanis  ^  et  crranlibus  sub  iiclitio 
nomine  Dci,  lalis  coli  merueril. 

IX.  Aleac  tnbula  qui  ludit,  etmalcGcia  ^  nossc  dcbel, 
quod  a  Dci  scrvis  longe  sil,  sciens  ^  quoniam  foris 
maKTicus  et  venenarius,  ct  ilerum  in  jiidicii  dicm 
iii  ignc  loiante  torquebitur.  Alcc  tabula  qui  ludit 


turbis  prxsenlibus  debonoranl.  Sonat  publice  aleae 
strcpitus,  fesiinant  nd  nccem  Iixreditatis  suae  manus : 
ncc  inielligit  miser,  quid  sibi  noceat,  quando  se  aleae 
auctornt.  Et  qui  jam  sxpius  vincitur,  rursus  ad  no- 
ccntius  sludium,  Zabulo  suadenie,  animaiur.  0  ars 
infcdta  siudentibus ,  et  stuprum  libidinosum  I  quod 
non  diviiias,  sed  nudiiatcm  el  inopiam  prsestai ;  ma- 
nus  carnifeY,  manus  noxia,  quae  nec  post  lucra  desi- 
nit,  scd  adhuc  postdamna  ludit.  Cbristianus  qui  alea 
ludil,  ad  sacrificium  Zabuli  ,  immolanlibus  penes 
auctorcm  ^,  manus  polluit.  Et  idcirco  Dominus  ad 
boc  indignari  dicil  :  NoUle,  inquit,  exlendere  ma* 
nus    vestras  injutle,  ne  exacerbeti$  me,  et  non  $inani 


piius  Auclori  ejus  sacriGcare  debct,  quod  Cbrisiianis  g  vo$  diu  permanere  super  terram;  et  itcrum  :  Absii" 


non  licel  dicente  Domino  :  Sacrificans  diis  eradicabi» 
titr,  nisi  Deo  soli ;  et  itcrum  :  Nolite  saerificare  diis 
alienis,  ne  incileiis  me  in  opcribus  manuum  vestro' 
rtim  ad  disperdendum  vos,  Cbristinnus  qui  es,  et  aleas 
tnbula  ludis,  licet  non  sacrificcs,  lege  bujus  faciiioris 
pnrticeps  es.  Et  utiqiie  Dominus  occiirrit  et  dicit  : 
Exi  de  ea ,  populus  meus,  ne  sis  particeps  delictorum 
ejtis.  Et  iierum  :  Discedite ,  discedile  inde  ,  exite 
de  medio  ejus  qui  portatis  vasa  Domiui ,  et  immnn" 
dnm  ne  tetigeritis,  Clirisiianiis  quicuiiique  cs  ct  alca 
liidis,  boc  primo  ^  \u  loco  credere  dcbcs,  quia  non 
Christinnum,  sed  Eibnicum  tibi  nonicn  est;  et  illud 
qiiod  ad  sncrificium  Dominicum  pertinei,  in  vacuum 
suniis.  Sic  enim  ^  dicit  :  Omnis  immundu$  non 
tanqel  s  sacripcium  Sancti»  Dicit  enim  Scriptiira  : 
Omnis  vir  manducans  carnem  sacrificii  ^  et  immun- 
diiia  cjus  super  ipsum ;  pereat  anima  illa  de  populo 
mco. 

X .  AUaior  quicumqiie  es^,  Cbristianuin  (e  dicis;  quod 
non  cs,  co  quod  sacculo  particeps  es  :  ncc  amicus  ^ 
Cliristi  poles  essc,  qui  cum  inimico  Cbristi  lenes  nmi- 
citiain.  Ceric  qunlis  demcntia  alcatorum  fidelium, 
ubi  insaniunt ,  et  furacissimis  vocibus  pejerant ;  et 

LEGTIONCS  VARIANTES. . 


nete  manus  vestras  ab  injusto,  et  ne  feceritis  quiC' 
quam  mali,  Et  apostolus  beatissirous  Paulus  similitcr 
dicit  :  Yidete  fratres,  ne  obfiguremini  i  huic  scecu^ 
lo ,  et  pompis  et  delicHs  el  voluptatibus  ejus ;  scd 
continete  vos  ab  omni  injustitia  ^.  Nam  qui  deiin* 
quit  in  Deum,  nuUa  fit  excusatio  ^,  nec  indulgentia 
ulla,  ei  nemini  venia  datur,  Iii  Evangelio  Domiiius 
dicit :  Si  quis,  inquil,  dixerit  blaspltemias  in  Filium 
/fomiufs,  dimitletur  ilU  :  at  is  qui  peccavcrit  in  Spirilum 
sanelumf  non  dimittetur  ilU,  nec  iiic,  nec  in  futuro 
steculo.  Et  iterum  Propbeta  dicit :  Si  delinquendo  pec^ 
cet  ^  vir  adversus  vtrtfm,  orabitur  pro  eo  ad  Dominum  : 
si  atitem  in  Deum  peccavetil,  quis  orabit  pro  eo  ?  Et 
beatus  aposlolus  Pnulus,  procurator,  vicnriusChrisii, 
C  Ecclesinsticam  curam  ageiis,  ponit  ct  dicit :  Vos  esiis 
templum  Dei,  et  in  vobis  Cltristus  habilat ;  <t  quis  teiU' 
ptum  Dei  violavcrit,  perdet  iUum  Deus.  Ilerum  Dominus 
in  Evangelio  suo  negnt  peccatores,  ct  exprobrat  di- 
cens  :  Recedite  a  me  omnes  qui  operamitti  injustitiam  ; 
nnmquatn  vos  cogniios  Itabui.  Et  Joannes  npostolus  di- 
cit :  Omiffs  qiu  peceat,  non  esl  de  Deo,  sed  de  diabolo 
est ;  et  scitis  quoniam  ideo  venturus  esl  Filius  Dei,  ut 
perdat  filios  diaboU, 


**  Colendum  diceret,  sacriticandi  sibi  legem  terminabit : 
ita  Bod.  1. 
*»  Sic  BodA.  Inw,  Prouis. 
c  MaleficiumBoa.l. 
<t  Scientes  Bod,  1. 
^  Sic  BodA.  Primura  Iiiip. 
f  Enira  DominusBod.  1. 


STangatBod.  1, 

^  Sic  Bod.  1.  Carb.  Irnp.  aDimus. 

}  Sic  Corb.  Imp.  Pocnis  auctoris 

i  Configuremini  Bod.  1. 

^  lujustilia  saeculi  Bod.  1. 

1  Quoddelictt  in  Deum  nulla  sit  excuoatio  Bod.  i 

^  Peccatur  adversus  Bod.  i . 


EDIT.  OXON.  NOTiE. 


In  siatuncuUs  et  simulacris.  Adjecimus,  et,  anle  de-  J) 
sideratum.  Pamel. 

Quose  ab  imitatoribus  coUndutn,  elc.  Ita  riirsum  ex 
illo,  pro  co  quod  ernt,  colendum  dicerei,  sacrificandL 
stbi  legem  terminavil.  Pamel. 

Sub  ficiiiio  nomne  Dei.  Prorsus  sic  lege,  pro  fic- 
/10X0.  Pauel. 

JX.  —  Malefictts  el  vetienarius.  Nova  vox,  quantum 
ap;)aret,  a  veneraiidis  idolis  derivata.  Pahbl 

Omffft  vir  manducans  carnetn  sacrificii.  Prorsiis  sic 
restitiii  liunc  locuiii,  cx  lib.  de  Lapsis^  ubi  sic  ciiaUir 
Ii.ccSciipiiira,  pro  eoqiiod  crnt,  mendicans  :  lego  cx 
eodciii,  immunditin,  pro  iminunditi;c.  Pahel. 

X.  —  Cerle  qtialis  dementia.  Antonin.  0  qualiSf  qui 
etiam  pejerant^  lcgit  pro,  perjurant.  Pabiel. 


Et  deorbati  ZabuU  caUgine.  Anton.  diaboU,  Nova  au- 
tem  esl  vox,  deorbaii.  Pamel. 

7f4r6fs  praisentibus,  Hoc  ex  eodein  reposui,  pro  eo 
quod  crat,  turpibus ,  pessime.  Pamel. 

Immolantibus  penes  auctores^  Rursuin  obscurus  lo- 
cus.  Eadein  phrasi  supra  occurrii.  Pahel. 

Et  ne  feceritis  quicquam  maU.  Omnino  sic  lego, 
quia  pnccedit,  abstinete.  Pahel. 

Videle  fratres  ne  obfiguremini.  Ubique  alibiCyprian. 
coiiftguremini.  Pahel. 

Et  tiemini  vetiia  datur.  Eliam  hoc  lego  pro  veniam  ; 
videlur  auiem  lioc  periinere  ad  errorem  Novatia-* 
itoriim.  Pahel. 

Si  deUnquendo  peccet  vir.  Istud  qiioque  ex  Cypriani 
aliis  iocis,  pro  peccatur.  Pahel.  /^  t 

Digitized  by  V^OOQlC 


8SS 


LtbER 


m 


Xt.  Siquis  alcaior  Cliriiiianii§e$.  (Uits  et  li.Tredlta-  A  tio  ;  censum  et  apparaius  tuos  bmneft  ad  studlum  Ec- 


ils  liitr  inimicus  e«.  QQieum()Ue  es,  dcsine  ab  illa  de« 
incntia  miscr.  Quid  le  in  laqueum  morti^  cum  diaho- 
lo  ultra  pntK-ipltas  t  quid  opcs  et  divltias  litas  sr^rdi' 
dissinion*re  ^  admittis?  quid  te  laquci^i  stfcularihits 
itivolvis,  tii  de  sxculo  t>  jQdice^i<i  f  qiild  iuimicutn 
(uum  ravoribns  laudando,  dclinquls;  cuui.quo  nccc8>e 
est  puniaris  ?  Rsto  potlu^,  non  alenipr,  spd  Clirlsiin^ 
ntis  :  pecuniam  tuam  assidenie  Cbribio,  sprctantibus 
Angclis,  et  martyribus  pra^scntlbns,  snper  mcnsnm 
Dominicam  sparge  :  patrimoiilutn  itium  ,  quod  Torsi^ 
(ati  sficvo  studio  perdtiurus  eras,  pnnpcribus  dlvide  : 
divitias  tuas  Cbristo  vlncenti  commltte :  s(  rvus  cum 
Domlno  tuo  vocare,  siudlo  deiflco  obs 'quere,  artein 
Domiiii  imitare,  qure  nnn  perdli  scd  potius  acqutrit. 


ciesiac  distrahe  :  aurum  tuum,  eiargentum ,  et  peco- 
nias  tuas  in  tbcsauris  coelesiibus  repone;  fundus  et 
villas  luns,  justa  operatlone  ad  paradisum  retnove  : 
ui  pcccata  donentur  tibi ,  ckemosynis  et  orationibits 
cuiitinitis  incumbe.  Alca  ne  luseris  :  ubi  lusus  noci- 
viis  cst  et  crimcn  mortald  « ;  ubi  dcmentia  sine 
consideratione;  iibi  nulla  veritas  ,  sed  mendaciorum 
niandra.  Abscide  inde  mnnum  iiiam,  ei  averie  inde 
cnr  itium  :  ettrabe  caliginem  inimici  ab  ocuiis  iuis  , 
et  purifica  manum  tuam  a  sacriOciiS  Znbiill :  abige  abs 
te  furnces  mores,estopntiens  et  Cbrisiinnus,  esto  libi 
ct  vitx*  tiix  in  opcMlionibus  justus  et  providns.  Fuge 
diabolum  perscqucntem,  cl  fuge  alcnm  iniuiicam  re- 
rum  tiiarum  :  stiidlum  sit  tibi  snpienii^p,  Cv.ingclii 


Desine  abiliis  iuis  furatissimis  moribus,  cobibe  pnc-  B  moniiis  erudlre,  puras  manus  ad  Cbristamettende  , 
cipitem  nequiiiam  tuam  :  sit  iibi  cum  pauperibiis  ni  iromcrert  Dominum possis, aleam  noli respicere • 
qiiulidianis  iusus,  sit  tibi  cum  viduis  frequens  opcra-     Amen. 

LECTIONES  VAt\lANTES. 


*  Sic  Corh.  Imp.  Sordidlssioms  seris. 
^  Cum  sfficulo  Bod.  1.  Corb. 


^  Crimeii  immortate  Corb, 


VARIORUM  NOTiE. 


XI.— Ad  paradiium  remov9.  Forie,  remiiie.  Pambl. 
Ei  crimen  morlale.  Prorsus  sic  lego  cum  aliero 
Morelii  cod.  pro.  Immortate.    PambL. 


Mendaciorum  mandra.  Aiiiu ,  mendacH  malitia. 

Pahel. 


m  SMDIARITATE  ClMmH. 

TRACTATUS  CYPRIANO  PERPERAM  ADSCRIPTOS,  NECNON  AUGUSTINO  ET  ORIGEM 

JUXTA  QUOSDAM. 

Promiseram  quidem  vobis  ante  tempus  epistolam,  C  mus  flrmitatem :  ut  omnes  sciant  boc  eiiam  modo  per 


filii  cbarissimi,  quae  omnium  morum  inslitulade  lege 
coinmendnns,  sunimatim  omnia  eliam  contineret, 
qiurcumquc  universis  ctericis  generalitcr  ad  dirigcn- 
dam  regulam  competunt  disciplina}.  Scd  quia  niinc 
de  femiiiaruin  commoratione  vulgarilcr  inicr  vos 
qutdam  ad  ignojiiiniam  devoluti  sunt,  ctiam  de  bnc 
ic  speciaiiier  vobis  ,  Domini  correptione  scribere 
compulsus  sum  ,  qiii  niiserum  nie  pro  veslra  iiegli- 
gentia  cuiu  severitate  corrip*i#us,  umndare  praecepit, 
iie  clerici  cum  feminls  cemmoreutiif.  Bt  licet  lixx 
admoniiio  sola  iiiterarum  raearttni  auctoriiaie  suffi- 
ccrci ,  tamen  ne  me  semniatoreni  irrldeai  quisquam, 
sicul  Joseph  fratres  irriserunt,  Scripturarum  addi- 


revelaiionem  Doininuin  jubere,  quod  litteris  cogno- 
scltur  ante  Jossisse  ;  ncc  nos  esse  adulierauics  ver- 
bum  Domini,  aut  votentes  jactantcr  de  revelationibus 
gloriari,  sed  sic  aiile  conspecium  Domini  rcfereiido 
non  meiiiirl  quod  loquimur  ;  sicul  a  Douiino  confidi- 
mus  nos  non  audisse  mendacium,prxsumemesvo- 
eem  apofttoli  Pauli  protestantis :  Non  enim  sunnis, 
inquit,  sicut  plurimi  adiillerantes  vcrbum  Dei,  sed  ex. 
sinccriiate,  sicut  cx  Deo,  coram  ipsoinCbrisio  loqui- 
mur.  In  dolore  itaque  maximo  comtkuii  de  qaibus- 
dam  piilrefaclis  membris  corporis  nosiri,  ei  in  geniitu 
jacluiam  lamentantcs  Eceleeide,  quai^  per  segnitiem 
nosiram  redigliur  per  dies  singulos  ad  nimiam  pau- 


EDIT.  OXON.  NOTiE. 


De  Singularitate  Ctericornm.  Videltir  efrea  Bed;e  D  niWftci  mi,  Manutluset  Morellius,  cum  Landnlpbode 
pularis  iiostri  tempora,  quando  de  eCBltbatu  Clerl*      Columna,  "  .... 


popiilaris  .      .   . 

coruiii  inaxime  fervebai  pnesertlm  in  Occidcnte  con 
iroversia,  conscriptus  liber ;  qui  sasiulo  respondet  a 
rcvelationedesumpium  argumenttim.  Ferebatur  eniin, 
Gabrielem  Angelum  duodecim  articulos  signato^ 
deiulisse,  quod  conjugium  Sacerdotum  non  esset  to- 
lcrandum.  Posl  vulgaum  verslonem  in  usu  rccepiam, 
scriptum  fuisse  consuii :  nec  refert  quod  Origenis 
sciiientiam  tueri  videaiur  aucior  ;  siiiuldem  lioc  ad 
bypothesin  quam  susceperat ,  periinebat.  Rigaliius 
mt,  Codex  Fossaiensis  Cypriano  iribaii.  iii  Gorbeiensi 
inscribilur,  Augusirmi  de  Singulariate  Qerieorum. 
6>d   tiuia  nunc  de  feminarum  tommorntione.  Pa- 


commemoralione.  Verum  priu'»  babet  An- 
toiiiiius  euin  vet.  excus.  et  argnmento  libri  niagis 
convciiii.  Nisi  vero  etiam  Landulphus  lcgcrel  illiid 
de ,  superfluum  putarein  ,  et  onrttterem  cum  Anto  • 
nino.  Pamel. 

Ad  ignominiam  devoluti  $unl.  Pameiias  aii,  Ex 
vlllo  codicis  Remboldi  legebalur  ignominia,  duntaxat 
nuod  non  placeret,  reposiiii  Erasiniis  ignominiose^  ei 
illud  le^uni  Antoninus  civei.  exc.  Pamel. 

Domm  correptione,  Pameliue  ait  ^  Manutius  ei 
Morellius  correpiione,  veruin  prius  placet  obseMueniia, 
proisertiin  si  legamus  cum  Antouino,  corri pien$  pio 
eonvemens.  Pamel. 


Digitized  by 


Google 


83^  Dte  SINGULARITATE  CLEiaCORUM.  858 

ciuiem  ;  credimus  nos  ex  parle  aliqua  sultievari,  A  lcgis  prxcepta  muUri  :  ut  iiiier  masculos  cl  reaiiuas 


quod  diligenliuD  nosirae  negligenlia  qiiorumdam  ob* 
esse  non  possii,  quihus  iiumquam  nosirae  liilera!  de- 
fuerunl,  quae  pcr  absentiam  nostram  frequeiiiiam 
omiiibus  pensaTerunl  dissimulationis  siiiu  :  ui  uiiiis- 
quisque  eonlemptor  reum  seuietipsum  conscribnt, 
nos  autem  lil>era  fronte  conlemptoribus  cxclaniemns, 
quod  Salonion  eonfldenier  eiprolirat :  Quoninm  qui- 
dem  Tocabam ,  iiiquii,  el  iion  obaudiebntis  :  ct  ex- 
leiidebam'verba  mea,  et  non  intendebaiis,  sed  irrita 
faciebatis  mea  coiisilia,  meis  autem  iiicrepalionibus 
non  iniendebatis  ;jta<{ue  et  cgo  veslne  perdiiioni  w* 
pcrridebo  Gralulabor  ergo  adversum  vos,  ciim  ad^ 
veiierit  vobis  interiius,  ci  ciim  adveiient  vobis 
subiio  tumultus  :  eversio  autcm  simul  etprocella%  et 


sp(;rpmiis  passim  casiiinlrm  imtnobilem  custodiri. 

Difllcile  quis  veoenum  blliet  et  vivet.Yeienduui  est 
dormienii  in  rlpa,  ne  cndat,  cum  dicat  Apostolus : 
Qui  se  pulal  stare.  vldeat  ne  cadnt.  In  bnc  parlc  cx- 
pcdit  pliis  bene  timere,  quam  male  ndcre.  Ei  uiiiius 
est  inflrmum  se  homo  cognoscat,  ut  fortis  exihtal ; 
qunm  fortis  videri  velii,  et  infirmus  emergat.  Do  qua 
re  pra^sumpiorci  objnrgnt  Apostolus,  dicens  :  Si  quis 
pntat  se  aliquid  esse,  cum  iilhil  sit,  seipsum  implanal. 
Pro  certo  impinnator  proprius  suain  animam  decepit, 
qui  non  csvendo  contrarla,  noxiis  rebiis  scmctipbC 
commi>erit.  Ille  autcm  tutius  sibi  consUlit,  qui  circa 
mntns  semper  ilifldus  spccics  qunscuinque  noxias  ex- 
limescil.  Qtiorum  distanliam  Saioinon  dissernit,  di- 


cum  advcnerit  vobis   pressura  cl  expugnntio.  £rit  B  ^-^^^  '  Sapieiis  timendo  declinabil  ab  omni  mnlo 


enim  cuni  me  Invocaveritis,  ego  autcin  nun  exaudiam 
vos.  Qusrent  ine  mali ,  el  non  invenient :  oderunl 
eniin  sapienliam*  Yerbuin  auiem  Domini  non  assum« 
pserunt,  neque  voluenini  lucis  coiisiliis  intendere. 
Spreverunt  enim  meas  correpUones  t  ideoque  edent 
y\x  suae  frucius,  el  sua  impietate  taiiabuntur. 

Ad  V08  nnnc  mea  exhoriaiio  coiivenilur,  quos  no- 
lumus  experiri  lalia  praecipltia  ruinaruin.  Metuite 
quanlum  poteslis  ejusmodi  casos  exitia  :  ct  in  Ista 
subversione,  labeniium  vos  experimenu  perterreaiit. 
Niinium  praeceps  est  qui  iransire  contendii,  ui>i  alium 
conspexerii  cecidisse  :  et  vehementer  infrsenis  e^ii, 
cui  non  incuiiiur  liinor  alio  pereunle.  Amator  vero 
esl  salulis  su»,  qui  eviiatalien»  mortis  incur^um.  El 


inslpiens  anicm  conndciiS  Sui  miscelur  iniquo.  Ma- 
gnum  sapicntisc  divins!  consilium  inventum  est,  ubi 
timoris  auxilin  liberemur.  Magiia  compcndia  provi- 
dentiir,  ut  aliquando  flat  vlriUs  et  victorta  per  timo- 
rem.  Magna  remedia  Dominus  contulitad  salulem.ut 
habeal  ot  limidus  laudem,  ^icut  Salomon  rep^tit,  di- 
cens  :  Beatus  vir  qnl  vcretur  omnia  per  meinm.  In- 
«TSlimabilis  Dnmini  misericordla  ,  qure  unicuique 
homini  suam  conlulit  glorlam :  et  incomprchensi- 
bilis  pictas,  qiiac  secnndum  pugnas  dedit  ei  palnins  ; 
ut  confltendo  mascuforum  sievitiam  su|)ercmus,et  ti- 
mcndo  feminnrum  blandlmetila  viiicanius;dummodo 
et  de  virtuie  etde  inflrmitnte  super  nos  Dominusglo- 
rias  operetur :  ut  In  omnibus  et  per  omnia  omnipo- 


ipse  est  providus,qui  sollicitus  flt  cladlbus  caelero- C  leniem5emetip*etesiGiur,dlvldeiis  diflereniiaslrium- 


rum,  siciil  Salomon  approbat,  dicens  :  Aslulus  vi- 
dens  malum  puniri,  vehementer  erudieinr.  Et  iierum  : 
Gadentibus  impiis  justi  vehementer  terrebuniur. 
Adversaria  esl  confldeniia,  qnae  periculis  vitam  suam 
pro  ccrlo  commendai»  Et  lubrica  spes  esiv  qua;  inter 
fomenta  peccali  salvaH  se  sperai.  Incerta  vlcloria  est, 
inter  hostilia  arma  pugnare*  Ei  impossibilis  iiberalio 
esl,  flammie  circumdari ,  nec  ardere.  Qaod  Siilomon 
non  negaii  dicens  :  Quis  alligabil  iu  slnu  suo  Ignem» 
vcstimenta  autem  sua  non  comburet  ?  Aut  qui  am- 
bulabit  super  carboncs  ignis  :  pcdes  vero  non  Com- 
burei  7  Sic  qui  introieril  ad  uxorem  proximl  sui,  non 
erit  immunis,  neque  omnis  qui  tniigit  eam.  Creditc, 
quxBo  vos,  credtle  divinge  fidei ,  qulnimo  quam  no- 


strae  :  quia  omne  quidquid  ptdlicetur,  tton  poiest  fal-  ])  Ihinl  tonlaglone  peslifew 


phorum ;  ut  tam  consiliis  quam  viribos  a  nobis  bella 
vincantur,  ne  si  vlcerimus  solius  fidei  foriitudine, 
contra  Salomonem  vaciia  essenl  opera  sapicntix. 
Nunc  igitor  snpientioc  nrma  gcstanda,  ubi  feminei  et 
Virills  sexus  cerlamen  indicitur.  Unde  Salomon  sic 
insiruil,  dlcens,  Prudeniiam,  Inquit,  fbc  hotam  tlbi, 
ut  te  servet  a  muliere  aliena  et  pessima.  Yidete  hunc 
prudenliam  iu  isto  bcllo,  nou  fidem  nobis  daLnm  esse 
victricem,  qnx  nos  tlmiditaiis  remcdio  liberassct :  el 
coiitemplamini  qusD  sunt  modo  arma  sumcnda ,  si 
vultls  hnbcre  legis  auxltia.  G^toie  timldl,  nt  sitls  in* 
ircpidi  ,  el  licet  ilmor  In  certamine  inflrmitas  e^se 
Vldeaiur ;  tamen  secumlom  verbum  Ap()stoIi,  virtus 
In  inflrmitate  perficitmr.  Separamini  deprecor,  sepa- 


lere,  dioenle  Domino  :  Faciiius  esl,  inqull,  ccelum  ei 
terram  praeierire,  quam  de  lege  onum  aplcem  cadere. 
£t  iterum  :  Corium  ei  terra  iransibmit,  verba  autem 
mea  non  praeteribunt.  Ipsi  ergo  nos  fallimus,  quotiens 
inordinaliter  credimus,  sestimantcs  per  fi(iem  nostram 

EDIT.  OXON 

heum  semelipsum  conseritat,  Pamelius  ak,  Etinm 
hic  liemboldus  reposuit,  rerum  corrupiissime ;  nam 
illud  habciit  vel.  excus.  Gravins  et  Miwrelius.  Pamel. 

Cum  advenerii  vobis  interilus*  Pametius  nil,  Nec 
vel.  excus.  Netjue  Remboldus  lioc  babent,  sed  esl 
apnd  ')0.  Qiiare  reclc  qnoque  cx  conjccluia  Cttuchli 
adjecimus,  el  illud  quod  se(|uiuir.  Pamel. 

Adversaria  esl  tonfidmiia.  Pameiiu$  dlt,  Ita  etiam 


Quantumcumqife  fnerliumisqtilsqne  lohginsab  ad- 
versis  tantum  non  sentlt  adversa.  Minus  volnptatiboa 
stimiilator ,  qui  non  esl  uW  fycqocnila  est  volupia- 
tnm.  Ei  minus  avaritiic  molestias  patitur,  qui  divi- 
tias  noii  videt,  si  adroittimus  Apostolum  poilicen* 


NOTiE. 

ille  rectius,  quam  vnlg.  adversa,  PameU 

Quinimo  quam  nostrw.  PwneUus  ait  MiCipii quimmo 
pro  potius  ;  nam  iilud  jilus:  neque  bnbent  vet.exc.  ne« 
que  Remboldus,  scd  priinus  firasmus  addidit.  Pamrl. 
QucB  unicuique  Itomim  snam  coHtniit  glmam.  Pa* 
meiius  oi/,  Rcmboldus  vitio  operavum  habebat  suo  , 
quod  cum  noii  quadraret,  reposiiit  Eiasnius,  auidi* 
que  pro  unicwque ;  at  prius  gciiuijmm  esti^PAMEL,  j 

Digitized  by  VjOO^IC 


839 


LIBER 


glO 


tem :  Qiii  volunl,  iiiqiiit,  iliviles  fieri,  iiicidunl  iu  tci:-  A  liiGuiilxM  prac  oninilius  Galilacis  fiierinl  pcccatorcs. 


lalioiicm  cl  in  niuscipulas,  cl  dc:>i(lcria  mulla  el 
inutila  ci  noxia,  qux  merguiil  liomincm  iii  perditio* 
ncm  ct  in  inleritiim.  Non  aliler  lenlalionibus  suhja- 
cet  qiii  junctus  cst  feminx' ;  in  qua  iiiiiil  cst  aliud 
nisi  quod  feriai  proximanlem.  Aciilcus  peccali  facta 
cst  forma  feminea ;  ei  moriis  conditio  nou  aliunde 
snrrcxit,  nisi  de  muliebri  subsiantia.  Quod  Salomoa 
ad  nostrain  sollfciuidincm  nieiuorat,  dicens  :  A  mu- 
licrc  faclum  est  iniliiim  peccali,  propler  lianc  omiics 
niorimur.  Inde  morialcs  lencmur,  ncc  limcmus.  Quid 
si  jam  mortales  essemus  ?  Per  muiiercm  libcravit  nos 
cquidem  Christus,  sed  unde  adhuc  morimur  formi- 
dare  debemus.  Tunc  liberalio  ipsa  consiabil  in  fe- 
mina,  si  a  nobis  inors  revincalur,   qux  pcr  feminam 


qui  lalia  passi  suni?  Non.  Dico  vobis  :  Nisi  poeniten- 
tiam  habucriiis,  simiiiler  perieiis,  siciit  iili  siipra 
quos  cccidit  iiirris  in  Siloa,  et  occidit  eos.  Piitatis 
quoiiiain  cl  ipsi  dcbitores  fucriint  pnc  omuibtis  liomi- 
nibus  habilanlibus  in  liicrusalem  ?  Non.  Dico  vobis : 
Si  non  p(»niluerilis,  similiter  pcrietis. 

Miraniur  si  Adam  per  Evam  seductus  cst,  qneni 
nulla  inorientium  exenipla  priccesscrant,  ct  nisi  jas- 
sio  una  constrinxorat,  ciimmndo  nos  nec  innnmera- 
bilcs  mortes,  ncc  inflnitn  jussa  compescant.  Qutbus 
coiivcuieiitcr  dicilur  sccundum  iiicrepalioncm  Do- 
mini :  Si  Adam  vidissct  morles,  qiux  factc  in  vobls , 
oliin  in  cilicio  cl  cincrc  poenitenliam  egisscf.  Dico 
aulem  vubis ,  quoniam  Adx  tolerabilius  erit  in  die 


veneral.  Gxterum  si  adhuc  per  rouliercm  circa  nos  B  judicii,  quam  vobis.  Longe  sit  pesiisilla,  ct  lues,et 


scandala  dominantur,  liberationis  Chrisli  fecinius 
pro  certo  dispendium.  Siquidem  in  futurum  spes  isia 
liberlatis  manet,  quam  lidei  nostrac  Clirisiiim  credi- 
nins  contuiisse  :  ut  tunc  nobis  omiiino  niulicr  non 
noceal,  cuiii  et  ipsa  mors  fucrit  evacuata.  Nam  si 
modo  puiainus  nos  intenlabilcs  esse  mulicbribusja- 
ciiris ;  quid  ergo  restat  coelcstibus  regnis  ?  Non  im- 
merito  tales  scnsus  Apostoliis  increpai,  diceiis :  Jam 
satiati  esiis,  jam  divites  facli  esiis  :8ine  nobis  regna- 
lis,  et  uiinain  regnetis.  Tempusergo  luctaminis  ad- 
liuc  geritur,  et  mors  per  feminam  adhuc  usqiie  gras- 
satiir.  Meniior,  si  non  videmus  cxinde  interitus  plu- 
rimoruin.  Quanti  et  quales  Episcopi  et  clerici  simul 
ct  laici,  post  confessionum  victoriarumque  calcaia 


claodestina  pcrnicics.  0  quam  inordinahilis  feminc 
propinqnitas  jnculalur,  cujus  vicina  esl  delicioriim 
lalroctiiium  Non  csi  in  hac  socictaie  sincerilas  ap« 
probabilis  ,  quae  coHisiones  habet  velut  qiiibnsdam 
fluctihus  turbulentas.  In  hac  familiariiate  non  habi- 
tat  aniica  concordia  ,  quoniam  non  nisi  discordanles 
inimicitias  creat.  Fecit  equidem  viro  Dominus  mu- 
lierem  adjulricem,  sed  serpentis  invidia  jiersonani 
sumpsil  hosiilem.  Quod  si  illa  de  viro  suo  nata,  us- 
que  hodie  ipsum  cui  Jungitur,  lentit :  quanio  mngis 
illa  qnx  copulatur,  nulla  lege  conjuncta  ?  Et  si  illi 
qui  duo  sunt  in  carne  una  concreli ,  lentationibus 
mutuis  inviccm  pnngunt ,  quid  facient  hi  qui  in  una 
carne  irec  nati  nec  juncli  sunt  ?  Pracsertim  quia  nec 


ccrlamina,  post  magnalia  et  signa  vcl  mirubilia  us-  q  Deum  jani  invocare  |M5riniiiitur,'qui  cliaritatc  alterius 

qucquaque   monsirala,  noscnnlurcum  his  oiiinibus 

naufragasse  ,  cum  volunt  in  navi  fragili  navigare  ? 

Quaiitos  leones  domuit  una  muliebris  infirmitas  dc- 

licta,  quae  cum  sit  vilis  et  misera  ,  de  magnis  eflicit 

pracdam  ?  Quod  Salomon  loquitur,  dicens  :  Pretium 

merelricis  tantum  csi  unius  panis,  mulier  autem  pre- 

tiosas  animas  capit. 

Antc  nos  ista  traclantur,  et  nullis  terroribus  coer- 
cemur  ,  quid  faceremus,  si  opinionibus  tanlummodo 
geslas  hislorias  audiremus  ?  Scd  hxc  est  semper  in- 
credulitas  liumanae  duritiae,  ut  non  solum,  audiendo, 
sed  etiam  videndo  non  credat  alteros  interisse,  nisi 
ci  sc  ipsam  viderit  interire  ;  nec  sociorum  mortibus^ 
quatitur ,  dum  illos  promerilos  aut  invalidos  opi- 


avocalur  ,  nec  sinitur  cogitare  divina,  qui  sibi  qux^ 
sivil  cui  cxiberet  domesliam  curam.  Propter  quod 
sic  Apostolus  consulit ,  dicens :  Yolo  vos  sine  soUi- 
citudine  esse.  Qui  sine  uxore  est ,  soUicitus  est  quo- 
modo  placeal  Deo  :  qui  autem  habet  uxorem,  cogitat 
quae  sunt  hujus  mundi ,  qiiomodo  placeat  uxorl.  Quid 
est  nunc  quod  in  liac  conjunctione  deleciel,  in  qua 
sunt  soke  pugn«?aut  quse  uUlitas  favet,  ubi  non 
siint  ofOcia  conjugalia,  quando  nec  ipsa  possunt  esse 
secuni. 

Causale  esl  omne  quod  feminse  est :  et  copula* 
lio  cjus  semper  infesta  est.  Poedere  sno  magnasmo- 
lcsUas  praestat ;  ct  cui  adhxserit  contra  fas,  insana- 
bilem  ingerit  plagam.  De  carhonibus  scinUllae  dissi- 


natur.  Se  autem  mullura  mereri,  aul  multum  valercDUunt,  de  ferrorubigo  nulritur,  roorbos  aspides  si- 
fiducialiier  putat,  nesciens  praeberi  cuncUs  exempla,  bilaiii,  et  inulier  ftindit  concupiscentias  pcsUlenUaro, 
cum  fuerint  quibusdam  irrogata  supplicia,  sicut  Do-  quam  Salomon  sic  comparat,  dicens  :  De  vesUmen- 
minus  in  Evangelio  proponit  et  dicit :  PuuUs  quod      Us  procedit  Unea,  et  a  muliere  iniquius  viri.  Volo 

EDIT.  OXON.  NOT/E. 


Et  in  nmcipulat.  Pameliui  ait,  Oinisimus  vocem 
diaboli ,  quod  iicque  vet.  excus.  neque  Hcmboldus 
habeant,  neqiie  atibi  (^.yprianus,  tamen  ubique  miisn- 
pHlam  legit.  Pamel. 

De  magni$efficil  praedam.  Pa?)(e/tiiiml,  Anloninus 
addit  e/ui  pro  %uam ;  antiquus  vero  alier  codcx  Mo- 
rcllii  loiige  alilcr  legit,  de  magm$  tanlum  ct  fortibus 
9uam  ndxtam  effidt  prcedam.  Pamel. 

Dum  illoi  promerilo$  aut  invalidos  opinatur,  Pa- 
nie/iii«  atf,  Non  inalc  etiam  Erasmus,  emeri!o$,  nisi  se- 


qiicrctur,  $i  autem  mnltum  mereri^  qiiarc  illud  ex  vet. 
cxcns.  et  Remboldo  rcposiiimus.  Pamel. 

0  quam  inordinabili$.  PameUu$  ait,  Sic  eiiam  Anlo- 
ninus.  Vet.  excus.  vero  ct  Remboldus  tnordiitfl/i«,  lo- 
cus  obscurus.  Conjicit  auieniGravius  legcnduin  feno^ 
cinium  pro  latrocinium,  sed  hoc  non  satisfacit.    Pamel. 

Camale  e$t  omne  quod  femina  e$t.  Paweliu$  ait^ 
Erasinus  Ca$uate^  at  illud  vet.  exc.  ei  Ueiiiboldus. 
Alludere  videtur  ad  illud  : 

Semper  habel  lites,  alternaquc  iMcgia  leclus»  Pameu 

Digitized  by  VjOOQIC 


8il  DE  SINGDLARITATE  CLERTCORUM.  m 

sctre  qiisc  sit  afieciio  is(a  commiinis,  qiix  morbi  dis-  A  dcntes  opera  vcstra  bona ,  magnincent  Patrem  ve- 


sensio  semper  ambigua,  qux  propositum  suuni  nu- 
taniibus  consiliis  iuipugnando  conturbai.  Ul  quid  sibi 
adhibuit  mulierem  qui  ducere  coniempsit  uxorem  ? 
Omnis  qui  non  manducaverit  carnem ,  ut  quid  babi- 
taiionem  suam  carnis  apparalibus  replet?  £i  qui  non 
biberit  vinum ,  quid  videndi  oblectatione  perfrni- 
tur  ?  Quasi  non  aliqooties  videndo  nec  gustando  co- 
pia  esculentorum  animos  pascitur,  et  vini  odoriferi 
sola  fragrantia  susciiatur  sscpius  animus.  Quid  pcr 
bypocrisin  vult  ab  hominibus  absliuens  dici,  et  in  se- 
creto  carnibus  et  ebrietate  distendi  ?  Habeiit  multi  di- 
vitias  quas  suis  usibus  negant,  sed  pro  cupiditate 
conservant ;  quibus  si  nulla  cupiditas  inhsesisset,  nec 
GupidiUlis  insignia  possiderent.  At  vcro  quia  cupidi- 


strum  qui  in  coelis  est.  Hoc  scquitur  et  Paulus  apo- 
stoliis ,  dicens  :  Non  crgo  blasphcmetur  bonum  ve- 
strum.  Et  iiernm  :  Providentes  bona  non  laulum 
cornm  Deo,  sed  etiamcoram  bomioibus.  Etalio  loco : 
Sive  ergo  manducatis,  sive  bibiiis,  sivo  aliud  quid 
facitis,  omnia  in  gloriam  Dei  facite.  Et  esloie  sine 
scandalo  Judxis,  etCrsecis,  et  Ecclesicc  Dci,  sicut  ei 
ego  per  omnia^omnlbus  placeo. 

Scd  opponiiur  forsan  ,  quid  est  qiiod  ippc  iternm 
dixerit  ?  Si  bominibus  placere  vellem  ,  Christi  ser- 
vus  non  essem.  Numquam  se  quxcumque  dicta  legis 
excludunt,  sed  certis  locis  rcsponsa  univcrsa  deflxa 
sunt.  IUic  placere  hominibus  non  licel,  ubi  voluntas  bo- 
minum  non  capit  Domini  voIiintatenKUbi  veroacco* 


tate  possessi  sunt  perfruunlur  animo  quod  usu  non  B  ptant  bomines  quod  ad  gloriam  proficii  Dei ;  innote- 


tangunt.  Iia  is  qui  despeiit  vinculum  nupiiarum,  et 
aliler  vinculis  femineis  obligaiur;  quamvis  nullo 
Goncubitu  misceatur,  desiderio  tameii,  visu,  collo- 
quio,  conjunctione  semper  oblectatur.  Nam  si  desi- 
derium  feminsc  non  baberet,  numquam  feminam  suis 
oblectamentis  assumeret. 

Immo  vero  insuper  mibi  snspectum  placitom  de- 
dit :  qui  non  legiiimam  duxit,  et  legitimam  recusavit : 
nisi  fallor,  in  publico  sTrgumentatus  est  hominibus 
promittere  sanctitatem,  et  in  occulto  sine  uxore  non 
esse.  Duo  argumenla  sanclitatis  et  libidinis  hinc  et 
inde  miranda  sunt,  qux  utraque  invicem  legunt,  et 
utraque  invicem  produnt.  Ingeuiosus  eunuchus  et  - 
mcechus  invidet  sibi  dum  consulit ,  et  dum  quaerit 


scereomnibus  ipse  Paiilus  apostolus  pra*cepit.  Unus- 
quisque,  inquit,  nostrum,  proximo  suo  pla6eat  ad 
bonam  xdificationem.Qualeergo  pncmiuin  sanctitalis 
exspectat,  qui  non  solum  blaspbemiam  sanctiiatis  ab 
infidelibus  provocat,  sed  ctiam  fidelibus  pernicio- 
sum  praebet  exemplar ;  ot  infirmi  sub  praetextu  di- 
lectionis  subtiliter  fornicentur ,  «t  pudicus  impudici- 
simae  c^stitatis  praebeat  magisterium,  destruens  quod 
Paulus  apostolus  comminatur :  Periit,  inqnit,  frater  iii- 
firmusin  tuaconscientia,  propterqoeraChristuspassus 
esi  ?  Sic  autem  peccanies  in  fratres,  et  percuiienles 
conscientiam  eorum  infirmam,  in  Chrisium  peccatis. 
Et  quidem  non  hoc  juveiiibiis  tantum,  sed  et  senibus 
congruit,  fratnim  imbecillitaticonsulere ;  ne  senccius 


utrumque,  neulrum  facit ;  ut  sanctus  minime  depu-  C  perire  provocet  juventutem,  ex  qua  dehcnt  oronia 


tetur  9  qui  non  vera  conjunciione  perfruaiur,  cum 
Paulus  aposiolus  dicat :  Aliigatus  es  uxori  ?  ne  quse- 
sieris  solutionem.  Solulus  es  ab  uxore  ?  ne  quaesieris 
uxorem.  Sed  consentio  non  esse  castitatis  hujns  pu- 
diciiiam  violataro  :  sospiciosis  tamen  malam  porri- 
git  f:)mnm ;  et  pudicitiae  bonom  frustra  intrinsecus 
laborioso  agoiie  custodit ;  qui  illud  forinsecus  ef- 
ficit  infaroari  ,  destruens  magistcriuro  Pauli  pro- 
videntis  pariter  et  rooneniis  :  Ut  quid,  inquit,  liber- 
tas  mea  judicatur  ab  infideli  conscientia  ?  Si  ergo 
gratiae  participo  :  ut  quid  bla.^pheroor  pro  eo  quod 
graiias  ago  ?  Pejus  est  quaro  rooechia,  continentiam 
ducere  criroinosam,  et  infamero  facere  sanctiroo- 
niam.   Blaspheroiam    ingerit  religioni  quam  colit. 


salutaria  documenta  procedere  :  sicut  Eleazaros  in 
libro  Macbabaeorum  profiietur  et  dicit  :  PraBmitti 
malo  in  infernum,  quam  pairias  leges  deserere.  Non 
enim  aetate  nostra  dignum  est  fingere ;  ut  mulii  ado- 
lescentium  arbilrati  Eleazarum  nonaginta  annorum, 
transisse  «d  vitim  alienigenarum ,  et  ipsi  propter 
meam  simulationem,  et  propter  roodicum  ei  comipti* 
bile  tempos  vitae,  per  roe  seducaniur,  ei  odium  ac 
roaculam  senectuti  roeae  acquiram.  IUe  roaluit  vitam 
suam  tormentis  objicere ,  quaro  cuiquam  magister 
perditionis  cxistere :  et  nos  ubi  nulla  tormcnta  sunt, 
fluxibus  solis,  nolumus  salvandos  fratresanleponere : 
nec  contenti  sumus  sine  ullis  cruciatibus  tam  nobis 
prodesse  quam  cseteris,  cum  ille  noliiit  vivere  mori- 


qui  quod  confiietor,  non  anle  omnes  impleverit ;  ne  D  tunis  :  sicut  inferius  prosecotos  cst ;  dicens  :  Quam- 
Christianius  credatur  esse  falbicia,  et  moechatio  vi-t  obrem  forliter  vita  cxcedens ,  senectute  dignus  ap- 
deatur  csse  sanciiiatis  velaroento  vestiia.  Propter  parebo  ,  adolescenlibus  qoidem  exeroplom  forte 
qood  Dominos  in  Evangelio  sic  praemonet,  dicens  :  relinqoam,  ot  prompto  animo  ac  foriiter  pro  gravi- 
Sic  loceatluroen  vestrom  coram  boroinibos»  ot  vi-     bos  et  sanctig  iegibos  bonestaeroorti  soccedant.  Com 

EDIT.  OXON.  NOT^. 


'  Omni*  qui  non  mandueamti  carnm.  Videnlur  ea 
aelate  clerici  a  carnibus  ct  vino  abstinuisse.  Pamel. 

Videndi  oblectalione  perfruitur.  Siclego  cura  ve- 
lere  excus.  pro  «inf ,  neulrnm  habel   Remboldus. 

Pamel. 

Susvectum  pladtum.  Placiium  pro  decretunu  Solus 
enim  Manut.  plaeidum.  Pamel.  ^ 

Qui   illud     (orimecus    efficU    infamarl.    Iia    ex 

Patrol.  IV.  8.  Cyprun. 


Antonino,  et  qoodam  Morellii  cod.  pro  quod  fmn» 
secui ;  iegit  eiiam  ille  codex  pemiittii   pro  efHcit. 

Pahel. 

Blasphemiam  ingerit  religioni  quam  colit.  Sie 
opiime  quidam  Morellii  codex,  pro  contulit.  PaMEL. 

Senectuu  quidem  dignus.  Adjicimus  quidem^  ex  vct. 
cod,  Nam  legiitir  in  Machabaeis.  Panel. 


Digitiz 


9jbyGoogle 


hot  ffCam  bieot  Jeeat,  wt  VA  exlnneis  oe»'>^k)CHia  A  poriaTerit  j«f«  gniTe  tn  jaTeniaie  sua  ;    sedci>i( 


bUsplMiaiidi,  aot  fntenritaii  opportsDtUies  fbnii- 
caiioms  oppoBJOt ;  tom  Mxime  c*«^mM  TekmeB- 
ler  necessitas  isu  coDSimfit ;  qiibos  aat  ivii^ 
Uaspbemata,  aot  (iraterDhas  perdiia  pc»a^  dapli<  es 
imgabit«  Nec  isTeoleBt  in  jiMficM  DofDim  uUuia 
«■miDO  solatioB,  qm  aUeDig^iiis  et  frAtribus  pec- 
candi  loariteni  miaistrannit.  Propter  qood  sic  Paulas 
apostolos  Titom  iBStmit,  dicens :  Tdpsam  bononmi 
iKtomm  praefaeBS  exemplam  io  doctnoa,  io  iDi«*gri- 
taie,  io  grafitate,  in  Teriw  moo  atqoe  irreprefaensi' 
faili :  ot  adrersarios  reTereator,  DJbil  liabens  de  oobts 
dicere  ouli.  Et  ilemm  :  Omoibos,  inqait,  fidem  bo- 
oam  osieDde,  ol  booam  doctrioam  SalTatoris  Domiai 
BOftri  prxferaBt  Ib  omnibos.  Sic  et  ad  Timoibeam 


sii^alariter  et  silebit,  qoooiam  tulil  soper  se  jugum 
graTc. 

Sed  qaisqoam  malifDQs  obsecutor  ad  dictum  apo- 
stoti  Paon  coofbfiet  dicentis  :  Onera  veslra  sustinele 
ioficem  ,  et  sic  implebiiis  legein  Christi  :  Non  baec 
sont  oocra ,  qox  Paolos  apjsiolus  imperat  subve- 
benda ;  sed  ot  lolerantes  nosmetipsos  discordia  nulla 
dis<remal;  ei  in  tenlaliooibns  consiiiulis  fralribos 
przbeamos  aaiilia  :  non  ni  ipsi  nobis  leiitanienia  per 
feminas  procoremos ,  sed  ui  leiitameniorum  magis 
poodera  soblcTemas ;  com  sciai  quale  sit  sanctiialis 
jogam ,  qood  rix  siogolare  porieiur.  De  quo  noo 
solam  ipse ,  sed  et  Dominos  noluit  cerinm  definire 
praHrepiom ,  dicens  :  Nun  omnes  capiunl  Terbnm 


scrilHt,  diceos  :  Forma  esio  fideltbos  io  sermooe,  in  ^  islad ,  sed  qaibos  daiam  esL  Ei  iterum :  Qui  potesi 


cooTersaiiODe,  lo  chariiate,  in  fide,  in  castitaie.  Qood 
et  Petros  aposu>los  borutor ,  dtcens :  CooTer^tio, 
Soqoit,  Teslra  Ib  gentibos  booa  stt,  ot  in  eo  qood  de- 
irabontdeTobfSUmqoam  de  malefoctoribos,  de  bonis 
operibos  Tcstris  glorifieent  Deom.  Ei  Itemm  :  Quo- 
Dnm  sic  est,  inqoit,  Tolontas  Det,  ot  benefacientcs 
obmotescere radaiis  siolioram  hominam  ignoraniiam. 
Nec  qaisqoam  sibi  proponat  et  dicai :  Habere  toIo 
qood  Tincam  :  boc  est  enim  dicere  ,  Tivere  desidero 
snb  rtrina.  Qois  Um  siolias  qai  arcuri  copiat  ad 
bborem  ,  cui  oflertur  delicatns  iriumphus  ?  Neque 
enim  duplei  triuropbos  est  sob  reminx  praesentia 
probari  Ticiorem  ,  qoara  esi  in  singuIariUie  serrare 
iniegram  sponsionera  sanciimonix.  Ei  cum  sii  unus 


capere,  capbt.  Si  ergo  difficile  singulariiermagnitudo 
isilus  ponderis  toh-rjtur ;  quomodo  iolcrabtiur  ,  si 
geminaits  ponderibos  pnegraTelur?  EU  si  singulares 
pene  omnes  tix  durani  camales  insidias  sustinere  ; 
quid  fjciunt  iili  qni  ex  uiroque  laiere  gladiis  impeii  * 
deiilibus  noo  cuncianiar  incumbere  t  Plus  dico.   Si 
mariii  ei  uxores  desideria  conjugalia  quolldie  ge- 
renles ,  sibi  non  stifficiunt ;  quid  aguni  illi  qui  ad 
augendas  impugnaliones  reminis  sociantur  ?  £x  im* 
proTiso  Tel  iranseiinier  ad  borain  femineiis  aspeclus 
occurrens,  Telui  sagiitasalicnisoculis  jaclal.  Qiiando 
Itbera  non  esisimples  reverenlia  ;  quid  illic  gerilur , 
al>i  liberuiis  somil  mu!ier  in  coniubernaliiaie  con- 
staniiam?quandoin  domesticis  negotiis  nunc  lacerlos 


lilolos  gtoriaram  ,  hoc  loco  nnus  ronisesi,  qui  saiis  ^  ac  femora  lanificis  operibus  nudai  ,  nunc  «sluans 


laborai ;  et  cum  lllo  qui  pamm  laborando  Ticerit , 
pariter  munerator.  Quid  quodille  qufnimmo  coiisum- 
matus  adscribiinr ,  qni  se  omni  lempore  femineis 
affectibos  ostenUi  abscissum  ?  qnia  eum  Dominns  in 
ETsngelio  perfecinm  Tocat ,  qui  loiam  suis  iisibns 
ampuUverit  pairimoniam.  Cene  eiiam  soli  cai- 
cumque,  qaoildlanl  iriampbi  pro  casiitaie  non  de- 
sont ;  qaia  numqiiam  desiderils  carnalibus  spiriium 
eessat  infesUi^  corpns  bumanum  ,  qnod  Aposmlus 
affirmai,  diceiis  :Caro,  inquii,  concupiscii  adverdus 
spiritum ,  spiriins  autem  adversns  carnem  :  hxc 
enim  invicero  adTcrsantur  sibi ,  ut  non  quxcumiiue 
Toliis  itla  faciaiis.  Habes  nunc  caniem  inam ,  quam 
superes  semper  :  quld  tibi  ris  alieram  tcI  conduceref 


detegit  raembra  ,  nunc  faiigaU  jactatur  ,  aoi  in  uiu 
aliqoando  dissolviiur  \  nunc  blanditias  exhibei ,  el 
qnod  estTenenosius  supercuncia  psallere  delecUlur, 
aui  canere?  Cujus  cantu  lolerabilius  est  audire  basi- 
liscnm  sibilanlem.  Conira  quam  Salomoa  sic  nos 
cautos  efficii ,  dlcens  :  Cum  cantairice  noli  assiduus 
esse,  nec  audins  illam,  ne  forte  dispereasin  efficacia 
ejtis.  Taceo  reliqua  ,  quae  m^gis  pudenda  sunt  quam 
dicenda  :  solum  hoc  dico  ,  in  dolore  rel  in  ira  mu- 
lierein  fhingi  conspicere,  jam  non  csi  sine  mulcedine. 
Qiiid  dicimus  si  videas  jucundanlera ,  aui  qnod  esi 
deierius  blandieniem  ?  Semel  dixerim  >  omnis  incon- 
veniens  sodalius  mulierum  ,  gluten  esi  delicioruro, 
ci  viscum  ioxicaium ,  quo  diabolus  aucupatur.  h- 


Ncmo  super  nnam  febrem  cupit  adhibere  pejorem ;  ^  congma  esi   sodaIii:»s  feminanim ,   quarura  sodali 


neinciptat  bemUritM  insanabili  laborare,  cui  nullus 
Tsleat  medicas  subTenire.  Neqae  aliquis  super  onus 
proprium  iollit  insuper  alieiium ;  ne  oneribus  daobus 
oppressus ,  usqne  ad  inferos  demergactir.  Unde  sic 
Hieremias  propheu  docct  sanctiuiis  pondus  siiigu- 
lariler  susiincndura.  Bonura  esi ,  inquii ,  vtiD  com 


intem  ita  nos  rursum  Salomon  docei  in  omnibus  pnc- 
cavere  :  Cum  alicna  ,  inquii ,  mulicre  ne  sedeas 
omnino ,  ei  ne  alierceris  cum  illa  in  vino  ,  ne  forie 
dcelinetcor  iuura  in  illara ,  ei  Sanguine  tuo  labaris  in 
perdiiionera. 
Postreroo  si  animura  nosirum  confidimos  in  bac 


EDIT.OXON.NOTiK. 


Qmnmo  contummatus.  Prorsns  sic  lego  cum 
Morellio  pro  qui  minimo.  Quia  supra  haiic  vocem  lia- 
buimaseadem  signifleatione,eiconseniiunt  vet.  exc. 
cod.  et  Bemboldiis.  Pamcl. 

Certe  etiam  9oH  euicimtiwe,  Adjido  ex  ilsdem  $oU. 

Pamel. 

UemelriKeo  imanabili  laborar^,    llemetriixus   fe- 


bris  esi ,  juxU  Remboldom»  teniana  iina  ei  dimiJia. 

Pamel. 

Sed  quisquam,  Omisimus  voculain  si  interjeciaitt 
juxta  cod.  vei.  et  Reniboldom.  pAMfiL. 

Ex  improviso  vel  transeumer,  Aiit<»ninus  in  Irwtttni 
sed  lllnd  bis  terve  infra  repeiilur.  Pahel. 

Aut  in  usu  aliquatido  dissolvitur^  Ucmbordui  legobai 


m  t>B  StNGULARITAtE  aCRlGOtiUll.  816 

coromuniute  dunre  semper ,  Tel  iliud  apod  nos  de-  A  singuli  cogiiantes  ,  sed  qme  alionim.  Et  iienim  : 


bei  esse  saspeclum ;  ne  ipsae  qu»  nobiscum  con* 
veniunt ,  in  nos  ipsos  rorsitan  rooveaniur  ,  ant  in 
alteros  aroores  prae  raptda  setate  incitamentis  furia- 
libus  stimulentnr  ,  et  erit  nobis  causa  aut  quod  pejas 
est ,  sine  causa  nt  fomicatio  nos  maculet  aliena , 
apud  qnos  snggeritur  caeteris  occasio  lupanaris ;  et 
crimine  alieni  reatus  absorbebimur ,  eoi  nos  ipsiau- 
bornamus  immandiii;e  lenociniun.  Propter  quod 
apostolns  Paolus  de  similibus  ita  nos  instruit  , 
dicens :  Si  propter  escam  frater  tuns  scandalizatur  , 
jam  non  in  cbaritate  ambulas.  Noli  esca  lua  illom 
perdere  ,  propter  quem  Christus  moriuus  esf.  Et 
iterum  :  Bonam  est  non  manducare  camem  ,  neque 
bibere  vinum ,  neque  ostendere  in  quo  frater  tuul 


Nemo  quod  satim  est  quaerat,  sed  quod  allerius. 

Sed  aliquis  arripiens  de  ipso  Paulo  quod  opponat : 
Unasquisqtie,  inquit,  vestrum  pro  se  rationem 
reddet  Deo :  et  onusquisque  suam  sardnam  poriabit. 
Qui  non  vulrergo  pro  ahero  reddere  radonem  ,  nec 
caosis  ejus  ,  iiec  n^tiis  debet  particeps  illicitus  in- 
teresse  :  et  qai  lii>er  vel  immunis  circa  sarcinas 
alienas  eonatur  existere ,  nihil  alienum  contraria  con- 
dltione  teneat  infra  se.  Nam  necesse  est  ut  raiioni 
alterius  subjiciaiitr ,  qoi  negotiamtractaveritalienum. 
Oportet  eum  damno  perstringi  vel  dispendio  sar- 
cinarum  ,  apud  quem  snb  inuiu  custodia  fratris  sar- 
cinae  perierunt ;  quia  quicquid  in  domo  nosira  sub 
miiius  idoiiea  tutela  perdttum  fuerit  ,  aut  latrones 


oirenditur,  aut  scandalizatur ,  aut  inflrmstur.  Et  alio  B  effregerint ,  nostrum  e8t,et  a  nobis  eiigeiur  quicquid 


loco  :  Hoc,  inquit ,  jodicire  magis ,  ne  ponatis  offen- 
dicaliim  aut  scandalnm  firatri.  Et  de  semetipso  sic 
ait :  Propier  quod  si  cibus  scandaiizat  fratrem  roeum, 
jam  non  manducabo  carnem  in  aeternum ,  ne  fratrem 
scandalizem.  Cum  ergo  nos  pulsat  conjunctionis 
bujus  molestia  detesiabilis  ;  et  si  adulteros  non 
poiest  facere,  facit  Umen  pejotes  adulteris  et  in- 
cestis.  Quis  enim  cordis  alierius  scrutator  qualiutem 
uniuscnjusqiie  perpendat,;  ei  pro  altera  persona  contra 
SaUnam  repiignator ,  circa  Deiiin  vero  idoiieus  flde- 
jussor  esse  prffisumai  ?  De  seroetipso  demeiiB  est , 
qui  altqnid  polticetur ,  ne  dicam  si  etiam  pro  femina 
sponsionem  ponere  videatur ;  cum  Paulus  apostobw 
sic  dese  pronuntiet ,  dicens  t  Non  quia  jam  accepi,  aul 


per  inertiam  nostram  maie  commissum  cast<»ditur. 
Tunc  vero  ab  invicem  liberi  sumus  ,  si  nihil  apud 
nos  de  re  alterius  reservetur. 

ForsiUn  aliquis  dicat  :  Ergo  nec  ad  domnm  ora- 
tionis  detiemus  pariter  convenire ,  ne  aliquis  ariqnem 
scaiidalizet.  Haereticte  professionis  est  ista  contra- 
diciio  calumniosa,  qusede  bonis  pnescribit ,  nt  asserat 
mala  ;  et  de  saucliiale  prxjudicat  ,  ut  immunditiam 
subtiliter  introducat ;  de  licilo  calamtiias  facit ,  ut 
obtinere  illiciium  possit.  Propter  quod  apostolus 
Paulus  haeresi  huic  anie  prarscribit ,  dicens :  Verum- 
Umen  iiei|ue  mulier  sine  viro ,  neque  vir  sine  muliere 
iii  Doroino.  Absit ,  absit ,  ut  nbiqae  feminge  prae- 
scribantur ,  aut  ublque  pennissio  tribuatiir.  Habeut 


j«m  justiiicatus  sum ,  aut  jam  perfectos  sum  :  sequor  Q  loca  sua  circa  maritum  ,  circa  fllios ,  circa  fratres , 


autem  si  quomodo  comprehendaro  ,  in  quo  et  com* 
prehensus  sum  a  Ghristo.  Fratres  ego  me  non  ar- 
bitror  oomprehendisse :  nnom  ismen ,  posteriora  qui- 
dem  obliviscens ,  ad  ea  qa£  sunt  ante  pedes ,  ad 
r^ulam  sequor  ,  ad  pfllniam  supemse  vocationis  Do- 
mini  nosiri  Jesu  Christi.  Quicumque  ergo  perfecti 
sumus ,  hoc  sentiamus.  Mihi ,  in(|uit,  pro  miiiimo  est, 
ut  a  vobis  judicer  ,  aiit  ab  biiroano  die  :  sed  neque 
meipsum  judico,  qni  auiem  judrcat  me ,  Dominiis  est. 
Ei  alio  loco  :  Bealus ,  inquit ,  qui  non  Judical  semet- 
ifisum  ,  in  qno  probat  alium.  Qiiamvis  ergo  nos  nec 
de  nostra  slabiliute  cerlum  aliquid  habeatnus  ,  qui 
siiie  cessatione  concutimur ,  inier  fluctus  sxculi  sus* 
tinentes  procellosos  inciirsus  ;  Uinen  si  alicui  unU 


circa  parcntes,  circa  servos;  et  in  doiuo  oratlonis  un-^ 
tummodo  juxta  cunctos  clericos.  In  mansione  autem 
nna ,  sine  cognatione  competenter  non  habent  soeios. 
Haec  est  libera  quae  stat.  Sure  vero  non  potest  quic« 
quid  inclinaverit  libera ,  dicente  Scripiura  :  Non 
dcclinabis  in  dextram ,  neqiie  in  sinistram.  Et  Do- 
minus  in  Evangelio  :  Quod  amplius  est ,  a  roalo  est. 
Disce  nuiic  temperantiae  modum  ,  qui  per  licentiam 
qu»ris  excessum.  Ama  feminas  intersacra  solemnia, 
et  odio  habe  in  communione  privaia ;  si  vis  Salomonis  * 
tenere  doctrinam  :  Tempus  ,  fnquit ,  amatidi ,  et 
tempus  odiendi.  • 

Tuncergocavenda  sunt  feminae  participia ,  quando 
geritur  carnaliuni  curarum  continua  unaniiniter  fre- 


fiduciaest  de  immobniute  propriae  firmitatisi  saltem  d  qiienlia  :  quoniam  inter  curas  suas  caro  sempcr  inci- 


sollicltus  reformidet ,  ne  ipse  sit  scandalura  visibus 
alients  ,  scd  terrcatur  voce  Doinini  coinminantis : 
Va" ,  inquit ,  huic  mundo  ab  scandalis^ :  verumtamen 
vae  homini  illi  per  quem  scandalum  venit.  Si  iias  Do- 
inini  comminatlones  religioso  corde  metuimus  et  ve- 
remur  ,  plus  de  aliis  quam  de  nobis  exliniescamus 
perfculum  nosirum  ,  qui  mutuis  (  ab  aposiolo  Paulo ) 
uiilitatibus  obligamur  :  Non  quae  sua  sunt ,  inqail » 

EDIT.OXON.NOTiE. 


UnienU  cupidinis  provocat ;  et  lllic  parit  fomenta 
peccandi ,  ubi  pertractans  commoda  sua  temporalis 
vitx  cogiutionibus  senserit  paululum  relaxari  ;  sicut 
Salomon  asserit ,  dicens  :  Deprimit  terrena  cogitatio 
sensum  multa  cogiuntem.  In  conventu  vero  sacro- 
rum  ,  ubi  spiritus  dominatur ,  ancilla  semetipsam  co- 
gtioscens  perdit  suae  volupUtis  usum ;  perdit  et  luxum 
dum  tracuntur  coelesiia,  dum  celebrantur^sancta 


in  riitt  ;  pro  quo  Erasmus  rectios  m  ritttm :  sed  illud 
habet  vct.  exc.  Pamel. 

^Neque  mtendere.  Non  est  istud  hodie  apud  Aposto- 
lum.  Pambl. 


Ab  apoilolo  Paulo,  Erasmus  te$tanle  Apoitolo , 
at  illud  arridet ,  quia  est  in  vet.  cod.  Pamel. 

In  eontentu  vero  Saerorum  ,  etc.  Pulclier  locus  pro 
Sacris  Ecclesiae;  quippe  ubi  dicit  trftetari,coele$lia|j 

Digitized  by  VjOOQIC 


8i7 

inysleria  ;  tota  iinmaniias  occnpalar »  ubi  non 
niMia ,  sed  divina  sunt  omnia  :  ubi  Teneraiio 
tremor  et  terror  incotitur ;  animis  univcrsis  sepulta 
cst  perfecta  substantia  camalis.  Inter  ipsa  fere  carnis 
mercimonia  mDlli  voluptatem  corporis  negligunt, 
scilicet  qoando  a  legionibus  exercitia  mediiantur  ar- 
roorum ,  aut  crepat  litibus  forum ,  ant  resonant 
litieris  auditoria ,  aut  negotiatores  commerciis  ins- 
tanter  incumbunt ,  aut  arlifices  in  ariificia  ipsa  pro- 
pcnsi  sunt :  quanlo  magis  obi  non  caniale  opus  ho- 
minum  ;  sed  spiritale  geritur  Angelorum  ?  Nihil  illic 
impugnationes  possunt,  ubi  ei  ipsi  dxmones  cedunt; 
et  nulla  sexus  alicujus  permitliiur  considerari  dis- 
tantia ,  ubi  nec  xtas,  nec  digniias,  sed  sola  sequa- 
litas  regnat :  atque  ut  plenius  dicam  ,  omnes  illic 


LIBER  848 

liu-  \  justitia  non  potest  esse  quod  mandat,  qni  pctens  est 
vcl  injustitiam  JMStificando  vocare  justitiam,  et  justitiam 
reprobando  injustiiiam  probare  iransversam  ,  cojos 
voluntas  est  sola  et  vera  justitia.  Si  enim  loturo 
quod  gerimus ,  ad  hoc  tantummodo  gerimus ,  iil  Do- 
mino  placeamus;  profecto  boc  solum  erit  jusium 
quicquid  voluerit,  et  jusserit,  et  probaverit  Deus  coi 
placere  gestimus.  Nam  cum  servi  non  possint  a  se- 
metipsis  scire  quid  suis  dominis  placeat,  nlsi  domi- 
norum  sequaniur  imperia ;  et  utique  bomiDes  homi- 
num  similium  sibi  iion  valeant  voluniates  agiioscere, 
nisi  acoeperint  quod  observcnt :  multo  magis  morta- 
les  nesciunt  immortalis  Dei  justiiiam  compreheiulere, 
niii  ipse  justitiarum  suarum  dignetur  indicia  demoo- 
sirare,  sicot  Salomon  approbal,  dicens  :  Qois  enim 


tales  sensus  accipiunt ;  ut  ei  ipsa  conjugalius  IgRo-  b  hominum  poierit  scire  consilium  Dei  ?  atit  quis  poie- 


reiur  ,  ubi  Chrislus  loquitur ,  auditur ,  aitenditur  , 
et  per  omnia  et  in  omnibus  solus  est  toium  ,  testante 
Apostolo  et  dicente  :  Ubi  non  est ,  inquit ,  Judxus  et 
Grxcus  ,  circomcisio  et  praeputium  ,  Barbarus  et 
Scytha ,  masculus  et  femina ,  servus  et  liber  ,  sed 
omnia  ei  in  omnibus  Ghristus.  Hunc  plane  oonventum 
gloria  est  celebrare  cum  feioiinis  ,  in  quo  oulla  est 
discretio  qualiiatis  ,  ubi  untum  licet  omnes  aequare 
sine  aliqua  differentia :  ut  nec  in  ipso  Baptismate 
cujusquam  nudiias  erubescat ,  ubi  Adx  et  Evx  reno- 
vatur  Infaotb :  nec  exponit ,  sed  poiius  accipit 
tunicam. 

Quod  si  et  illie  sit  aliqols  diabolo  pejor ,  qui  le- 
minaram  aspectibus  feriatur ,  de  nullo  tamen  con- 


rit  cogitare  quid  velit  Deos?  Cogitatlones  enim  mor- 
talium  timidac,  et  inceriae  providentlae  nostrx.  Cor« 
pus  enim  quod  corrumpitur,  aggravat  animam  :  et 
depriroit  terrena  inhabiiatio  seosum  multa  cogitan- 
tem.  Difficile  xstimamus  quae  in  terra  sunt,  et  qu£ 
in  prospecto  sont  invenimus  cinn  labore  :  qnae  in  c(b- 
lis  autem  sunt,  qilis  investigabii?  Sensum  auiera 
tuiim  quis  scit,  nisi  lu  dederis  ci  sapientiam ,  et  mi- 
seris  Spiritnm  sanctom  de  altissimis  ?  Et  si  correct» 
snnt  semitae  eorum  qui  in  terra  sunt ,  el  qnx  libi 
placent  didicerint  liomines,  ct  per  sapienttam  sa- 
nati  sunt :  ambulantes  in  tenebris  sibiroetipsis  lumen 
non  possunt  ostendere,  nisi  ultroneum  seipsum  non 
videntibus  offerat  lumcn.  Iia  humana  caeciias  ad 


gregaiio  vesira  culpatur ,  quae  propter  coelesiia  ,  non  Q  Deum  non  dirigit  viam,  nisi  ipse  lucernam  lcgis  os- 

tendat.  Undc  David  sic  loquitur,  dicens  :  Lucema 
est,  inquit,  pedibus  meis  verbum  luom,  et  lux  semi- 
tis  meis.  Et  iterum  :  Prseceptum  Domini  lucidum  il* 
luminans  ocolos.  Hoc  est  ergo  luciferum  quodcumque 
fuerit  a  Deo  intimatum  :  el  boc  Deo  dignom ,  qood 
ipse  Deus  voluntati  suae  falelur  acceplum ,  ut  exer- 
ceat  per  omnia  dominatiim.  Alioqui  nec  nos  servi 
adscriberemiir,  nec  ipse  Dominus  haberelur;  si  se- 
cundum  voluntatem  nosiram  permitteremur  impeiH 
dere  serviiuiem,  et  arbitrio  nostro  non  Dei  eligere- 
mus  exercitamenta  justitiai.  Tales  Paulus  apostolos 
vanificat,  dicens  :  Ignoranies,  inquit,  Dei  justiiiam, 
et  suam  volentes  statuere,  justitise  Dci  non  sont  sub- 
jecti.  Tollantur  nunc  e  medio  ambages  istae  tam  va- 


propier  terrena  colligitur.  Yerumtamen  si  quis  illlc 
luxuriosis  obtutibus  fuerit ,  nullo  modo  aiterum 
Ixdit ,  qui  non  ad  liomiiiem ,  sed  ad  Christum  pro 
salute  processit.  Quinetiam  de  suis  contradictionibus 
contradictores  excludam ,  ut  non  meis ,  sed  suis 
propositionibus  cedant.  Si  iiiler  fesia  sancia  potest 
communis  convenlio  scandalizari ,  ubi  tenialor  ipse 
diabolus  tremuit ;  qois  illic  slabilem  se  esse  pro- 
ipittit ,  obi  teoiator  aodenter  occorrii?  et  si  illic  pe- 
ricliumur ,  obi  Dei  praecepta  nos  congregant ,  quid 
agimos  obi  Dei  jussa  nos  separant  ?  et  si  lurbaraur 
lllic  ,  ubi  Dci  voluntate  munimur ;  quanto  magis  ubi 
non  solum  dlabolom  ,  sed  etiam  Doniinum  habcmus 
adversom  ?  Com    sacrosanctis  enim  jussis  nobis 


divina  protectioministratur,  sicut  Esains  ait :  Legem,  ])  nse,  et  querimoniae  inaniter  calumniosx.  Ad  spirita- 


inquit ,  in  adjutorium  dedit ;  sine  jussionibos  vero 
divinis  nollum  potest  esse  praesidium. 

Aliud  est  quod  Deus  imperat  facere,  et  aliud  vo- 
luntati  ejus  obsisterc  :  cujtis  ila  snnt  mandata  scr- 
-vanda,  ot  si  aliqoid  jusserit  quod  secondum  homines 
iojostom  esse  videator,  justom  credalor  et  fiat;  et  si 
justum  jusserit,  juslum  repotetor  el  fiat :  com  sine 


les  actus  cnm  feminis,  Deo  juvante,  non  metuinias 
adunari ,  qui  per  Dei  jossionem  jusiitiam  nos  credi- 
mos  operari,  ex  qoa  nobis  scimos  monimenia  sup- 
poni.  Privatim  vero,  continentibus  quamplurimum 
clericis  et  virginibus ,  hospitia  separanda  sont,  qoia 
quod  Deus  iniquum  judicat,  justum  esse  non  potest. 
Contubernium  tamen  etsi  nuUa  in  ipso  contubemio 


EDIT.  OXON.  NOTiE 
celebrari  sancia  mystcria,  opus  spiritale  Angelorum 
geri ,  ea  Dei  praecepta  nos  congregarc  et  colligere. 

Pambl. 
Ciim  iinejuiUlia  non  polest  e$$€,  Phrasis  est  aucto- 
ris.  Yetus  exc.  et  Remboldus  legont  nne  vicioria.  Sed 
n^n  placet.  Pamel. 


Cogitationei  enim  moriaiium,  Recte  sic  Gravios  et 
Morellius ,  pro  co  qiiod  alii  cogilatione$  immortalium» 
Namsicbabet  liber  Sapientiae,  quam  Salomonis  titulo 
citat,  quomodo  et  paulo  post  librum  Ecclesiastici. 

Paiiel. 


Digitized  by 


Google 


S49 


DE  SINGULARITATE  CLERIGORUM. 


turpis  coiisueludo  noscalur,  accendil;  quia  impossi-  A  adversus  eum  caplim  incipiat  praevalere. 

bile  est  iuiegrilalero  ad  victoriam  pervenire,  quae 

coniendit  conira  Dei  jussa  pugnare.  Qiiantum  enim 

lex  obedientibus  suggerit  adjulorium,  lanium  inobe- 

dieDiibiis  incitat  peccatum,  dicente  Aposlolo :  Virtus, 

inquil,  peccati,  lex.  Qui  nos  ergo  jussit  ut  in  sacris 

suis  cum  feminis  iriumphomus,  ipse  jubet  ut  priva- 

tim  pugnas  femineas  caveamus. 

Snnt  equidem  necessiiaies  aliae ,  quse  nos  quoque 
privatim  feminas  videre  compeiianl,  sed  eiiam  ipsae 
divini  operis  vel  praecepti  imperant  efGcaciam ,  ul 
visitemus,  ut  solatia  pnebeamus,  ut  borUimenta  vi- 
lalia  salubriter  intimemus  :  nec  tamen  et  in  bis  ofO- 
ciis  ininor  cura  agenda  est  pro  moribus  nostris ,  ut 
clarescant  in  noslra  oper^tione  indicia  puritalis.  Se- 


S30 

Num- 
quam  securus  cum  tbesauro  latro  lenetur  inclusus  : 
nec  intra  unam  caveam  habitans  cum  lupo  tuius  est 
agnus.  Ipse  se  voiuit  superari,  qui  bostem  propriuiii 
in  suas  portas  induxit;  et  intestinum  gladium  sibi  ipse 
supposuit,  qui  locum  habiutionis  suae  adversarii  in- 
gressibus  reseravit ;  et  qui  frelus  est  conversari  cuin 
scandalo ,  sine  causa  dicit :  Pacatus  esse  voio  cum 
diabolo;  conira  Apostolum  dicentem  :  Nolite  locum 
dare  diaboio.  Omni  ergo  mode  muiiiendus  est  locus, 
ubi  ruerit  ihesaurus  absconditus ,  ne  per  unam  ca- 
vernam  toium  parietem  latro  suffodiat.  Nam  si  defo- 
ris  expugnans  vix  muris  expellitur,  quanium  valebit 
si  intra  muros  acceperit  Iiabiucukim?  Et  si  illi  qui 
contra  eum  claudunt ,  aliquotiens  ab  eodem  capiun- 


veritas  non  desit ,  quae  sub  clerico  feminam  possit  B  lur;  quaiito  magis  ille,  qui  ultroneus  ilii  patefecerit 


astringerc ,  ut  ipsam  consolationem  nosiram  susci- 
pial  cum  tremore,  et  iu  sentiat  visiiationis  affectum, 
ut  clericum  venereiur.  Ac  ne  Urdius  sit  evagari  per 
singula,  i'\m  quicquid  agimus,  boneslum  esse  po- 
test^  8k  s<miper  in  nobis  signa  honesuiis  eluceant : 
sicut  Paiilus  apostolus  universa  complexus  est ,  di- 
cens  :  Omnia  vesira  lionesie  fiant.  £t  iierum  :  Sicut 
praecepimus,  inquit,  vobis,  ut  boneste  ambuletis. 
Non  bene  siiccedit  quidquid  agitiir  passim  :  et  sanc- 
tum  non  est  ({uod  geritur  saiiciuin,  nisi  sancte  quod 
sanctum  est  peragatur,  sicut  Salonion  asseril,  dicens ; 
Qiii  enim  custodieriiit  jusie  jusU  ,  justificabuntur. 
Sinceriter  ergo  sinceriUs  ipsa  servanda  est;  et  omne 
quod  voii  est ,  eliam  in  actu  signandum ,  ne  aliud 


ingressum,  decipitur  ?  Gum  dicat  Salomon  :  Si  jusius 
vix  salvus  fit,  injustus  ubi  parebit?  Omnes  ergo  ri- 
mx,  ne  dicam  portae,  claudends  sunt,  ne  per  iinum 
foramen  castra  omnia  penetrentur  :  et  universa  com- 
ponenda  sunt  munimenu,  ne  per  modicom  non  init- 
nilum  toia  civitas  ruat,  sicut  Salomon  repetit,  di<« 
cens  :  Qui  spernit  modica,  paulatim  cadet. 

Fit  sludio  autem  hujus  perversiutis  arbitror,  ut  a 
clericis  ad  communiutem  femina  magis  quam  inas- 
culus  eligatur.  Numquid  Uiitum  mulier  utilior  est 
comroodis  clerici ,  quanium  prodest  masculus  conti- 
neus,  vel  puer  mascuio  continenti  ?  Aut  ipsa  erit  de- 
cens  utilitas,  quam  indecens  communius  facit?  Et 
ubi  erit  quod  Salomon  ait  :  Omne  animai  diligit  si- 


vota  commeiident,  et  aliud  actus  insinuent.  Undique  q  mile  sibi?  Et  iterum  :  Volatiiia  ad  sibi  similia  con- 


probandaest  institulio  volunutis,  et  undique  con 
suromandus  est  cursus  uniuscujusque  cerUminis ;  ne 
minus  sit  aliquid  ad  triumphum ,  si  non  pienius  di- 
roicetur.  Uinc  Paulus  apostolus  introducit  documenU 
cerUminum  :  Sed  et  qui  in  agone,  inquit,  certat,  non 
coronabitur,  nisi  qui  iegitime  ceriaverit.  Ei  iterum  : 
Nescitis,  inquit,  quoniam  qui  in  stadio  currunt,  om- 
nes  quidem  curruni ,  sed  unus  accepit  braviuro.  Sic 
currite,  ut  comprebendatis.  Omnis  enim  qui  in  agone 
contendit,  ab  omnibus  se  abstinet :  et  illi  quidem  ut 
corruptibilem  coronam  accipiant,  vos  autem  incor- 
rupUm.  Pleniludo  est  ergo  sanctitatis,  et  palma  per« 
fecu,  ut  ex  omni  parte  secum  non  babeat  qtiod  re- 
cuset;  ne  quod  profitetur  odisse ,  tenendo  videatur 
amare. 
Quod  sl  aliquis  dicit  :  Caplivum  teneo  adversa- 


veniunt.  Sed  et  si  femina  utilior  existimatur,  non 
oportebat  carnalia  emoluroenia  praeponere  uiiiitaii- 
bus  spirilalium  comniodoruro  :  et  expediebat  qua- 
leincumque  viruro  inutilem  sustinere  pro  exislinia- 
tioiie  rounienda ,  quara  bonos  effectus  mulieris  cuni 
eiistimaiione  lurpissima.  Quod  Salomon  comparat , 
dicens  :  Meliorest,  inquit,  iniquius  viri,  quam  l>e- 
nefaciens  mulier.  Artificialia  suni  iuque  semper  dia- 
boli  veneficia,  quibus  ingenium  suae  callidiutis  exer- 
cens,  sanctimoniae  deditos  dolosis  comrooditatihus 
juvai  ut  perdat :  et  inter  continentes  quasi  necessa- 
ria  emolumenta  mutuis  adjuvaminibus  subministraiis, 
agit  prius  masculum  et  feminam  pariter  conversari ; 
ut  postquaro  inseparabiles  feccrit  per  alterutra  sola- 
])  tia,  possit  occidere  dantes  siroplices  animos  ad  cas- 
tiutis  voU  servanda  :  et  impugnationis  suae  arma 


riuro  roeum,  cui  semper  insultem,  videat  neforte     subducens  idterim,  quasi  placidus  fautor  suggerit 

EDIT.OXON.NOTiE. 


Ut  ipiam  coMolalionem  noslram  iusctpiat,  Vetus 
excususac  Remboldus,  et  hoc  et  sequentia  piurali  nu- 
roero  legunt,  sed  praecedit  (eminam.  Pamel. 

Ei  omni  quod  voiiest.  Confirroatum  hinc  votum  ta- 
ciium  castiutis  annexum  coelibatui  clericorum ,  de 
quo  paulo  post  apertius. 

Et  palma  perfecta.  Hinc  apparet  atque  etiam  legi 
debere  :  unui  accepit  palmam.  Sicul  ubique  legit 
Cyprianus.  Pamel. 

Ipie  ie  votuit  superari.  Vet.  exc  et  Rembolduspe- 
ne(rari.  Pamel. 

Sine  cauia  dicit,  Vet.   exc.  non  riicit  • :  sed  pritts 


placet.  Pamel. 

Qui  spemit  modiea  ^  pautalim  cadet,  Erasinus, 
roale ,  cadit ;  naro  prius  babet  Ecclesiasticus.  Pamel. 

Sie  itudeo  antem ,  eic.  Hoc  Erasino  placet  pro  eo 
quod  erat,  arbitrio.  Legendum  videtur ,  fit  siudio, 

Pamel. 

Quam  bonoi  effectui  mulierii.  Erasrous  a/fectus^ 
roinus  recie.  Pamel. 

Agit  priui  maiculum  et  feminam,  etc.  Reinboldus 
omiserat  convenariy  et  Erasmus  legeba  adjicit,  illud 
?ero  habet  vet.  exc.  Pamel.  r^  ^  ^  .-rl  ^ 

Digitized  by  V^OOy  lC 


S51 


UBER 


85S 


sattctitatit  affomeQU ,  donee  dMHios  inter  Mibos  A  ascendere,  quos  ot  de  alta  [Mraecipiiei,  eUborat  ad 


iminiceai  mitriat  cencordiMi.  Facit  aiiMeft  sibi  in* 
Ticem  et  descrTire,  et  astenlator  iofetlus  impedi- 
menta  removeni  oniversa ,  commodis  eorum  gaudet 
elflcaciam  eommodare;  ut  tou  coa  sibtmetipsis  ne- 
cesaitate  eommendans,  ecbibere  eoa  possit  in  alteru- 
tmm  aoitta  consoJaiione  pendere.  Non  vult  eos  iu 
ali<|uo  impedire,  ne  separet  tam  spiritaliter  quam 
camaliier.  Inconcusaos  elicit  vivere,  ne  ipsa  societa- 
tis  initia  immaturo  lemport  feedera  ccBpta  contur- 
bent.  Usque  adeo  illos,  vtdentibus  cunctis.  ad  perfec- 
lum  sanctitaiis  ittYitat ,  foyet ,  sobievat :  ut  Dei  esse 
compotent  beneficia  ipsa  contraria,  quibus  iuducun- 
tur  ut  pereani;  nescientes  nomqoam  Deum  jurare 
quod  velat.  Quibos  in  tantom  diabolos  blandieni  se- 


cnlmen  adversarioa  protelare.  Sed  necesse  est  cadn- 
cis  lapsibiis  didantor,  qui  viam  lubricam  tenuenmc , 
de  qua  Salomon  sic  praDdicat,  dicens  :  Est  ra  qiuB 
▼idctur  apud  bomines  recta  esae ;  novissima  aotean 
ejus  veniunt  in  profundum  infernomm. 

Sed  aiont  :  Si  de  bac  ooniunciione  derici  deiMH 
tnntur,  notandi  sunt  etiam  sancti  pleriqoe  nobiscom. 
Stcot  Hdias,  qui  uiansii  apud  vidiiara  :  sive  Aposloli, 
qui  molieres  secom  comites  circomducebant  :  «t 
loaunes,  qui  matrem  Domiui  assumpsit,  eodem  Do- 
mino  deleganie;  aut  ipse  Dominus,  cui  de  suis  facut- 
latibus  alimenu  pnestabant  aliqus  molieres  religi^- 
8£,  coi  etiam  Martba  ministrabat  ad  mensam,  el  q«i 
singulariter  locutns  est  ad  tNileum  aedens  com  alie- 


curitatem  prvparat  sanctimoiiije ,  ot  conjooctos  se  B  nigena  muliere  Samariiana,  vel  cui  recombeoli  le- 


magis  aestimcnt  quam  disjuncioSt  immobiles  circa 
libidinem  perdurare  :  qoos  cum  omni  tranquiiliial^ 
deducens,  nuUis  proceilis  aut  fluctibua  inqoieut;  et 
velut  in  medio  mari  minus  cauios.  indocit  relaxare 
vela,  nec  qocrere  fobernacola,  ot  sobita  leaipestate 
concilatos,  nanfragos  ex  insperata  commotiune  sob- 
mergai.  Hanc  primo  exbibet  leniuiem ,  ut  duas  oa- 
ves  oblectet  ad  invicem  contenire ;  quas  cum  fecerit 
junctas,  repentini:)  turbinibos  in  semeiipsas  elidere 
possit  et  frangere  :  et  bis  utiior  bUndimentis,  ut  sub- 
tractis  omnibus  jaculis  compescens  adversa ,  sugge- 
rens  proapera ,  umdiu  sopitum  ignem  sine  uliis 
flammis  occuliet ,  donec  duas  faculas  jungens ,  simul 
ambaa  accendat  :  et  Umdiu  cessat  ssevitia  sus  tela 


mina  lacrymis  pedes  lavit,  et  capillis  exlersit.  Callidi 
argomenutores  et  jurisperiti  fallaces  :  qoi  dom  cii- 
piont  praevaricari  coniroversias  actionesqoe  causa- 
ram,  etiam  ipsa  jora  transvertout;  et  coro  nolont 
competentibus  coerceri  jussionibus  legum,  ad  illo- 
dendos  jodices  inconvenientibos  eiempiis  velot  si- 
miles  conjecturas  joris  objiciunt':  qui  per  Salomoitem 
ipsius  legis  sagaciute  produntur  :  Peccator,  inquit , 
bomo  evitat  eorreptionem ,  et  ad  volunutem  suam 
invenit  comparationem.  Tales  ergo  non  peroratio- 
nem,  sed  per  correctionem  potius  revincendi  sunt, 
ul  non  ante  interpretatis  oratioiiibus  insiroanlur, 
quam  admiserint  qood  ad  defensionis  solatiom  re- 
pererunt;  sicot  noe  adversus  liujosmodi  liomines  Sa- 


supponere,  donec  sicut  periius  venaior  quos  occisn-  C  lomon  edocel ,  dlcens  :  Noli ,  inquit,  respondere  in- 

sipienli  ad  ipsius  insipientiam,  ne  similis  Oas  iiii;  sed 
responde  insipienti  contra  ipsius  insipientlam,  oi  noti 
videalnr  sibi  saplens  esse. 

Revera  magni  liomines  qui  se  comparant  aanciis , 
et  eximia  conversntio  nostra,  quae  Pniplieiis  vcl 
Aposlolis  vidcatur  aDqualis.  Ad  occasionem  loxurim 
nostrae  In  perversum  saiictos  volumus  iuiiuri  ;  et  iii 
cxteros  aclus  vestigia  justorum  nolumus  sequi.  iii 
quibusdnm  iiifirnios  nos  excusamus  ad  imlUnda  facia 
majoriim  ;  et  in  uliis  nos  i^quales  majoribus  protesia- 
mur :  cum  ilelias  ipse  in  aiigusiia  consiitutus,  impa- 
rem  se  patribus  suis  ante  Deum  fliteatur.  Nuniquiil , 
Inquii,  inelior  sunt  patribus  meis?  Uoc  Helias  de  an- 
tecessoribus  suis  in  inflrmiute  sua  cogitor  exclama- 


rus  est  laquei  soi  vinculis  aliiget.  At  ubi  indissolu- 
biii  catena  devinctos  adsirinxerit ;  velut  lanitu  pro- 
tinos  duoa  gladiatores  adversus  invicein  compellit 
armari;  et  suldnde  siimuians  membra,  suiiin  gladios 
apiat ,  staiim  «ucceiidit  insaniam  ,  et  vuliiiflcos  am- 
plexus  impingens ,  utmmque  siniul  uno  ictu  mortifi- 
cai.  Sic  expllcat  qood  ante  prsesure  videtor,  sic  de 
simplici  cbariute  amorem  conflai  llliciium ,  sic  per 
saiiciitatem  sibi  Indiicit  interiium;  dum  contenius  est 
cedere,  sic  valet  fortius  occupare;  et  dum  summissus 
patitur  semetipsom  praebere  devictum ,  sic  plenius 
devincere  gloriatur.  Cujus  versulias  Paoliis  aposto- 
lus  sic  intelligit,  dicens  :  Non  enim  ignoramus,  Sn- 
quit,  astutios  ejus.  Male  itaqne  in  hac  participatione 


pacali  sunt,  qul  ad  bella  padflcante  diabdo  perdu-Dre:  et  iios  Heliae  vd  Prophelis,  et  Aposlolls,  et 
cuniur,  et  non  bene  in  sanciiute  proliciunt,  quibus  Domino  virtutem  nostram  non  dubiUmus  sqiiare  ? 
ad  detrimentum  profectus  ipse  inimici  artiffcio  subor-  Vided  plane  sic  apud  vos  calcari  avaritiam ,  sicut 
natur;  nec  reclo  cursu  moliuntur  continentiiB  scalas     Apostoii  propria  cuncu  dimiserunt.  Video  crapulara 

EDlT.OXON.NOTiE. 


In  i€metip$ai  elidere.   Censeo  legendum   illidere. 

Panel. 
Ignem  $ine  ulUi  flammit  occullel.  Recle  sic  Mo- 
rellius  et  Gravius  cum  vet.  exc.  ei  Remboldus  pro  eo 
quod  alii  occullat.  Pamel. 
El    dum  iummiiws.  Adjicio    dum  et  vel.  exc. 

Pahel. 
Controveriiai ,  aclionesque  caufarum,  Genuiiia  quo- 
qiie  esi  li;ec  leciio,  et  Remboldus  pro  eo  quod  repo- 
suit  Erasmus  :  controvenai  actioneiy  qute  cauiarum. 

Pamel. 


Sed  per  correctionetn,  Placet  et  isU  pro  correpiio- 
nem.  Pamel. 

Et  in  cmteroi  aetui.  Etiam  hzdc  pro  inler.  Pamel. 

Video  plane  iic.  Et  liic  et  paulo  post  adjecit 
negationem  non^  Erasmus ;  sed  non  est  opiis. 
E^t  enim  ironia ,  sicut  el  in  eo  qood  sequiiur  cognoe- 
eo,  etc.  IJem  est  judicium  de  his  adjuncu  ab  illo  ne* 
galione,  ad  iilain  senlentiam,  iiChriituneipium.eic. 
praesertim  si  legamus  cum  iilis  fadt  pro  faciei. 

bigitized  by  VjOOVIC 


853 


DE  SINGfJLARITATE  CLERIGOKUM. 


8S4 


et  ebrietatem  slc  veslris  couviviis  abesse,  sicui  Apo-  Jl  gloriaiues,  sed  ad  (ttansuraiKi  gratis ,  qttam  nobis 


sioli  nlliil  babentes  frequenler  coacli  sunt  esurire. 
Cognosco  taiiter  in  iiobis  jejunia,  siiim,  (amem, 
nuditaiem  propier  iostantiam  docirinae  solius  ubique 
pollere,  sicut  in  Aposiolis  legimus  triumpbasse  ;  et 
approbanlur  apud  nos  eadem  exercitia  fervere  viriu- 
lum,  quibus  Aposioli  omnia  vitia  tremuenini.  Plane 
quadraginta  dierum  jejunium  Domini  medita^mur ,  ei 
oraliones  excubiasque  quibus  ille  per  soliiudines 
ttliam  nociurna  silentia  rumpebat.  Numquid  similes 
agones  frequentamus  contra  luctamina  viiiorum,  et 
sic  agimus  rigore ,  austcrilate ,  vigiliis ,  passionibus, 
labore ,  necessiiate ,  afDictione ,  abstinentia ,  quibus 
peccita  calcantur,  ut  nemo  de  nobis  mali  aliquid 
suspicetur  ?  Per  quai  Paulus  apostolus  conscieiitiam 


mensus  est  Deus.  Etenim  Gonieaip&amur  quod  iterum 
dixit :  Pius  ab  illis  omnibus  laboravi,  ulliil  meliua, 
nihil  apiius  mihi  proponitur,  uttde  vincam,  niai  iil  de 
ipso  de  quo  mibi  prsascribitur,  ego  ipae  prsscribam. 
Certe  plus  omnibua  ipse  iaboravit,  et  Unwa  ad  mu« 
lieres  circumducendas  collegas  suoa  imiuiri  oontre  • 
muil,  ne  se  ad  interitum  subjiceret  tentatiooi  camali. 
Unde  ipse  raiionem  sic  reddidit,  diceas  :  Ego,  inquit, 
sic  curro ,  nou  quasi  in  iucertum  :  sic  pugno ,  non 
quasi  aerem  c^dens,  sed  affligo  eorpus  meum  ei  in 
servitulem  redigo,  ne  forte  aliis  pnsdicaas,  ipsc 
rcprobus  inveniar.  liuic  ergo  te  compara ,  qui  Apo- 
stolum  jactas;  et  ex  ipao  disee  quid  metuaa,  qui  cla- 
inat  et  dieit :  Oro  vos,  imitaioree  mei  estote.  Noliiit 


suam  innotiiisse  omnibus  glorialur  :  In  omnibus ,  in- B  ^taque  de  mulieribus  circumducendis  habera  Hdu- 


quil,  commendantes  nosmetipsos  quasi  Dei  ministros, 
in  sustentatione  mulla,  in  pressuris,  in  tentationibus, 
in  tribulationibus ,  in  angiistiis,  in  plagis,  in  custo- 
diis,  in  carceribus,  in  sediiionibus,  in  invocationi- 
bus,  in  laboribus,  in  vigiliis,  in  jejuniis»  in  castiute, 
in  scienlia,  in  longanimiiate,  in  boiiitate,  in  Spiritu 
sancto,  iu  charitate  non  ficU,  in  verbo  veriutis,  in 
virtute  Dei,  per  arma  justitix  a  dextris  et  a  sinistris. 
Ad  has  imiutionea  inrirmi  sumus ;  et  ad  mulieres 
circumdiicendjis  possibililatem  nobis  comparandse 
imitationis  adscisciinus :  quod  si  eliam  cuncu  iilurum 
quisquam  se  imiilere  jacusset  ;  me  Umen  nuliius 
suadela  poteral  inclinare ,  ut  alios  nunc  Apostolos 
crederem,  contra  apostoli  Pauii  professionem :  Num- 


ciam ;  qui  non  igiiorabat  quantum  aii»  virtutet  ab 
aliis  virtutibus  diCTerant,  et  aliam  elaritatem  solis, 
et  aliam  lunae,  aliam  vero  steliarum,  de  charismatibiis 
Ecdesiaslicis  similitudinem  comparans  iniimaverat. 
Sed  nos  contra  de  apostolica  nobis  eo»quation6 
blandimur,  non  inteudeotea  penitus  quid  Apostoli  et 
saucti  omnes  invicu  virtute  gesserunt ,  tt  diflciiem 
rumpere  qu^imus  viam,  cum  per  bcilia  planior  sit 
nobis  apposiu  ;  eontra  Saiooionem  dicentem  :  Non 
te  credas ,  inquit,  via  laborio$«,  ne  ponas  anini» 
tu»  scandalum.  Nec  ullusconsiderat,  quoniam  unus 
securus  in  iubrico  graditur  >  et  alius  qui  impar  est , 
labitur  :  unus  per  rupes  cursu  montes  ascendit, 
alius  si  se  coarcuvit,  cadit,  Uni  contingit  per  lein- 


quid,    inquit,  omnes    Apostoli?   Numquid  omnes  G  P^^^^  "^^iS*^  ^*^^^^^^'' ^^P^^^re,  et  alteri  Ulis  feli- 


Pruplietae  ?  Si  Cbristus  se*ipsum  comparare  ausus  est 
Deo,  qui  ait :  Pater  major  rne  est :  aut  si  Apostoli 
coasquare  seinetipsos  ausi  sunt  Cbristo :  nos  liodie 
Apostolis  xquules  facit  consimilis  fortitudo.  Ilisera 
htimanius  in  hac  aequaliiate  non  times  fulminari,  quae 
de  Filio  Dei ,  aiit  de  iiliis  tonitrui,  non  cunclaris  pec- 
caiis  tuis  exempla  vclut  similia  muiuare  ?  Cuin  su- 
perbiae  sit  elata  jactantia ,  etiam  miiiimis  Eccleiiise 
quem(|uam  comparnbilem  velle  coiiscribii,  cum  Pau- 
lus  moneat  et  diiat :  Alier  alierum  superiorem  sibi 
exisiimanies.  Et  inferius  addidit ,  dicens  :  Hoc  sen- 
tiie  de  vobis  qiiod  el  in  Christo  Jesu ,  qui  cum  in 
forma  Dei  esset  constitiilus ,  tion  rapiiiam  arbitraius 
esi  essesesequalem  Deo,  sed  semetipsum  exiiianivit, 
formam  servi  accipieiis. 

Minus  itaquc  de  iiosiris  viribus  senliendum  est, 
ncc  fortitudini  sanctorum  noslra  inrinuitas  conipa- 
randa  est,  sicut  nobis  apostolus  Pauliis  de  senielipso 
magisterium  proponit,  et  dicit  :  Non  enim  audemus , 
inquii,  comparare  nosaut  coiiferre  quibusdam  qui 
seipsos  commendant,  sed  ipsl  io  nobis  ipsis  nosmct- 
ipsos  nobis   commendantes :  non  supra  mensuram 


cftas  Jion  potest  evenire ;  quod  Paulus  apostolus 
deceriiit,  dicens  :  Unusquisque»  inquit,  proprium 
donum  habet  en  Oeo,  unusquidem  siC)  alius  ve- 
ro  sic. 

Sed  qui  mihi  de  sanctorum  exemplo  prasjudicarit ; 
quid  aliud  exemplum  nolunt  contemplari ,  quod 
metuant  :  et  qui  ApostoUs  coaequari  conteodit,  qua«> 
re  non  magis  presbyteros  adulteros  apud  Danielem 
ad  formidinem  sibimetipse  pr^ponit?  U;)sc  auiom 
noii  ideo  propono,  ut  quasi  Apostolorum  imitatoribus 
coiilradicam,  scd  ut  illos  confundam»  qui  se  saiiciis 
exaequeiit.  Nec  nego  ipsos  esse  secundos,  quos  do- 
ciores  accepimus  cuncti ;  sed  adversus  eos  contendo» 
qui  cupientes  ad  mala  sua  bonorum  historias  depra- 
D  vare,  legem  Dci  sibi  xsiimaiit  suffragari ;  sicut  omnes 
qui  perire  fcstinant,  et  sub  obteutu  sanctorum  dede- 
cora  sua  voluiit  esse  celau ,  ut  sub  imitatione  majo- 
rum  conlraria  quaeque  commitunt ;  quos  apostolus 
Paulus  prodil  el  publicat ,  dicens  :  Quod  autem  (acio, 
et  facturus  sum ,  ut  amputem  occasionem ;  eorum 
qui  voiunt  occasionem ;  ut  in  eo  in  quo  gloriantur » 
lales  invenianiur  quales  et  nos  sumus.  Nam  et  hujus 


EDlT.OXON.NOTiE. 


in  invocationibtti,  Yoces  iionnnlls  hlc  redundnn- 
tes  e  margine  videntur  in  lextum  irrepsisse. 
Unu$  per  rupe$>  Vetus  exc.  et  Remooldus  ripas, 

Pamel. 
Paulu$  apo$lolu$  dccernit,  dicrn,  Adjicio  dicen$ 


ex  vet.  exc.  Pamel. 

Quid  aliud  exemplum  volunt^  Ex  eodem  cum  llo- 
rcliio  lego  sic,  pro  voltmt*  Pamel. 

Et  qui  Apo$loli$.  Solus    Muiiutius    Apo$tolici$. 


Digitized  by 


GBt^^gle 


855 


UBEK 


856 


modi  pseudo-aposloli  sunt  operarii  dolosi ,  transngu- A  coelestis  prandia  ministrare?  Numquid   suh  Dotniao 


ranles  se  in  Apostoios  Gbristi.  Hoc  addunt  aii  cumu 
Jum  perditionis  cumulandum,  ut  bonos  iiirament, 
quorum  exemplo  utuntur  ad  roalam ;  quibus  utile 
esset  satis  et  salubre,  si  «ujuscumque  bistorias  seipsos 
magis  crederent  non  iniellexisse  rationem,  quam  ali- 
quid  iuhonestum  arbitrarentur  in  lege  :  quos  apo- 
siolus  Paulus  corripit  et  confundit ,  dicens  :  Non  in- 
tdligentes  neque  quae  loquuntur  neque  de  quibus 
aflirmanl.  Ei  iterum  :  Si  quis  putat  se  scire  aliquid , 
iieedum  cognovit  quemarjodum  eum  oporleat  scire. 
Vacant  itaque  prxjudicia  petulaniium ,  quos  ingenia 
suas  perversiiatis  errabunda  iransducunt;  et  qua:- 
runt  compeientes  suis  sensibus  hisiorias  quas  expo- 
nant ,  qui  male  agenles  muiuant  legalia  patrocinia. 


non  fuere  convivia?  Aut  sub  majestate    ejus  erat 
alius  cibus  aut  polus,  quam  discipUiia    ianiummodo 
qu£  pnscebat?  Testante  ipso  Domino    ac  dicente  : 
Meos  cibus  est,  ut  faciam  voluntatem    ejus  qui  misit 
me.  Sic  Apostolos  mulierum  comiialus  decebai  non 
ut  perderent,  sed  ut  discerent  revereniiam,  et  propler 
humaniintis  exbibendnm  miuisteriuin    sequebanlur, 
sicut  in  Cvangelio  de  Domino  et  de  ipsis  parifer  me- 
murntur  :  Ei  factum  est,  inquir,  post  haec  et  ipse  iier 
faciebat  per  civiiates  et  castella  evangelizans  regnum 
Dei ,  et  duodecim  cum  illo ,  et  mulieres  qux  erant 
curata!  a  spiritibus  immundis  et  infirniitaiibus,  Mom 
qux  vocatur  Magdalene»  de  qua  daBmonia  sepiem 


exierant,  et  Joanna,  uxor  Chuzae  procuraioris  Hero- 
Beneageniibus  bona  sunt  omnia,  quscumque  scripia  jj  dis,  et  Susanna ,  et  aliae  mulia  quae  et  ministrAbant 
sunt,  qui  benedicta  bene  suscipiunt;  sicot  Paulus     ei  de  facultatibus  suis. 

Numquid  adhaerebant  singularibus  singulai,  aul  in- 
disciplinauecommorantes,  perseverabant  illecebroso 
consortio  conversantes  ?    Ubi  tota  Ecclesia  prope- 
modum  videbilur,  ut  non  ad  convivationes  improbas, 
sed  ad  discenda  bonae  conversationis  studia  sequeren- 
tur.  Ideo  non  inde  scribitur ,  quod  nostris  conviva- 
tionibus  coxquetur,  non  risus,  non  jocus  diciiur 
affuisse.  Nec  slcut  apud  quosdam  nunc  usque  assolet 
fieri ,  chorus  psalleniium  virginum  aures  venenosis 
cantibus  asseritur  demulsisse.  Et  ut  de  Aposlolis  bre- 
viter  probem,  quantum  illis  fluia  familiarifas  pocuit 
displicere,  qui  compulsi  sunt  et  de  ipso  Domino  lo- 
quenie  ctifn  femina  dubitare,  nisi  eos    majesiaUs 


apostolus  polliceiur  :  Scimus  quoniam  bona  est  lex, 
si  quis  ea  legitime  utatur. 

Obtinuimus  confundendo  contradictores.  Gonverta- 
mur  sttbinde  eosdem  quos  vicimus  insuper  erudire , 
ne  aut  ut  sanctos  remanere  patiamur  in  crimine,  aot 
ignari  deputemur  in  reddendo  rationem ,  ut  publice 
victi  pcenitentiam  gerant :  aut  si  noluerint,  nos  ex« 
punximus  quod  ad  nostram  pertinet  diligentiam ;  ut 
quomodo  satlsfecimus  supra  dictse  sententiae  Salomo- 
nis,  ila  satisfaciamus  Panlo  aposiolo  concionanti : 
Servum ,  inquit,  Domini  non  oportet  liiigare,  sed  roi- 
tem  esse  ad  omnes,  docibilem,  patientem,  cum  omui 
modestia  corripientem  eos  qui  resisiunt  veritati ;  ne 


forte  det  iltis  Deus  pcanitentiam  ad  cognoscendam  C  notilia  probata  compesceret,  sicut  Evaogelista  refert. 


veritatem ,  et  resipiscant  a  diaboli  laqueis,  a  quo  cap« 
tivi  tenentur  secundura  ejus  voluntatem. 

Omne  quidquid  ab  auctoribus  nostris  gestum  est, 
rationabiliter  gerebatur  :  ut  posteris  nobis  adversus 
prsevaricatores  mnnita  undique  auctoritas  traderetur, 
propier  haeresin  amputandam  quam  superius  taxavi- 
mus ,  de  assumendis  feminis ;  quam  sive  per  semet- 
ipsum,  sive  per  servos  suos  Dominus  paululum  rela- 
xavit,  ne  nimio  rigore  in  totum  Domini  fabrica  dam- 
nareinr;  praevidebantur  a  Domino  haeretlci  qui  nup- 
tias  auferunt;  et  quos  Dominus  junxit,  conira 
naturae  principium ,  et  contra  Evangelium  separare 
contendunt.  Quibus  interdicens  jam  tunc  auctoriias 
parabatur,  ne  maritatae  mulieres  accidere  vetarenlui^ 


dicens :  Inter  haec,  inquit,  venerunt  discipuU  ejus,  et 
mirabantur  quod  cum  muliere  loqueretur.  Nemo  la- 
men  dixit  illi :  Quid  quaerls ,  aut  quid  loqueris  cum 
ca  ?  Quid  aulem  loquar  accessum  feminae  ad  pedes 
Domini  provolutae,  cujus  luctus  et  planctus  ad  de/e/i- 
sionem  lasciviae  suae  non  erubescunt  improbi  flagi- 
tare  ?  Usque  adeo  illos  propria  caecitas  rapii ,  ut  nec 
de  similibus  causis  audeant  reluctari ,  de  quibus  Sa- 
lomon  :  Excaecavit,  inquit,  eos  malitia  eorum,  ut 
nescirent  sacramenta  Dei.  Joannes  aulem  mairem 
Domini  suscepisse  videtur ,  sed  matrem  cojus  roores 
maternum  indicat  nomeo.  Tamen  non  possum  et 
alias  Ghristi  matres  admittere ,  nec  aequanda  est  mu- 
lieribuscunctis,  quae  genuit  Majestaiem.  Heliasquo- 


ad  Christum ,  qui  in  praeseniia  servierunt.  Sed  non  D  que  jussus  est  a  Domino  relinquere  solitudinem  ei  m- 


sine  moderainine  fuit  etiam  ipsa  permissio  procurata, 
quae  non  sibi  operabatur  quod  gerebat,  sed  cacteris. 
Nam  sic  allocutus  Dominus  Samaritanam ,  ad  horam 
docuit  et  recessit,  nec  defensionem  conlinuandis  ex- 
cessibus  fecit.  Ad  horam  quoque  Martham  passus  est 
ministrantem.  Sed  quid  erat  aliud  Domino,  nisi  regni 


gredi  tabcrnaculum  viduae.  Pro  imperio  Domini  labo* 
ravit  ut  in  domo  mansisset ,  cui  solitudo  solaiium 
praestabat  et  requiem ;  occasionem  illi  DominusobiU' 
lit  ad  ihagnalia  facienda ,  ut  magis  famis  lempore 
tam  ipsiividuae  quam  pupillis  ejus  sufflcientia  iribueret 
alimenta ,  qui  jejuniis  usquequaque  afQictus  toleraYe< 


EDIT.OXON.NOTiE. 


Qtfof  Domnut  junxU.  Ant  sic  legendum  cum 
Erasmo,  autcum  vet.  exc.  etRemboldo,  quodDominui 
juirii;  prius  tamen  arridet  magis.  Pamel. 

Sie  Apoitoloi  mulierum  eomitatui  decebat*  Yet. 
exc.  Apoitolut,  etc.  docebat.  Pamel. 

Ubi  tota  Ecclema  propemodum  videbitur.  Locus 
prorsus  obscurus.  Vei.  excusus  vero  et  Remboldus 


legunt  conjurationei  improbroiait  P^o  convivutionet 
improboi ,  non  recte.  Pamel. 

Ideo  non  inde  icribitur.  Hoc  ex  cod.  ve(.  exc  pro 
ono  Remboldus ,  adeo ;  Crasmus  vero ,  ad  ea  bene 
detcribitur.  Morell.  adeo  non  bene,  Pamel. 

Tamen  non  pouum,  Isiud  rursum  ei  iJloroiO 
iitroque,  pro  eo  qtiod  ErasmUs  poauM.  PameL. 


Digitized  by 


Google 


857  DE  SINGIJLARITATE  aERlCORUM.  85^ 

rat  indigeniiam ;  etqui  missus  venerai  pusci ,  pastus  A  ne  vel  momentam  aliquod  transeat,  'quando  indi-> 


quiniino  conferens  miseris ,  miserias  egestalis  fecit 
cxcludi.  Et  boc  non  poiest  cujusquam  favere  luxu- 
riae ;  cum  nulla  fuerit  opporiunitas  scandali  ubi  tran- 
seunter  quod  pejus  est  egestosam  babuerit  man- 
sionem ,  qiiam  quicumque  hospes  effugeret,  At  bic 
apud  quos  liospiiatus  est,  iroplevit  et  rediii;  qui 
etiamsi  morareiur,  suspecius  esse  noil  potuii.  Qualis 
iliicfuit  communilaib  effectus,  ubi  non  eral  victus? 
£t  qualein  ad  viduam  babuii  Helias  iniroiium ,  cui 
fames  dedit  bospitium  ?  Quisquis  es  qiii  le  vis  Ueliae 
de  commoratione  viduae  vocari  discipulum ,  prius 
solitudinis  alHictiones ,  et  quadraginla  dierum  tolera 
jejunii  exitum ,  et  aut  non  qusres  feminam ,  aut  non 
erit  qui  cum  femioa  comrooreiur,  ei  tamen  si  value- 


geant  quod  affectant.  Sic  inter  eos  integrius  emori- 
tur;  ubi  oronis  commoratio ,  sive  convivendo,  sive 
coromanendo  corruptis  affectionibus  iiiquinatur.  Quos 
sanctus  Petrus  apostolus  designavit,  dicens  :  In  con- 
viviis  suis  luxuriantes,  oculos  babentes  plenos  mce* 
cbationibus,  el  incessabilibus  delictis,  capientes  ani- 
mas  InGrmas.  Hos  eiiam  ita  Salomon  denotal :  Abo* 
miuatioesl,  iiiquit,  coram  Doniino  defigens  oculum. 
Plane  contra,  purum  oculum  testatur  se  babere  Job, 
^ui  ait  :  Et  si  oculis  consensit  cor  meum.  Verum 
enimvero  ille  potesi  sois  oculis  obnoxius  non  teiieri ; 
cui  nolenti  repentinus  occursus  mulieris  scaiidalum 
moverit,  quod  protinus  meiis  quod  nolebat  expellit. 
llle  auiem  commotionem  sui  visus  non  meretur  eva- 


ris  tibi  serva.  Nobis  autem  in  spiritu  et  virtute  Helia;  B  dere,  qui  apud  se  scandali  materiam  tenet ,  qui  vult 


noii  alium  quam  Joannem  solum  Aogelus,  et  Doini- 
nus  Gbristus  insinuat. 

Proh  dolor  !  dolere  cogimorquod  docemus:  qoi 
usque  ad  boc  venimus,  ut  in  eomparatione  fluxorum, 
de  sanctorum  tremendis virtutibus  disputemus.  Parce, 
jam  parce,  protervitas*  Numquam  tibi  sancti  consen- 
tiunt;  qui  religiosa,  modesta,  veneranda,  pudica, 
pudorala  cum  femiiiis  negotia  peregeruni.  Aut  si 
adhuc  per  sanctos  cavillationis  aiifractus  contcndis 
exquirere ;  nos  lamen  amicos  Dei  non  novimus,  nisi 
ad  venerationcm  taiituminodo  memorari,  quod  David 
docuit,  dicens  :  Mihi  autem  vehementer  bonoriflcati 
sunt  amici  tui,  Deus.  Eatit  nunc  praedones  pudoris, 
et  plagiarii  castilatis,  muIiercuUs  suis  expoiiere  mo- 


intentionis  suas  affectibus  frui,  qui  affeclat  habere  quod 
oculis  offensionem  ingerat,  quorum  aviditas  inexple- 
bilis  inter  offendicula  continua  nullo  modo  potest 
omnino  compesci ;  quod  Saloroon  approbat,  dicens  : 
Infemuset  iiiteritus  non  satiantur,  similiter  oculi  bo- 
minum  insatiabiles  sunt.  Et  in  alio  loco  :  Non  satia- 
tur  oculus  videndo  ,  Et  iterum  \  Nequius  oculo  quid 
creatumest? 

Hac  castigatione  non  componcti ,  divina  Interdicta 
nefandae  familiaritatis  obstinatione  contemnunt,  et  ad* 
huc  insuper  de  cbaritate  causantur,  qui  secuiidum 
verbum  Esaia:  amaritudineni  pro  dulcedine  dcvoran- 
les,  nudam  foeditatem  vclamentoboninominis  teguiit ; 
dum  apud  eos  sub  falsa  dilectione,  vera  dilectio  vio- 


lesiias  qucrelarum.  Apud  sanctos  nostros  non  babent  C  latur.  Sedexclamat  charitas  ei  appellai,  tales  ego 


omnino  suffiigiuro,  quibus  misceri  Ecclesiae  auctori- 
•  laie  Pauli  apostoli  probibetur  :  Et  bos,  inquit ,  de« 
vita;  ex  bis  enim  sunt  qui  repuni  in  domos,  et  ca- 
ptivas  ducunt  niulicrculas  oneratas  pcccatis ,  quae 
ducuniur  variis  desideriis. 

Post  boc  edictum  ulinam  confidnnt  sibi  Angelorum 
exempla  conducere.  Nos  jam  nou  valent  flecierc, 
qui  novimus  et  Angeios  cum  fcniinis  cecidisse.  Ab 
ipsis  equidem  bene  patrocinia  mutuantur,  sed  nos 
nuUum  Angelum  audimus  contra  Paulum  apostolum : 
Elsi,  inquit,  ^o  aut  Angelus  Dei  aliter  evangeliza- 
veritvobis,  prxterqiiam  quod  evangelizavimus  vobis, 
anathema  sit.  Insaniunt  prorsus,  ardent  desiderio  fe- 
minarum ,  quotquot  buic  interdictioni  non  cedunt; 


non  junxi,  faisa  altera  est  quae  me  simulando  con- 
finxit.  Numquam  Dei  prxceptis  obsisto,  numquani 
fluxis  faveo , 'per  me  sanctitatem  non  opto  culpari. 
Calumnias  mibi  aversa  germanitas  facit,  pericula  ei 
egointer  falsos  fratres  incurri.Succnrre,  meus  prxco, 
succurre,  Paule  apostole,  dic  teslimonium  meum,  nc 
quod  de  me  annuniias  pervertatur.  Fiiiis  autem  prx- 
cepti  est  charitas  dc  cordc  puro,  et  conscientia  bona, 
et  fide  non  ficu.  Dilectio  deputabitur,  per  quani 
sanctitatts  injuria  criminationibus  appetitur?  Aut  illo- 
rum  eritsincera  fraternitas  aestimanda,  dc  quibus  dWx 
mairis  Ecclesiae  perducuntur  in  culpam?  Si  talis 
Cbrisliana  cbaritas  annotatur;  indubiiaiiter  odia  me- 
liora  sunt,  quae  duni  separant,  neminem    macu- 


ei  obscoenitatibus  inbiantes,  malunt  mori,  quam  con-  J)  lant.  Hxc  autem  parricidalis  dilectio  frntres  pcrsecu- 


tcnti  sint  a  iateribus  mulierum  aliqua  disjunclione  di- 
velli  :  ut  ad  explendam  suse  aviditaiis  ingluviem 
eliiim  puncto  temporis  non  sint  sine  femlnae  volupta- 
le  :  ei  bunc  babent  in  mulieribus  fructum  ,  ul  in  illis 
seinper  delixa  intentione,  desideria  satieut  oculorum, 


tores  adunare  consuevit,  qui  libcnter  patiuntur  de 
suo  consortio  filias  Ecclesiae  fomicarias  diffamari , 
contra  cbaritatem  quaro  Paulus  apostolus  docuit,  di- 
cens  :  Diiectio  proximi  malum  non  operatur.  Egregia 
probatio  charitatis ,  quae  non  tantum  noxia  germani- 


EDIT.OXON.NOTiE. 


Egettosam.  Sic  recte  Morellins,  Remboldus  et  vet. 
exc.  qiium  nlii  egestuowm.  Pamel. 

Amicot  Dei  non  novimut,  niti  ad  veuerationeni. 
Locus  insignis  pro  veneratione  Sanctorum.  Pamfx. 

Qui  nonimut  et  Angelot  cum  femluis  cecidisse, 
Eiiam  liic  nuciorfilios  Dei  {Gen.  vi)  Aiigelos  inlei- 
pretatur.  PaiIel* 


SwB  amdiuuis  ingluwm.  Yel.  exc.  el  Remboldus 
itluviem,  neuinim  displicet.  Pamel. 

Quando  indigeant.  floc  certe  cx  illo  reposuimus 
pro  cum,  Pamel. 

Si  talit  Chritiiana  charitat  adnotatur.  Kectius  sic 
vet.   exc.    et   Remboldus,    quam  alii  advoeatur. 


Digitized  by 


^^ogle 


859  UBER 

lAie  otftcil  proYioia,  S6d  eliMi  suljiioeU  uqb  viiU  tsu  A     Dilectio  esl ,  inqiiiuiU.  0  dUeciio  qua  in^ 


prxscripiitmibiis  Aposiolkac  iuss'ioAi&.  («onfuHdaiiiur 
asserlores  dilecliOHis  liiyusceuiodi,  quos  judicaot  iUi, 
qui  pro  communibus  coniuodis  eliara  coiisaDguineam 
deseruni  cliariiaiero. 

In  ouini  niuudopeue  lotum  juacmm  est  genus  bu- 
roaniim,  el  ubique  cogiiaiio  naiunUis  alteriia  pere- 
grioaiione  disceraiiur.  Possunl  parentes«  possunt 
niii,  possum  firalres,  possunt  el  ipsi,  quod  plus  est, 
coi^tiges  a  Deo  concessa  sibi  natur»  vincula  disrnm- 
pere ;  el  clerici  Deo  ium  concedenle ,  insuper  probi- 
bente,  mulierum  nexibus  aneillalamnoovale»trecu- 
sare  cbaritaiem  T  Optancla  semper  cognalis  absenlatur 
afnnitas  proximorum ;  et  peregrinari  ab  exlraneis  fe- 
miniscksrici  relucUntur?  quibus  facieiidian  fuerat, 


Oebaritas  qtix  cupit  se  io  vituperatior»^    laiuclari! 
Graade  miracnlum,  ut  virginum  cbarilas    virgines  £»- 
ciai  vetut  conjuges  credi  :  el  conjiigom  oharitas  coo-  | 
jttgea  faciai  velui  virgines  aesitmari.  Ecce    vera    dile 
etio,  qii;e  in  eoB)ugaliiate  dividii,  olin  ca&aitaie  coa- 
jungat.  Ecco  sancla  ditecli4>,  qu»  coiiju^alibus  aj 
commiinem  lalidein  indncit  absentiam.   H i   pro  eertd 
fese  iiiseparabiliter  diligunt,  qui   ul  Irtumplios  siM 
inferant,  a  seipsis  discediinl;  qmbusnec  criinen,  nee 
aaiura,  nec  lex,  uec  Dominus,  nec  Aposiolus  polesla- 
lera  unius  interdixit  aul  lulii,  sed  protuemfls  paribn 
voiis,  seinola  unaoimiiale  abseniari  chartias  quaB 
voveront,  qui  iiee  crimini,  nec  Mtur»,  ti«e  iegi^  aec 
Domino,  nec  Aposlolo,  nee  ipsiconjugalitati  suoeoiD* 


etiam  si  peciiliare  aliquid  vel  iBCOusttelum  Dominus  B  ^Mint ;  qiios  lanlum  virgiiiilas  probrosa   cawiemnH, 


imperassei;  qui  ad  explicanda  impoasibilia  liabent 
Spiritum  sanolum,  quem  muudani  homiiies  non  ha- 
l)ent.  (Jnde  Joaniies  apostoliis  sic  admonel,  dicois  : 
Filioii,  vinciie  iiios«  queniam  major  esi  qui  iu  vobls 
est,quam  qui  in  boe  mundo.  Noiic  vero  possibile  eliam 
gcniibus  (non  dicam  Qirisiianis)  el  leve  prospiciiur, 
el  apud  dericos  sine  uliis  elfectibus  evacuatur ;  ut  pa- 
rum  sil  eis  Dei  mandata  de6picere,  nisi  aiiud  dedecus 
habeant  quod  nec  sectantur»  iion  dicam  vineunl  om- 
nium  gentium  cousuetudinem  :  quibus  Dominus  per 
Eiecbielem  exprobrat  et  dicit :  In  legalibus  meis  non 
ambulastis,  et  justincatioues  roeas  nou  fecisiis.  Sed 
neqiie  secundum  jusiificaiiones  geniiuin,  qu»  sunt  in 
circuilu veslro,  fecistis.  ludcndum  nescio quid  dile- 


quantum  illos  conjugaliias  castraia  glorifical  ,  iiaibui 
sufncial  ad  siipplicium  dedecorosum ,  quod  spstdones 
a  coujugibos  jiidieantur.  Ad  quonim  increpaiionem 
0011  laeendi  siinl  eiiam  Alii  Israel ,  qoi  apiid  Esdnm 
usoreset  fllios  oonlra  divina  jora  susceplos  non  cnnc- 
lati  depellere,  nec  eontra  Domini  charitaiein  eoMti 
sont  excusare.  Verum  faiear,  si  permhtor.  Qiii  nooc 
pro  diiniitendis  feminis,  atienis  adhsBrent :  qmd  h- 
eerent  si  liberos  el  uxores  projieere  jubeanlur?  Aat 
qnando  valebunt  pro  Cbristo  renuntlare  cngnMiis, 
qui  mulierculas  iion  siias  pr»ponuni  Cbristi  pncccp- 
lis?  Dico  eos  facilius  pro  iisdem  mulierculis  parenlcs 
proprios  abnegare,  quam  propter  Christom  ipsasmu- 
lierculas  relinqnere   posse;    despicieiiies  guod  in 


ciiu  ista  signilicat,  qu:»  exlorqiieri  eootra  natuiam  C  Evangelio  ipse  Dominus  dixil :  Si  quis  venil  ad  nia 


putatur. 

Adhuc  habeo  quid  inirari  :  Cum  videam  de  Ciiri- 
stiinis  plerosque  maritos  pariter  et  uxores  couli* 
nentlam  destinanies,  domicilia  singulariu  magis  eli- 
gere,  ul  conseusu  communium  votorum  siiie  irri- 
taiione  pr^eseniiae  el  concordanle  secessu  valcant 
obtiiiere  :  et  eunuchi  nosiri  non  duranl  sine  feniinae 
sodalitate  donnire?  Apiid  illos  amor  conjugalis  coii- 
tinentiae  aniore  pensatur ;  et  apud  spadonej»  cobabiia- 
tio  feminae  numquam  poiest  liabere  fastidiuui.  Dical 
eunuchorum  cliaritas,  dical,  ne  forie  in  liac  secessio- 
ne  magis  conjugalis  charitas  peccet;  ut  aposioli  Pau- 
li  consiiiuui  videaturconjiigibusinsinuassedivortium: 
Tempu^,  inquit,  quod  resiat,  breve  est.  Reliquum 


ei  nnn  odit  patrem  suum ,  aut  matrem ,  aut  oxorem, 
aut  fllios,  aut  f^atres,  et  sorores,  et  animam  suam , 
non  pott«t  meos  esse  discipulus. 

Si  de  abjiciendis  parentibus  dubilantes,  Indigni  sunt 
Christo,  quid  sibi  promittunt,  quoi  coniemplores  cx- 
hibet  Cbristo  noii  pareiitalis  •ffeciio?  Ac  per  lioc  il- 
lorum  meritis  evacuantur,  quos  vident  contempla- 
lione  Qiristi  iiuUas  personas  excipere  cognavorum. 
Nec  minus  eos,  sed  pejus  etiam  itli  confimdunt ,  iini 
metuenies  non  tantum  ciim  aliena ,  sed  eliani  cmn 
sua  came  luctari  ampuiatisgeniialibos  abscedunt.  De 
quibus  niodo  exauiinationis  suspendo  sententiam,  ro* 
linquens  alia  dispiiiatione  promcndam.  Secuodum 
confu^ioneuispadonum,  iion  dubito  meliores  asserere, 


esi  ul  et  qui  liabeiit  uxores ,  sic  quasi  iion  habeiites  J)  qui  uec  sibi  parcunt  quidem ,  dicam  fennttis 
esse  uitaniur,  et  qui  non  habenl,  quasi  habentes  esse  audent  tentamenta  porrigere.  Respondeanl  spiriitles 
glorieniur.  De  bis  ipse  Apostolus  ail  :  Glofia  in  lur-  eunuchi,  quis  furor  in  dileciione  mulierum,  vel  quod 
pitiidine  ipsorum.  sii  in  contuliernaliute  femina;  mjsterium ,  u(  io  \>ef 

EDIT.OXON.NOTJ;. 


Adhue  habeo  quid  mirarL  Non  placet  quod  repo- 
suit  Erasmus,  quid  mirari  non  valeo,  nisi  addniur 
iatis.  Certe  illud  habent  vet.  exc.et  ReniboUlus. 
Est  autem  k>cos    de  voto  cominentiie  conjognin. 

Pamel. 

£icitticAt  noitri  non  durant.  Neque  liic  arridet 
lectio  Erasmi :  Et  eunuchi  dubitant,  Pamel. 

Pote$tatem  uniui.  Adjecerat  Erasiuus  convena- 
tionii,  sed  superfliie.  Pamel. 

Non  cunclati  iunt  depellere.  Hoc  rursum  ex  vet. 


exc.  cum  Gravio  et  Morellio ,  pro  eo  quod  corrup>e 
Romboldus  et  cateri  coniati.  Manutius  vero  eontenit' 

Pamel. 

Verum  fatear,  il  vermittor.  Eliam  hajc  MorellH  e| 
illortini  gennina  cst  leciio,  pro  eo  quod  Erasrnus 
fateor,  «1  permiltar,  Pamel.  ^ 

Nec  minut  eot,  sed  pejus  etiam  itli  eonftmdunt.Mcn- 
duni  cod.  Rcniboldi  hic  quoque  remaiisil  bacieu» 
in  excusis,  nec  minis  eos  sed  peenis.  Pamel. 


Digitized  by 


Google 


^l  DE  SINGULARITATE  CLERICORUM.  861 

nickni  ftUdiB  afera  Membris  iiKUilgeant,  ctwi  UU  siui  A  mttts    prabibiia    coatoberiiaHiatift  non    absolvic. 


quoque  incunciaiiier  abscuidani !  Ui  coiiflrmaios  in  se 
arlus  abjiciuui ;  ei  ilii  ad?  ersitriis  ariubus  gluiiiiaiiiur. 
Ui  pro  iniegriiate  spiriiaii  cuin  iernienio  non  iniegri 
corporis  dimicare  non  dubiiant ;  ei  ilii  sine  lormentOi 
inlq^i  esse  sine  feaiiiiaruw  dimidieuie  deirecuni. 
Sed  adversus  illos  c.omparaiio  nulla  esi  (iicienda  dt 
noslris ;  no  consoleniur  addicii  quibuscumque  judiciis 
CUrisiianis.  Pejores  suni  ei  aiiqui  inemorandi,  ui  ma^ 
jor  pcana  sit  a  deiruocato  damnari.  Jud^eoa  conside* 
reiit  usque  liodie  pro  iegis  iinperio  eamis  su»  pariem 
circunicisione  iruncare;  et  sciant  quid  mereaiiiur, 
qui,  Evangelio  jubenie,  dissimulani  circuincisi  muiie- 
rum  prxsentia  peragere  Domini  volunUtem,  iion  in- 
telligenies  quod  ipse  Doounus  diierii :  Ni»i  abunda- 


Mec  innecentes  in  ipsa  innoeetilia  potuii  approbare ; 
quiiws  coniemptoni  legis  ei  conversaiioiiis  illicita!  foe- 
diiaum,  ei,  quod  est  gravius  super  omiiia,  criniea 
Ecciesix  cemitur  ignovisse.  Eienini  noxia  est  inno* 
ceniia,  qu»  sponsaB  Clirisii  offtcii  famae.  Et  cnm 
Gliristus  agnus  innocens,  immo  ipsecoBlesiis  inNoceii- 
tia,  quodest  verius,totum  se  contempserit  pro  Eccie^ 
sia,  ui  eam  siue  macula  ulia  vei  niga  reJderet  illiba- 
Um ;  quails  est  clericus  cui  ad  boe  sponsa  Cliristi 
coinmiititur,  «i  pro  unius  femiiix  amoi-e  culpari  to- 
um  Ecclesiam  paiiatur.  Audemus  dieere :  A  Deo  patre 
missiis  est  Filius  de  siao  Pairis,  eiregno  absens  esse 
duravii,  ut  Ecciesiam  faceret  inuocentem,  ct  clericus 
muUeris  latus  deserere  non  poiest ,  ne  Chrisii  Eccie- 


verii  justitia  vestra  plusquain  Scribarum  ei  PbarisaiiO'  B  8i>>°  reddai  infamem? 


rum,  non  intrabiiis  in  regnuin  coelorum.  Puto  eiiam 
de  Gallis  suis  nobis  idololalne  exprobranier  insulteni, 
qui  abscindenies  semeiipses  iibenter  excruciant, 
dummodo  cum  damno  sutus  sui,  simuiacrorum  dissi* 
muiationibus  pareant.  Clerici  autem  nostri,  ad  Uicruio 
magis  corporis  proprii,  daranum  voluni  mulieruin 
sccum  commorantiuni  sustinere;  quas  eiiani  de  sub- 
siaiitia  propria  evellerc  oportebai,  si  cum  illis  nasci 
coiilingerei,  ne  comparaii  idoioiatris  ei  sacrilegis , 
erubescereni.  De  quibiis  ei  Dominus  contempiores  ar- 
guit,  dicens  :  Prudeuuores  suiit  filii  sasculi  biijus  iiliis 
lucis.  Ergo  nostris  clericis  laliuni  profana  devotio  esi 
praeponenda ,  quibus  cum  Untis  exiliis  amabilia  sunt 
turpia  sacerdotia.  Clerici  vero  pro  digniute  saccrdo- 


Sed  aiuni :  lu  martyrio  ignoscltur  nobis,  sleui  in- 
dultnm  est  porentibus.  Hoc  ergo  el  nos  emnes  de 
peccatis  nosiris  confldamus ;  ut  qui  agere  bene  labo- 
ramus,  wter  luxurUs  evagemur,  el  discorramus  per 
semius  peccatorum,  retinacula  dimitiamus,  et  frsena 
laxemus :  Eamus  nos  quacomque  mondus  absiolerit, 
el  iibicumqiie  nos  diaiiolos  inviiaverit,  libere  for- 
nicemor,  invideanios,  rapiamtis,  fraudemus,  omnia 
mala  securi  eommiiiamus ;  martyriutn  sobventet  et 
evademus.  Sic*  enim  Paulus  apostolus  pollicetur : 
Faciamus  mala  ul  veniant  bona  :  qnorum  damnatio 
josta  esl.  Huic  martyrio  spem  tradanl,  quos  maihe- 
matici  docueruui  babere  de  erasiino  prflBScientiam ; 
has  coronas  exspeetent,  qui  super  Angelos  et  Ghris- 


tii  coelestis  non  sanguineni  fundunt,  non  toierani  (;;  tum  per  astrologos  dldiceruni  scire  tempora,  qu« 


ferrum,  non  esl  aliquod  vulnus,  non  est  aliijuis  cru 
ciaius;  sed  solus  conira  Doininum  femingB  teiiet 
aspectus.  Sic  in  foemiiias  ruunl,  sic  fcminas  amnni, 
ut  uon  spereni  manifesiari  dilectionis  suo)  quando- 
que  posse  impura  mysieria;  sicui  per  conbiiniios 
eorum  turpiter  publicaU  sunt  et  detccta  ;  quos  Pau- 
lus  aposlolus  pra^videral,  jam  tutic ,  dicoiis  :  Quo- 
ruindam  bominuni  peccau  manifesu  suni  pra^cedentia 
ad  judicium,  quosdani  autem  et  sua  subsequuntur. 
Siiniliter  auiem  et  facU  boiia  inanifesta  sunt ,  ei 
quaectimque  aliter  se  hat)ent  abscoudi  non  possuiil. 
At  conira  et  ipsi  dicuni :  Nonnuili  de  contemptori- 
bus  nostris  siiniliter  feminas  babentes  in  doinibus, 
niariyriuni  consecuti  sunt,  ut  illorum  innocens  con- 
scieniia  probaretur.  Nolo  mibi  martyrio  quisquam  ]) 
nioveat  aciionem ;  quia  saepius  et  moechi,  et  sangui- 
narii,  eiebriosi,  et  omnium  sceleruui  rei,  reperta 
pugnae  occasione  conversi,  merueruiii  ad  inartyrii 
veniam  pervenire.  Ideo  enim  inariyrium  appellatur 
lam  corona,  qiiam  baplisma ;  quia  baptizat  parilrr  et 
coronat.  Auge  nunc,  si  licoerit  quibusdam  inviolata 
feminarum  societate  martyrium  promereri;  sine 
indulgentia  quoqtie  illismartyrium  ipsumnon  fuii,quo8 


Pater  in  sua  postiit  potesute,  ut  vel  tunc  recorden- 
tur,  ante  martyrii  tempus  beiie  agere  debuisse,  cum 
diem  Domini  aeiiseriiit  sicut  furem.  Sed  credamus 
super  illos  martyrium  jam  jamque  pendere.  Inierlm 
priusquam  martyres  flanl,  lcgibiis  suljjacent ;  iit  judi- 
cio  subjiciantur,  nisi  armisexarmentur.  Audacias  ne- 
fas  est,  illis  adversus  aucioritatem  Domini  parentum 
persoiias  objicere,  quibus  ipse  Dominus  coniradic- 
iionis  hujiis  absiulii  vocein.  In  legalibus,  iiiquit,  pa- 
trum  vestromm  noliie  anibulare ,  et  justiiicationes 
eormn  nobte  cusiodire;  ei  studiis  eoruin  nolite 
coininisceri,  ei  nolite  inquinari.  Ego  Dominus  Deus 
vester,  in  praecepiis  meis  ambuiate,  ei  justiQcationes 
meas  cusiodite. 

Sciant  nunc  adempia  sibi  esse  parenUiia  patroci- 
nia,  qiii  liuc  atque,  illuc  recurrenies  coniradiciioiium 
latebras  quffirunti  iie  unquam  feminis  careani:  et 
quia  undique  defensionis  suffragio  deseruniur,  no- 
Tisslmls  cunciis  argumentis  exhaustis,  sententiam 
Pauii  apostoli  opilulari  sibi  opinantur,  ei  dicunt :  Tu 
qni  es,  qui  de  servo  alieiio  jtidices?  Agnoscit  equi' 
dem  Paulus  apostolus  constitutionis  suae  verba  pro- 
)ata ;  sed  constituiionarios  et  prolatores  ipsos  igno- 


EDIT.  OXON.  NOT^- 

De  Gallii  $uis.  Galli  iiti  vere  annotavii  Bembol-  palmam,  sed  quia  de  peccatoribus  loqoitur  ,    qui 

duserant  sacerdoies  Gybeles^a  Galiofluvio  sicdicti.  jpso  inariyrio  veniam  impeirabant ,    illud  illorutii 

Pamel.  placei.  Pamel.  •      /— .  t 

Meruerunl  ad  mariyni  veniam.  Reposuii  Erasmus  Digitized  by  VjOOQIC 


865  UBER  d64 

ratJllisenimcontulitdefensionein,quinulIampartem  Adientia  vestra  suscipiet,  et  versipellem  eontraidic« 


legis  impugnant;  et  ipsls  iribull  palrociuium,  qui  ex 
YOto  suo  aliquld  laciunt,  nec  quidquam  Ecclesias- 
licis  juris  irapediunt.  Jus  Iractat  vivendi,  et  non 
edendi ;  arbiirium  uniuscujusque  confirmans.  De  si- 
milibus  nemiuem  jussit  judlcari,  qu£  voluntati  sin- 
gulorum  auctoritas  divTna  concedens,  -iu  uiraque 
parte  faciendi  et  non  faciendi  clementcr  indulsit. 
lUos  autem  Ecciesiasticis  iribunalibus  subdidit, 
quos  transgressores  ordinariae  iransgressionis  nulla 
Impunitas  excusavit;  ut  qui  passim  (Tu  quises,  qui 
de  servo  alieno  judices?)  adversus  nos  veluti  libellum 
conlradiclorium  profcrant,  rationabile  simul  et  ccr- 
ium  recognoscant  quod  accipimus  ab  eodem  Pauk> 
apostolo  repulsorium.:  Pnecipimus,  inquii,  vobisfra- 


tionum  viiate  fallaciam.  Porum  iter  vestris  gressilnis 
mundaie,  et  super  spinas  et  tribulos  uolite  semtfiare 
Yel  calcarc,  ne  bonum  semen  non  possit  voIrs 
propter  spinse  fruiices  sanctitatis  fructus  afferre. 
Unde  propiieta  Hieremias  sic  boriatur  et  docet «  di- 
cens :  Nolite,  inquit,  serere  in  spinls.  CircunicldKe 
vos  Deo  vestro,  circumcidile  pnepollum  eordb 
vestri.  Abscindenda  sunt  ergo  de  agro  oostro  coficia 
qu(e  pungere  et  lacerare  consueveruiit ;  ne  anioins 
agricultoris  in  possessione  sua  malignis  smitibtis  in- 
seratur.  Et  amputanda  sunt  omnia  nobis,  qusDCiunque 
igniferi  fomitis  sulphurantibus  flammis  scatens  far- 
nax  ebullienlis  carnis  ex»stuat;  ne  vel  tenuis  quldoa 
sclntilla  serv^ta  majora  conflet  Incendia.  Quod  Sa- 
tres  in  nomine  Domini  nosiri  Jesu  Cbrisii,  ut  sepa-  B  lomon  maniresiat,  dicens  :  Ab  sciniilla  una  aagetur 


retis  vos  a  fratribus  ambulanlibus  inordinate,  et 
non  secundum  tradiiionem  quam  accepistis  a  vobis. 
Evasimus,  opinor,  lanla  iigamina  qua^stionuin,  qui- 
bus  amatores  eunuclios  «mplexus  feminei  ligave- 
runt :  qui  perversis  interpreuuionibus  decreta  legalia 
demutare  coguntur;  et  malunt  audiri  proponentes 
vana  et  fabulosa  commenla,  quam  ipsi  qusd  vera 
suntaudiant :  quos  Pauius  apostolusannuutiat,  di- 
cens :  A  veritatc  quidem  auditum  averient,  ad  fa- 
bulas  autem  convertentor.  Qiiiquid  volunt  adbuc  ex- 
quirant,  ut  obsisiantpro  mulieribus  veriiati.  Victoriam 
Don  babent,  apud  quos  contra  Csdram  mulier  poiius 
quam  veritas  vicit.  Yos  auiera,  iilii  cliarissimi,  non 
tantum  persiiasione,  sed  poteslate  conveni».  Tale 


Ignis.  Avertiie  occasiones  impuras,  quibus  interioni 
pectoris  penetrantur,  ut  liquida  in  vobis  perspteuiias 
bonoretur.  Contenti  estote  singutaritatem  laborlosaiH 
pro  pudore  servando  potius  susllnere,  qaam  sine  la- 
bore  ad  dedecos  pervenire. 

Contemplamini  quid  sit  populo  sancto  pReesse,  et 
considerate  quale  sitdivinis  sacramentis  inslstere. 
Alteris  placere  debent,  qul  aUerh  vivunt,  et  lalis 
convenit  cura  sincerltatis  sacratis,  qualia  sunt  sacra 
ipsa  quibus  exhibent  ofOcia  servitutis;  necirca  Do- 
minum  offendant  ipsi  quodtractant,  autcircapopulum 
incipiant  inipedire  quod  pra^iicant.  Propter  quod 
Pauius  apostolus  sic  lesiificatur  :  Et  omuia,  inquit, 
sustinemus ,  ne  quod  impedimentum  demos  Evaii- 


deliramenium  despicite;  quorum  qua^tiones  Paulum  C  gelio  Cbristi.  Et  iterum :  Neminl  dantes  ullam  offeii« 


aposiolum  sciils  ubique  damnasse,  sicui  ad  Romanos 
scripsit,  diceiis  :  Hogo  vos,  fratres,  di|igenter  obser- 
vare  eos  qui  dissensiones  et  oflendicula  pr^eter  doc- 
trinam  quam  vos  didicistis,  aut  dicunt,  aut  facluut, 
et  declinate  ab  ipsis.  Sic  et  Timotbeo  delegat :  Noli, 
inquit,  verbis  contendere;  nibil  enlm  uiile  est,  nisi 
in  subversionem  audientium.  Sollicite  cura  teipsuin 
probabilem  exhibere  Deo,  operarium  irreprehensi- 
bilcm,  recte  tractantem  verbum  veritatis.  Stulta  au- 
tein  et  inania  eloquia  devita :  multum  enim  profi- 
ciunt  ad  impictaiem,  ct  scrmo  eorum  sicut  canccr 
scrpit.  Atque  ut  ostenderet  clericis  disponendis  ad 
evacuandas  quaesiiones  quai  sit  doctrlna  conveniens, 
etiam  Tito  sic  insiiiuai,  dicons  :  Tu  auiem  loquere 


sionem,  ut  non  vituperetur  ministerlum  nostrum. 
Uac  igitur  institutione  vobis  quam  plurimum  lab'>- 
randum  est,  de  iis  quibus  ad  manifesUndam  gravi- 
tatem  singulariias  magis  quam  pluralit:is  lestis  vera 
est.  Respicite  quanta  mala  conversalio  hujus  acquirat; 
quaenonnisi  corruptionem  seminat,  pullulat  viiia, 
ciipiditatem  concipit ,  ignominiam  parit,  rabiem  eoa- 
cliat,  porrigit  furiam ,  lasciviam  pascit,  pelulantiam 
nutrit ,  casus  exaltat,  ruinas  xdificati  ripas  eripit, 
prxcipitia  instruit,  periculis  navigat,  naufragiis  veii- 
ficat,  perdilione  gaudel,  interitum  fovel,  confusio- 
nem  mcrcatur,  thesaurizat  opprobriiim,  criminationes 
exaggerat,  accusationes  inflammat,  et  catervatim 
semel  In  fascem   glomerans  numcrosas  hidagines 


qua^  conveniunt  sanx  docirinae :  majores  naiu  so-  D  captionum ,  per    infinita   dedecorum ,    roultipllces 

brios  esse,  prudentes,  sanos  in  fide,  in  charitate ,     mortes  invehit  in  perniciem  perditorum. 

In  patientia  sincera.  Ergo  auditiones  simplices  obe-        Tot  itaque  et  tanlas  strages  calamitatis  et   pessi- 

EDIT.  OXON.  NOTiE. 


Ju$  tractat  vivendi  et  non  edendi,  Obscurus  locus. 

Pamel. 

Trmugressores  ordinariee  transgresiionis,  Recte  sic 
Erasmus  pro  eo  quod  illi  ortUndri,  Pambl. 

Rationabile,  Et  hic  et  supra  alicubi  vetus  excu- 
sus,  et  Remboldus  raiionali.  Pamcl. 
.   AUeris  pfacere   debent  qui  alteris  vivunt.  Hxc  qno- 
que  genuina  est  lectio,    pro  eo  quod    non    mile 
Erasmus,  attaribus  placere  debent,  qui  de  altaribus 

VVlint.  PAMEt. 

Minislerium  nostrum,  Prorsus  sic  b  gendum  cum 


Morelilo  pro  vestrum,  quia  consentit  Aposiolus. 

Pamel. 

Casus  exaltat,  Male  Erasmus  casas,  neque  vero 
etiam  placei,  quod  reposult  ipse  :  rapinas  exitfit, 
pro  eo  quod  illi    /MT«evopix6H ,  ripas  eripit.   Panel. 

MultipUces  mortes  invehit.  \eius  excus.  simpticcs 
menies.  RHmboldus  el  alii  pleriiiue  simpUces  mortes, 
pro  quo  Gmviiis  et  Manut.  mores  ;  Morellius  aulem 
muttiplices  mortes ,  quod  placet  maxime.  Pamel. 

Et  pessinuB  conversationis.  Inierjecerat  Ram- 
boldus  aenuo  strages,  sed  non  est  opus.  Pamel. 


m  De  SINGULARITATE  CLERICORUM.  S66 

mic  coQversalionis  nemo  prostcrnit,  nemo  calcat,  A  nobent,  neqoe  nubenlar,  neqne  enim  morientnr. 


iicmo  funesiai,  nisi  singularis  caslilas  sota  :  qusc  mu- 
niniCM  inviclum  est  sancliroonix,  et  expugnatio  for' 
tis  infauiix ;  furtitudinis  firmiUs,  et  lascivia;  petu- 
lantis  infirmitas ;  probiutls  prxsidium,  et  improbiiatis 
excidium ;  animae  victoria,  et  corporis  praeda ;  ubertas 
gloriarum,  et  Bterilitas  criminum;  pronuba  sanc- 
titatis,  etrepudiumturpitudinis;  sinceritatisindicium, 
ct  aboliiio  scandalorum ;  exercitiuro  continentide ,  et 
evacuatio  tota  luxurisa ;  pax  secura  virtutam ,  et  de- 
bcllatioquielabellorum;  poritatis  culmen,  etlibidinis 
carcer;  honestaiis  portus,  et  ignoroiniae  naofragalis 
)ocos:virginitatismater,ethostis  immunditioe;  lorica 
pudoris,  et  spoliom  prdxrosiiatis ;  comiptionis  exi- 
tium,  murus  rigoris  et  destructio  vulgnritatis ;  se- 


Nam  sunt  similes  Angelis  Dei :  quia  resurrectionis 
filii  sunt.  Hoc  exigit  sancta  singularitas  clericorum» 
ut  antequam  transfiguretur,  jam  transfiguraia  cer< 
natur  in  Angelicae  claritatis  aspectum,  qa«  omnia 
sibi  ampuians  concupiscentiae  certamina  deprsdatur : 
cujos  laodes  Salomon  exequitur,  dicens  :  Melius  est 
esse  sine  filiis  cum  claritate.  Immorialitas  est  enim 
lu  memoria  illios;  qoia  et  apod  Deum  nota  est,  et 
apud  homines.  Com  praesens  est,  imitanior  illam , 
et  desiderant  eam,  com  se  abdoxerit ;  et  in  perpe- 
tuam  coronata  triurophat,  incoinquinatorum  certa- 
minoro  praeliom  vincens. 

Non  est  sine  filiis  coro  claritale,  nisi  singularilas 
sola,  quaro  non  solaro  conscientia  soa  nullis  sordibus 


vcritatisgladiu8,triumpbatoretoccisordissoIuiioQis  ;  B  roaculat,  sed  etiaro  null»  opiniones  sospectae   plu- 


nrmatora  viriom,  et  exarmatora  fluxorum ;  inlegri* 
tatis  dignitas;  et  fornicationis  addictio;  claritatb  fas* 
tigiuro,  et  dedecoris  praecipiiium ;  voluntas  bonorom 
operum,  et  afflictio  vitiorum ;  refrigeriuro  pudicitise, 
pcena  petolantise;  acquisitio  triompbororo,  et  faci- 
norom  detrimentoro ;  reqoies  salotis,  ct  perditionis 
cxiliom ;  viu  spiritus,  etcamisinteritus;  siatus  qua- 
litaiis  angelicx,  funus  homanae  sobstantiae.  Hojos  re* 
tiiiacolis  omnis  obscoenitas  fraenator,  et  compedibus 
Qus  calces  furentis  iibulinis  statuuntur.  In  hanc  velut 
in  scopolos  franguntur  impetos  qualescumqoe  san- 
guinis  inundantis;  et  in  iilasedatur  spumans  humoris 
insania  corporalis.  Quse  dum  sibi  subtrahit  adminicula 
concupisceutix,  mortua  membra  sua  cognoscitur  ba- 


ralitatis  infaroant.  Naro  si  castilas,  quod  est  difficilC) 
masculum  et  feminam  partter  in  virginiute  conser- 
vet,  non  habet  daritatem ;  qoaro  communitas  ipsa 
non  potest  nisi  quibusdam  prohrositatom  tenebris  ob- 
scurare.  Singulariias  vero  ita  clara  est  omnibus  et 
exerta ,  ut  ccmctis  splendorc  sui  candoris  pura  mani- 
festeturet  lucida.  Unde  sic  nos  Apostolus  edocet, 
dicens :  Sicot  filii  lucis  ambuiate  :  frtictus  enim  lu- 
minis  est  in  omni  bonitate,  et  Jostiiia,  et  veritate» 
probanies  quod  beneplacitum  sit  Deo.  Et  iterum: 
Omnia,  inqnit,  facite  sine  rourronraiionc  et  baesiia- 
tione,  et  sitis  irreprebensibiles  et  siroplices  sicut  filii 
Dei  immacuiati  in  medio  nationis  pravae  et  pervcrsse, 
inter  quos  lucetis  sicut  lumiiiaria  in   mundo.  Sic 


jularc :  de  quibus  aposiolus  Paulus  prcnroonet,  di-  C  tibique    stngulariias   splendet ,  ut  omnes  pro  illa 


cens  :  Mortificate  ergo  merobra ,  qua:  sunt  super 
terraro;  fornicationem,  immunditiam,  libidinem, 
concupiscentiam  malam,  et  avaritiam,  quae  est  ido- 
loriini  servitus,  propte&qua^  venil  ira  Dei. 

Ab  his  omnibus  non  nisi  splendido  singulariiatis 
cultro  castratur  humana  natura,  ut  illibatos  spadones 
ad  conviviuro  sanctiutis  dispensante  circurocisione 
iniroducat.  Cui  sanctius  iu  promisit  annuli  sui 
nuptiale  signactilttm,  ut  sine  ipsa  virginitas  resigne- 
tur,  qviae  se  sola  contenU  cupidinero  doroat,  roeii- 
Cemque  rectificat,  concupiscentiam  subigit,  desideria 
ariioris  extingoit,  artus  debilitat,  corpus  ancillat :  et 
iu  carnalia  crucifigit,  ut  tam  masculus  qoam  femina 
videator  in  conversaiione  mentiri,  doro  illos  otrios- 


splendere  non  dubitent :  et  ita  sanctitatem  in  semet- 
ipsa  clarificat,  ot  laodero  sibi  ab  ipsis  qooqoe  ini- 
micis  extorqoeat.  Quod  maxiroe  de  praeposilo  quo- 
comque  Paulus  apostolus  mandat ,  diceus  :  Oporlet 
autem  eum  et  testimonium  hnbere  bonum  ab  his  qui 
foris  sont,  ut  non  in  opprobriom  incidat  et  laqoeum 
diaboli.  Ilanc  Igitur  amate,  hanc  tencte,  qux  sola 
potest  feminas  debellare :  cum  adhiic  concupiscen- 
tia  nulla  pectus  impulsat,  et  doro  adhuc  simplicius 
incorrupla  permanet  vel  qnieta,  ad  secretae  singuia- 
ritatis  tutelam  cito  concurriie,  ne  postmodom  non 
valeatis  effogere. 

Praeoccopandos  estaditos  cunctis  insidiis,  neho- 
stilius  prior  obrepens  occorrat  improvidis.  SaluUro 


qiie  scxus  operatiose  abscidit :  aut  neutmm  faciena  D  remedium  est  praevenire  potins  quam  praeveniri  :  et 


do  doobus,  tertiam  formam  conferre  gloriatur  am 
bobiis,  ui  ante  resnrreciionem  resurrectionis  imagi- 
nem,  ad  iiistar  Angelorum  meditari  noscatur.  Quod 
proinittens  Dominus  futurum  :  Qui  digni ,  inquit,  ha- 
bentur  saeculi  illius  et  resurreciionis  a  mortuis,  non 


anticiparepotinsquam  anticipari,  viribus  fortibuscon- 
gruit.  Ubicumque  fuerit  providentia,  frusiraniur  uni- 
versa  coiitraria ;  ubi  autem  providentia  negligitur» 
omnia  contraria  dominantur.  Ante  famem  certnmus, 
ante  inopiam  laborando  fatigamus.  Sic  per  omnia  ca- 

EDIT.  OXON.  NOTiE. 


Et  slerUilas  eriminum.  IIsDC  lectio  vct.  excus. 
genuina  esi,  quia  pnecedit  ubertas ,  pro  qua  cum 
Remboldus  Icgcret  cupidiias^  rcposuit,  Erasinus  ca- 
ptivuas.  Pahel. 

Immortalitas  enim  est  memoria  iUius,  Contra  Iiic 
recte  non  posuit  Erasinus  immortaUtas  est  enim  me- 
moria  illius;  quia  iilud  reperiturad  verbum  Gnece. 
Bectc  tamen    ipse    quia  pro   qu<B;  Grxce  enim 


est   «re.   PaMBL. 

Snspectm  pluralilatis,  Rursum  hic  Icgebalur  ex 
mendo  cod.  Remboldi  parilitatis,  Pamel. 

iVofi  habet  claritatem.  Ego  ncgalioncm  super* 
flunm  censeo.  Pamel. 

Ut  omnes  pro  illa  splendere  non  dubilent.  Me- 
taphrasis  efficit  ut    Erasmus  reponeret  spondere* , 

Pamel« 


Digitized  by 


Google 


867  LIBE»  86S 

iamiutibu8C«mcUsl^imu8locM,  dtHttgenmtis^- Alaironurn.  Plusduces  et  principes^^qnani  milites  ab 
..lA  .«.: —  1..».»^.^  r.i..w^.^    A..^»<»  ^^m  mm^t^     boslibus  appciuntur  in  pugna  :  et  Tiolentibas  propol- 


vidoniiam  lemperum  fulorerom.  Quaiilo  magis  ante 
prxvcniendn  est  omni  provistone  calamitas  femina- 
rum ;  cujus  eupido  si  aJmiititur  iitctpere,  numqnam 
prorsus  accipil  finem?  Cnjus  Coinparaiionem  Salo- 
iiion  OLpycatt  dicens :  Infemus,  et  mnor  Muiieris,  et 
terra  qoe  non  satlaiur  aqua»  et  ignis  non  dicit :  sufB- 
cit.  Unusquisqtie  iiaqoe  qui  securus  est  quia  necdnm 
lenUtur,  timeai;  quia  nifail  de  eodicitufr,  prospteiat 
no  dlcaiiMr  :  Bomines  flmnos^  fragiliutem  nostram 
cameporunms.  Sic  jam  undique  nos  circnmspecU  vl- 
vaciute  cireumdare  debemus  et  cingcre,  vt  non  sit 
pars  aliqiia  quae  vacillet.  AccipiTOoe  qnidem  fertitudi- 
nem  spiriulem,  per  quam  sufottaniias  nostrte  frngilius 
roboretur.  Sed  iU  nobis  spiriulis  fertiiudo  collata  est; 


santur  teiitis  et  turbinibus  culmina,  qu^ccumque  sunt 
altiora.  Ideo  magis  magisque  quo  plus  «^teris  anus- 
quisque  potest,  Sciat  essesibi  metuendiim  ne  in  aliqoo 
minoretur,  propter  quod  Salomon  sic  admonet ,  dl- 
cens  :  Qui  gloriatur,  inquit  in  divitiis  ,  paupertnicni 
vereatnr.  Rogo  vos  quantum  Taleo ,  et  altni  quaiD 
valeo,  baec  slntstudia  omnium  clericornm,  at  singa- 
larluiisinaccadabiiis  secessione  fungantnr :  ne  aot  ipa 
per  feminas,  aut  f^minae  per  IHos  ad  ignominiosa  ln- 
dibria  provocentur.  Sl  qols  habel  matrem,  ^el  fillan, 
tel  sororem,  vel  coii]ugem,vel  cognatam,  sicbabeat, 
nt  nulla  nnciila  intersit,  neqtie  aliqua  higrediauirex- 
tratiea ;  ne  ad  boc  videotur  tencre  proximas  suas,  ol 


ut  providos  non  ut  pnedpites  tueator :  «t  iHosmoniat  B  ipsarmn  causa  libm  slbi  adliibeat  alienas  :  qnod  si 
:  »».»..■:«.»•   r.»«u.k.iw«;4A^K.«a  dlalinfAi^«n     nnn  mm       hah  iviftftini  im*».  m«A  Mint  nrAKJftiaR  «inA  fafniilaninB 


qui  renontiant  importiinitatibus  delictonKn  ,  non  eos 
qiii  se  magts  importunis  delictis  immergttnt.  Ciiste« 
iiobis  datus  est  spiritus ,  sed  ot  coatraria  dedinanti- 
bus  assistendo  aobveniai,  non  iit  contraria  digentibas 
faveat ;  «ec  ut  voliintarios  et  prenos  in  adverM  con. 
fortct,  sed  ut  ab  adversis  nitentes  separari  conftrmet. 
Nam  quicomqiie  perntcioab  eonatibi»  andet  eiercere 
virtulem,  juvaaien  mra  babet  Spiritus  sancU,  qai  ne- 
minem  voli  altronemn  vinim  forlem  ad  fraudolenus 
victorias  coarcUri :  nec  protegit  iWum,  quinimino  sed 
deserii,  quero  pericuiis  irruentem  per  ilHcitos  eveniii$ 
exquirere  iriompbos  agnoverit;  sicut  ipaejam  lonc 
per  Salomonem  locutus  eai ,  dioens  :  iUnsas  pericu- 
lum,  in  ipso  peribil. 


Ordiiie  suo  igiiur,  non  nostro  arbilrio  virtus  sancli  q  dum  foerit. 


non  possint  ipsoe  qu®  snnt  proxlm»  sine  famolaniBi 
minisierlo,  vel  sfoe  amicanim  esse  Bolatio;  expedit 
ot  mlgrent  ad  athid  demiciKum ,  ^«im  prapier  illas 
persenis  coMraris  teneantor.  Nomanom  est  mm,  m 
niec  clericos  i llas  iwcessariis  iewiinis  Ihindet»  nec  ipss 
dericwn  per  iroportvnas  feafiinas  aavMent.  Asaignari 
possunt  sanctis  mtilieribaB,  eom  qoiiHM  vtvaot,  diHa- 
roodo  cmn  derico  femina  noita  oanunaneat.  Non  de- 
specu,  non  velnla,  sine  afinitate,  peculiaiiter  sosc^ 
pienda  nd  domesticam  obseiiuium  :  qaia  magis  iilidto 
ddinqnitur,  ubi  sine  sospidone  seoonMi  paiest  esse 
dellctum;  maxime  qaia  cupidini  iralla  ilefomuus, 
nalia  despecUo  fastidii ,  vd  vitis  exisltt ,  aed  diabolas 
pingens  apeciosum  ellldt  qaidqoid  fodon  vel  horri- 


Spiriius  ministratur,  et  «eciindum  inslilutum  ejus 
praelia  prosperantur.  Numqoam  wisi  praecipiuius 
exerciius  cecidit,  qui  avklus  fortHer  facere  ducis  vel 
impcraloris  sui  dispositiones  irrin>il ;  m"tlo  »«agis 
perperam  erogal  foriiludinem ,  qui  sine  armis  doctri- 
uae  magisiri  Spiriius  prjBSumpseril  iriumphare  :  cuin 
dicat :  Vgc  qui  per  praesumptionem  suam  aliquid  fa- 
ciunt,  non  per  Deom. 

Si  qoa  Igitor  in  vobis  osi  fidoda  virimn  spiriulium, 
qiiid  spirlules  deceat  recordemini :  et  d  credliis  vos 
spiriuliier  millure,  agnosdte  qaod  doccmusaonesse 
carnale  ,  sicut  Paulus  aposlolus  ioqoitm',  dicens  :  Sl 
quis  puui  se  propheiam  esse,  aut  splriutem,  cogiios- 
cat  quae  scribo  vobis.  Non  esl  q«od  vobis  in  hac  per- 


8i  quis  auiem  modo  profectioiie  cogeote  apud  fra- 
tres  ,  vel  apud  extraneos  bospiiator,  obi  mulieres  iii' 
tersunt ;  omnino  se  arciet,  ne  passibilitaie  aiiqua  vitie- 
tur.  Semotus  ac  secreius  t>e(>vacetei«ibi,  ne  inuis 
capiatur  a  dhibolo ;  nt  qui  foris  capi  fion  potuil ,  apud 
soos  cadat.  Qoi  hostes  effugil,  94  leropw  pro  saluU- 
ribus  causis  procedat  ad  faciem,  et  iieram  clK)  disoe- 
dere  de  conspeetu  festinel.  Ubique  gusunda  e^  cuna 
molieribus;  non  contiuuaDda  prMentia,  sed  quasi 
transeuDier  teminia  exbibwida  eat  accesno  quodatt- 
medo  fugiiiva.  Protervitatis  enim  jam  ceapu  sowi  rc- 
prssenuri  semper  in  roediom  ;  et  perditionis  mcdf 
Utio  est  fre(|aenutivum  mler  mulieres  cdcbwre 
proceMom.  Be  qua  re  nobis  Salonon  modersmcn  iffl- 


suasione  deceptoria  Wandiamhii ,  al  quia  apiriialw  D  powit,  dicens :  In  medio  niulierum  ndi  assidoos^^ 


estis,  vditis  intcr  flagiiiosorum  amtarocnta  versati 
uec  Yos  inbabiles  esse  pro  dericaius  digmute :  quia 
majores  majoribos  consuererant  conftictiones  occor- 
rere.  Acrius  dhrilibus  quarti  paupcribiis  Invidetur,  el 
Don  inopes,  sed  loeupltfWs  ioqoleui  Infcsutio  sava 


Ut  wovidos,  non  ut  r««P'«  J"*J^^.  -.,^^  „ 
cum  Mordio  ex  vet.  exc.  ei  Rembddo  «f ,  omissa  U 
men  voce  nos :  cnm  iisdem.  Pamel.  . 

Fortiierfaceredudt,  eic.  Cum  ifedcm  adjecimus 

mZIo  ma^iverperam.  Hacierros  comiplisslroe  ex 
vitlo   codicis   Remboldi    legettflur  per    V^'^^^* 

jjttid^  ipiritele»   deccai,    lecordcwiim.  Remboldus 


Sic  igitur  arobdate ,  sic  agiie ,  «l  semper  in  ckricii 
Ecdosiac  senalus  candidus  constet.  Sevcritas  in  vobii 
circa  feminas  vigeai,  auctorius  polleat»  vigor  tenea* 
tur,  gravius  vencpetur. 
Ui  semd  omnia  eoltigmnas  ad  daosulam ,  brent* 

EDIT.  OXON.  NOTiE. 

Adjeciinus  denuo  corrupte  recordetur^  pro  quo  Erasrous  rtcW' 
demur.  Al  iUud  genuinuro  est.  Pamel. 

Inier  flagitiosorum  armamenia.  Reposuerat  rJfw* 
rous  armenia.  Pamel. 

Protervilaiii.  Male  hrcc  colijcreht ;  nec  prompui™ 
esl  conjicere  quid  sibi  velii  scriptor  lilc  :  ^I**'/^"; 
S.  Scripiiinis  quas  passiro  adducit,  pro  libiio  dcior- 
quet.  Yidetur  per  coepic  intdligere  initia. 


Digitized  by 


Google 


m  DE  DUObEcm  ABtJstoKiBus  Si£C(jLt.  sro 

rium  relegimus  vobts,  qiiod  ad  compendiosnm  plcni-  A  qannciimqne  bonx  fnmx ,  si  qna  virtus ,  si  qua  Inus 
iudiiiem  redigens  Pftulus  apostolus  msinual :  De  cae-  disciplinix^ ,  ho^c  cogiiate  qti.T  accepisits  ,  et  didicistis, 
lero,  fralres,  quaecunique  s«nl  vera,  quscumque  pu-  et  audistis,  ct  vidisiis  in  me.  Hxc  agiie ;  et  Deus  pacis 
dica  f  quscumque   sancia  ,  qugecnmque  amabitia  ,      et  dileciionis  erit  vobiscum.  Ameii. 


DE  DDODEaM  ABDSIONiBGS  SMDU 

TRACTATUS, 

PERPERAM  CYPRIANO  ET  AUGUSTINO  ADSCEaPTUS. 


CAPUT  PRIMUM. 

Primus  abiisionis  gradns  est ,  si  sine  bonis  operi- 
bus  sapiens  cl  prtdicator  fncril,  qui  quod  scrmone 
docei ,  aclibus  expicre  negiigii.  Audiiores  enim  doc- 
Irinae  ,  dicla  fiicere  contcmnunl ,  cum  pra»dicalorts 
opera  a  pnedfcaiionis  vcrbis  discrepare  conspiciunl. 
Nnmquam  enim  fli  efYicax  constituentis  aoctoritas, 
nisi  eam  effectn  operis  eordi  affixarit  andientis ,  prx- 
sertim  cum  ei  ipse  doctor,  si  hd  vitiomm  amorem 
delapsns  fiterit,  alterius  doctorib  medicamenliim  suis 
vulneribus  adhibere  parvrpendit.  Unde  et  ipse  Do- 
minus  in  Evangelio  de  docirina  parfler  el  bono  opere 
insumere  volens  discipuios ,  quatem  in  his  caatelam 
haberenl  admonebal ,  dicens  :  Quod  tt  $al  evamerit, 


B  senex  esse  invenialar.  Cui  cum  menibra  exterioris 
hominis  veterascunt;  vires  animi ,  id  est,  iiiterioris 
hominis  menibra ,  incrementa  roboris  non  capiunl. 
Plus  enim  omnibus  religioni  oporam  dare  senibus 
competit ,  quos  prxsenlis  sxculi  florida  xias  trans- 
acta  deseruit.  Sicul  iiainque  in  liguis  ipsa  reproba 
arbor  comparct,  qux  posi  flores  fructus  opiimos 
culiori  suo  non  exhibct :  sic  et  in  hominibus  ipserc- 
probiis  est,  qiiem  flos juventutis  deseru1l,et  tainen in 
siii  corporis  senectute,  bonorum  operiim  maturos 
fructus  proferre  parvipendit.  Quid  enim  siolidius 
flerl  potest  \  si  mens  ad  perfectionem  festinare  non 
contendal,  quando  totius  corporis  habitus  senec- 
tnte  confecttis  ad  inieritum  properat?  Dum  oculi  ca- 


,^     ^       .^v«  ..        .      j    .  liganl,  aures  graviler  audiuni,  capfli  fluunt,  facies 

in  mo  «o(wmr  (MaUh.  v,  13)  ?  Hoc  csi,  si  doclor  er-  ^  .  **     ,'  ^  ^  ^       4    .     ,      .  . 

^  ..  V  , .__j_..' «  r.. ..  ..   VI  in  pallorem  mutatur,  dentes  lapsi  numero  minuuno 

liir,  cutis  arescii,  flatus  non  suaviier  olei,  peclus  suf- 


raverit,  a  quo  iierum  doclore  emendabilur?  Et  ti  ftt- 
vNen,  qwd  in  te  e«f ,  tenebm  iunt ;  ipsa  tenebras  qaantm 
mnt  {Mmtk.  vi ,  i5)?  Si  namqoe  ocolns  a  videndi 
officio  desierfi ;  qnis  a  manu ,  vel  a  pede ,  vcl  a  reli- 
f|Qo  corpore  illud  mintsierium  exiget?  Uuapropter 
doclores  cogitem ,  ne  ampliori  vmdiciae  Bobjaeeanl, 
si  plurimis  perdtiionis  oceasionem  abundantins  prfi- 
•tenl.  Nam  et  ipse  Salomon  dum  multOB  sapienii» 
iransgresainnem  incnrrii ,  toiius  Israelitic»  plebis 
regni  dispersionem  solioB  sui  merito  praestitft.  tfut- 
b«n  ergo  eommittiiBlar  malia,  majora  perduni ;  si  non 
tecle  dispeDsaverinl  rectoris  sui  munera,  qoaeperce- 
perunt.  Gai  enim  plos  commiiliior  ab  eo  plus  eiigi- 
lur.   Et  $ervut  qui  damini  md  voHmtotfm  inleiHgens 


focalur,  tussis  cachinnat ,  genua  Irepidnni ,  tnlos  el 
pedes  tunior  inflal ;  etinm  homo  interior  qui  non  se- 
nescil,  his  omnibus  aggfavaiur.  Et  liaec  omnia  ruitu- 
ram  jamjamque  domum  corporis  cito  prxnuntinnl. 
Quid  ergo  superest,  nisi  ut  dum  hujus  vlu)e  deftctus 
appropinquat,  nihil  aliud  cogiiare  quam  quomodoTu* 
tura  babilaiio  prospere  comprehendalur ,  quisque 
senex  appelat?  Juvenibus  enim  incertus  hiijus  vitoo 
lerminus  insiat ,  senibus  vero  cunctis  maturror  ex 
hac  luce  exitus  breviler  concordat.  Cavendx  sunt 
ergo  homini  duse  pnrticula) ,  qune  in  illius  cnrno  non 
veierascnnt ,  et  totum  hominem  secum  ad  pcccatum 


^   .  .  _A     ^  .1.     i.    ^iT^    -^- i        perirahiint;  cor  videlicel  et  lingna  :  quia  cor  novas 

iion  foert,  acrwribut  M  gramrtbm  fiagei^  vmdKtti  «  ^^  '.     .  . .      .  ®        /  .  .      ,. 

'    .  '  ..V  Bseinper  cogitationes  machinari  non  dcsinlt;  bngtiu 

^         ^  '  jmpigre  loquiiur,  quodcumque  machinari  cor  sense- 

GAPUT  II.  ^^^'  ^^^^^^  ^^^  senilis  fcias ,  ne  Istae  juvenescenles 

particul^  loiam  sui  harnioniam  decipiant,  et  per  res 

Secundus  abusionis  gradusesi,  si  sine  religione     ineptas  reliqui  corporis  gravfiatem  illudani.  Unicui- 

STEPH.  BALCZn  NOTiE. 


CkvA.-^ConMtiluentit.  PrmdieantU  aptid  Aiigusli- 
num,  lom.  6.  Paulo  ante  apad  eumdem  complere. 

Hectoriu.  Larqitoris,  cod.  Corbeiensis. 

Et  gravioribus.  Sic  duo  codices  mss.  Reg.  et  Col- 
l)ert.  Altter  in  edit.  acrioribns  flagellis  gravioribusque 
vindiclis  vapulabit,  Paulo  unle  apud  Aug.  solo  suo 
meriio* 

Cap.  II.  —  Competil,  ConvenU  apud  Aiig. 

Deseruii.  Deserit  in  duobus  mss.  et  Vorell.  In  se- 


quenti  periodo  similiter  legimus  ul  apud  Aug.  dese* 
ruit ,  quamvis  legatur  deserit  in  codicibus  mss.  et 
edilis  operuin  Cypriani. 
Quanu  Haiic  vocein  addidi  ex  edit.  Ang  ubi  sic  le- 

Jfitur  :  Quam  quomodo  futurm  adilus  propere  comprC' 
lendaiur,  In  cod.  Corb.  futurce  aditus  prosperitalis ; 
eaiudcin  edilionem  bcquiinur  in  aliis  nonimliis  IociS| 
de  quibus  iiecesse  non  esl  admonere. 
Secum.  Deesl  ea  vox  in  duobus  mss.    r^  ^^r^T/> 
Digitized  by  V^OOy  lC 


871  UBER  m 

que  eiiiin  considerandum  est ,  quid  aetate  eminenli  A  quoiiiam  el  ipsA  obedientia  ,  quae  omniam  dfSCi|diM- 


dignum  sit ;  ul  lioc  agat,  quod  nec  vilain»  nec  oetatem, 
nec  ministerium  Yile  reddat. 

CAPDT  m. 

Tertius  abusionis  gradus  ^st ,  adolescens  sine 
obedieiitia;  quo  mundus  a  rccto  rationis  ordine 
depravatur.  Qualiter  namquc  in  senectutc  aliis  mini- 
stcrium  imperabit,  qui  in  adolesceniia  se  senioribus 
obedientem  exhiberc  contemnii?  Unde  et  in  prover- 
bio  apud  veieres  liabetur,  quod  dominnri  nequeat, 
qui  prius  alicui  servitutem  pnfbere  denegal.  Propter 
qiiod  et  Dominus  Jesus  in  temporibns  su»  carnis,  dum 
adhuc  ad  legitimam  aetatem  doctoris  non  pcrvenernt, 
obedienter  ministrationem  parentibus  suis  pnestiiit. 


rum  mater  est,  magna  exercitationo  indlget ;  qiKesm 
normarostudii  in  Glirislo  Dominosumpsily  qui  ohe- 
diens  patri  usque  ad  mortem,  cnicis  ignomlnlam  li« 
benter  sustinuit. 

CAPUT  IV. 

Quartus  ahusionts  gradus  est  ,  dives  sjne 
cleemosyna ;  qui  superflna  usus  sui  qu2e  cusfodiendi 
in  po^terum  recondil,  rndigentibusetniliil  hal>entibus 
non  distribuit  :  per  quod  edicitur,  ut  dum  in  tem 
qu.xsiia  diligenti  cora  custodit,  codestis  patria:  pereiH 
nem  iliesaurum  amittat.  Ad  quem  ihesaurtifn  Dom- 
nus  Jcsns  adolescentem  divilem,  qui  eum  de  perfee* 


.         .^        .  .  ,  .    .       tione  niterrogaverat ,  i(a  respondens  inYiiavj|;& 

Sicut  ergo  in  senibus  sobrietas ,  et  moruin  perfectio »    .        .         ^         .'  f  ,  l     ^ 

- ..         .        .        *>  wf  perfectut  es$e,  vade  el  vende  onmta  qucc  habe$,H 

da  pauperil^us^et  veni,  sequere  me,  et  habebis  Uie$Miirnm 


requiritur  :  ita  etiam  in  adolescentibus,  obsequium » 
ct  subjcctio,  et  obedientia  rite  debetur.  Quapropicr  et 
in  mandatis  legis  primum  In  his  quae  ad  homines  per- 
tinent,  patris  et  matris  honor  imperatur,  quia  quamvis 
carnalis  pater  non  supervixerit ,  aut  indignus  fue- 
ril;  alicui  Umen  patri  digno  et  viventi,  paternus  ho- 
nor  usque  ad  dignam  aetatem  a  filiis  prxbendiis  esse 
ostendiiur.  Quatuor  etenim  modis  perScripturasdi- 
vinas  paires  vocaniur;  hoc  est,  natura,  gente,  admo- 
nilione,  et  aetatc.  De  paire  namque  naturali  Jacob  ad 
Laban  loquitur  :  Nisi  timor  patri$  mei  Isaac  adfuisset, 
tuiisses  omnia  qwB  mea  $unt  {Gen.  xxxi,  42).  Genie 
vero  paterdicitur»  quando  Domiiius  de  rubo  ad  Moysen 
loquebatur  :  Ego  $um,  inquiens,  Deu$  patrum  tuorum, 
Deus  Abraham^  Deus  haac^  Deu$  Jacob  (Exod.  iii,  6).  q 
Miaie  auiero  et  admonitione  pariter  patcr  dicitur, 
cum  Moyses  in  cantico  Deuteronomii  loquitur  ;  inier- 
rogapatrem  tuum,  el  annuntiabit  tibi ;  majore$  tuos, 
et  dicent  tibi  (Deut.  xxxii.  7).  Quod  si  ergo  naturalis 
paier  superstes  non  fueril,  aul  iiidignus  fuerit ;  admo-' 
nenti  tamen  aut  seniori  adolesceniis  obcdientia  praj- 
benda  erit.  Quomodo  ergo  honoratus  in  seneciute 
apparcbit,  qui  disciplinx  laborem  in  adolescentia 
non  sustinuerit?  Quodcumque  eienim  hoino  labora- 
verit,  hoc  et  metet.  Omni$  namque  di$ciptina  in  proS' 
senli  non  videtur  e$u  gaudii ,  $ed  moerori^ ;  po$tea  vero 
fructum  pacati$$imum  exercitatio  per  eam  reddet  ju$ti- 
ti(B{tteb.\iu  H).  Sicul  ergo  fructus  non  invenitur 
in  arbore,  in  qua  pampinus  aut  flos  prius  non  appa 


in  coeb  (hlatth.  'xix,  21).  Quem   lliesaururo  noUos 
umquam  liominum  haberepotesi,  nisi  qui  pauperibos 
solaiia  praestat,  aut  per  seipsum  pauper  est.  Noii 
ergo  dormiat  in  ihesauris  tuis,  quod  paaperes  donnire 
non  sinit.  Dives  namque  etsi  multa  congregaverit,  his 
frui  solus  nequaquam  poterit;  quia  unius  bominls 
natura  multis  rebns  non  succurrit.  Qnid  ergo  slultii» 
est  quaro  propler  nnius  hominis  victum  ot  vestitum, 
totam  regni  coelestls  perdere  perennero  jucunditatero, 
et  a^ternos  infemi  cruciatos,  absqne  consolationis 
praestolatione  subire?  Quod  igitur  aliquando  per  ne- 
cessitaiem  amiitendum  est,  pro  oelerna  remunerattone 
spome  distribuendiim  est.  Omnia  emm  qnm  videntwr, 
temporalia  $unt,  quoe  non  videntur  aHema  iuiU  (II  Cor. 
V,  18).  Quamdiu  namque  teroporales  sumus,  tempora- 
libiis  temporalia  deserviunt,  et  cum  hinc  transierimus, 
xlernis  aeterna  solatia  praestabuntur.  Idcirco  non  de- 
bemus  dliigere  ea  quae  non  semper  habebiroos ;  prae- 
sertim  cum  expertero  raiionis  avamm  difiteffl ,  ihe- 
sauri  sui  et  agri,  et  oronia  quae  babet,  ostendant; 
quia  toto  cordis  intultii  illas  res  amat  quiB  nomquam 
se  diligunt.  Si  eniro  aumm  et  argenturo,  et  agros,  et 
vestimenta,  et  cibos,  et  metalla ,  et  brata  animafia 
quis  dilexcrit,  haec  oronia  viccro  slbi  amoris  repen- 
dere  non  posse,  ipsa  reram  natura  ostendit.  QBid 
crgo  a  ratione  longins  est  quam  diligere,  qnod  te 
amare  non  valet;  et  negligere  illuro,  qni  toae  dileccio- 


raeril :  sic  ei  in  senectute  honorem  legitimum  asse-  ni  cum  dilectione  omnia  prajbet?  Propter  hoc  igitnr 
qui  non  poterit,  qui  in  adolescentia  disciplinae  alicu-  ^  non  diligi  mundus,  sed  diligi  proximus  a  Deo  prajci- 
jus  exercitaiione  non  laboraverit.  Discipiina  igitur  piiur ;  quia  proximiis  vicero  sui  amoris  potesl  repen- 
absque  obedientia,  qualiier  fieri  potest?  Adolescens  dere,  quod  mundus  minime  posse  non  dubiutor.  Sic 
crgo  sine  disciplina ,  adoiescens  sine  obedienlia  est :     cnim  inimicum  csse  diligenduro  Doroinus  praecepil, 

STEPH.  B.\LDZII  NOTiE. 

slinum  :Adole*cen$  ergo  $ine  obedientia,adol€$eensifi^ 


Vile  reddat.  Dno  codices  ross-  vtle$cat. 
Mini$terium  atH$  imperabit.  Apud  Aug.  mtni$tran 
$ibi  $perabit. 

(J$que  ad  dignam.  V$que  ad  perfectam  et  dtgnam. 

Aug.  .    .    j. 

Aut  uniori.  Sic  cod.  Ueg.  admonenlt  scntort  edit. 
Paulo  post  delevirous  ante  cruci$  ignominiam  haec 
-verba  mortem  autem  quae  desunt  in  duobus  rass.  et 
apud  Aug. 

A4ote$c€n$  ergo  tine  di$ciptma.  Gontra  npud  Augii- 


di$ciptina  e$t. 

U$u$  f tii.  Con$ervationi$  $ucb  cod.  Colb. 

In  thesaurietuis,  <7tt0d.Sicc0d.Reg.  in  tliestturismt 
qui  edit.  in  the$auri$tui$  qtiod  pauperi  prodesse  potestf 
Aug. 

Perennem.  Deest  apud  Aug.  , 

Tuos  ditectioni.  Sic  cod.  Reg,  iuce  ditioni  edlt.  iv« 
ditioni  Aug.  , 

Quod  mundus  minime  posw./Sit^ug^  etiga.  t-t* 
igi  ize     y  g 


675  DE  DUODECIM  ABUSIONIBUS  SiECULI.  874 

ut  iila  dilectio  amicum  illum  cx  inlmico  crficiai.  Quis-  A  meliam  aut  ruborem  inculere,  neminem  blaspbemare, 


quis  ergo  dives  cupidus  vuU  aeiernas  liabere  diviiias  , 
dislribueiido  egeuis  praestcl  inlerim  non  mansuras. 
Si  eiiiin  qiiod  diligit  non  vendil ,  ncmo  potesl  emcre 
quod  cupii.  Avari  iiamque  ideo  in  judicio  a  rectissi- 
mo  judice  nuncupnntur  matedicii,  quia  qui  praeteri- 
baol  eonim  fiabitiicula  iion  dicebaiit  :  Benediclio 
Domini  tuper  vos,  benedixhnus  vobi$  in  nomine  Domini 
{Pittl,  cxxvui,  8).  Inreiices  crgo  sunt  avnri  dlvites, 
qui  propier  rcs  iransilorias,  in  xternam  daiiinationcm 
dilnbuntur  ;  et  e  contrario  :  Beati  sunt  misericordes , 
qnia  misericordiam  consequenlur  {Mauh.  v,  7).  Felix 
est  ergo  mi.scricors ,  duin  in  liac  virlute  non  substan- 
tiaui,  sed  affectum  Deus  requirit. 

CAPUT  Y. 

Quinlus  abusionis  gradus  est,  femina  sine  pudi- 
citia.  Sicut  ciiim  omnes  bonos  mores  procurat  et 
custodil  in  viris  prudeiitia,  sic  et  in  feminis  cun- 
ctos  lionoris  acius  nulrit  et  fovet  et  custodit  pudi- 
citia.  Piidicitia  namquc  castitatem  custodit ,  avari- 
tiam  refraeiial,  lites  deviut,  iram  mitigat,  libidinem 
occufmt,  cupiditatem  temperat,  lascivinm  castigat, 
ebrietatem  cavet,  verba  non  multiplicat ,  gulac  con- 
cupiscentias  purgat,  furtum  omnino  damnat.  Quid 
plura  ?  Omnia  vilia  restringit ;  ct  omnes  virtutes,  et 
quidquid  corara  Deo  et  bonis  bominibus  laudabile  est 
nutrit.  Impudica  nnmque  vita  nec  laudem  ab  homi- 
jiibus  in  pr;esenti  sxculo,  nec  remuncralionem  a  Deo 
exspectnt  in  ruturn.  Pudica  vero  vita ,  famam  bonam 


senes  non  irridere,  bonis  non  invidere ,  meliori  non 
controversari ;  de  bis  quae  ignoras,  non  tractare,  et 
ea  qunc  scis  non  omnia  profcrre :  bxc  enim  proximis 
amabilem  homiiiem  reddiint,  et  Deo  acccpiabilcm 
faciunt.  Piidicitia  enim  animaeest,  plus  propter  Dei 
ociilos  qnam  liominum  omiiia  bona  faccre;  appeti- 
tlones  lurpiuin  cogiiationum  compescerc;  omiies  me- 
liorcs  se  csse  xslimare,  ncmiiii  invidere ;  dc  seinet- 
ipso  nibil  conGdcre ,  Dei  semper  auxiiio  rcs  omnes 
committere,  aiiie  Dei  oculos  semetipsum  constitucre, 
hseretica  pravitale  sensum  iion  maculare  ,  cntholicis 
per  omnia  conseniire  ;  Deo  soli  adhserere,  casiitaiem 
aeternx  meniis  Deo  Oiristo  oITerre ;  omnia  coepta 
opera  bona  mortis  tantum  tcrmino  fliiire  ;  prsesentes 
B  tribulationes  animi  fortitudiiie  negligere,  parvipeiidc- 
re;  in  terra  prjeter  proximos  niliil  amarc,  cuncli 
amoris  thesaurum  in  coelo  consiituere,  et  pro  omni 
bono  actn  mercedem  a  Deo  in  coslestibus  sperarc. 
Piidicitia  ornamenlum  nobiliun9  est,  exaltalio  humi- 
lium,  nobilitas  ignobilium,  pulchritudo  debilium,  pro- 
speritas  laboraiittum,  solamen  moerentium,  augnien- 
tum  omnis  pulchritudinis,  decus  religionis,  defensio 
crimiuum,  muitiplicatio  meritorumy  creatoris  omniuni 
Dei  amicitia. 

CAPUT  VI. 

Sextus  abusionis  gradus  est  dominus  sine  vir- 
tute,  quia  nihil  proficit  dominandi  habere  poies- 
tatem,  si  dominus  ipse  nou  habeat  virtutis  rlgo- 


ioterhomines  habet,  et  de  spe  futurse  beatiludinis  C  rem.   Sed  hic   virtutis    rigor,  non    tam    exleriori 


gaudet.  Pra^sentibus  semelipsam  imitnbilem  facit, 
posteris  memoriam  amabilem  relinqait.  Bonis  semper. 
moribus  deleclatur  et  consentit »  et  assiduis  Scriptu- 
rarum  meditationibus  et  eloquiis  animam  vegetat. 
Bonorum  prxccdentiiim  exempla  cuslodit,  et  insepa- 
rabilia  perfeciis  contubernia  nectil.  Duobus  ergomo- 
dis  constat  verae  pudicitiae  e.xercitatio,  id  est  corpo- 
ris  babitu  et  superficie  et  animi  afieciu  intemo.  Per 
exteriorem  modum  coram  Deo,  providemus  opera  bo- 
na.  Pudicitia  namque  corporis  est,  aiienas  res  non 
appetere,  et  omneni  immunditiaro  devitare ,  ante  ho- 
ram  congruam  non  gustare  velle,  risum  non  excitare, 
verba  vana  et  falsa  non  loqui ;  liabilum  per  omnia  or- 
dinatum,  compositionemque  convenicntem  tam  capil- 


fortitudine,  qu»  et  ipsa  saecularibus  dominis  neces- 
saria  esi,  quam  animi  iiiteiiori  foriitudine,  exerceri 
debet.  Sxpe  enim  dominandi  per  animi  negligentiam 
perdilur  fortiludo,  sicut  in  Heli  sacerdote  facium 
fuisse  comprobatur;  qui  dum  severitate  judicis  pec* 
canles  filios  non  cocrcuit,  in  eorum  vindiclam ,  Dominus 
velut  consentienti  ferociter  non  pepercit.  Tria  ergo 
necessaria  hos  qui  dominantur  habere  oporlet :  ter- 
rorem  scilicet,  et  ordinationem,  et  amorem.  Nisi 
enim  ametur  dominus  pariter  ct  metuatur,  ordinatio 
illius  consure  minime  potest.  Per  beneficia  ergo  et 
aflabilitatem  procuret  ut  diligatiir,  et  pcr  jusias 
vindictas,  noii  propriae  injuria;,  scd  legis  Dci,  siudeat 
ut  metuntur.  Proptereaquoque,dum  mulii  pendent  in 


iorumquam  vesiium,  sicutdccel,  habere;  cumindi-Deo,  ipscDeo  adbaerere  debet,  qui  illum  in  diicntura 
gnis  contubernia  non  inire ;  supercilloso  intuilu  ne-  conslituit ;  qui  ad  portanda  muhorum  onera,  ipsum 
minem  aspicere',  vagari  oculos  non  permitiere  ;  veluti  fortiorem  solidavil,  Paxillus  enim  nisibene 
ponipatico  et  illecebroso  gressu  non  inccdere ;  nulli  fortiier  firinetur,  et  alicui  fortiori  adhaereat,  omne 
inferior  in  incoeplo  bono  opere  apparere,  nulli  coniu-     quod    in  eo  pendet  cito  iabitur;   et  ipse  solutus 

STEPH.  BALUZn  NOTiE. 


bert.  Quod  mundus  non  potesi ,  vel  minime  non  posse 
dubildtur  edit.  Paulo  pcist  legimas  cx  cod.  Colbert. 
cupidus  vuU^  pro  cupidut  qm  viUt, 

Purgat.  Oppugnat  Aiig. 

Animam  vegetat,  Animum  figit  Morel.  et  duo  codices 
mss. 

iVtf//t  inferior.  Duo  codices  mss.  NuUo  inferior  in- 
coepto. 

Debilium,  Aug.  vilium. 

Patrol.  IV.  S.  Cyprun* 


Amicitia.  Duo  codices  mss.  amica. 

Quam  animi.  Adduntediti  indiget  ante  has  voces,  et 
tfonisnunibusMeexerceri.  Secatus  sum  duos  codi- 
ces  mss. 

Fortiludo.  Aug.  Dominandi  virlut. 

Judids.  Sic  duocodices  mss.  pro  judicii,  qiiod  ernt 
in  editis. 

Ferociter.  Deest  opud  Aug. 

.Google 


Diaiii?ed  by  ^ 


m 


87d  Ub^t^ 

a  rigore  suae  firmitalis,  cura  oneribus  ad  leri  am  A  senle  ex 


sH 


cfclabilur.  Sic  et  princeps  nisi  suo  Gondilori  perlinu- 
ciler  ndhxscril,  et  ipse,  el  omne  quod  conlincl,  cilo 
depcrit.  Quidam  namqne  per  dominandi  orncitun  plus 
Deo  appropiiiquanr,  quidain  imposilo  &ibi  dignitatis 
lionore  dclcriores  riiinl.  Bloyses  nainque,  accepio 
populi  ducatu,  familiarius  •  Dei  loculionibus  uleba- 
tur  :  Saul  vero,  filius  Cis,  postquam  sceplrd  rogni 
suscepit,  per  iiiobedientiiu  superbiani  Deuin  oficiidil. 
Rex  Salomon  poslquam  palris  sui  David  scdcm  obli- 
nuit,  Deus  illum  nltra  omnes  mortales  velui  ad  in- 
numiTosi  populi  gubernationem  sapietitio:  munere 
ditavit.  C  contrai  io  vero  Ilieroboam,  servus  Salonio- 
nis,  postquam  regni  domus  David  occupavit  partrm  , 
ad  idolorum  culium  decem   tribus  Israel,  qua;  erant 


quacumque  causa  coniendtt,  porsplene 
osiendit  quod  illuni  diligil.  Quoroodo  ergo  munditm 
diligi  pcr  Joamicni  Spiriius  saiicii  sermoiies  inler^i- 
cunt,  qiii  ail  :  NoUle  diligtre  mundnm^  neifme  ea  qnm 
in  mundo  siml  (I  Joan.  ii^  lo).  Mimdi  ctiiin  Aniorei 
Dci  paritcr  in  uno  corde  coliabiiare  iion  possunl, 
quemadmodum  iidem  oculi  coeium  pariier  et  lerram 
neqiiaquam  coiispiciiint.  Sed  requirentlum  esl  si 
vcrc  in  muiido  aliquid  sii  qiiod  nmari  delieal,  el 
quissil  ille  mnndtis,  queni  diligi  divina  eloqni^  ve- 
tant.  Tcrra  crgocum  nascentibus  ex  ea»  et  meUilJis, 
et  aniinaniibus,  ei  pulcbrituditie  vestium,  ct  oblecta- 
tionibus  ciborum,  et  iis  qii;c  ad  bx*o  pertinonl,  noa 
diligi  priccipiiur;  scd  proxiinus,  propier  qiH^in  hxc 
oninia  facla  sniit,  amari  jiibetur.  Hic  eiiim  omnia 


in  parle  Samaria»,  diverteral.  Per  qiias  excmpla  evi-  B  pr.cdicla,  velut  iioii  inansura,  ad    coelesicin   p.iiii:!ni 


denter  osiendiiur,  quosdam  in  snblimiori  slatu  ad 
majorcm  perfeclionem  crescere,  t|uosdam  vero  per 
«npcrcilium  dominaiionis  ad  dcieriora  defluere.  Per 
quod  ulrum^iue  intelligilur  eos  qiii  ad  meliora  traiis- 
cendunt,  per  viriutem  aninii  et  Dei  anxilium  posse 
id  facere,  et  eos  qui  ad  deteriora  deverlunlur,  per 
mcniis  inibectUilalcm  pariier  et  negligeiiliam  errare. 
Unde  et  dominum  absqiievirlute  fieri  non  decet,  qui 
virtulem  sine  Dei  auxilio  nuUaienus  babet.  Qui  ete- 
nim  mnlta  tuelur,  si  non  habet  forliludinem  aitirni, 
non  valet  id  agere,  quonlam  magna  inagnis  infesta- 
tionibus ,  vei  adversitalibus  solont  laborare.  Omnis 
ergo  qui  prxest,  hoc  primilus  animi  tota  intenlioiie 
procurct,  ut  per  omnia  de  Dei  adjtiiorio  omnino  non 


pcrgenies  concoinitari  nequcunl.  Proximi  vero  veJut 
inaiisuriregiscohjcredes,  semctipsus  licenler  inviccm 
dtligunl.  Quod  ergo  sernper  in  muiido  non  ninnei,  el 
cuin  jnutido  paritcr  defiGieli  et  ipsc  mundiis    uon 
aii:ari  pnccipiiur;  proximus  uuleni,  qui  esl  pars  regni 
coelesiis,  in   (erra  et  iiiier  ima  elemcnla,    a  rcgiii 
coeloruin  appeliloribus  non  incongrueamainr  ,  dum 
iii  suptetna  iila  patria  in  aeternuni  cohnercsfoalio/ijfar. 
Proplcrea  vero  mundns  pra^soos  iion   dilifi  impenH 
tur,  iiea  Dei  dilectionc  alientis,  s:rcuii  tiUecUir  qais* 
qtie  cfliciatur.  Non  crgo  debel  Cfmteiidi,  quoii  Mm 
licct  amari.  Igitiir  Cbrisrianus,  qui   nominif  ChrtBli 
siniililudinein  tcnel,  moriim  r|iioquo  ejus  similitodi- 
nem  habere  del>ei.   Cbri^iianos  enm  nenno  recte 


diibftei.  Si  namque  ccepcrit  inactibus  suis  auxiliato- C  dicitur,   nihi    qiii   Chrisio   morihus  cosc^fitatii^.  Do 


rem  tiabere  Dominum  doinlnorum,  nulliis  hominnm 
conlemplui  polerit  haberc  ejus  dominalum  :  Non  enim 
e$t  potestat  nisi  a  Deo  {Rom,  xiii).  Ipse  enrm  eleval 
destercore  egenum,  etsedere  facii  cum  principihus 
populi  sui,  etdeponit  potenles  de  sede,  ci  exallal  bii- 
mifes ;  nt  suhcliius  fiat  omnis  mundus  Deo  et  egeal 
gloria  Dei. 

CAFUT  mu 

Septimas  abtisionis  gradus  est  Cbristianiis  con^ 
teiiliosus,  qni,  eum  panicipalioiiem  nominis  Clirisii 
perfidcm  el  Bapiismum  susceperii,  contra  Cbristi 
dicla  et  propositum,  mundi  caduca  deleciamcnla 
diligil.  Oinne  eiihn  de  quo  contendiiur ,  aut  pro- 


Christo  vero  per  Proplieiam  ila  scribilur  :  Ecce  fiUus 
meus  quem  elegi,  electns  meus,  compiacuU  in  Uio  tt^i 
anima  mea  :  ponam  Spiritnm  iumn  wper  eum*  Noit 
conlendet,  neque  clmuabit^  neque  audiei  oliqmi  in  pla* 
teavocem  ejus(ls,  xui,l;  M^uh,  xii,  IS^.h^cceCitrtsti/s 
non  conteudit,  neqMC  clan^vil :  el  tu  si  mormn  Chrisli 
similiiudiiiem  tenere  copis,  neconiendas,  ne  abusivos 
in  Ecclesia  Christianu»  exislas.  Stib  enim  Mdaloti- 
bus  Cbrisiiis  prsect^pit:  Noiite  vocari  rabbi;  nnuiesi 
enim  pater  vester^  qni  in  corUs  est,  Omtm  emm  909  fn* 
tres  esiis  {Matth,  xxni,  8),  quibus  ad  80^)1^0'^ 
impcravit,  cuin  dicil :  Sic  aniem  orakitis  :  PaUf  nos- 
terqui  in coslis^  sanctificetur  nomen  tmm  (Mattk*  vs»  9% 
Frusira  ergo  contcndil  piitrem  se  habere  i»  ^f^i 


pier  propriam  ejus  rei  dileciionem  de  qiia  agilur ,  d  q„i  paireiii  cl  patriam  profiitrtur  sc  hnbere  in  c«*o. 


Cujiis  paiiiai  neino  possesaor  efficitor,  nisi  f«iite 
lcrrcnae  pairise  conieniione  seciftriis  habelur. 

CAPUT  MU. 

Ociavus  abusionis  gradus  cst ,  patiper  snpcr- 
hus  i  qui,  nibil  babcns,  in  superbiam  exiollilur : 
cufft  e  pontrario  divitibns  sseculi'  nofi  snperl»  sa* 
pere  per  apostolum  Pa^ilum  impereiur.  Q"'J  ^t^ 
siolidius  potesl  fieri  qiiam  ilLum  (|ui  per  infiriuaoi 

STEPH*  BALUZIt  NOTiB. 
Transcendunt.  Siccod.  C»lh.  Condmewtunt  edff.  Invicem,  Hanc  vocem  addidi  ex  diiohu»  »»•  ^' 

Egeat  gloria,  S\c  Uorel  ei  d\io  mss,  :  egeat  ommo     rel.  el  Ang. 
glorioB  in  aliis. 


aul  propter  akerhis  nmorem,  quas  suh  odiosa  spe- 
cie  itlel,  appethnr.  Quemadmodum,  verbi  gralia, 
lielloni  animoso  compngnanlium  confliciu  cum  odiosa 
res  sil,  prop^  amorem  vlcioriae  el  libertaiis  pcra- 
giliir ;  6t  mvliae  alite  dileciae  specie^,  $nh  odioso  la- 
horevei  formidine,  salisconteniioseex|>clUfttor.  inde 
patenterinteHigiinr  nihil  conlcndi  posse,  nisi  propier 
dilectionem,  speraiam  scilicei  et  suhseqaen^emama- 
bilem  rem«neratioite«i»  Qu»  igttor  de  mttn&o  prx- 


Digitizeid  by 


Google 


877  DE  DUODECIM  ABUSIONIBUS  SiECULl.  .   87g 

n?i>eriain  veiut  in  terram  abjecius,  extremus  el  hu-  A  opprimere*  sine  pcrsoDaruro  acceplione  inter  virum 

el  proximum  suum  jusle  judicare,  advenis  el  pupil- 


iiiilis  incedere  el  coiiirihlari  debueral,  supercilioso 
superbij;  tumore  inflaiam  nientem  conlrn  Deum  eri« 
gere?  Per  quod  viiium  lapsi  corrnerunC,  qui  in  sunnno 
coili  condiii  erant  culniine.  Quid  ergo  vtill  quasi 
polens  in  lerra  supei  hirc  ,  qui  pr«  omnibus  bomini- 
bus  debiicral  huinibs  npparere  ?  Sed,  nc  de  panpertate 
sua  Iristiliam  habeant,  qiiid  n  Deo  rccepluri  sinl 
panperes  allendanl ;  ipse  enim  inquil  :  Beati  pauperet 
ipirilu,  qnoniamipiontm  est  regnum  cmlorum  (MaHlu 
V,  3).  Kecia  namque  dispeusalione  inisericors  Judex 
cceli  rcgnum  illis  commiliil  quibus  regni  lerrarum 
participationein  intcr  roortales  abstulii,  ul  ip>e  di- 
ves  in  cceit  sede  appareai  qui  in  terra  penitus  nihil 
procurat.  Givendum  ergo  pauperibus  est  ne,  dum 


lis  et  viduis  defensorem  esse,  fiirta  cohibere,  adtil* 
leria  punire,  iniquos  non  exaltare,  impudicos  et 
bistrioiies  noii  nutrire,  impios  de  lerra  perdcre,  par« 
ricidas  el  pejerantes  vivere  non  sineie,  ecclesias 
defendere,  pauperes  elceinosynis  alere,  jusios  super 
regni  negoiia  conslilucre,  senes.el  sapientes  el  so- 
brios  consiliarios  liabcre,  magorum,  ariolorum  py** 
thonissarumque  supersiiiionibus  iion  intendere  , 
iracundinm  dilTerre,  palriam  fbriiier  ei  jusie  contra 
adversarios  defendere,  per  omnia  in  Deo  coniidere, 
prosperitalibus  aniinum  non  elevnre,  cuncta  adversa 
paiienter  lolerare,  Hdem  caiholicam  in  Deum  babere, 
filios  suos  Don  sinere  impie  agere,  ceriis  horis  ora- 


per    egeslatem  el  necessitaleni  lerreuum    regnum  B  tionibus  insislere,  ante  boras  congruas  cibuni  noa 


pr.rtcreiinl,  per  mentis  eliam  impudentiam  coeiorum 
regna  ainittanl.  Cum  enim  Dei  dispenbalione  pau* 
pertaiem  Decessariain  acceperunl,  in  ipsorum  arbitrio 
pendet  utrum  pauperes  spiritii  sint.  Non  quibus- 
cumqne  namqiie  pauperibiiscoeli  regna  promiiliiniur, 
sed  his  tantummodo  in  quibus  diritiarum  inopiam 
animorum  humiliias  comiiatar.  Paiiperenim  humilig 
pauper  spiritu  appellatur,  qui,  com  egenus  foris  cer- 
nitur,  numqiiam  in  su|>crbiam  elevatur  :  quoniam 
adappetenda  regna  coBlomm  |>)us  v;»let  mentis  humi- 
las,  quain  prxseniium  diviliarum  temporalis  pau- 
pertas.  £tenim  humiles  qui  bene  divitias  possessai 
babent,  possunt  pauperes  spiriiu  appellari  :  siiperbos 
aiitem  nihil   babenies,  haiid  dubium  est  beatiiodine 


gustare.  V(b  enim  terras  cujm  rex  puer  est,  et  cujus 
principes  mane  comedunt  {EccU,  x,  iO).  U^ec  regni 
prosperiiatein  in  pr«senli  fuciunt,  el  regeni  ad  coeles- 
tia  regna  meliora  perducunt.  Qui  vero  regnuin  non 
secundum  banc  iegem  dispensal,  multas  nimirum 
adversitaies  impeiii  tolerabit.  Idcirco  enim  pax 
saepe  populorum  rumpitur,  el  offendictila  eiiam  de 
r^uo  suscilanlur,  terraruin  qnoque  fructuS  dimi* 
Duniitur,  ei  scrviiia  populoruin  prxi)cdiuniur,  multi 
et  varii  dolores  prosperitatem  regni  inGciunt,  charo- 
ruro  ei  libcrorum  niorles  irisiiiiam  conferunt,  hos- 
tium  incursus  provincias  undique  vasiant,  besliae 
armeDtorum  et  pecorum  greges  dilacerant :  tempes- 
lates  acris  cl  liyemis  terrarum  foecundiiatem  ei  mn- 


panpcnaiis  privari.  De  quibus  ulrisqne  sancta  Scrip- C  ****  minikleria  prohibent  ,   el  aliquando    fulminum 


lura  iia  loquitur  :  Est  quasi  dives  nihil  habens,  et  etl 
quan  paupcr,  cum  tn  nmtiis  diviiiis  sit  (Prot .  xiji,  7). 
Quasi  pauper  ergo  in  multis  diviiiis  esl  dives  humi- 
lis  spiriiu  ;  et  niliil  habens  qtiasi  dives  est  pauper 
s«perbiis  ineiitis  affectu.  Nobilis  ergo  inopia  esi  men- 
tis  iHiniiliias,  et  ineplae  divitix  sunt  animwuoi 
enormitas.  iVovidendum  est  ergo  pauneribus,  ut 
semeiipsos,  qvales  sint,  inielligant ;  ei  qnia  rebus 
consequi  quod  cnpiimi  Mon  valent,  inentis  tumore 
superbir€4estiiant. 

CAPUT  IX. 

Noiiiis  abusioiiis  gradus  est,  rex  iniquus.  Et- 
eniin  regein  iion  iniqnuin,  scd  correclorem  ini- 
qiioruin  essc  oporlct.   Inde 


iclussegetes  et  arborum  Oures  et  panipinos  exurunt. 
Super  omnia  vero  rcgis  injusiiiia,  noii  soluin  prxsen- 
tis  imperii  faclem  offuscat,  sed  eiiani  filios  suos  ct 
oepotes,  ue  posi  se  regni  hserediiatein  leneant,  obscu- 
rat.  Propler  piuculum  enim  Sniomonis,  regnitm  do- 
mus  Israel  Dominus  de  manihus  filiorum  ejns  di.sper- 
sit.  £t  propter  justiliam  David  regis,  lucernam  de 
^euiiiie  ejus  semper  in  Uierusalem  reliquil  ( 111  Reg» 
XI,  5i-35).  £cce  quaiiiuin  jusiitia  regis  sa^cnlo  valeat» 
intueutibus  perspicue  patet.  Est  eniin  pax  populorum 
tutamen  palrkr,  immujiitas  plebis,  munimeutum  gen- 
lis,  cura  languoruu),  gaudium  hominum,  iemperies 
aeris,  sereniias  maris,  terne  fuecundiia^,  solalium 
pauperuni,  hseredius  filiornin,   el   sibimelipsi   spes 


.   ,.    .                                "'   senietipso  nominis      fuiu|.ae  beaiitudinis.  Aliamen  scial  rex  quod,  sicut  in 
sui  dignilnlem  cusiodire  debel :  nomen  enim  regis       -  •      •  • --  -  - • ---^ 


intellecluaiiler  hoc  relinei,  ul  subjectis  omnihus 
recloris  ofiiciuni  procurei.  Sedqnaliteralios  corrigere 
polerit ,  qui  proprios  inores,  ne  iiiiqui  sint,*  iion  cor- 
Tigil  ?  quoiiiam  in  jiislilia  regis  exaltatur  soliuin,  ei 
in  verilaie  regis  solidantur  gubernacula  populorum. 
Justiiia  vero  regis  est  neminem  injusle  per  poientiam 


throno  hominuni  primus  consiitiiius  est,  sic  eiin 
poenis,  si  jusiiiiain  non  reccrii,  primatum  habiluriis 
est.  Oinnes  iiamque  quoscumque  peccatores  sub  se 
in  prossenti  liabuit,  supra  se  inodo  implacabili,  iii  illa 
poena  fuiura  hubebit. 


STEPH.  BMmi  mJM. 


Pra^lereunt.  Aug.  perdunt. 
Ne  iniquL  Aiig.  si  iniqui. 
Annnum  non  elevare.  Non  elevari  animo  Aug. 
Terrarum  foecunditalem, eic.  Siccmeodaviniusaucto- 
ritatecod.  Colbert.  et  Aug.Male  inaliib,  lurbata  rerum 


[vscunditaie  marist  eic.  Habei  idem  ms.  serenitate  tur^^ 
bata  ante  terrarum.  Paulo  posi,  lego  exdoobus  mss. 
pan^nuos  eKurunty  pro  eo  quod  est  in  edii.  pampinos 
quosque  exurunt» 


Digitized  by 


Google 


87J) 


LlbER 


CAPUT  X. 


Deciiiius  gradus  nbusionis  esi  episcnpus  ncgli- 
gcns;  qui  gradus  sui  honorem  intcr  liomines  re- 
quiril,  sed  minisierii  sui  digniiaiem  coram  Dco, 
pro  qiiO  legalione  fungitur,  non  cuslodil.  Primum 
nnmque  ab  episcopo,  quid  sui  nominisdigniias  teneat, 
inrjuiralur,  quoniam,  cum  episcopus  nomen  grxcum 
sil,  speculntor  inierprciatur.  Qaare  vero  speculator 
ponilur,  el  quid  a  speculatore  requiritur,  Dominus 
ipsc  denudal ,  cum  sub  Ezecbielis  propbetx  persona, 
cpiscopo  ofTicii  sui  miionem  denuntiai,  itn  inqiiiens  : 
Speculalorem  dedi  te  domui  l$raeL  Audieus  ergo  ex 
ore  meo  sermonem,  nuntiabii  eis  ex  me,  Si  autem  vide- 
ris  gladium  venientem,  et  tu  non  annuntiaveris  ut  rever- 
latnr  impius  a  via  sua,  ipse  quidem  impius  in  iniquitate 


A  illis  cibum  iii  tcmpore  suo  mensuram  irilici ,  param 
scilicet  ei  probatnm  doctriiiam,  qtialenus  Teniente 
Dominomereanlur  audire :  EugCt  serte  bone  et  fidelh, 
qula  supra  pauca  fuisti  fidelis ,  supra  muUa  le  cons^ 
tuam  :  intra  in  gaudium  domini  tui{Maiih.  xxv,  23j. 
CAPUT   XI. 
Undecimus  aliusionis  gradus  cst  plebs  sine  dis- 
ciplina,  qnae,  cum  disciplina;  exerdiationibus  noo 
servit,  communi  se  pcrditionis  laqueo   constrtngii : 
iram  ctenim  Domini  nbsque  disciplinn:  rigore  noo 
evadil.  Atque  idcirco  Psalmistx  vocibus  indisciplioa- 
Uc  plebi  prxdicatitr  :  Apprehendite  diitciplinam,  ne 
quando  irascatur  Dominui  (Psal.  ii,  12).   Di^iplioa 
vcro  niorum  cst  ordinata  corrcciio  et  mnjorum  prx- 
cedentium  regularum  observatio.  De  qun  disciplina 


sua  morietnrj  sanguinem  autem  ejtis  de  manu  tun  re-  B  Pauhis  apostolus  ita  loquitur  djcens  :  Jn  disdplims 


quiram.  Si  autem  tu  annuntiaverisy  et  ille  non  fuerit 
rcversusy  ipse  quidem  in  iniquitate  sua  morietur,  sed  tu 
animam  tuam  liberasli  (Ezech.  iii,  17).  Dccet  ergo 
episcopum,  qui  omnium  speculatur  positus  est ,  pec- 
cata  diligentcr  attendere,  et  postquam  altenderii, 
'  scrmone,  si  potucril  ei  actu  corrigere ;  si  non  po- 
tucrit ,  juxta  Evangelii  regulam,  scelerum  operarios 
dcclinare  :  Si  enim,  inquit  in  Evangelio  Dominus, 
peccaverit  in  te  frater  tuus^  corripe  iUum  inter  te  et  ip- 
sum  solum,  Si  te  audierit,  lucratus  eris  fratrem  tuum  : 
si  le  non  audierit^  adhibe  tecum  adhuc  tmum  vel  duos 
testes^  ut  in  ore  duorum  vel  trium  testium  stet  omne  ver- 
bum :  <i  illos  non  audierit^  dic  Ecclesiai :  si  Ecclesiam 
non  audierilf  sit  libi  sicut  ethnicus  et  publicanus  (Blatth. 


perseverate ;  tamquam  fUiis  vobis  offert  se  Deus.  Quod 
si  cxtra  diiciplinam  estis,  cufus  participes  facti  estisf 
Omnes  enim  adulteri^  et  non  fUii  estis  (Uebr.  xii,  8). 
Qui  ergo  adulieri ,  sine  disciplina  sunt,  et  coslestb 
rcgiti  bxrcditatem  non  capiunt :  si  filit  autem  pater- 
nae   disciplinae  correctiones  ferunl,  ci  iixrcditaiem 
quandoque  reciperc  posse  non  desperent.   Dc  qoa 
etiam  disciplina  Esaias  qiiidem  indisciplinat^e  plebi 
pnedicat,  dicens  :   Quiescite  agere  perverse,  discite 
bene  facere   (Isa.  i,  16j.  El  ad  eamdein  Psalmisti 
consona  voce  compsaiiil,  dicens  :  Declina  a  malo^  ei 
facbonum  (P$al.  xxiii,  15).  Infelix  ergoestqui  abji- 
cit  disciplinam.  Audei  eiiim  exlra  miliies  aliquid  qui, 
Dominum  crucifigentes,  nun  ejus  sciderunt  imiicm, 


xvai,  15).  Tali  ordiiie  cxpcllendus  est  quicumque  C  Qui  Ecclesias  Cbristi  scitidit  discipliiiam.  Sicul  eiiim 


doclori  vel  episcopo  adbn?rere  noluerit.  Et  qui  tali 
ordiiic  cxpulsus  ruerit,  ub  alio  aliquo  doctore  vel 
Gi>iscopo  non  debcl  rccipi.  De  sacerdole  namquc 
scriptuni  cst  iii  lcge  :  Viduam  aut  repudiatam  non 
accipiat  uxorem(Levit.  xxi,  7).Qui  ergo  illum  excom- 
juunicatum  a  caibolico,  illo  non  permiiientc,  sibi 
jungit,  jurn  sacerdolii  sancli ,  in  quo  Cbrislianorum 
genus  electum  est ,  excedit.  Hac  ratione  episropum , 
;id  cos  quibus  in  siieculalionem  posilus  csl,  esse 
oportcl.  C-jGterum  vero,  qualis  in  setnetipso  esse 
debcat,  Paulus  aposlolus  exponit  :  ut  ad  gradum 
episscupi  veniens  sit  sobrius,  prudcns,  castus,  sapiens, 
modcdtus,  bcspitalis,  filios  liabens  subditos  cum 
omni  caslilate,  lestinionium  babcns  bonum  ab  bis 


tunica  loiuiii  corpus  praeter  ca))Ut  tegitur,  iia  djsd- 
plina,  oninis  Ecclcsia ,  pncter  Cbrisium ,  qui  caput 
est  Ecclesix  et  sub  disciplina  non  est ,  protegitar  et 
ornalur.  Ipsa  vero  tunica  contexta  desuper  (uerjit  per 
lotum,  quia  eadcm  disciplina  Ecclcsix  a  Dtfniino 
de  coelo  tribuiiur  et  iniegrntur.  De  qua  Domioos  cum 
ad  Pairem  ascendisset ,  postquain  rcsurrcxit  a  mor- 
tuis,  ad  Apostolos  suos  loquebatur,  dicens :  Vos  avC» 
tem  sedete  hic  in  civiiate,  quoadUque  induttmini  virtttte 
ex  alto  (Luc.  xxiv,  ^9).  Tunica  ergo  corporis  Christi 
disciplina  Ecclesix  est  :  qui  autcm  extra  discipiinain 
csl ,  alienus  est  a  corpore  Cbrisli.  Non  sdndanm 
igitur  Ulam,  sed  sortiamur  de  illa  cujus  sU  (ioan.  xix, 
2i) ;  id  cst,  non  solvamus  quidquam  de  mandatis  Do- 


qui  foiis  sunt,  profercns  doctrinx  fidelem  sermoncm;  D  mini,  sed  unusquisque  iii  quo  vocatus  est,  in  eo  pcr* 
antcquam  episcopus  sit,  non  plures  liabcns  uxorcs     inaneat  apud  Dominum. 


qiiain  unam;  iion  percnssor,  non  bilinguis,  non 
ebriosus,  iion  neopbyius ,  ut  pcr  liiCC  ipse  osteii- 
datin  opere,  qtiod  alios  docel  in  i;crinoiie  doclrinic 
(ITim.  m,2).  Cavcunt  ergonegligentcsepiscopi  quod 
in  tempore  vindictx  Doininiis  pcr  Propbctam  con- 
qucritur,  dicens  :  Pastoresmuti  demoliti  sunt  populum 
nietiiii,  et  non  pascebantgregem  meum  pastoreSy  sedpasce* 
bantsemetipsos  (Ezech.Tix\\s,^)\  sed  poiius procurent 
lii  qiios  consiituilDominussuper  familiam  suam,  dare 


r  in  quo,  Siccod.  Reg.;edit.  quod. 

[   i/i<(f*  Sic  cod.  Corbeiensis  apud  Aug.  ciiatus.  Ha- 


CAPUT  xn. 

Duodecimus  abusionis  gradus  est  populus  sine 
lege,  qui,  dum  Dei  dicta  et  legum  scita  eonicmnil, 
pcr  divcrsas  crrorum  vias  eumdem  perdilionis  li* 
qucuni  incurrit.  De  quibiis  viis  sub  persona  pnc- 
varicatoris  populi ,  buinanum  gcnus  Propheta  iu 
deplangit  :  Nos  autem  sicul  oves  erravimusy  wiusqf^ 
que  in  viam  suam  dectinavit  (isa.  liii,  6) ,  de  quibus 
viis  etiam  Sapientia  loquitur  per  Salomonem  :  Mului 
STEPH.  BALUZII  NOTiE. 

henx  muUi  Alorel.  et  Painel.,  mei  Aug. 
:   Ipsa  vero.  Sic  duo  mss.  ipsa  enim  edit. 

Digitized  by  VjOOQIC 


BB\  DE  DUPLICI  MARTTRIO.  88t 

vice  videiilwr  hominibus  recl<e,  etnovit$imaearum  dedu-  Asine  l^e«  popolus  sine  Cliristo  est.  Abusivum  crgo 


cuni  ad  mortem  (Prov,  xiv,  12).  Qux  uliqiie  multac 
perdilionis  vix  tunc  incedunlur,  cum  una  regalis  vin, 
lei  Dci  videlicet,  quae  ueque  ad  dexteram  ueque  ad 
sinisiram  deciinat,  per  ncgligeniiam  deseritur.  De 
qua  scilicet  via  Dominus  Jesus  Clirisius,  qui  est  finis 
legis  ad  justitinm  omni  credenti,  denuntiat :  Ego  $um 
vittt  veritas  el  vita,  neqne  venit  ad  Patrem  nid  per  me 
(Joan.  XIV,  6).  Ad  quam  viam  omnes  homines  commii- 
niier  invitat,  dicens :  Venite  ad  me,  omne$  qui  laboratit 
et  onerati  eitis,  et  ego  reficiam  vos  (hlatth,  xi,  ^); 
quia  non  est  personarum  acceptio  apud  Deum  (Rom, 
11,  li),  ubi  non  est  Judxus,  nec  Graecus,  mnsculus 
el  remina ,  serviia  et  liber,  barbarus  et  Scytba,  sed 
omnia  in  omnibus  Christiis :  omnes  enim  unum  sunt 


in  temporibus  Evangelii  populum  sine  lege  fieri, 
quando  Aposiolis  in  cunctas  geutes  licentia  praedi- 
cationis  data  est ,  quando  (oniiruum  Evangclii  pcr 
cunctas  sa^culi  partes  inionuit,  qunndo  Genles  qii;i^ 
non  sectnbantur  justitiam,  npprehendenint  jiistiliam ; 
qtiando  qui  dc  longe  fuerant,  facti  sunt  prope  in  san  • 
guinc  Chrisli :  qui  aliquando  non  populus.  niinc  nu- 
tem  populiis  Dei  in  Chrisio;  qunndo  est  tempiu 
acceptabile ,  et  dies  salutis,  et  (empora  rerrigerii  in 
conspeciu  Altissimi ;  quando  unaquxque  gens  habct 
lesiem  resurrectionis ;  quando  ipse  Doininus  pro- 
(es(a(ur,  dicens  :  Ecce  ego  vobiscum  sum  omnibus  diC' 
bus  usque  ad  consummalionem  sceculi  (Halth,  xxviii, 
20).  Non  itaque  simus  sine  Chrislo  in  hoc  tempore 


in  Chris(o  Jesu.  Dum  ergo  Christus  finis  Icgis  cst,  3  (ransitorio,  ne  sine  nobis  Chrislus  esse  incipint  iu 
qui  sine  lcge  sun( ,  sine  Christo  fiunt.  Igilur  populus      futuro. 


STEPH.  BALUZII  miM. 


Sine  lege,  Cod,  Colber(.  mne  Cliristo. 


LIBER  DE  DUPLICI  MARTYRIO, 

AD  FORTDNATOM,  INCERTO  AUCTORE. 


I.  MtLTiFARiAM  multisque  modisago  gra(ias,  For-  C  bene  prosperare!  Quemadmodum  enim  nihil  8anc(um 


tunaie  mihi  iu  Domino  charissime,  divinx  bcnigni- 
tati  qwd  et  (unin  pietatem  excitavit  ad  exstimulan- 
dum  oflicium  meum,  ut  unico.  libello  commilitonibus 
nosiris  materinm  subministrarem ,  unde  sibi,  gratia 
Spiriius  opitulanie,  munimeota  telaque  fabricarentur 
adversus  persecutionum  incursus ;  et  mihi  quod  pe- 
tebas  conanti,  non  dedignata  est  adesse ,  et  quod 
u(riiisqae  nos(rum  operam  non  passa  est  esse  steri- 
rilem,  hoc  est  quod  mei  Fortunati  pium  desiderium 
bene  for^unavit,  et  ministri  sui  olficium  voluit  csse 
grcgis  sui  bcneficium.  Scribis  cnim  ex  eo  libro  mul- 
tiim  roboris  et  alncritatis  accessisse  strenuis,  (imidio- 
ribus  autem  et  infirmis  (andim  auimonim  esse  addi- 
tum,  ut  ex  liis  quoqiie  per  Dei  gratiam,  cerlam  vi- 


nisi  iilo  sanctincaiite,  nihil  potens  nisi  illo  corrobo- 
rante,  ita  nihil  felix,  nihil  auspicatum,  nisi  illo  pro- 
8peran(e.  Snne,  ct  ves(ris  precibus  et  Domlni  boniiate 
fretu<3,  aggrediar. 

U.  Martyr,  ut  ils  quoque  notum  est  qni  graece  ncs- 
ciunt,  testem  sonnt.  Quamquam  aulem,  post  exortnm 
Evangelicx  vcritati^  lucem,  ecclesiastica  consuedido 
cognominis  hujus  honorem  proprie  tribtieret  ils  .qui 
in  tormentis  usqiiead  mortem  perdurarunt  in  profcs- 
sione  nomiiiis  Jesu  Christi,  et  evangeiicum  instru- 
mentum  sanguine  suo  velut  ohsignarnnt  apiid  incrc- 
dulos,  omnis  tnmen  piorum  viia  testimonium  reddit 
Deo.  Non  quod  ille  cujusquam  egent  lestimonio,  qtii 
ex  se  fons  est  xtcrnx  gloriae,  u(  nec  ullis  hominunri 


ciorinm  nobis  promit(ere  debeamus  :  eoque  libentius  D  bonoribus  fieri  possit  honoratior,  nec  ullis  morlalium 


obtcmperavi  pos(erioribus  tuislitteris,  quibusorat  tua 
chariins,  u(,  q(ioniamhocauspiciisDoiniiiinos(riJcsu 
Christi  bene  successii,  addam  volumen  alterum  de 
duplici  mnrtyrii  genere  :  quoriim  unum  exhibetur 
cum  sxvit  (ortorum  imm&nitas  ,  alterum  occultius 
quidein  est,  scd  niliilominus  fortem  animum  postulnt, 
mulinqiie  divinitus  nrmatura  communituin.  Uiin.im  et 
hoc  munus  Chrisd  Spiri(us  per  me  fra(ribus  et  com- 
militonibus  noslris  Inrgiri  dignetur,  et  quod  dederit 


ignominiis  obscurior ;  sed  tnmen  ita  visum  est  xtcrno 
illins  divinoque  consilio,  ut  suam  bonita(em,  sapien- 
tiam  ac  poteudam  apiid  homines  per  homines  vclit 
illustrari ;  sicut  mundum  gubernnri  voluit  per  Ango- 
los,  cum  Angelorum  mlnisterio  non  egeat,  muhnquc 
honiiuibus  per  bomines  largia(ur  quse  pcr  se  dnre 
poterat,  qiii  quicquid  vult  nutCi  potest,  et  cui  vo-. 
luisse  fecisse  est.  Et  quamquam ,  ut  dixi,  ad  iilam 
incflabilem  ronjestatem  ntilla    perlingit  ignominia; 


VARIORUM  NOTiE. 


Quodmei  Fortunati,  etc.Quamquamhic  u(  Cypriani 
cSse  persuaderet  hunc  librum,  alterlus  libri  ad  For- 
tunatum  meminerit,  tamen  ipse  stylus  rcpugnai. 
Neque  cnim  vclcres  Patres  umqunm  voce  fortu- 
naremi  sunt,  nc  foriunrTR  viderentur  aliquid  (ribuere. 


Qui  in  tormentis  usque  ad  morlem  perdurarunt.  Qunm 
diversa  significntionc  martyres  nccipiat  Cyprinniis» 
supra  abunde   dixiroiis,  prxserlim  tomo  1,  Epist.  ix. 

Digitized  by  VjOOQIC 


885  LIBER  Ml 

tamen  finSeriplttrisilaloqiiitttr,  qaif»!  per  no6  hono- A  flcUllbiis ;  nf  sublimluis  sit  vfrtQtis  Dei,  etnon   ex 
retur,  rel  ignominia  affieialur.  Nam  in  Deuteronomio      nobis. 


cum  Moyse  expostulat,  quod  apod  populum  ob  laii- 
cispenuriam  murmuranlem  in  Cades  deserii  Sin, 
ad  aqnns  conlradiclioiiis  noii  sanctiHcarii  ipsum  iiiter 
iilios  Israol,  et  ub  hanc  offerisain  non  esl  illi  nec 
Aaroni  dalum  ingredi  lerram  promissnm,  ac  lol  atinis 
exspectaiam,  sed  taiitum  e  monlis  vertice  procul  aspi- 
cere  licuil. 

III.  Porro  quod  diclum  est  sanctipcare  pro  giorifi' 
care,  qui  liuems  llebnconim  callent,  nffirinanl  esse 
sermonis  illius  propriefaicm.  Quod  ipsum  tamcn  cx 
aliisScriphirarum  locis  liquerepolest,  si  minus  illo- 
rum  lestimonio  Hdimus,  quandoquldcm  cl  in  oralio- 
iic  Doniinica,   Snnctificetur    nomcn    tnum    {Matth, 


"lY.  Ergo  quamquam  omnis  piornm  vita  martjrno 
8U0  glorincni  Deum  etCbrisium  filium  cjus ,  nalloni 
tamc!!  esl  illusirius  leslimonium  apud  bomines,  quani 
snngiiinis,  hoc  est  viuc  propter  Deuin  contempiae  et 
inoriis  roriiicr  tolerata!.  Reddiderunt  et  miracnla  te- 
sliiiioiiium  divinai  potenlix,  prTseHim  apud  inere- 
dtilos  :  nnm  liis  proprle  daia  sunt  slgna ,  queniadmo- 
duin  scribit  bealus  Apostolus  ;  sed  semper  crncadtis 
fiiit  sanguinis  profusi  leslimonium.  Quol  morbos  in- 
finnabiles  verbo  sanarai  Dominiis !  quot  cxcos  illD- 
strarat !  quot  mancos ,  paratyiicos  ac  debiles  restl* 
luerat!  quol  exaiiimes  ad  vitaiu  revocarai !  Et  taiiiefi 
paiici  credebanl  in  eum,  et  audiebal :  In  Beelxthuh, 


vi,  9)  dictiim  esi,  pro  glorificetur,  sive  clarificetur,  B  ^i^<^^^  dcemoma  (Luc.  xi,  15).  Gx*terum,  ubi  ventiim 


nomen  tuum,  Sic  el  Corinthios  exhortauir  ui  glorlfl- 
cent  ac  bajulent  Deum  in  corpore  suo.  Sicut  enim 
nomen  Dei  glorificalur  vita  piorum  boniinum,  in  qui- 
bus  ipsc  per  Spiritum  suum  opcrattir  quicquid  fa- 
ciuiit  l)0!)i,  ila  e  diverso  polluitur  et  infamaiur  ma- 
lefaciis  eorum  qiii  se  Dei  culloies  proflientur.  Quem- 
admoduin  et  miliiis  virlus  aut  servi  probita»  re- 
duiidal  iii  gloriain  ducit  aul  Iieri ,  ita  miliiis  ignavi.i, 
aul  scrvi  nequilia,  dedecori  csl  duci  nut  hero,  pro- 
pterea  quod  borum  morcs  magna  ex  parta  pendent 
ab  illorum  moribus  in  quorum  poteslale  sunl.  Qui 
etianisi  prorsus  absunt  ab  omni  culpn,  laiiien  popula  - 
TisexisiimaCio  solet  dominorum  morcs  ex  scrvorum 
moribus  aDSiimare.  Undo  etiam  bic  videinus  divinnm 


esi  ad  ftaiiguinem ,  ibi  dejecium  esi  Saianse  regnum , 
ibi  subaclus  est  mundus.  Coinmemorat  et  Joannes 
evaiigelisia  triplex  in  lerra  lesliinonium ,  Spiriius , 
aqua  et  sanguit ,  quod  efflciicitsiiuttm  est  postreino 
recensens  Ioco.*Spiriium  in  columbae  s()ecie  descen 
denlem  superJesum  videre  mcruil  JoannesEipiista; 
an  alii  viderint  incertum.  Certe  hoc  iesiiinonium 
Joaimi  datuin  esi,  quo  desineret  dubilare  de  Do- 
niino  Jesu  an  ille  esset  qui  baptizarel  Spiriiu  et 
Igni.  Af|uaB  lestimonium  vidit  Joannes  evangclista , 
nec  saiis  consiat  solusne  viderii,  an  cum  muliis. 
Eralquid.m  Iioc  ingeiis  mysterium  sacri  lavacri  quo 
dcleiiiur  peccaui :  sed  vidii  aquam  simnl  etftuere 
cum  sanguine,  qui  iiisi  adfulssel,  inenicax  erai  aqua. 


Scripluram  frequenler  juxta  morlalium  aflectus  lo   C  Quid  enini  prodest  abolerl   peccala ,   nisi  succedat 


quenicm,  velut  in  Levitico  de  eo  qui  de  seinine  tuo 
dedissct  idolo  Molocb,  di.cit :  Quia  poUuH  nomensan' 
clum  meum  (LeyiL  lxx,  3).  Al  qnod  ab  bomiiiibiis 
sanctificalum  cst  pollui  polest,  Dei  vero  nomoii  in 
se  scmper  estgloriosiim ,  apud  liomines  laiiliim  con- 
laminntur,  queinadmodum  mendax  infainia  non  pol- 
luit  viniiii  integrnm.  Sic  el  apud  Ezechieiem  clainai 
iionien  siium  fiiisse  polliiium  inlerGenles  Impiis  mo- 
ribus  lsraelil:>ruin.  Quin  ei  beaiissimus  Paiilus  scri- 
bens  Romanis,  ex  aiiclorilaie  Prophette  dicit,  appel- 
lans  Judicos,  logem  profiteirtes,  sed  ea  quse  lex  veint 
facienles :  i\omen  Dei  bUuphemelur  inter  Genie$  (Rom. 
11, 2i).  Ei  in  oralione  Dominica,  sicut  ailigi  moilo, 
ex  auctorilaie  Redemptoris,  oramus  ut  sanctificelur 


vila  jusiiiiiu  quam  confert  fanguis?  Qiinmqtiain  bi 
Ires  uiium  suiit :  unus  cniin  Dens  est,  q«i  per  Spi- 
liiurti  ,  arpiam  el  sangiiinem  dcclnrai  homlnnm 
geiieri  virlulem  ac  bonitaleni  suam:  anl  ideo  dicun- 
tur  uiium  esse,  quoniam  undiqiic  sibi  conslnt  tesr/- 
nioiiium ,  noc  ulla  ex  parle  (liSs(Mint ;  queinadmodum 
quos  arctissiina  junjiil  nmicitla,  propler  summum  ani- 
moruiii  coiisensuin ,  uniis  aniinus  esse  dicunlur. 

V.  Ac,  jnxla  sensum  crasslorem,  hajc  irin  pr.i:cipin 
snnl  iii  homine  \\ix  ai-gumentrt  atqiie  eiiam  insini- 
mciila.  Qunmdiu  enim  pnlmonis  offlcio  atlraliihir 
vicissim  ac  redililur  halitiis,  cerlum  viljc  indlciu»i 
csi :  uiide  loqueiidi  consuetudinc ,  spirare  dicu  ilttr 
qui  vivunt ,  et  expirasse  qui  viiain  flnieruiil.  Quin  el 


«omen  Dei  Pairis.  hoc  cst  ut  inclarescat  ci  llluslro-  D  aiiima  laiinis  fhittts  dicilur,  ad  gKEca;  vocis  imiia- 


iur  apud  bomines,  utique  per  homines,  vel  potiiis  in 
homiiiibus.  Illustralur  aulem  si  Spiritus  iilius  regnet 
in  nobis,  et  sl  illius  voluntati  oblempcrclur  in  lerris, 
quemadmodum  in  coelis  nulla  est  rebellio.  Quoiiiam 
autem  bomines  ex  sese  nibil  habeiil  viriuiis,  quicf|iild 
,  per  nos  recie  gerltur  cedit  in  gloriam  Dei,  el  ideo 
thejaurum  divina  poteniiaj  promit  inlerdum  ex  vasis 


lionem,  qni  ventnm  ivf^v  vocant.  Siiper  h«c,  suni 
in  ipso  homine  subiilissimi  spiiilus,  a  conlc  ubi 
foniem  babcnt  sparsi  pcr  universuin  corpus,  sed 
praicipue  per  arterlas  coinmeanies,  licet  cl  aliis 
parlibus  omnibus  mixii ;  bi  si  subito  evolenf,  mor- 
tem  prsesenicm  aflerunt  :  sin  includantur,  lenla 
a?grotatione  consumuni  hominem.  Adest  et  humor 


VARIORUM  NOTiE. 


Ob  laticis  penurianu  Non  rccte  Maniiliiis  ei  Morel- 
iius  taricis,  neqiie  vero  sic  eiiam  alicubi  Cyprianiis, 
cui  eliam  beri  nomen  ignoium  esi.  Pamel. 

"♦  Ant  ideo  unum  dicunlur  esse,  etc.  Nimirum  con- 
scnlit  haec  exposilio  annolaiionibus  Erasini ,  in  bunc 


Episloloe  Joannii  locimi ;  ipse  vero  Gjrprianns  longc 
aliter,  de  unllaie  Patris,  Filii  ei  Spirilus  sancti  in- 
terpreiaiur,  libru  de  Uml.  Ecclesine.  Sic  etiam  alii 
veteres.  Pamel. 


Digitized  by 


Google 


*S5  DE  DUPLIC!  MARTYRIO.  886 

<|aHf»m  RftlOT.fYld,  fjMem,  iit  ArbUr.  r,  me<]ki  p!i)cgma  A  bilis,  ncc  alibi  magis  verum  fuil,  quoJ  Del  virtus  in 

infirmitate  perpciiur  (II   Cor,  xii,  9).   Ibl  rracla  esl 


TocaHf,  «parsiis  el  tpec  i^er  univcr^um  corpus.  IIujus 
*ti$iim  nnmquam  ^timns  evidenlius  qunm  tn  smsu 
gnsttfS  :  nh\  tnm  bie  admixius  sH  inler  linguam  et 
palalnm,  nuHum  erit  palalt  judicium.  El  tamen  hoec 
ftlc  miita  iFunl  in  bomine ,  ut  non  sit  sangtiis  absque 
6pirilo  cl  phlegmate ,  et  parilcr  ad  tiiendam  vitam 
conferiint  omnia.  Yidcmus  quodvis  animat  mori 
fiimal  ak|ue  sanguis  efRnxerlt;  et,  consumpto  butnore 
^em  medici  radicfflent  tocant,  non  aliter  moritur 
boino,  qoam  extingattnr  Incerna  consumplo  uleo. 
Bed  nimiuni  diu  moramtn*  in  contcmplaiiouc  natur^e; 
qood  tamen  non  inuitliter  factutn  opinor  a  nobis,  ut 
dilucidtos  flat  ebaritali  vcstru*  myslerium  in  cnjus 
contemplatione  tdeo  versamor  lubentius,  quia  saln- 


Satanaj  lyraniiis,  ibi  dcvicli  suiil  inferi,  ibi  Iriun;- 
pbaium  cst  de  dlabolo  ,  ibi  dejeclus  orcu?  ,  cocluin 
aperlum.  Nimirum  boc  eral  quod  iiislanlc  mortis 
lempore  dcprecabalur  Dominus :  Pater,  clarifica  /?- 
/lumftff/m,  ul  filius  tuu$  clarificet  te  {Joan,  xvii,  I). 
Quid  honiine  mortuo  conlcmpiiiis  ?  Quis  ciiiin  veli 
Cncsarem  tnorliiuin  melualTScd  Chrisli  moiie  qnid 
efficacius?  Velum  teinpli  scissuni  esl  a  summo  tuqne 
ad  imum,  terra  concussa  est,  saxa  discissa  siinl, 
aperta  sunl  monumenta  ,  revixcriint  scpitltorum  cor- 
pora,  solincdiodieobtexilfaciemsuain(.Va///i.  xxmi). 
Numqiiam  per  omnem  vilam  mngis declaravil  potci- 
tiamsuam  :  moXy  refractisomnibus  marlis  repagnlis, 


brius.  Nam,  jiixfa  natune  cunsidcrationem,  tunc  i^ta  B  vivum  se  discipiilis  exliibuit.  ISiininim  boc  est  cffi- 


niagnam  vim  habetit  cum  in  vivo  corpore  sua  mnnia 
pcragunt,  nc,  juxCa  myslicnm  pbilosophiam ,  tunc 
demnm  pluriniuiu  vaienl  cuni  corpus  relinquunt 

YL  NeiDO  iiiiratuft  c&i  Dowiuum  bumaiio  niore 
spirantem  ac  respiranlem :  sed,  euai  iocruce  clamore 
valido  einisisiet  ^iriium,  simul  iotellectum  eat 
illum  et  verum  fui^ge  baioineiu  ei  verum  Deum  : 
hominem»  quod  juxla  naiur;»  ordioem  et  ubi  vi- 
ialem  flaluw  emisisset ,  desiit  vivere ;  Deum ,  quod 
simul  cum  ingenii  clamore  nortuus  est,  declarans 
6C  voWnieiB  ac  sponianeum  deponere  vitam,  quod 
bumanarum  virium  neno  nescit  non  esse.  Senstt 
erUcax  tesiimonium  tpiriius  vtcinua  Ceoturio;  sic 
eiiim  narrai  beatus  Uarcu» :  ViUens  aulem  Centurio 


cax  lllud  sacrosancli  snnguinis  testimonium,  qui 
solus  potuit  dirimere  tnaceriam  qux  Deum  ab  ho- 
mitium  gencre  separabat  :  solus  potiiit  unica  litiira 
delerc  toluin  illud  cbirographiim  quod  erat  contra 
nos,  et  Satansc  in  nos  jus  vindicabai.  Neque  enim 
sanguis  bircoruin  aut  vituloniin  poluit  abolcre  pccca- 
tum  ;  ninbrse  erant  illa  et  lypi  futuroruin.  Nec  ulliiis 
boininis  sanguis  poierat  tollere  peccalum  mundi, 
pneler  unici  illius  ngni  snnguinem  cui  Baplisla  iri  • 
buit  tesiimonium,  diceiis  :  Ecce  agnus  Dei,  ecce  qui 
ioUii  p^ccaium  mundi  (Joan,  i,  S9). 

\III.  PIiis  est  tollere  peccalum  quam  pcccala  ,  et 
peccatum«  non  hujtisnut  lllius ,  sed  niundi.  Corpus 
enim  peceali  mundum  universum  occuparat :  boc  pcr 


qui  ex  adverso  slabal^  qma  $ic  exspirassei,  (ul :  Vm  G  Cliristum  esse  sublatiim ,  sangiiis  ipsius  pro  nobis 


hic  tiomo  FiUus  Dei  erat  (J/ore.  xv,  59).  Quid  morte 
abjeclius  juxia  carnem?  sed  nibil  morte  potentius 
juxt:i  spiritum.  Erai  et  illud  praeier  natunc  cursum 
quod  e  luierc  exanimati  corporis  sanguis  et  aqua 
profliilt,  ut  absolveretnr  triplex  ieslimonium.  Totum 
efludit  spirilum  ut  iios  respiraremus  :  quicquid  crat 
bumoris  at|uei  reliquum,  exprcssii,  iit  nos  abliiorc- 
miir :  quicquid  resedernt  in  corde  sangninis,  cmisit, 
ut  nos  conflrmareinur.  Altiue  haud  scio  an  perperam 
faciam  bxc  trin  intcr  sc  confcrens,  cnin  sinl  niiuin, 
non  nalura,  scd  in  mysterio.  Si  qiia  tnmcn  est  dis- 
creiio,  .snnguis  in  tesiimoniuin  ratione  potissimum 
celebratur,  quod  in  hoc  Scriplura  leslatur  essc  vitain 
aniioanlis.  et  obid  a  ciiJs  siibinovebnlnr  edicio  legis. 


eflusus  reddit  evidcns  testimonium,  melius  pro  tiobis 
loquens,  iit  iiiquit  Apostolits,  quam  .snnguis  Abcl. 
Siquidem  illCy  clamansdetermjoqiiebaturvindlciam : 
at  Christi  sanguis,de  cruee  clamans,  pacem  loqultur 
et  reconciliationcm.  Qtiin  idem  sanguis,  qnoniam  a 
nobis  bibilur,  sl  modo  digne  bibitur »  claniat  in  cor- 
dibus  nosiris  verba  pacifica  el  solatii  plena.  Et  illc 
triplex  est  testimoniuin,  licct  spiritali  quodam  modo. 
Clainat  Spiritus,  qui  tiobis  arrhabonis  loco  dalus  e^l : 
Abba  pater,  testificans  quod  sumus  fitii  Dei  (Rom,  viii , 
IG).  Clamat  aqiia,  pcr  quam  renati  sumus,  quod  con- 
donati  sunt  nobis  oiniiia  peccnta;  et  sl  quis  adhuc 
dubilat,  acccdlt  sanguinis  lcslimonlum,  clamanlis : 
quid  adhuc  ha;silas  ,  quid  adliuc  pavitas  tyranuuui 


Pratorea  niagis  est  cxpositus  honiinum  oculis  san- D  Saiandm?  ccce  prclium  qiio  le  rcdemit  Dei  Filius. 


guis  qiiain  spirilus  aiit  apia. 

YII.  Yila  Domini,  qui  summus  fuit  nioityr,  quique 
ct  hodie  piignai  ei  vincit  in  marlyribus  plurifnis,  fuil 
oflendiculo.  Noii  jam  loqunr  de  PlinrisxMS  cl  Scribis, 
ipsis  eiiam  rognaiis  ac  fralribus  fiiit  dciesiabilis, 
cuiii  dicerenl  illuin  in  fiirorcm  vcrsuin  ;  sed  mors 
illius  non  solum  piis ,  sed  Impiis  etiam  fuit  admira- 


Nisi  te  s.-.lvuin  voluisset  Deus ,  non   tradidisset  Uiii- 
genilum  suum  in  niortem.  . 

W.Ncmo  majorem  ctiarilatem  liabet^quam  ut  animam 
suamponalpro  amicis  suis  (Joan.   xv,   15).  Si  non 
esl  majus  eximiic  b(  nevolentiae  tesiiinonium ,  quam 
si  quis  vitain  iinperliat  amico,  gravius  esl  Doininici* 
sanguinis  testimonlum,  qui  pro  Inimicis  efi*usus  esu 


VARIORUM  NOTiE. 


Vita  Domini  qui  summns  martyr  fuit,  Non  existimo 
apud  velcres  Chrlstum  inariyrcm  nuncupari.  Pamel. 

Sntnua;  in  uos  jui  viudicabnt,  Noeligentia  opciaruin 
apiid  Maiiuiiaiiuin  emi  judicabat.  Pahf.l. 

Ecce  qui  tollii  peccntum  mundi,  Liigdunensis  editio 
ei  Maiiiitius  legunt  peccata,  scd  illud  babct  utraque 


Frobenii  ei  Gravii  editiOj  et  genuinum  esse  constat 
cx  int(Tpretalione  aucloris,  qii»  eadetn  est  cuin  illa 
quajii  babel  Erasmus  in  Anuoiationibus  in  Joannem ; 
lla  lit  vcl  hiiic  cohIIj  racinnr  conjectura  H.  Gravii. 

Pamei.. 


Digitized  by 


Google 


887 


LIBER 


SB^ 


Effusus  pro  inimicis,  fecil  amicos  ac  filios  Dei :  nlque  A  exempliim  praDliens,  ut  qui  pro  noslra  qualicamqtK 


ut  consideremus  lianc  fore  perpeiunm  nmicilinm, 
reliquit  nobis  edcudnm  cnrneni  sunm,  reliqiiil  biben- 
dum  sanguinem  ;  ut  per  eadem  nlereipur  pcr  qiia^ 
sumus  redempti.  Sanguinis  nspersione  connrmntum 
est  veius  Tcstamentum,  quemadmodum  ad  Ilcbncos 
scribens  prxclare  docet  bcaiissimus  Puulus  :  Cbristi 
sanguine  coiisignatum  et  corroboratiim  est  novum 
TeslameuUim,  boc  esl  testamentum  et  paclum  grafkie 
et  remissionis  peccatorum ,  per  sanguiuem  Agui  im- 
maculaii,  qut  in  se  reclpere  dignatus  est  (oiius 
muudi  peccalum ,  quod  omiies  ex  Adnm  contrnbunt 
qui  prodcunt  iii  banc  viinm ,  et  cujus  contagio  pec- 
cant  quicumque  peccani.  Tania  nutcm  est  Cbrisli  su- 
blimilas,  ut  fuHasse  non  oporlcat  quemqunm  cxte- 


poMionc  viccs  illius  gcrimus,  parati  simus  et  i|«si 
progrege  Dominico  sangiiinem  fuudere ,  nisl  malo- 
mus  vidcri  merccnarii  qiiam  pastores.  Domini  vcrbis 
congruuiit  vcrba  discipuli.  Cum  enim  dixisscl  se 
gaudere  iu  passionibus,  qiiibiis  coiisunimaret  passio- 
ues  Ciiristi,  pcrpctieus  et  ipse  pro  corpore  Cbri^li » 
quod  est  Ecclesia ,  qiialia  passus  erai  Dominus;  cau- 
snm  ndjecit  cur  ea  libculcr  patcretur :  Cujut ,  iiiquii , 
factus  8um  minisler  tecundnm  dispensathfiem  Dci,  qftm 
data  est  mitii  in  vobis,  ul  impleam  verbnm  Dei  (Coloss. 
i ,  25).  Et  alio  quodam  iii  loco  scribit  se  rcplcvisse 
Evangeliuiu.  Sicul  crgo  mortibus  mariyrum  coiisuiu- 
mantur  pnssioncs  Cbristi,  itn  snnguiiie  pnsionim 
confirmnntur  promissn  Cbristi.  Nunum  enim  iustru- 


rorum  hominum  cum  illo  conferrc ,  nisi  ipsc  nobis  B  mentuui  indubitnbilius ,  qunm  quod  tot  mnriyrum 


lantam  fiduciam  prxbuissct,  qui  non  dedigiiutus  sit 
discipulos  suos  vocare  amicos,scrvuIos  suos  vocare 
frntresct  coharedes.  Quemaduiodum  igiturillcsuomi- 
rabili  testimouio  clarificaviiPatrem  in  boc  mundo,alque 
ctiam  in  coelis:  ila  lestimonium  illiusquodammodo  con- 
snmmatur  tcsiimunio  sanciorum,  qiiasi  sit  iiua  passio 
Doiniiii  et  servorum.  Id  ne  quis  cxisiimet  parum 
rcligiosc  diclum,  beaius  Paulus  nobis  patrocinatur, 
ila  scribens  nd  Colossetiscs  :  Qui  uunc  gaudeo  in  pas- 
tiouibus,  pro  tobis,  el  adimpleo  ea  quoe  desunt  passio- 
num  Christi  in  carne  mea  pro  corpore  ejus ,  quod  est 
Ecclesia  (Coloss.  i,  24).  Quis  enim  nescit,  fratres, 
qunm  uberem  proventum  elTudit  Ecclcsi:c  segcs, 
Apostolorum  ac  cacterorum  martyrum  saiiguine  irri- 


sangiiinc  signatum  est.  Hoc  nimirum  est  implcrc  ver- 
bum  Dei,  boc  est  replcre  Evangclium. 

XI.  Sed  intcrim  gravissimus  dolor  olM>ritur  aniiiio 
meo,  dilecti,  dum  mecum  reputo,  cum  adbuc  recens 
ilic  Cbristi  sanguis  fervere  debeat  iu  cordibtis  fide- 
lium,  tam  muUos  esse  iu  qiiibus  refrixit  cliaritas  : 
alque  hoc  graviiis  diserucior,  quod  lales  non  paaeos 
pastores  habeat  Ecclesia ,  qui ,  non  soluin  non  oppo- 
nunt  corpora  sua  ndversus  Iiiporum  iiiciirsus,  verum- 
ctiam  ipsi  Iiipos  agunt,  duin  niactnni  ac  perdnnt 
nnimas  simplicium ,  ipsi  ventri  suo ,  quxstoi ,  ct 
ambitioni  senrientes,  adeoqiie  non  implent  verbum 
Dei,  ut  illiid  cauponentur  potius  et  impiis  dogma- 
tibus  .ndultcrent ;  nec  cogitant  quod  ille  pastorum 


gata?  Quo  plus  sanguinis  effusum  est,   hoc  magis  C  princcps  sevcrissimo  judicio  reposcet  siiigiilas  oves. 


effloruit  multiiiido  fidelium  :  boc  Intius  sparsit  suas 
propagines  illa  beata  vitis  a  Cbristo  slirpe  surgens, 
ct  occupnns  orbem  universum,  quaciimqiie  patct 
ab  Oriente  nd  Occidentem,  ab  Aquilone  usqiie  ad 
Austrum. 

X.  Ecce,  fratres  dilectissimi,  a  Domini  redcmpioris 
temporibiis  anni  fluxerunt  plus  miniis  ducenti  qua* 
draginta;  jnmque  hujus  vitis  pnlmites  pene  laliiis  se 
sparserunt  quam  Romamim  imperium,  efferas  etinm 
natioiies  musto  Spiriius  inebrinntes ,  ct  quos  nulla 
ferri  vis  domare  poiuit ,  cmollit  sanguis  illius  Agni 
cnndidi.  Qiii  natunc  causas  scruinntur,  narrant  nda- 
mantcm  nullae  chalybis  duritici  cedeniem,  hircino 


pro  quibus  redimendis  sanguineni  sunm  fuderal,  de 
mniiibus  eorum.  Sed  illos  suum  manet  suppliciiim  : 
nunc  meliMs  est  ut,  omissis  querelis ,  nos  invirem 
ad  bfficium  quod  Christo  debemus  exhorterour. 

XII.  Triplex  a  Cbristo  testiiiionium  accepiinus, 
triplex  illi  testimonium  reddamus  oportct.  Rudimciita 
fidcliter  tradanius  bapiiz:indis ,  pcrfectiora  baptizaii>\ 
Confirmcmus  illos  friictibus  Spiritus  ad  ccelestein 
vitam  provocanles,  et  si  res  postulct,  libenter  eiiam 
viinin  comniisso  nobis  gregi  impcndamiis,  noslraquc 
morle  vicissim  Deum  clarificemus.  Et  ne  cui  vidca- 
tur  iiiirum  niorte  hominuin  glorificari  Deum,  niuli 
bcatum  Joannem  in  Evangelio  de  Pciro,  cui  Donii- 


sanguiiie  mnceratum ,  ictu  malleorum  dissilire  :  iiul-  j^  nus  procdixerat  fore,  iit  ubi  senui>set,  nb  alio  ciiigc- 


lus  aiitem  adamas  corde  snxeo  peccniorum  durior, 
IIoc  igitur  cor  ferreum ,  cor  snxcum,  cor  plusqunm 
adamantinum,  emollit  s:|nguis  Cbristi,  ct  biijus  mar- 
lyrum,  qui  supplerunt  quod  illius  passionibus  deerat. 
Hoc  argumento  summus  illc  pastor,  et  ui  Pelrus  ait, 
princeps  pasiorum,  testificatus  cst  se  esse  pasiorem 
bonum,  quia  animam  suam  posuit  pro  ovibus,  nobis 


retur  et  duceretur  quo  nollet ,  iia  loquentcm  ;  tiijul' 
ficans  qua  morte  esset  glorificaturus  Deum.  Quolquot 
igitur  ab  orbe  condiio  propter  Deum ,  propter  justi- 
tiam  nc  pictatcm  mortui  sunt,  moric  sua  glorifica- 
vcrunt  Deuin.  Nam  eleemosynas,  jejunia,  prcraiioncs, 
aliaque  pietatis  exercitamenta  simulaiit  eiiam  byiK)- 
critae  :  inortem  nemo  suscepit  alacriter ,  nisi  qui 


VARIORUM  NOTiE. 


Afini  ftuxerunt  ptus  minus  dueenti  qttadraginta,  lloc 
.iddidii  atictor  ul  puiaretur  veluslum  opus,  scd  ipsc 
sibi  contradicii  hac  periodo,  dum  jam  ea  xiale  latius 
spnrsam  dicit  fidem,  qiiam  Roinanum  impcriiim  ;  ne- 
qiic  enim  id  aiiie  tempora  Imiieratoris  Constnntinl 
veruiu  fuisse  saiis  constat.  Pamf.l. 


Vices  itlius  gerimus.  Hoc  rursum  auctor  addidil  ut 
episcopHS  putaretur.   Pamel. 

Cnm  adttuc  rccens  itle  Ctiristi  sangtus ,  etc.  E:inm 
hoc  nd  stibornntioiiem  pertinet.  Nequc  vero  uspiam 
Cyprinntis  malos  pnstorcs  lupos  nuncupat,  scd  solos, 
jtixin  Scriplurani,  bivreiicos.  Psuz^, 

Digitized  by  VjOOQIC 


88» 


DE  DUPLICI  MARTYRIO. 


m 


cerlopersuasum  haberet,  nihil  advcrsi  possc  accidere  A  qiienier,  ac  sanguineo  sudore  madescens,  noslrje  na- 


iis  qiii  pordisiunt  In  charitatc  Dci. 

XIU.  Neque  lamen  statim  martyr  esl  qui  occidi- 
tur  :  occidunlur  et  sicarii  ct  piratx ;  non  supplicium 
facil  mariyrcm,  sod  causa.  Qiiod  si  qut  leguntur  sibi 
fortiter  conscivisse  necem ,  aut  infirmitns  erai  morte 
(juxrcns  doloruin  finem,  aut  ambitio,  au(  demenlia. 
Nec  hoc  cst  testimonium  proibere  Deo,  id  facere 
quod  ct  Deo  displicet,  et  gentium  etiam  legibus  pro- 
bibetur.  Plurimum  iiitercst  iiiter  barbaricam  imma- 
nitaiem  et  mariyrum  modeslissimam  constantiam,  in 
se  imbecillem,  in  Ghristo  fortem.  Sunt  qui  certis  arti- 
bus  corpus  siuperaciunt,  ne  sentiant  cruciaius  :  hoc 
modo  se  quidem  malelici  muiiiunt  adversus  carnifi- 
cum  manus.  Sunt  et  affectus  impotentes,  qui  seiisum 


tura?  in  se  expressit  imbccilliiatem,  anie  tesiatus 
animi  (ocdium  actristitiam  iisque  ad  mortein,  nenos 
in  desperaiinnem  cnderemus  si,  cuiii  omnia  inortcm 
prscsentcm  iiiteniant,  horrorcm  .naiurrc  senseriiiius. 
Nisi  enim  ndessct  sensus  dolorum,  nihil  haberel  nd- 
mirnbile  mariyritim  :  sed  superare  dolorem,  corona 
dignuin  est.  Horrere  morlem,  naturiB  est,  viiiccrc 
naiuram  nniini  furlitudine,  gratisc  est.  Omnia  potest 
Paiilus,  scd  iii  eo  qui  ipsum  corrobornt.  Sed  quibtis 
prxsidiis  vincitur  naturx  infirmiias?  Si  nos  lotos 
liumi  prosternamus,  hoc  csl,  si  nihil  omnino  iribun- 
mus  viribus  nostris ;  si  vigilemus  et  oremus  iustnn- 
ler ;  si  nosiram  voluntaiem  divins^  voluntati  submit- 
tamus,  dicamusque  illa  ex  animo,  ex  toto  cordc : 


adjmiint  animo,  Ita  ut  vcl  mortem  impavidi  perrerant.  B  Tran$eal  hic  calix,  si  fteri  potest;  $ed  fiat^  non  sicut 


Scd  placidum  illud  ac  mansuetum,  illud  bumiliter 
siiblime  et  sublimiier  humiie  non  vldemus  nisi  in 
Ghristi  marlyribus.  Non  obtuentur  irucibus  oculis 
carnificem,  non  minitantur  tyranno :  magis  dolent  de 
illurum  cxcitale  quam  de  suis  allliclionibus.  Scilicet 
clamat  ct  in  illis  Ghristus :  PateVy  ignosce  illis,  quia 
nesciunt  quid  faciunt  (Ltfc.  xxui,  54).  Non  aliud  spe- 
clant  qiiam  in  coelum,  ubi  spem  omnem  habent  repo- 
sitain.  Sic  ipse  Dominus  velut  agniis  sine  voce  ad 
niaclationcm  ductus  est:  ei  si  quam  edidit  vocem,  ea 
magis  dcclaravit  animum  mitem  ac  placidum,  quam 
ullum  potuisset  silentium.  Quam  blanda  oratione 
compellat  Judam  proditorem !  qiiam  placide  respon- 
dit  caesus  ahipa  l  qunm  nihil  ferocius  loquilur  Aiimc 


ego  volo,  sed  sicul  tu  vis  (llattlu  xxvii,  7,  36). 

XY .  Novi  ego  ac  flevi  quosdam  magna  animi  for- 
titudiiie  prxditos,  qiii,  jam  coronae  proximi,  defccc- 
ruiit,  et  quem  diu  professi  fuerant,  abnegarunl.  Quid 
fuit  in  causa  ?  Dimoverant  oculos  suos  nb  eo  qui  so- 
lus  robur  dat  infirmis  ,  intermiserant  oraiioncm,  ac 
coeperant  ad  humana  prassidia  respicere.  Gontempla- 
bantur  suac  nnlune  vincula,  considerabant  aculeor., 
ungulas,  candentes  laminas,  ferrum  et  ignem,  rc- 
liquumque  cnrnificinae  apparatum ,  etiam  aspcctu 
horrendum,  et  crucialuum  atrocitntem  cum  suis  vi- 
ribus  conferebant,  et  ideo  victoriam  amiserunt  c  ma- 
nibiis.  l}bi  quisita  cogiiat :  t  Hoc  possum,  illud  per- 
peii  non  possum ; »  numquam  feliciter  peraget  mariy- 


et€aiph:e!  quam  traiiquille  respoiidit  Pilato!  Deni-  C  riuin.  Sed  qui  se  totum  tradit  divinac  volunlati,  non 


qiie,  cum  Pharisxi,  veluti  victores,  moverent  capita 
&ua,  amarissimis  conviciis  in  illuin  debacchantes ,  ille 
miiis^imus  claroat :  PaleT  ignosce  illis,  quia  nesciun{ 
qtiid  faciunt. 

\IY.  Non  igiiur  mori  per  se  testimonium  esl;sed 
sic  mori  est  testimonium  prxbere  Deo.  Stephanus 
juvenis  iiiter  homicidas,  ngnus  inter  lupos,  stnbat 
piacido  angelicoque  vuliti  et  nd  Domini  exemplum 
orabat  pro  Inpidanlibus,  nec  alibi  habet  octilos  quam 
in  coeluin.  Illic  vidcie  incruit  cujtis  prscsidio  supe- 
rior  crai  persequenlibus.  Qui  vero  timet  Deum,  non 
metuit  hominum  sxviiias.  Qui  ex  animo  diligit  vitam 
coelcsteni,  facile  viiem  hnlietanimam ;  atqiie  illi,  cum 
iMjaloPaulo,  vivere  Christus est,  mori  lucrum(Phil,  i. 


alio  spectans  quam  ad  illius  opem  ,  is  demuin  firmiis 
est  et  invictus.  Hoc  autem  fieri  non  poiest,  nisi  adsit 
vera  ac  vivida  fidcs,  niliil  haesiians,  nihil  disquirens : 
ne  cogitaveris  qiianta  sit  lyranni  sxvitia,  qiianla 
hominis  iml>ecillitas,  sed  quanla  sil  Domini  virtus, 
qui  cerlat  ac  vincit  in  membris  suis. 

XVI.  Ergo,  ula  digressione  rcfleciamus  ad  id  quod 
emt  constitutiim,  quemadmodum  Domini  mors  po- 
tentior  erat  quam  vita,  ita  voluit  mariyrum  suorum 
morlem  esse  potentem.  Quid  eniin  infirmius  quniii 
viiiciri,  damnari,  c^nedi,  cruciari,  occidi,  et  ad  cariii- 
ficis  arbitrium  prxberc  corpus?  H;nc  species  inler- 
dum  misericordiam  movet  etiam  saevissimis  tyrahnis. 
Verum,  ubi  jam   moniimenta  marlyrum   pclluniiir 


21).  An  non   ingens  lucrum  est  hnnc  ei  brevem  ctDmorbi,  nigiiint  daemoiies,  terrentur  monnrchae,  co- 


iiinumcfis  mnlis  cuiitaminninm  vitam  cum  sempi- 
tcriia  felicilntc  cominuiare?  llicDominus,qtiemadmo- 
dtiin  ct  in  cxteris  omnibus,  sese  fonnam  nobis  exhi- 
biiit.  Quum  enim  instarcl  cxlremus  actus  mariyrii, 
qticin  aiuiit  iii  rabulis  oportei  e  esse  optimum,  seces- 
sii,  nbjecit  sese  in  terram,  prolixe  ntque  eiiam  fre- 


ruscanl  miracula,  concidunl  idola :  liim  nppnret  qunnv 
sit  cfficax  ac  potens  martyrum  sanguis.  Prwsentia  in- 
firnta^  epistolas  graves  ( II  Cor.  x,  10),  amiivii  boaiis- 
simus  Geniiuro  D(»ctor ;  lioc  et  ad  martyres  recte  ac- 
coromodabitur ;  vita  infirma  el  conlemptn,  mors  grr.- 
vis  ac  potens.  Jam  non  est  par  omnium  martyruni  iii 


VARIORUM  NOTiE. 


Non  tnppUcium  facit  mnrtyrem,  sed  causa,  Sumpsit 
quidcni  hoc  cx  I).  Cyprinno,  sed  qund  iilo  conlrn  liae- 
relicos,  isie  adversiis  eos  qiii  morieni  sibi  consci- 
scuiil,  cL  innleficos  in  iiicdiiim  addiicil.  Pamel. 

iVoii  mimlaniur  lyraww,  Noii  per  oinnia  hoc  vcrum 
cs  e  paiel,  vcl  ex  solo  PniJcniio,  uhi  ci  Laurcntiiis 
et  Roinnnus  marivres  coiiiri  faciuul,  iinmo  ci  Micha- 


baii  martyres  non  erunt,  si  huic  auclori  credendiini 
sii.  Caute  itaque  hic  locus  legendiis,  nc  ravere  vi- 
deatiir  pseudomartyribus  nostri  s:eculi.  Paiii!:i.. 

Jam  non  est  par  omnium  wariyrHm  in  tormentis 
alacritas,  Morel.  et  Mnnut.  marlyrium,  verum  vnm 
piucet.  Pamf.l. 


Digitized  by 


Google 


m 


i\m 


l9t 


4ormcnit9  alncHtftS,  qiiofnntliuoihim  nec  omncs  eoddui  A  itui  m  ecetis  e$t  (^attk.  r,  16) ;  nee  P^fits  Aposfolf] 


genore  mni-iis  (leftii  gimir.  Trcs  illi  beati  ptieri  ki 
mediis  fl^immis  inTcncre  n  riigtTinm,  cC  scpli  inno- 
cuo  eiemcniOi  Teliii  in  conciavF  c^nebnni  hymnum 
Domino.  Dnniel  itcm  (iim  m>xiim,  lcomim  soJalitio 
esi  usus.  Bcniiis  AiutrcnR^  ut  Ifiilicl  hiiinaiia  qnitlcm 
liisinriai  sed  sniis  prolKttjc  ftdeii  guuilens  8iliiftire  ;^'m^ 
tulans  ibat  ad  eriicem.  Alil  diniiiis  ac  tanis  crnciati^ 
biis  subinde  nmrluntdr,  ticc  tnmen  mortc  datur  fltiire 
dolorem.  Esi  igiiur  ei  illud  vcri  mariyris,  hoe  quo- 
C|uc  totum  flrbilrio  Dei  commillcre*  Noril  ille  quill 
expcdint  nobis  et  qiml  ad  ipsiiis  gloriam  maxime 
conducibile  sli.  Tanium  lUiid  assidne  cogitandnm  cst: 
Sipe  mimut  tive  worimur^  Doimni  tumut  (Rom,  xif. 
8).  Nec  fiibl  i|iiisquiim  di^pliceiit,  si  corpore  paritcr  et 


scribcret  Galnlis :  Ei  in  me  ^tmfk^ani  Deum  (GaL  i, 
Ji).  CouArmaturhocet  perrepugiiantiam  ex  his  ipts, 
diximus.  Et^tm,  h\  nomen  Dei  imliuitur  ac  cleUone- 
ntittur  impta  vita  sui  |»opuli ,  Mliqne  bonn  iriins  Tifa 
cohoncsiatur.  Daiiinaiiir  ;»|Ufd  Apo^folum  ct  philo^o- 
plioMm  liiipfa  SMpifmi;!,  qui^  enm  Ifeum  cognaviss^^ 
non  iMmen  eum  ul  Deum  giorificawernni  (  Rom.  i,  21). 
Sapienliam  proOtebaniifr«  ct  summam  exlitbcfMita 
stultititm. Iiaq«<'|  co:ii  Oeom  c*se  profiterenfnr^  ta- 
mcn,  turpiier  vifenles  et  idofi<4  sacriicanles,  hh^  te- 
siinionio  <|ffodamn»odo  obsearabant  Del  gtorimi, 
qiMsi  nec  justtis  essei  nec  verax,  aot  qtia!»i  fion  uitiis 
esset,  sed  multi,  atif  qtiasi  satls  csset  asslmlNs.  U 
autcm  evidetiiius  eiiam  tc^fatifr  bcatissimns  Fanffis, 


aiiimo  senlint  gnvcm  stc  diutinam  molestiam»  lantiim  B  »eribei)S  ad  Girinlhios  :  Enipti,  htqull,  etlii  pretio 


fidnt  ci  cui  certat  i  it  non  pntietur  ^uemtfuam  tentari 
tupra  id  qnod  potett,  ted  faeiet  aiam  eum  tentniione 
proventum  (I  Cor,  x,  45).  Quosdam  eleeios  ititcrdum 
pniitiir  in  lormentis  defteere,  ut  agnoscant  imbecilli- 
taicm  suflin,  aique  eosilefn  post  fortissimos  reddit  in 
ccrtamine.  Iluo  dispcmtatione  Petrus  ler  abneg  itit 
Dominum,  ui,  edocttis  qiiain  nihil  posset  m\s  virilm^, 
cotiflrmarei  fratres  suos.  Qoomi»do  aitiem  confirfifa- 
rct?  Ut  sibi  difllsi,  fiduciam  omnem  cotlocarent  in 
Domino* 

XVII.  8ed  jam  tempus  ett  ut  de  altero  mariyrii 
genere  disseramiis  Ghariiaii  tuse,  de  qito  eliam  nccti- 
raiius  esi  disputandiim,  qiiod  occulium  sitet  omnium 
temporiim  coiiriniinc;  ncqiie  enim  semper  ^aiviunt 


matfnOf  glarificate  et  portate  Detm  in  eorpore  tetiro 
(1  Cor,  VI,  ^O )«  l<leo  DeifS  redemit  nos  pretio  saii- 
gttinis  sul  ui,  scfnel  a  peceatis  expnrgaii,  deinceps 
viiam  ipso  dignain  agereiurrs. 

XIX.  Ae  «ymbofum.  impcnitor^  geifamcts  impres- 
flum  froiiiibU'1  noslfis.  Qtiid  .•i  gercn§  signnra  Chrisir, 
praeslet ojera  DelfHl? nonne dedecoraiur  llle  cujas  in- 
slgnla  gcrimus? Coiiim  fhut impemior  siln  pljcct  da 
milile  prirstrenifo,  sic  existimans  illius  tirtutem  fpsi 
fleeorl  el  omamcnto  csse  :  sic  Deos  glonator  fn  his 
qoos  redcmit,  quos  V^xM,  qnos  sanctifieavit,  qims 
Spirilus  donativo  drgiwtirs  est,  si  virac  sanclimoui.i 
declararint  Domiiii  gratiam  in  ipsis  non  fnisse  va- 
citatn.  Si  Paulus  gloriatur  in  digcipolorum  pieiatc, 


Ncrunes,  Dioiletiani,  Dccil  :ic  Mnxlmini,  numqiinm  C  gft"dium  et  coronam  suam  illo;  ap|iellans,  qui  nihil 


tamcn  cessat  dialiolus  cxercerc  Cbristt  militi.im  pro- 
fcssos.  Et  fin*t&8<«is  erunt  posihac,  douante  Ciiri<lo, 
tempora  qulbos  HU)l:e  tyrnnnoniin  perseeiftiones  af- 
fli^cni  Ecclesiaui :  immqiinm  lamen  dcruturn  suiit  ccr- 
laminn,  niimquam  mnriyri.i  qtiibiis  hoiiihte^  pii  glorl- 
flcciit  Deum.  Ecelesia  quidem  ndhuo  in  hoc  exilio 
militniis,  peeoiiarihiis  gnudiis  applnudit  lls  qui  in 
profcssione  nominis  Jesu  onimas  suas  Odciiier  depo- 
siierimi,  ei  ad  horuui  memorias  magna  cnin  alacrii.iie 
coiiciirriiur  :  sed  coelcsic  iheairum,  Angeloriim  my- 
rindes  ei  jtisiorum  cum  Chrislo  regiinntium  innuiiie- 
r.tbilis  populiis  applauduni  oninibus  qni  sinceram 
fldem  ct  cliariiaiem  itivictani,  quam  habeni  erga 
Doniinum  Jesum,  imegriiate  et  iniiocentia  vit^e  testi- 
Acautur. 

XVIH.  Nec  solum  professione  fldei,  qunc  juxta 
Panlum,  orc  flt  ad  snluiem,  gloriflcaiur  Dcus,  vc- 
rum  etiam  conre.<isioiie  cotnmifsornm.  H;rc  ne  temere 
ex  nobis  ipsls  loqni  videamur,  adducenda  snnl  Scri- 
pturarum  lestimotiia.  Ergo,hisi«p'u)rum  vitacederet  in 
gloriam  Dei,  Cliristus  iton  dieeret  in  Evangelio  :  \}t 
videanl  opera  vettra  bona^  et  glorificent  patrem  vestrum 


erat  nisi  dispensator  alieni  mnncris,  annmi  D<jminns 
mnKis  gloriatnr  super  his  pro  quibus  morluus  c^l? 
lam  qood  in  libfo  Job  ad  hirnc  niodum  Satandc  loqu:- 
tur  Doininus  :  Num  animndveriisii  servum  meum  Job, 
quomodo  non  sit  ei  similis  tnper  terram^  homo  simp/ex 
et  reclus  ac  timens  Deum,  et  recedens  a  mafiiia  (Job.  i, 
8)  ?  nonne  seriiioiiem  prorcrt  dc  suo  cuUorc  gtorinu- 
tis?  Beatus  autem  PjuIus  spleiididiorc  ctiam  verlio 
usiis  est,  scrlhcns  secutidam  nd  Corin:liios  Episio- 
laiu  :  Deo  antem  graiia,  qui  semper  triumphat  nos  in 
Christo  Jesn,  et  odorem  noiiCm  sua:  manifesiat  per  ms 
in  omni  toco  :  quia  Clmsli  bonus  odor  sumus  Deo 
fH  Cor,  11,  4).  Metius  est  nomen  bonum  super  unguenta 
preliosn  (Jilceti,  vu,  i).  Scriptura  gloriosam  ramam 
D  appcllaie  solet  odorniiventa.  Noti  tamen  Dcus  glorta- 
tor  boiiilnum  mot  e,  sibi  placens  ac  gestiens,  sed  no- 
strani  satutem  ducit  gloriam,  et  ideo  subjecit  Ap  sir- 
lus  :  In  his  qni  Snlvi  fiunty  tt  in  liis  qui  pereunt. 
Quomodo  glorillcatiis  Deiis  in  his  qul  salvi  fiunt  ? 
quoninm  iliius  illuslratiir  misericordia.  Qiiomoilo  in 
his  qui  percunl  ?  quoniam  in  his  declaratur  illius  ju- 
stltia. 


YARIORUM  miJE, 


Ui  habet  quidem  humtma  hittoria,  Hmc  quoqiic 
plirasis  veteribus  incognitn,  qui  non  humniias,  seJ 
ecclesiasticnA  historias  nuncupant.  PAiiiiL. 

Diocleliani  Morcliiifi  coniicii  legenduiii  Valerinni, 
'Veruin,  etsi  id  flvil,  plurn  suni  alia  quxCypriani  noii 


esse  conviticunt.  Neque  vcro  nspiam  de  aliero  hoc 
mnriyrii  geiiere  apud  illuin  sermo  esi.  Pamel. 

Paulus  nposiolus  scriberet  Cutatis,  Rcclc  sic  Manu- 
tius  pro  Connthiis.  Pamel. 

Digitized  by  VjOOQIC 


m 


hE  DlJPLICl  MARTYRIO. 


80i 


XX.  Nunc  ipsc  sermonls  ctirsusnos  eo  dednxil  nl  A  catore  pmilenthm  agente  (Ibid,),  Noc  (nmcn  lioc  sic 


doceatnnset  peccatorum  coiiressione  gloriflc:iri  Dcnm. 
Hic  occurrilproiinus  ex  llbro  Jcsu  Nave  Aclian,  qni, 
quonlam,  conlra  divinnin  edicintn,  snsinltTat  cx  nna- 
tlicmalc  palllum  c«}ccincnm  Insignc,  oc  dnccnlos  si- 
clos  argonti,  ac  lini^untn  aurcam  siclornm  (inin<]n.i- 
ginta ,  |iopulu8  Israel  (ergn  vcrlil  Imslibtis.  Iinque 
Josiie  dixil  Aclian  :  Fili  mi^  da  gloriam  Domino  Dao 
JsraeL  et  ronfitere^  aique  indica  mihi  quid  [eeeriSj  ne 
abscomldi  (Josue  vii,  19).  Conressns,  dedil  poBn.is,  et 
aversns  est  fnror  Douiinl.  Ea  confessio  ctnriflcnvii 
Dci  jnstilinm  acsnpienltam  :  sapiciiliani,  qnod  illins 
ocuiis  niliil  essrt  abstrusnm  ;  jnslitinm,  qnod  non 
fiine  caiisa  passus  esset  hostos  ndversns  Isrnelcm 
invalescere,  quodquo  legos  ipsitis  nuilns  honiinnm 


acciplendiim  esi,  qunsi  Deo  et  cjns  Angclis  gralins 
sil  posl  Iniisiim  redirc  ad  piolaiem,  qnnm  citra  la- 
psntn  pcrsevernrc  iti  innoccniia  :  scd  Scriptnrn  suo 
morc  lo«|uiinr  stTnii(hiin  ufleclus  hnmanos,  illud  lc^la* 
tum  csse  volcns  Heo  grmissimam  esse  peccalorum 
convcr-ioiicm  :  Non  enim  qitwril  mortcm  peccatori^, 
sed  mngis  ul convertatiir  et  vivat  (Ezecli.  xvili,  35). 

XXII.  Aiquti  intcrduin  piorum  hoininum  lapsiis, 
qnainvii  enormes,  divina  dispcnsnlionc  vcrluiitur  iii 
snininnin  Eccleia;e  prorcclum.  Sic  lapsus  csl  Aposlo- 
loriim  priiiccp>,  sic  Pniilns  geniinin  tloclor,  sic  Maria 
Mngdalone,  qiiibiis  nnnc  Ecclcsia  pnccipiic  glorintnr, 
qiiornnil:ipsus  cessernnt  in  siabiiimeninm  ac  solntinm 
domns  Dei.  Prxierea  non  liicloquiuir  dc  vcrc  jnstis, 


impnuc  violai.  Nibil  crnl  magni  qiiod  snirnratus  cral  B  sed  dcjnsliil.  pliarisaica,  qnemadmodiiin  nlilii  dlcii 


Achan  :  magnnm  (aiiieii  crul  documcntnm  unlvcrso 
populo,  quMnlnm  pcHcnlum  sll  Dei  jussa  negligere, 
eiqne  vcllc  imponere  (luasi  quidqnnm  llluin  rugeret, 
nut  qnasl  faverei  prsevnricaioribus.  Atque  lllc  quidi  m 
cnm  essct  Jndxus,  ob  uiticum  |)eccntum,  quod  ipsi 
lcve  videbitiir,  severissiinas  pCRnas  dedil,  Inpidntits 
ab  universo  populo,  corporis  interitu  snlntem  ntiim:<: 
redimens.  Non  enlm  jndicat  Deiis  bis  in  idipsnin. 

XXI.  Sed  qua;  poenn  mnnet  illos  qnl ,  post  tnntam 
Evangelii  lucem  et  graliam,  postea  quam  seinel  illn- 
niinnti  Mini,  gnslnvcriint  etiam  donum  coeleste,  ct 
partici|)cs  facli  suiit  Spiriius  saiicti,  guslavcrnnt 
frqne  bonnm  Dci  verbiim  virtuiesqne  saeculi  venlurl, 
in  iiiult:!  ntqno  immnnia  criininn  relabnntur,  crucKI- 


Non  esl  opus  sanis  medico^sed  male  hubentibut  (Uatih, 
IX,  12 ).  Ai  non  eraut  sani  qnibus  hoc  dicebnl  Doini- 
nus,  scd,  Lcgiiqualicnnique  observaiione  tumidi,  sibi 
vidcbanlur  sani,  cl  ideo  non  debidcrabanl  inedicnin. 

XXIII.  Hxc  cum  fld  hunc  hnbeani  modum,  dcslde- 
r«ie  fraier,  conemur  isslduls  exbdrtntlonlbns  exci»- 
lare  ndelinm  animos  ,  nt  lotn  etiam  vltft  mai1]rrlum« 
hoc  ost  lesiimoninin.  reddat  Deo ;  qiiod  ddeo  ne^li- 
genduin  iioii  est,  ut,  nisl  ca  prfficesscrit»  mnriyrlum 
qn»d  snngnlne  petbilieiur  non  slt  mariyrium.  Friistra 
euim  cervlcem  praibueris  cnrniflci,  nisi  prlns  occide- 
ris  incmbra  qua>  sunt  siiper  teriam»  hoc  ost  afftctns 
qui  miiitanl  adversiiB  spiritum,  oilium,  infidinm,  avfl» 


gentes  sibimetipsis  Filium  Dei  el  oslcntui  liabenies  ?  C  "^*^**"*' "^'^'"^'"  *   **"''*"'  quicumqnc  servil,  Dcum 

quodam  modo  abiiegavii,  ei,  Cbrisinm  ore  profltciis, 
vita  Salanam  deuin  ooiifllciur.  Nec  liic  sernio  debct 
cuiqiiam  videri  durior^  cam  sit  vorax  nc  salutnris : 
qnidquid  liomo  quivls  Deo  anlepouit,  sibi  deum  fticil, 
nec  |)ossumus  diiobiiB  servire  doininis  :  unus  enim 
est  Deus  ex  loto  corde,  ex  toia  nnima  ,  ex  tolis  vii  i- 
biis  diligendus. 

XXIV.  Qiiis(|nis  igitur  ore  dicit  :  <  Crodo  in  unnm 
Denin,  >  el  servitnvarilix*,  nnt  libidini,  nnt  Inxtii,  sibi 
niontitur  slbi(|ue  repngnal,  alind  lingua  soiians,  nliud 
aniniocelaus;  vocc  lanluin  teslimouiiim  pcrhibcnsDeo, 
cum  vilnSntanam  colai.  Efflcacius  aulemesi  vita;  qnain 
lingiire  teslimoiiinm  :  Non  omnis  qiii  dicit  :  Domine , 
Domine^  xntrabit  in  regnnm,  %ed  qui  fncit  volnnlatcm 


Qni  lioc  snnt  etiam  miserabiliores,  qnod,  ctiin  Inb^s 
sint,  aspernnnlur  tnmen  ))oenileniiae  snlntaris  remo- 
dinm,  contemnunt  Eccleslnm  maternum  grcmium  or- 
rcrentem  el  ad  sanilatis  instaurntionem  invltinlcm. 
Ejusmodi  defectio  quantam  pntas  ignominiam  iuu* 
Ecclesise  ?  Ncc  ea  ignominla  non  potest  pcrlinere  na 
Cliristum  qui  esi  cnpnt  Ecclesi.c,  et  per  oinnin  stiniii 
esyc  ducit  qiiod  estcorporis  ac  membrornm  ipsiiis. 
E  diverso,  qimutn  loiius  Ecclesisc  exnlinlio  ciini  qui 
Iqistisest,  per  pwniteniiam  Ecclesia;  reconciliaiiir? 
Ac  iie  puteinus  hoc  gaudiutn  npnd  nos  tniiluni  csse, 
Dimiinnm  nudiamus  in  Evangelio/.atokLncani  loqueii- 
tcm  :  Jta  dico  vobis,  quod  gnudium  eiit  in  ccelo  snper 
uno  peccatore  poenitenitiam  agente,  quam  snper  nona- 


ginta    novem   juston  ^  qui    non    indigeni   pa»n/>mirt  j)  Pa/m  ca?/^«//s  ( il/fl/</^.  vii,  21).  Ilnbcntotopcra  suain 


(  Luc,  XV,  9).  Nnm  hanj  clansuln  fliiit  parsibol.nm  de 
p.  slure  qui,  relictis  non:'ginta  iiovein  ovibus,  unam 
qnac  a  grege  aberraverat  multo  labore  qnn^sitain  ac 
tnndeni  inveniam,  imposuit  humeris  siiis,  et  cnul:e 
resiiiuit.  Siinili  sententia  claudit  iinrabolnro  de  miH 
liere  qux  drachmam  perditam  inreuerat :  //a,  dieo 
vobisy  gaudium  erit  ccram  Angetii  Dei  suppr  uno  pec*' 


rmgiiam  racnn(Iiam,etinm  inceiite  liiignn.  Lleo  Dominns 
in  Evangelio  x<c?dt  Joannem  ita  lo^piitnr  :  Opera  quat 
dedil  mihi  Pater  ut  peipcinm  ea,  ipsa  opna  qnoi 
ego  facio  leslimonium  perhibcnt  de  me  ( Joan. 
V,  56).  Qnemadniodnm  igilur  bona  opera  prontcnlur 
Deum  ,  ita  mala  quodain  modo  loqnnntnr  :  Non  e^i 
Deui,  nec  scientiu  in  etcelso.  Quis  non  contremlscat , 


VARIORUM  NOT^. 


Achan.  Moreliiis  Achar.  Et  sic  eliam  lxx,  sed  versio 
hac  mi\ta  est  ex  vnlg.aa  edilioiie  llieroii.  ctLxx.  Iloc 
antciii  mii  nin,  qiiod  pccnitentinni  lapsorum  tnarly- 
rium  quoddnm  facere  videatur.  Paiiel. 

Kata  Lucam.  Mnniitius  quidein    hic   et   postea 


reposait  «^cu/r(/}im.ycrumquod  illiid  Cyprinnicum  sil, 
pulo  nuctorem  sic  cx  instiiiilo  s*  ripsisse.  Est  autem 
etinm,  pr^eter  veteruin  scnteiitianii  biijiii  loci  ex« 
posiiio.  Pamel.  f^  mr^n^o 

Oigitized  by  V^OOy  lC 


893 


LIBER 


80« 


qiiisnon  inliorrcscat, quis  nonlacerel  vcsiimenia  sua,  A  nas  tibi  loi|uilur  voce  tyranni :  at  quid  libi  dlcit  idm 


quis  non  obttiretaures  suas,  si  lales  voccs  audiat  ex 
Cliristi:ino?Quantus  horror,  quantusdoloroccupaiani- 
mos  nostros  cum  quis,  victiis  lormentis,  jussus  abne- 
gareCliristum,abnegat,etad  Juvis  statuam  ihus  adolei? 
Qiiam  (repidarous  inetuentcs  ne  Dcus  iMtus  fulmen  in 
nobis  vibret  iras  siiae,  ne  lerra  dehi  cens  nos  ubsoi*' 
beat?  ut  intcrdum  unius  impietas  supplicii  consortio 
mulios  involvat ;  et  sunt  s<'clcra  tam  iminania ,  ut 
vidisse  quoqueautaudisse  sit  deiestabile.  Sed  cur  alias 
In  simili  criiniiie  lam  sumus  conniveiites  ?  cur  el  iio- 
bis  adeo  blandimur  et  aliis?  At  vide  quid  de  talibiis 
loquitur  Aposiolus  scribens  Tito  :  Proptenlur  se  iiosse 
Demn,faetls  autem  negant(TU. \f\6).\dcm  in  priore  ad 
Timolbcum  de  vidua  qux  ncgligFt  familinm  :  Si  qna 


per  tuam  concupiscentiam :  c  Abnega  Chrislum,  eicst* 
divcs  :  sacriQca  Mammonae,  et  Christo  nuiifiuin  re- 
mittc. »  Quid  est  quod  |>ollicetur  ?  aurum  et  argentum, 
inulilem  m:itei'iamnisi  exerceas.  Necdicii,  f  Morere,) 
scd,  f  Oblecia  ociilos;  i  immo  potius  boc  dicil :  c  I<u- 
d-are  pecuniam,  ad  breve  tempus  babiturus,  perdc  ti 
xternum  animam  tuam.  i  Et  tamen  hic  sponte   sub- 
miiiisgenuaSatanj!,et,  abncgaloChristo,  le  lotunillH 
mancipas.  Quid  autem  Christus?  cMeus  er.to,  et  vire 
iii  actcrnum;  contemne  diviiias  illas  tempomnas,  ei 
ego  tibi  ccniuplum  repoiiam  in  hoc  sa^culo,  et  vitare 
xtcniaui  in  futuro.  Reliuquetcrram,  etaccipc  cobIuui.i 
Ac  Deus  ista  pollicens  deseritur ;  et  diabolus  lam  iii« 
hilires  easque  fatsn  promitiens,  adoralur.  O  foediin 


autem  iiiorttii,  maxime  domesticorum,  curam  non  ha-  B  defectionein  !  o  turpein  idololatriam  !  o  Iniquam  per- 


bet  fidem  negavit^  et  e$t  infideli  deterior  (I  Tim.  v,  8). 
Si  fidem  negnvit  qux  negligentius  habet  suam  fami- 
liam ,  quid  diclurum  putas  de  his  qui  se  toios  dedi- 
deriint  mammono^  ei  ventri?De  Christianis  utique 
loqtiitur  Paulus  scribens  Philippensibus,  cum  ait  ; 
Quortim  finis  interitus,  quorum  deus  venter  est  ( Phil, 
ni,  19).  Quos  eosdem  taxat,  scribens  Romanis  :  Hu- 
jusmodi  Christo  Domino  non  sermunt^  sed  suo  ventri 
(  l?om.  XVI,  ,18).  Serdre,  JHxta  Scripturarum  con- 
suetudiuein,  dixit  pro  coiere.  Yentrem  colunt,  eum 
qiiem  habent  pro  dco.  Jnm  de  avarilia  manifesiius 
eiiam  pronuniiat,  scribens  ad  Colossenses  :  J/or/i/i- 
eate,  iiniuil,  membra  vestra  quas  sunt  super  terram , 
fornicationem^  imnmnditiamy  libidinem,  concupiscentiam 


mutationcm !  Quo  pncmio  sollicilavit  humani  gencris 
primosauctores?  Ostendit  pomum,  et  dedit  mortcro. 
Mendacio  fefellit :  Non  moriemini^  sed  eriiU  sicut  dii, 
scientes  bonum  et  matum  (Cen.  iii,  4,  5).  Atque  ilfi 
delusi ,  qualem  dominum  deserueruiit,  et  ad  queni 
defecerunl  ?  a  qua  felicitaie  excidcrunt ,  et  in  qiias 
a^rumnas  semet  conjccerunt  ?  Scd  idcm  illc  tcnehra- 
riim  princeps  qui  Evx  locutus  est  per  serpentcni , 
nobis  loquitiir  per  satellites  suos  ac  minisiros,  per 
leuas  et  leiiones »  per  eos  qui  pelliciuut  ad  aniorcm 
pecuniaD,  ad  ambitionem,  ad  voluptaiem ,  avocantes 
a  sinceritiite  qiixest  in  Cliristo  Jesu.  Idemille  loi\ui- 
tur  iiobis  per  coucupiscentias  nostras,  qunc  vivunt  in 
incnihris  nostris.  Nec  dicit  quod  homo  tyranntis , 


makm  et  avaritiam,  qwe  est  simulacrorum  s^rvi/us  C  <  Aut  miiii  ol)tcmpern,aut  morere;i  nec  ostentatcar- 


(Col.  iii,  5). 

XXV.  Execramur  eos  qui  procuinbunt  ad  Dinnac 

''simulacruni  :  qunnlo  justius  eos  execramur  qui  toto 

pcclore  serviuut  mammonne,  qiii  illi  qiiolidie  sacrifi- 

caiit?  Et  si  avariis  est  idololatra,  qui  peciiuix  siudio 

tcnelur,  qui  quod  horrcditaie  obvenit  aut  induslria 

X   p:irtum  est  recondit,  nec  erogat  in  egenos ;  quid  ccii- 

sciiduin  est  de  his  qui  Icnocinio,  qui  focnore ,   qui 

r:>p!o,  qui  frnude,   qui  caluinniis,  qui  opprimendis 

paui»eribus  rem  accumulaul?  Atque  hxc  idolorum 

servitus  non  solum  invenitur  intcr  Chrislianos,  verum 

ctiam,  quod  gemenduui  est,  iiitcr  episcopos.   Porro 

lemulentia  adco  commuuis  est  Africac  nostraj,  utpro- 

peniodum  nou  habeiuit  pro  crimine.  Annon  videmus 


ceres,  csUeuas,  uncinos,  sariagiucs,  aui  caminos  m- 
censos,  non  cruces,  laqueos  autgladios;  sed  tanlum : 
c  Conteinne  Deum,  renuntia  vii.nc  coelesiis  h:ereditau', 
ei  commilte  adulierium,  el  capics  vuluplatem.  i  Scd 
qiialcm  ?  Momcntaneam,  et  corporis  taolum,  qaoi  .iu- 
tem  amaritudinibus  conditam  ?  infamia,  periculo,  su- 
pcr  omiii.i  vero  secreio  conscieiiti»  cruciatu.  Il.vc 
esi  esca  diaboli,  hoc  auctoramenium.  Supendium 
porro  qiiale  esi?  Dicat  inajore  cum  fidc  beaius  .4po- 
stolus  :  Sdpendium  peccati  mors  est  (f{om.vi,^).  Q*^ 
mors?  corporis,  qiiain  solam  miniiatur  ct  iiifer  c 
poledl  lyraniiui  houio?  non,  scd  mors gehennac,  q"^ 
finem  ncscil.  Plus  potesl  homo  tyrannus  quam  din- 
holus.  llle  quodainmodo  cogit  hominis  natupm,  niliil 


ad  innrtyrum  meinoria^Cliristianum  a  Cbristiano  cogi  D  alitid  poicst  quam  sollicilaro  :  dcjicere  uoii  polc.t,  nisi 
ad  ebrieiatem?  An  hoc  lcviiis  crimcii  c«se  ducimus,      asscutiaris,  conieinpsisse  vicissc  est. 


quamhircum  immolnrc  Bacclio?  Mihi  vidctur  inullo 
gravius,  si  rcm  rectaraiione  velimusexpendere.  Ciim 
tyraniius  dicit  :  c  Abnega  Christum,  el  immola  Jovi, 
ct  esto  amicus  noster;  aiit  morere :  i  s;rpe  lingua  ne- 
gai,  corde  reclamanle,  et  maiius  adolel  llius,  cum  ani- 
mus  intiis  adorel  Christum  :  qiiamquam  hoc  quoque 
gravissimuin  est  criinen,  tamen  aliquam  impietatis 
culpam  elevat  humaiiae  nnturae  irobecillilas.  Ibi  Sata- 


XXVI.  Mnjor  itaque  venia  debetur  Chrislum  u) 
lormentis  abneganti,  quani  sponteassenlientidiuboio, 
cui  credidisse  cst  Cbristum  abnegasse.  Illc  meiidAX 
est  ct  omnis  maidacii  pater,  illius  promiss»,  q"^ii' 
tumcumque  fronte  blandiantur,  nihil  aliud  sunl  qu^") 
(U*estigi:c  pellicientes  in  exitium.  Ne  quis  itaquc  sic 
sibi  blandiatur  :  c  Sum  peccalor,  amo  pecuniain,  scf' 


vio  libidiiii,  studeo  houoribus,  induigeo  vindiciiCf 

VARIORUM  NOTiE. 
Porro  temulentia  adeo  communis  est  Africm,  elc.      /fnm,  ui  putetur  Africanus  essc.  Pamel. 
Quod  prsemisit  de  episcopis,  habet  ex  lib.  Cyprinni         Carceres,  catenas,   uncinos.  Omnino  sic  lcgendum. 
(te  Laptts;  hoc  vero  cx  D.  Aiigusiino  Kpisi.  ad  A»xi-  r^  ^P^¥^*^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


807  DE  DUPLICl  MARIYRIO.  m 

dediius  sum  voluplalibus  :  sed  Gliristum  non  abucga-  A  rannum  ita  loqui  Chrisiiano  :  c  lucende  ibus  Jovi ;  i 

uiliii  addeniem  ncc  exigenleni  ul  Clirisium  abnegel : 


'vi.i  At  rcclninal  libi  Doiuinusipsc  :  Noii  poles  duos 
dominos  colere  (  Mallh.  vi,  24).  El  inlcriiu  Iiorrcs 
aboiiiiii.indum  ihurilicali  aul  libeilali  cognomeii , 
ipsc  fortasse  ihurificaiis  aut  libellitiis  ietorior.  Illos 
bumauus  mctus  violenlior,  quam  ut  I.Ciiiiiiis  yalura 
possii  viiiccre,  eo  compulit,  ut  linpias  voces  promant 
lingua,  rcclamante  conscientia ;  tu  laui  vili  mercedula 
soUicitaius,  spoiiie  deficis  ad  eum  a  cujus  tyranuide 
te  Chrisius  suo  sanguine  redemit  :  cujus  jam  loius 
Ci  faclus ,  quemadniodum  ait  Aposlolus  :  Empli  estis 
pretio  magnOt  et :  Jam  non  eslis  vestri  (1  Cor.  vi,20,i9). 
llujus  niiliiiam  professiis  est  ad  saluiare  lavacrum,  Iiuic 
dcdisii  nomen,  liujus  sacramcntis  iniiiatus  es,  acce- 
pibli  donativum  etpigiuis  Spiritus,  ne  quid  dubilares 


si  adoleverit ,  nonne  cunctis  manifeslum  crit  illum 
hoc  ipso  Chrisium  abnegassc,  quod  Jovi  feceritthy- 
miiima,  etiamsi  uihil  proferat  impium  in  Chrislum? 
Quemadmodiim  qui  magicis  ariibus  utuntur  (  a  qiio 
malo  nos  Domiui  roisericordia  liberavit,  sicut  a  cxte- 
ris  omuibus  quibus ,  juxia  vclerem  homiiiem  quon- 
dam  ambulantes,  tenebamur),  tacite  Cbrlstum  abiie- 
gant,  dum  cum  docmonibus  habent  foedus.  Jam,  si 
Machabxi  fratres  una  cum  matre  maluerunt  tot  cru- 
ciatibus  exanimari,  quam  carne  suilla  vesci,  sic  aes- 
timautcs  eum  Deum  Legis  auciorem  negare,  quisquis 
sciciis  ac  volens  legis  prxcepta  violat,  quo  pacto  sibi 
blanditur  qui  in  luxu ,  temulentia  ,  avarilia ,  rapinis, 


dt!  promibso  stipeudio,  simulque  diabolo  dciiuntiasii  B  adulieriis  aliisque  criminibus  consenescunt,  quaegen- 


pcrpcluas  iiiimicitias,  renuntiasti  omiiibus  illius  pom« 
pis  ac  voluptalibus ;  exsulflasti ,  exsibilasli,  jurasti  in 
vcrba  Redemploris  :  cumque  tot  vitiis  servias ,  tibi 
p!aces  quod  nondum  sis  thurificalus  aul  libelialus. 

XXYII.  Si  quis  miles  juratus  in  vcrba  Cxsaris , 
profugeret  ad  Turcam,  et  ex  illius  arbitrio  faceret  ea 
qu£  sciret  iiigratis^ima  Cxsnri ;  nonne  comprcheusus 
ad  sitppliclum  raperctur  ut  deserior,  ut  pcrjurus,  ut 
pcifuga?  Quis  aulcm  audirct  eum  ita  derendeiiteiii ; 
iNou  sumdcsertor,  non  abnegavi  C;csarem?  Annou 
mox  audirei:  cQuid  refert  si  lingua  lacuil?Ueipsa  ab- 
ncgasti,  et  plusquam  abncgasii ,  qui  iion  solum  de- 
S(  rucris  militiam ,  vcrum  eiiam  ad  lyraunum  el  hos- 
lciu  impcraloris  tui  irrccoiiciliabilem  Iraiisfugcris.  i 
Merilo  ndcliuin  aures  abomiuanlur  apostaKB  vocabu-  Q 
lum  :  verum  hoc  non  ibi  tanlum  exsccraudum  est , 
cuni  inceiiso  thusciilo  aut  scriplo  libclio  remmtiatur 
pnTcssioui  nominis  Chrisli ;  sed  ubicuinque  conlem- 
plis  Cliristi  legibus,  obtemperatur  Salanx.  Ncc  euiui 
rcfcrl  quid  sonct  lingua ;  qux  si  soneiClirisium,  cum 
auimus  sii  dcdilus  crimiuibus,  nou  esl  tirofessio,  sed 
bypocrisi:;,  abuegaiura  Chrislum  si  nielus  urgeat 
qui  prcmit  Ihurincaios  aul  Iibellalos.  Alque  iu  his 
rcbus  quae  sic  iutcr  sc  pugnant,  ut  neuira  ferat  alte- 
rius  cousorliura,  quolics  linnc  ampkctimur,  aliam 
abdicaviiiius ;  quoiics  unam  rejecimus ,  alteram 
agnoscimus.  Cujusmodi  sunt  liix  cl  leuebrx ,  bellum 
ct  pax,  mors  et  viu,  Deus  el  Bclial ;  quemadmodum 
tcslalur  et  bealus  Paulus  iu  secunda  ad  Corinihios  : 


tiuin  etiam  leges  noluerunt  esse  impunila  ?  £(  cum 
tot  inodis  Christum  abnegent,  cum  toties  immolent 
damonibus  ,  pro  Christianis  baberi  posiulant?  Atque 
in  hissuni  qui  palam  ista  committunt,  ac  propemodum 
etiam  gloriantur  in  rebiis  pessimis;  adeo  non  pudet 
aui  piget  admissorum  !  et  tameii  audcnt  venire  iii 
Ecclcsiam  sanctorum,  audent  misceri  gregi  Dominico. 
Tales  inteidum  lolerat  Ecclesia ,  ne  provocaii  magis 
eliam  perturbeut  populum  Dei :  sed  quid  prodesl  non 
ejici  coetii  piorum,  si  merueris  ejici?  N.im  ejici  reme- 
dium  esi,  et  gradus  ad  recup.^raiidam  sanitatcm : 
ejectionem  meruisse,  summa  malorum  est.  Ac  frus- 
ira  miscetur  coeiui  sanctorum  iu  templo  manufacto , 
si  submotus  est  a  consortio  Dei  et  ab  uuiversocorpore 
mysiico  Christi. 

XXIX.  Oporiel  autem  et  illud  considerare  quanlo- 
pere  Christiani  abborrent  ab  idolothyiis  ct  ab  in* 
gressu  fanorum,  aique  ab  ipsis  etiam  simulacris.  Cum 
beatus  Paulus  clamet  neque  idoluin  e^se  aliquid 
neque  iJoIolhytum,  mullo  minus  fanum  ex  lapidibus 
construcium  est  aliquid :  et  tamen  plurimoruin  aiii- 
inus  ea  religione  leneiur,  ut  mortem  oppetant  citius 
quam  gustent  idolis  immolalum  :  ct  inexpiabile  pia- 
culum  esse  ducant,  si  ingredianlur  fanum  Jovis  aut 
ApoUinis  aut  Dianae,  seque  pulent  contactu  simulacri 
vehemeuiercontaroinari.  Equidem  probo  taliiim  reli* 
gioiiem,  si  sibi  constet  in  omnibus.  Nunc,  proh  dolor! 
videre  est  quosdam  iii  his  pene  superstitiose  irepi- 
dos,  In  aliis  ubi  gravior  erat  metiiendi  causa,  nimium 


Quoienim  participaiio  justitia!  cum  iniquUate  ?  aut  qune -q  essc  securos.  Per  se  non  inquinat  aiiimaiu  coutaclus 


societas  luci  ad  lenebras?  quae  autem  conventio  Cltristi 
ad  Bclml?  Adlixsisse  Delial,  cst  abiiegassc  Chrislum, 
utcum.jue  lingua  aut  babitu  Christum  profitcaris. 

XXVIII.  De  hoc  si  quis  simpliciorum  dubilarit , 
dabo  argumenlum  crassum  et  evidcns.  Fingamus  ty- 

VARIORUM  NOTJ). 


idoli,  ncc  ingressus  fani,  nec  esus  idololhyii :  sed  per 
se  polluii  conscientiam  amor  pecunix,  inccstus,  rapi- 
iia,  hypocrisis  et  his  similia  monstra.  Quam  vcro 
congruit  horrere  fani  ingressum,  nec  horrere  in  tem- 
plo  Spiritui  consecrato  viciimas  immolare  da>nioniis  ? 


Timrificati  aut  libellati  nomen,  lloc  ilerum  cx 
D.  Cypriano ,  qui  laincn  Ubellaticos  nuncupat. 
Paiirl. 

Ne  qnid  dubitares.  Nimis  s;cpe  iuculcat  lianc  cer- 
lam  iii  Dei  fidem.  Pamel, 

Turcam.    Iia    sorcx  suo  indicio  deprehenditur. 

t^AIIEL. 

Utcumque  lingua   et  habitu    Christum  profitearis* 


Caute  et  hoc  legendum.  Pamel. 

A  quo  malo  nos  Domini  misericordia  liberavit,  Hoc 
cliam  addidit,  ut  Cypriani  videretur  hic  libcr,  quippe 
queiii  magicas  artes  professum  fuisse,  qiiamquam 
perperam,  c|uidam  tradunt.  Pauel. 

Machabm,  Recie  sic  Manuiius ,  pro  co  quod  erat , 
Maccaban.  Pamel, 


Digitized  by 


Google 


m 


LIB£R 


96$ 


Clnmat  saneius  Paulas  scrtbciis  Coriniliiis  :  NeiciiU  A  pAuci  sunt  qui  sic  morlui  sunt ;  et  lamen  de  omiiibM 


quia  leiHplum  Dei  estis,  et  Spiritns  Dei  habitat  in  vo- 
bis?  Si  quis  autem  tenipium  Dei  violaverit,  disperdet 
iUumDeus  (I  Cor.  iii,  10  ).  Uursui  iu  eadcin  C|HSUila  : 
An  nescitis  qnoniam  membra  vestra  temidum  sunt  sancti 
Spiritus  qui  in  vobis  est^  qaem  habclis  a  Deo,  et  non 
cstis  vestri?  (1  C#r. yi,  19.)  Quod  si  Clirislianoruui  pe- 
ci<ira  sibt  cousecravii  Deus»  ui  iii  illis  iiilialiitcl  pcr 
Spiriiiim  suum,  lliic  deliciatur  el  iiianibulai,  iliic 
:unat  slbi  oflerri  viclimain  purain  iii  onmi  luco.  Ei 
qui  in  hoc  lemplum  Deo  sacrum,  ejeclo  snuclu  Spi- 
lilu,  inducit  aboiuinatioiies  quas  iu  niysitca  vistone 
CiuispcKit  Esccbiel ;  qui  illic  sedcin  rncil  Mamuion.^, 
Yencri.  Conio,  Baccbu,  aliisqnc  |N)rieniis ;  qui  ibi 
d;ein(Miibus  iuiiuolat  spurcissinias  bubtias,  veretur  in- 


proniintiat :  Et  hi  lestimonio  fidei  probaii  inventi  suMi 
(Hebr,  xi,  59),  perspiciie  declaraiis  elinin  rita  bona 
peragi  martyrium  fidei.  Ecclesixqitidcm  iisus  discer- 
nil  illos,  cognominibtis  appellans  eos  qui  violcnta 
morie  decessenint;  confcssorcs,  qiti  consianter  in 
criiciaiibus  ac  mlnis  morlis  professi  sunl  nomen  Do* 
mini  Jesu,  parati  mortem  oppelere,  vcl  polius  tmr» 
tyrii  supremam  coronam  ambientes.  Apud  Dettm  la- 
meu  quicumqtic  carnem  sunni  crucifixcrant  ctim  viiiis 
ci  concupiAcenliis,  quicumqtie  Chrislo  vere  coinnior- 
lui  sunt,  eique  in  Knplismo  consepulti  siinl,  ot  jaia 
nou  sibi  vivanl,  ncqtiemundo  cni  sciiui  moriui  sunt, 
sed  ei  qui  pro  ipsis  est  inoriuiis,  manyres  suni,  nec 
m  trlynim  coronn   rraudnbunlur  :   iii  priniis  aulem 


gredi  fanum  geiuium  iie  coiitaminctur.  Proinde  ncmo  B  inonacbi,  qui  vcre  inonacbi  siint,  ac  virgines  qox  vere 


sibi  fi-usira  blandbiur,  Demnon  irridetur  {Gal,  vi), 
cunstet  sibi  nostra  religio,  ncc  alios  delestemur,  ipsi 
gravioribus  obnoxii  criminibus  :  nec  altbi  simus  reli- 
giose  tiuiidi,  alibi  iinpodeiUer  inipii.  Sed,  Cbristum 
semel  ptcifessi,  tou  viu  reddamus  llli  lestinionium, 
ci  uttdique  gloriflcemus  iilutn,  obedienies  iliius  proc- 
ceplis ;  ut  iu  lioc  cognoscant  honiiK»  quod  vcre  lidi- 
nius  illi,  quod  ei  anuno  diligimus  illum,  et  quod  noti 
siinulaie  ad  sacrum  lavacrum  addukimiis  nos  illius 
milili». 

.  XIX.  Bcatus  Apostulus  pra^ixit  ntdli  pie  vivere 
volenti  in  Cbrisio  lesa  deruturam  persecutioneni.  Si 
dcesl  tvraiiniis,  si  lorlor,  si  spolinlor,  nou  deerit 
cuiicu[»isceulia,  mnrtyrii  matcnatu  qudtiiiinttnm  nubit 


virgincs  sunt.  Ncque  enim  lociis  dcscrtus,  saccos  pro 
vesie,  Jcgunien  pro  cibo,  ncquc  jcjunin,  nequc  clia- 
meunicT  monncbuni  absolvunt ;  snb  his  involuciis  ia* 
lcrdinu  latel  aninius  valdc  mundnmts.  QuoJ  iia  de« 
prcbcndilnr,  si  ad  niuniis  aliquod  cccb  siaslicum 
vnccntur  :  ibi  viJcns  qtiosdam  cx  illis  rnciliinie  vJrici 
deliciis,  impaticnrtoresinjuriaruiii,  appeleniiores  vio- 
dicia;  qiiaiii  quivis  alius  sit  cx  inedia  plebe.  Qiiid 
caus:c  esi  ?  Quoniam  corpus  cxcrcueruut  mngis  qnam 
aniniuin ;  cuin  bcntus  Patilus  doccnl  quod  exercitstio 
corporalis  ad  modlcum  utilis  sit,  jneias  ad  omnia  vaUat 
(I  Tm,  IV,  18). 

XXXII.  Non  bn^c  dixerim,  quod   improbandi  sint 
qui  talibtis  modis  castignnt  corpus  suuih  et  in  servi- 


cxhibens.  Posircmu  lixc  ipsn  ihala  qu£  socum  de-  C  tulem  redignnt :  sed  quod  Salnna>,  mille  instrucius 


fert  viu  morulium,  quscque  piiscmn  iinpiis  cominu- 
uia  sout,  mnrlyrii  coronam  nubis  pnrabuiit ,  si  pla* 
cide,  si  cuin  gratbrum  actioae  perttilorimus.  Ncqne 
privati  stmt  martyrii  gloria  quicuiuqoe  vioIenU  morte 
coiisuuimati  iiofi  siidU  Qiiis  nuicm  ausit  vci  Abra- 
ham  pntr'iarcham«  vel  hujos  fliium  Is  tnc,  tcI  lieatum 
Job  cxiiucre  e  uiartyruiii  nomero?  Qu«  carnincJnse 
gravius  torserunt  curptis,  quam  Patriarch«  nieuteHi 
lorqucbaiU  natur»  aficeius,  cuni  incuncunier  ad 
Dei  jussuin  apparerei  immoiare  fiiium  Huictim  eC 
uBicecharum^  iii  quo  tota  spes  erat  ilit  p(»sieriutis? 
Quid  defuit  isaac  martyHo,  qui,  itibil  ubmnr miirans, 
passus  est  se  eolltgari  ct  iinpooi  basto ,  nec  exi^vii 
iii  cervicem  vii>raum  Budianram  ?  Cojus  ntttein  innr- 


artibus,  noniiumqunm  illudit  incnuiis,  titiiisfiguraits 
se  in  angclum  lucis,  el  ex  hujnsmodi  corporuni  cxer- 
ciiameniis  inducil  illis  falsam  s:utctitnoiiia[;  pcrsttasio* 
ncm  ;  cumque  inlus  mndcaut  spirilalibos  viliis,  el  sibi 
ei  nliis  hnbenltir  pii.  Talis  erat  joslilia  Pbamxorum, 
cui  prclala  esl,  judiceChristo,Publicnni  injnsiiiia.  Iia 
sunt  ei  virgines  faiu.-c  ,  qnx  solidam  exisiitnant  pie« 
taiem  corpus  habere  viro  inuctuin,  cum  animtis  ava- 
rilia,  snperbia,  iiiviilia  el  oblrectalione  sii  comi- 
pitssimus.  Sunt  ei  falso  viduse,  qux,  dum  Tivuut  in 
dcliciis,  Chrislo  mortuae  suni.  In  summa  tanieOy 
qnistinis  vere  Girisiianus,  ctijnsqtic  sutus  aut  ordi* 
nis,  hnbei  cerlaminn  sun ,  habet  cmccm  siiam ;  quam 
si   pntieiiter  lollil,  si  constanter  susiinet,  tesiimonio 


lyrium  audebiiiius  CMferi>e  ciim  his  qtu*  passiis  est  ])  suo  gloriiicni  Domiiium,  Uiitum  ne  sibi  vindicct  lau* 

dem  bonorum  operura  :  lioc  enim  non  est  gbrificare 
Denm,  sed  clarificare  seipsnni. 

XXXIIl.  Ilabei  unusquisque  fidclium  agones  soos, 
habet  adversarinm  diabolnm ,  liabel  agonotheUia 
Deum ,  liabet  ihcairum  non  solum  Ecdesiae  et  An« 
geluruiH,  sod  et  infidelium  ;qucmadmodum  dicit  Pau« 


Job? 

XXXI.  Quod  si  ^m  odhiic  diflidit  sormoni  noslro» 
certe  benti  Pauli  vei  bis  uon  poterii  diftidere.  Is  scri- 
liens  ad  llebraios,  orsus  ab  Abel  usque  ad  Gcdeonem, 
ingentem  saactorttm  caiakgtm  recottM,  in  ^o  plu« 
res  sunt  qui  non  defuncti  sunt  murle  violeiiU;  immo 


VARIORUM  KOTiE. 


Hlic  amat  tibi^feni  vktimtm^  eic  Mire  detvrquet 
hanc  Malachi»  Scripiimm  aiiclor.  Pasel. 

Proinde  nemo  nbi  (rmtra  bUnOkur.  Hoc  riirsvai 
mutuatus  esi  ad  verlNiin  es  Ukr.  Cfpriafii  d*  Lapsis. 

Paiisl. 

Ecclesiw  quidem  usuSf  eic,  No:i  per  aninin  CyiTia* 
liicam  esse  hanc  martyris  et  conlessoris  difiereuiiam 


Umto  I,  Epist.  IX,  sntis  oslendhnus.  Pamkl. 

Imprimis  autem  monachi.  11  ic  eliam  larvam  stbi 
detranit  personatus  hisirio,  qui  iie.>civit  Cypriaiii  sas- 
culo  monachaium  nonduiu  naium.  Pamex. 

Neqne  enim  iocus  deserins.  Plnnc  snnt  liccc  Era^mi^ 
ca,  aiiiuc  ndco  ct  caute  legenda.  Panel. 


Digitized  by 


Google 


901 


DE  DUPLIC»  MARTVRlO. 


90i 


liis  ad  Cormlliios  :  Speclaculttm  fucti  $uinH$  muudo  et  A  Cur  cniin  itle   rratidetiir  niarfyrii  glorin,  pt  r  qrvm 


Angelis  et  hominibut  (I  Cor,  iv ,  9).  Si  f  iacimus,  glo- 
riaiiiur  Aiigeli,  gUiriaiilur  ei  Adclium  Ecclesi.r,  gl»* 
rialiir  cl  i|)sc  Clirisius  in  membi  is  suis.  Sin  vinciiuiir 
igiiavia  nostra  ,  lriuui|ibat  SAlanas  cuni  aiigelis  suts, 
insuluini  nobis  iiicrcduli,  ac  Deuin  coulumeliis  afll)« 
ciunl,  diccnles  :  c  Eccciiui  jacianlse  redomplos  a  ly- 
raiinide  Sataii»,  qiii  pro^dicant  se  morttios  mui  do, 
iiibilo  minus  vincuniur  a  cnpidilaiibus  suis  quain  nos, 
quos  dicunt  adbtic  leneri  sub  rrgiio  6aiiii:L*.  Quid 
prodcst  illis  Baptismiis,  qiio  dicunt  exul  vclercm  iio^ 
minem  cuin  aclibus  suis,  et  indui  novuni  qui  sccun- 
dum  Deum  crealus  csl  ?  Qiiid  pi  odcst  illis  Spirilus 
sancitis,  Ciijus  arbitrio  diciiiit  sa  lcinpcrnri  ?  (*ur 
semper  in  ore  babeiit :   Evangeliiiin,   Evangtiiuin; 


noii  slclit  (;u  niiiius  ninrtyriuui  pcregcril?  Cl  con- 
tra,  m^rcodciii  apostatc  forcl  qiiisquis  boc  aniiuo  vl- 
til,  ut  Chri.stum  ncgntnrus  sit  M  jiiclura  bouoriim, 
aut  ciirporis  crucialus,  ani  niots  sit  accipionda.  Qui 
ob  paululum  pccuuia?  pojcrnt,  au  is  vciehiltir  abue- 
garc  Chri>itiin,  si  tula  ros  periclitoiur,  si  iiilciiielur 
iufaiuia,  carcer  et  iuors?Qul  ob  fcbi  iciilaiu  ad  in- 
cantalricum  rcmedia  coufitgit ,  nn  is  lualit  crttcialus 
morte  iristiures  perferre,  quani  Cbrivio  reniinitarc? 
Immo,  qui  loiies  ob  brcvcm  carnis  deleclaliunculam, 
ob  nioineittaueani  gloriniu,  dcncil  a  CliriSlo  ,  vitnm 
babcbit  vilein  pro  Clitisto?  Nec  liunc  lyrannils  fccit 
apostatam ,  scd  ad  lyianuum  acccssit  aposlaia.  Ut 
atticin  est  siitiHis  certandi  raiio ,  iia  Hstlein  armis 


ciim  tota  vitt  discrepet  ab   Evangelii  prxcepiis?  >  B  rralruin  auiiiii  commuuietidi  sunt  ad  lias  pugnas  qui« 


Quanlo  creditis  pudore  siilTuudilur  Ecclesia,  cuin 
b  I  c  iiigoruntnr  ub  bosiibus,  ncc  babet  quo  refcllat 
opprobria !  Nonne  videmtis  totutn  Ecclesise  coeltini 
deinitti^re  vultus  atqttc  erubescerc,  quolics  aliqiia 
virgo  qtiae  Cliristo  nupseral,  dilnpsa  ex  augelico  con- 
tubcrnio,  defecit  ad  stupruni  aut  coiijugium  ?  Quautus 
mocror  occupat  omniiim  nostrum  auiroos,  sed  praci- 
puc  paslorum,  si  quando  Chri^li  mile^,  lormetilis  in> 
ferior,  renuutiavit  imperatori  suo !  Qtiaiitus  aulem 
ex  adverso  Satnnnc  triutiiphusr 

XXXIY.  Ilaque,  fraires  dilectissimi,  si  vere  diligi- 
mus  Deum,  si  qtiotidtc  peiimus  ex  aniinp  :  Sanetifi» 
cetur  nomen  tuum;  siimmo  siudio  idvigilenius.iiec  ubi 
polluamiis  noineu  illius,  scd  et  morie  et  vita  gtoriGce- 


bus  osteiidimus  coufiriuundos  ad  martyrium.  Fi- 
des  est  tjux  piigunt  ei  superat  iii  mnrlyribus : 
nec  quisqunm  dcfccit  iu  lonucuiis,  nisi  fldcl  defeclu. 
XXXYI.  Orandiis  igitiir  ass^due  Dmis,  ni  ndoni  in 
nobis  nugcat :  esi  eiiiiii  Dct  douutn,  iili  debctur  oin- 
nis  vtctori:c  glorin.  lugeramiis  illorum  animis  ei  ind- 
gamns  iiuam  horrendum  criuicn  sit  oninis  Idolola- 
tria,  quain  scverc  punila  sii  a  Deo  sub  L«'ge  vctorc  : 
qtiot  millia  trucidarit  MuyseS  ob  viluluiit  aurcuin. 
Deiiide  proponatur  compuraiio  manit^stx  {dololatriic, 
cum  imiuolatur  situulacris ,  et  occultic,  cum,  con-* 
leiuplo  Deo,  obeditur  pcr  concupiscenliam  Snlansc. 
Dcindc  conferatur  intcr  se  Dcus  fons  otuuis  boui,  ct 
diaboliis  otnuis  maliiide  pnnceps.  Ostcndaiur  et  imc- 


miis  illuni,  juxta  beati  Pauli  monita  :  Yivenies  sinc  (]  qualitas  conlubernii  :  in  nlicra  paric  sunt  fil  i  Dei, 


qiierela  ut  simplices  filii  Dei ,  sine  reprebcnsiotie  in 
medio  naiionis  pravnc  et  perversse,  inier  qaos  lucea- 
mus  sicut  luminaria  in  mundo,  verbum  xhx  oonti- 
nciites,  ad  gloruim  Cbristi  lesu  regis  et  agonotlicbe 
iiostri »  qui  suum  esse  ducit  quicquid  iii  membris 
ipsius  gcritur.  Patiamur  cum  iilo,  ut  ciim  iilo  glori- 
ficemur  in  die  Domini.  Nos  bie  iliuni  clarificemiis 
apud  homiiies»  ut  ille  nos  clarificei  cluriiate  sua  oo- 
ram  Angelis  suis,  cum,  ut  inquit  b^tus  Paulus^  vo- 
nerit  glorificari  ia  sanctis  suis.  Nemo  a^ronMtur  ni$i 
tegilime  certaverit.  Et  hi  qui  corruptibilem  coromm 
ambiunt^  ab  omnibu$  u  tib$tinent  (I  The$$,  i,  9; 
II  Timoth,  II,  5 ;  1  Cor*  ix),  nihil  non  facicntes  quod 
nd  victoriam  conducit :  quid  nos  facere  coovenit  ut 


concives  Augelorum ,  el  baeredes  bealx  Immortaliia- 
ils;inaltora  filii  Belial,  socicias  omnlum  dxmonuni 
et  Iircrcdcs  gchenn;t?.  Coiiforaiur  et  iiupir  maliliatt 
geitus,  compareniur  diversa  stipeudia.  Ilec  si  prius 
fuerint  persuasa,  et  ititimis  iufixa  visceribtis,  fadlis 
crit  victoria.  Nuuc  fidcs  muliis  naiat  In  tablis,  cum 
in  corde  aut  nulla  siC,  atit  vehemcntcr  laiiguent.  Quis 
enim  non  proOtetur,  qitod  in  Deuteronomio  legimus: 
Andiy  Donnnu$  Deu$  tun$  Domintt$  ttnu$  est.  Et:  Oo- 
minum  Deum  tuum  adornbi$  et  iUi  $oti  $ervie$ 
{Deuter,  vi)?Qtiis  non  qtioiidie  recitat  orc  :  Credo 
iu  Deum  Pairem  omnipotenlem?  At  non  crcdit  in 
Deum,  qui  non  In  co  solo  coilocai  tolius  felicilalis 
su£  flduciam;  nec  uiium  babet  Dcum  ac  Domilium, 


assequamur  illam  iinmortalis  vitac  coronam  incorrn-  D  qui  pcf  scortaiionem,  per  luxum  et  avnriiiain  Satanse 


piibilem  et  immarccscibUem  in  coelis  ? 

XXXY.  Hic  si  quis  roget  qiio  paclo  quis  possil 
esse  mariyr  sine  sanguiDis  eflosione  :  quisquis  boc 
auimosequiturjusliiiam,  ulmortem  ciUus  admissurat 
sii,  qtiam  vebt  a  jusiiiia  defleciere,  biilc  prompia  vo- 
luDtas  pro  martyrio  depatabiiur*  Dettft  eiiim  non 
a*siimat  quemquain  ex  eveBiu  reran,  Md  et  affcetu. 


facit  impcrata ;  nec  ilil  soll  servit  qui  servtt  vcih 
tri,  qui  dediiiis  est  huic  mundo,  qui  lii  pravo 
posttus  cst. 

XXXYII.  Eihnlcl  pubnt  plores  esse  deos,  ct  hoc 
tibi  videris  perfecttis  Christianus,  quod  pcrsunsom 
liabes  tmiim  esseDeum?  quid  magni  facis?  Idcm 
credunt  Jiidsi,  qui  qoolMie  blasphemant  in  syndgogis 


YARIORUM  NOT.E. 


Demittere  vuUu$.  Quidnm,    tion   rccte,   dimittere, 

PkUEL\ 

Qui  ob  [ebriculam  ad  incantatricum  remedia  con* 
(ugit,  Ncscio  qtiuj  romodia  iitc.niairicuui  inlel- 
lijjal.  Ncuio    iiescit    per    periaminuia    ct   incauta- 


menta  velnlas  rcmedia  passim  febricitanlibus  spon- 
dere.  Pamcl.  ^ 

Totiu$  feiicitMtie  $um  fidueiemi»  Cfimipto  et  hfc  qtii-« 
dcm  infeliciiati$  :  qtiia  etiam  ptulo  post  omJ8er«t  VO^ 
cem  e$f  est  eiiam  Itoc  eotite  legeiidum«  ^Aiie^.QQQ[^ 


905 


LIBEU 


m 


suis  :  iilcm  creduiit  dxmoncs  ei  couiremiscunl.  Si  A  omui  nis/o(/tVi  serumtc  cor  m^wti,  uc  qu.i  pnlcnt  atliius 

vere  crcdis  in  Dcuui,  crede  jusium  cl  vcraccm  :  ju- 

stum  in  remunerandis  piis  et  punieudis  impiis,  vc- 

racem  in  promissis.  Crcde  non  cssc  spem  salutis,  nisi 

per  Filium  ejus,  qucm  pro  nobis  oiunibus  iradidit  iii 

nioricm  :  crede  niUil  acciderc  mali  posse  iis  qui  sc 

toios  illius  voiuntaii  Iradidertmt  et  in  illo  pcrscvc 

rani.  Hckj  est  credcre  in  Deum  Paircm,  hoc  csl  crc- 

dcrc  in  Fdium  cjiis,  lioc  cst  credcre  iii  Spirilum  saii- 

cium,  unum  Deuin,  ei  Ecclcsiam  sancUm,  myslicum 

Christicorpus,  exlra  quam  iioii  cst  salus,  ct  in  qua 

nun  est  piTnicies. 

XXXVin.  Quisquis  in  tali  petra  pedes  animt  flxe- 
rit,  adversus  omnes  tentationum  incursus  siabii  im- 
mobilis.  Exeropli  gratia  :  lacessitus  es  coiivicio,  sug- 
gerit  tibi  caro  viiidicta:  cupiditatem ,  priusquam  rc-  B 


spondeas  sic  cogila  tecum  :  Hunc  maledicum  ho- 
minem  subornavit  diabolus,  ut  mc  dejictat,  ac  dc* 
jeetum  perdat ;  sed  auscuiia  quid  suadeai  impcrator 
tuus  cui  militas :  Beali,  inquit,  mHe$^  quomam  ipsi 
f)Oisidebunt  ierranu  Et:  Mea  est  vindicta,  et  ego  relri' 
buam.  Quid  suadet  rorlissinios  ille  Cbristi  dux  Pau- 
lus  :  Non  no$meiipso$  vindicanieSf  charissimi,  sed  daie 
bcum  ime.  Diabolus  dicit :  t  Fruere  vindicia,  ct  perde 
viiam  xleriiam.  i  Deus  dicit  :  iVince  in  bono  ma- 
luin,  et  noli  resisiere  malo  :  et  accipc  cum  Filio  mco 
possessionem  regni  coelestis.  i  Mox  dispicc  utri  potius 
expcdiat  obtemperarc.  Dicil  libi  per  concupiscentiain 
tiiam  diabolus  :  €Moechare,el  frucre  teniporaria  cor- 
pori^  voluptaic,  et  esio  meus  servus  et  colucres  ge- 
henn;p.i  Audi  poiius  quid  dicat  tibi  Deus  :  <  Spcrne  C  tcr  :  qucmadmodum    non  respicil  quantum  aliqnis 


obambulanti  quxreiiiique  queui  devoret.  Tutissimaoi 
auiem  cordis  mnniinenlum  cst  subrieiascum  iii.slanU 
omliotic ,  jugique  Scripturarum  nicditationc  :  Oatnii 
enim  Scriptura  divinitus  insjtirata,  ntilis  est  ad  docen-- 
dum,  ad  arguendum,  ad  corripiendmn^  ad  erudien- 
dum  in  justitia,  nt  perfectus  sit  homo  Dci^  ad  omme 
opus  bonum  inslructus  (II  Tim,  ni,  16).  Ex  hac  igitur 
colligciid.nc  sunt  scnteiilia!,  quas  ad  matiuni  et  velol 
in  prociiictu  habeas,  ui  his  prolinus  scrpcnlcni  c:ipitt 
erigciiicm  dejicias.  Nullus  cst  cniiH  animoriini  mor- 
bus,  cui  non  prascns  lenicdium  diviiia  Scripiun 
suppodilarel.  Hlnc  comparanda  sua  cxcmpla  piorum 
sed  prxcipue  Christi,  quibus  se  quisquc  vcl  aiiimet 
vcl  consolctur. 

XL.  Yenio  nunc  ad  illa  mala  qii»  vel  ipsim  naiiH 
ram  liominis  comiiaiilur,  vel  fortuilo  videniur  infer- 
ri.  H;cc  qiioque  piiis  animus,  el  ad  piignandum  in- 
structus,  sibi  vcrtei  iu  materiam  coronx.  Exemplo 
faciam,  quod  dico,  clarius.  Cxcutitur  aliquis  facnlia- 
tibus  suis,  sive  bello,  sive  naufragio,  sivc  rapina.  Ne 
protitins  hic  cogitei  laqueum,  aut  rationem  malis  arti- 
bus  sarciendi  quod  periil ;  sed  iia  secum  loquatur  : 
t  Doniiniis  est  qui  tenlat  meandiligam  ipsum  ex  toto 
corde.  Ipse  dedit,  ipse  abstulit ,  sit  nomeii  Donrtju 
benedictum.  Gratias  agat  quod  acceperit  ex  Domini 
benigniiate,  agat  gratias  quod  amiserit  ad  proba*> 
tionem  fidei.  Si  haec  dixerit  eo  aniino  quo  dixU  sau- 
clus  Job  ,  ciim  illo  mercedem  nccipict.  Dominus 
?Bstimal,  iion  quantum  quis  pcrdat,  scd  quam  palien- 


lcmporariam  voluptatem,  et  accipe  centuplum,  boiise 
conscieiitiae  gaudtum  in  hoc  sxculo,  et  vitnm  a*tcrnam 
iii  futuro  :  et  expende  utri  potius  sit  auscultandum.  i 
Suggcrit  tibi  pcr  carnis  affectum  veluti  per  Cvam  Sa- 
tauas  :  cViye  gcnialiter.i  Cxadverso  dicit  Ghristus  : 
Beali  qui  lugent,  quoniam  ipsi  consolaiionem  aeci" 
pient.  Ad  eunidem  modum  de  cxtcris  tentattonibus , 
objice  tenUHori  clypeum  Scripturarum ,  in  quibus  ti- 
lii  loquitur  Deus,  non  minore  ftdc,  quam  si  tibi  coram 
ore  ad  os  loquerctur.  Ex  his  torrcniibus  sumc  tibi 
lapides,  quibus  dejicias  sapcrbum  Goiiaih.  Ilabes 
exempluma  Domino  luo,stc  ille  prostravit  diabolum : 
nec  dejicias  aniinum  si  suipius  invadat,  ac  subinde 
majoribus  macliinis  aggrediatur  :  nihil  potest  adver- 


largialur  egcniibus,  sed  qiio  onimo.  Habct  aliquts 
filium  iiiiice  cliarum,  co  te  mors  orbat  prxroatura, 
peslilentia  spoliat  te  charissimis,  sponsa,  liberis,  ami- 
cis;  ferto  patienter,  etdic  :  c  Domino  ita  visum,^etsic 
fortassis  et  nobis  expediebat  et  nostris  :  sit  iiomcn 
Domiui  benedictum.  i  Suut  ci  morbi  qui  non  minus 
atroces  habent  ciuciaius,  quam  ulla  poicst  infcrre 
lortorura  sxvitia,  Vv  luli  pleurilis,  iscbiasis,  podagm, 
piralysis,  calculus,  renum  et  vesics  exulccratio. 
Tale  si  quid  acciderit,  iie  mens  exasperciur  ad  im* 
patientiam,  ne  lingiia  erumpat  in  voces  blasphemas, 
sed  cum  beato  David  ct  Heli  saccrdotc  dicat :  Do- 
minus  esty  [aciat  quod  bonum  est  in  ocutts  ipstns. 
Iia  mala  qiioi  non  infcruniur  ob  Ghristi  profcssio- 


8US  eum  qui  lecum  est.  Dic  iilud  Joannis  :  Major  est  D  iiem^  vertcmus  nobis  in  ^oronam,  et  Cliristo  in  glo- 


qui  itt  nobis  est^  quam  qui  in  isto  mundo.  Siiccurrat 
illud  Domini  dictutn  :  Confidite^  quoniam  ego  vici 
mundum,  His  orationibus  si  Ghristi  milcs  fuerit  exer- 
citatus  ad  conflictum,  in  dies  comperict  suum  anla- 
gonistam  debiliorem. 

XXXIX.  Nec  lamen  remittendae  sunt  cxcubia>,  si 
qnando  hosiis  simulabit  tranquilliiatem ;  sed  obser- 
vans  illius  insidias,  dicat  cum  bealo  Abacuc  :  Snper 
custodiam  mtam  stabo,  ei  gradum  figam  super  petram^ 


riain.  Ac  fiet  fortasse  ut  Dominus,  nostra «tolerantia 
propitiatus,  aut  aufcral  arniciioues  aut  mitiget;  quod 
81  non  fit,  tamen  hac  ratione  faciemas  ui  quod  ani- 
mo  impatienli  futsset  iniolerabile,  flat  patienlia  mi- 
tius.  Hls  atque  bujusmodi  argumentis  non  deslnemus 
nos  invicem  exhortari,  ad  illustrandam  Domini  glo- 
riam,  cujus  titulum  el  insignia  gerimus.  Praeslemus 
illi  marlyrium  in  suo  quisque  statu  et  ordine,  non 
solum  in  adversis,  verum  etiam  in  prospcris.  In 


Quoidam  ipd  eonsolationem  acdjnent 
liacc  Erasrol  vcrsio.  Pambl. 

Vfluti  pteuritis.  Magis  placct  lioc  Morclii,  quam 


VARIORUM  NOTJB. 
Cst  etiam 


quod  habebant  prius  excusi,  pleurelis,  aut  Manut. 
pteuresis.  Pamel. 


Digitized  by 


Google 


905  ORATIO  PRO  MARTYRIBUS.  006 

adversis  agnoscamus  amorem  palris  flagellanUs  rios  A  diis  possimus  siislinere  :  i(a  fiet  ut  lola  vita  nosda 
adcorrectiouem,  ctgraiias  agamuscbariiali  quadili-  niliil  atiud  sit  quatn  lesiimoniuni,  decljtrans  apnd 
git  nos,  ul  niios,  quos  abdicarc  non  vult,  scd  emen-  credenics  ei  incredulos  sapieniidm,  lioniiaiom,  mi- 
datos  reciperc.  lu  prosperis  arquc  gratius  agamiis  iN  sericordinm  ac  veriiaieni  Dei  Pairis,  et  Filii  illius  Je- 
lius  boniUili,  qua  consolniur  nos  ul  tenlaiionum  p  iii-     su,  et  Spiritus  sancii.  Aincn. 


ORATIO  CYPRIANI  ANTIOCHENI, 

PRO  MARTYRIBUS. 

Hagios,  bagios,  hagios ,  sancle  sanciorum ,  Pater  castam  ,  conlra  omnes  insidins  sa^culi  gloriosa   fide 

patrom  nostroruni,  Deus  Abrabnm,  Deus  Isaac,  Deus  degeniem  ,  conlra  dinboli    minas  et  carnnles  illc- 

Jacob,  Deus  Apostolorum ,  Deus  Propbetarum ,  Deus  cebras  munitum  fiectus  concedns ,   nc  violenti  et 
Virginnni ,  Deus  bene  vivenlium »  Deiis  credeniiuin ,  ^  cruenii   bostis   lelbalibus  Inn^iicis    implicemur ,    nt 

Deiis  el  Palcr  Doniini  noslri  Jesu  Gbristi  fllii  Ini :  signum  salulis  a^ternae  incoliimo  pcrfommus.  Prlle 

lc  invocamus  supplices,  pariier  et  deprecamur,  Fili  a  nnbis  oiiinem  sxculi  illnvi(;in  omnemque  dinboli 

unigenite,  qui  ex  ore  Altissimi  procreatiis  es  anle  persuasionem.  Lnqueeinr,  concidat,  et  Mipereiur  a 

mundi  disposilionem,  ct  ex  Marix  sanciae  virginis  nobis,  et  amoveatur,  sicut  a  Snim  famula  lun  Asmo- 

mero  per  mysierium  editus,  orantibiis  nobis,  sancii  deiis,  dxmon   nequissimn«,  exsiinciiis  pcr  angelum 

desiderii  spiritale  incremcntum  el  intcgriiatem  cor-  tuum  sanclum  Rapbael.  Et  siciit  Tobi.-c  a/Tiiisti ,  it.i 

dis  prarstarc  dignare  ,  ut  lavacro  salutnri  recreatum  mihi  adesse  digneris.  Et  iit  tribus  pueris  in  camino , 

pectus  a  delictis  carnalibus  incolumo  pcrsistai.  Peti*  et  Danieli  misericordinm  pr.nQSlitisti ,  sic  circa  nos 

inus  fide  illibala ,  mente  incornipla ,  devoiione  ro-  famul.os  tiios  facere  digneris.  Qui  mortuos  suscitasti , 

busta,  operatione  seu  dilectionc  continua,  ut  in  Ec-  cxcos  illuminasti,  surdis  audilum  ,  muiis  cloquia, 

clesia  sancia  tua  iios  florere  piTmitlas  :  quoniani  libi  claudis  gressum ,  leprosis  sanltaiem  dcdisii ,.  ila  et 

flectimus  genun   et  curvnmus  c(*rvices ,  cui  Angeli  da  famulis  tuis ,  qni  te  tola  virtute  mentis  credimus 

et  Archangeli,  millia  millium  Martyrum,  cborus  Apo*  natum,  passum,  veniurum  judicare  vivos  ct  mortuos. 

stolorum  et  Propbetnruin  gloria  exsultanl,  ciii  omnes  Assiste  nobis ,  sirut  Apostolis  in  vincnlis ,  Tbcclae  in 
aves  canunt  i.iudcs,  lingiiae  confitcntur  c€eIeslium,C  ignibus,  Paulo  in  pcrsccutionibus ,  Petro in fluctil)U«. 

terreslrium  el  infcniorum  :  libi  omncs  aquae  in  ccelo  Qui  sedes  snpcr  seplein  throiios  ad  dexteroni  Pairis, 

et  sub  coelo  confltentur;  te  insensibiiia  seniiunt  :  tu  respice  nos  ct  libcra  nos  de  xiernx  moriis  inleritu  : 

es  soliis,  et  prxtcr  te  etexira  te  nemo.  Te  quxsu-  unus  in  uno,  Paier  clFilio,  Filins  in  Patre,  Spirilus 

mu8,  Domine,  Paler  omnipotens,  qni  soli  filio  cons-  sanctus,  pcr  quem   et  cum  quo  esi  tibi  in  snncla 

picabilis  cs,  cujus  Angeli  et  Archangeli  obtemperant  Ecclesia  honor,  virlus,  claritas,  mnjestas,  potesias, 

libi,  Doniine  Palcr :  te  orarous  ut  tribuasnobis  men-  benediclio,  immortalitas ,  et  nunc  et  in  xiernum , 

tem  integram ,  innocentiam  param ,  sinceritatem  de-  semper  et  in  omnia  sxcnla  sseculorum.  Amen. 
votam,    conseientiam   sanciam,  puram,    sobriam, 

YARIORUM  NOTiE. 

Cypriani  Anliocheui.   Quis  fueral   iste  Cyprianus,  Innocentiam  pttrnm,  Morellio  riirsus  aco^plnni  de- 

Antiocfaenus  magus  el  lustiii»  aniasius,  infra  diceiur.  bemits  vocem  puram ,  et  p:iuIo  |>ost   vocein    hostis , 

OiON.  ubi  legitur  cntenli  hosti$,  alibi  desideralas.  Pamel. 

Soli  fHio  conspicabilis  e$.  Mss.  omnes  et  vet.  exc.  Vt  »gnum  uilutis  wterMB  incolume  perferamut,  lis- 

con$pectabili$.  yttwxw   illnd  placet,    quod    similiter  dem  pene  verbis  utitur  eiiainnum  Ecclesia  in  cxre- 

dixerit  Prudcniius  :  coram  refuUit  ore  contpicabilis.  moniis  Baplismi.  Pamel. 


Pamel. 


ORATIO  CYPRIANI  ANTIOCHENI, 

QUAM  SUB  DIE  PASSIONIS  SVM  DIXIT. 

DoMiMe  sancte ,  Pater  liagios,  Deiis  bagie ,  ei  bagie  Jacob,  Deus  patrum  noBtrorum,  Deua  Apostolorum , 
Deus  meus ,  quis  enim  major  te  ?  tibi  gratias  el  lau-  et  Deus  Proplfetarum ,  et  Deus  Martyrum ,  qui  fuisti 
dem  refeio,  Deus  Abrabse  §i  Dcus  Isaac  et  Deus     antemundi  disposiiionem ,  Deus  vivorum  ,  ventunis 

VARIORUM  NOTiE. 

Deui  Abrahw.  PraRmittit  idem  Gravius ,  Deus  Pa-  apparet ;  qiiia  sic  fere  ubique  Scriptura.  Sed  nobiscum 
trum  fio»/ron«»iJ,  quod  vulgo  posipoiiitur,  quantum      Icgunt  mss.  Pamel. 

PaTROL.  IV.   S.  CXPBIAN.  Dig88edbyV^OOgle 


907 


S.  CmUNl  ORATIO  PRO  AIAETYRIBUS. 


judicare  vivo6  el  merluos  :  ^i  e»  Deus  verax,  qui  A     Te  deprecor,  Ptier  roije6Uli8,  i|«i  ia  fiae  leniiio- 

sedcs  super  Cbenibini  et  Seraphisi  sedem  hoDorb 

Uiiy  el  prospicis  abyi»sos:  qui  vides  cudcU  prius- 

jQ«aiB  nascaiilur;  qui  habes  polcsiaiem  occidere  ei 

rursus  resliluere;  qui  babes  poiesuiem  de  arido 

viride  facere.  Tu  omntum  Dominus  dominalor,  li- 

bera  me  ab  hoc  s;ecu1o,  et  exaudi  me  orantem ,  sicut 

eiaudisti  fllios  Israel  de  terra  iGgypii ,  et  non   libi 

crediderunt,  nec  famulo  tuo  Moysi. 

V»  peccaiis  meis !  Cum  elevaveris  confringerc  ler- 
ram ,  sub  qua  flssura  petrarum  me  absconsurus  sum 
abante  viriutem  luam?  Cui  monli  dicturus  sum: 
Cade  super  me :  et  cui  colli :  Tege  me  ab  ante  metum 
Domiui,  cum  te  levaveris  coofriugere  terram  ?  Rogo, 
Domine,  subveni  mihi :  ooli  secuodum  actum  meum 


rum  Busenos  es  noslri ,  mitlens  nobis  iesiiai  Ciiii- 
stum  Ulium  tiium  Domiiuim  Dcum  SalvaM-m 
uostrum,  naium  ex  liaria  virgiue  de  Spuilu  saitd*, 
annuntiaote  Gahriele  augeiu,  per  ^em  uos  UiMrttii 
de  periculo  morlis  imminenlis. 

Et  te  deprecor,  Filium  Dei  vivi,  qui  fecisti  lania 
mirabilia,  qtii  ia  Caiia  Galilxae  dc  aqua  viiium  fe- 
dsti,  propier  Israel :  qni  c»eis  ocnios  aperuisti ;  qui 
surdos  audire  fecisti ,  qiii  paralylicos  ad  sua  mcmbra 
rewocasti ;  qui  solvisti  liiiguas  blasorum ;  d^emotiio 
vexatos  sanasti ;  claudos,  currenies  fecisii  velut  cer- 
vos  ;  mulierem  de  profluvio  songuiius  Ufi6ra#i ; 
mordios  suscitasii ;  s^per  aquaiN  pedAbus  amlMilasii ; 
qui  Petro  labenti  manum  irafUdisli;  qui  mare  Aia- 


me  judicare,  nibil  eiiim  io  prsceptis  iuis  parui.  B  ^^^^'^f  ^  ierminuai  ei  posuisii ,  ei  d(n^\&ii :  Huc  usque 


Exaudi  me  orauieni,  sicui  exaudisii  Jonam  de  venire 
ceti,sic  exaudias  me,  ei  ejicias  me  de  morte  ad 
viurn.  Sicut  Niniviue  iiidueruui  ciuerem  et  ciliciiim, 
ei  poRniientuim  egeriini  anle  Domiiium.  Exomologe- 
sin  faciemi  anie  conspecium  iuum  pr<^  universis 
peccatis  meis,  qui  esamator  poeniientix,  miserere 
mei.  Sed  et  David  dicit :  Domiiie,  propter  oomeii 
tuum  dele  peccatum  meum.  Ei  ego  deprecans  ma- 
jesutem  tuam :  Dele  universa  peccau  mea,  et  exaudi 
me  orantem ,  sicui  audisti  ires  pueros  de  camino 
ignis ,  Aiianiam,  Azariam,  Mizaelem  :  ei  misisii  an- 
gelum  iuum  cum  nimbo  roris,  et  confusus  esi  Nabu- 
chodoDOSor  praepositus  regni  :  quoniam  tu  es  Rex 
regnaniium  ei  Dpminus  dominantiuin ,  qui    solus 


vcoies,  et  hic  ie  coufringes  io  viriuie  iua.  Te  4epre* 
cor  Filium  Dei  vivi,  prupier  uuiversa  comiQissaoiea , 
qui  es  iu  ccelis  Fiiius  in  Patre  ei  Patter  ia  ie  io  seai- 
piternum,  quisedes  super  Clierubim  ei Seraphwii, 
sedem  iionoris  iui. 

Tibi  assisiunt  Angeli ,  Arcbangeli»  Duiiienis  idmi- 
merabilis,  limeiites  ei  payenies  hoDorem  ei  vtriuteai 
luam ,  ciamanles  voce  magoa  et  diceoies :  SancUis , 
Sancius,  Sanctus,  Dominus  Deus  sabaoih.  JTn  ipsft 
nobis  tesumentum  fecisli  :  Pitiie,  ^  mipkt4$i 
fulioU,  et  aperietwr  ifobis.  QuQikwnque  a  i^#  ms^ 
peiieriiit  in  mmine  meo,  ego  a  Patre  peio  i4  ac<u- 
piaiis.  Ego  peio,  iit  accipiam;  quaero,  ut  ia^te^m; 
egopulso,  ui  aperiatur  mihi ;  pgo  iu  tuo  noiiune 


liabes  immoriaiiutem ,  et  lucem  liabius  inaccessi-  G  pcio,  ui  iu  a  Patre  peias,  oi  deiur  milii.  I^raius 


bilem ,  quam  nemo  bominum  videt ,  nec  videre  po- 
iesi.  Exaudi  me  orantem ,  sicui  exaudisti  Danielem 
do  lacu  leonum,  e^  misisii  Abacuc  proplieUm,  ei 
atiulit  ei  prandium,  et  diiii:  Prande  prandium  quod 
iibi  misit  Deus.  Et  dixii  Daniel :  Nou  relinquct  Do- 
minus  quaerentes  se.  Exapdi  me  oranlem,  sicniexau- 
disti  Tobiam  et  Sarram  dum  orareni  in  alrio  domus 
suae  :  tunc  obtulit  pro  eis  Raphael  angelus  orationes 
eorum  :  sic  ei  tu  exaudias  preces  meas ,  et  admiitas 
ad  aulam  saiiclam  tuam  orationes  mcas,  et  conti- 
nenier  mitias  Aigelum  tuum «  qui  deleat  universa 
delicu  mea,  sicui  dolesti  spiritum  immundum  a 
Sara  ^ia  Raguel :  et  illmnines  cor  meura ,  sicut 
illuminasii  oculos  Tobiae.  Ex|ipdi  me  oranUm,  sicut 


sum  propter  nomen  luum  victimam  sanguiiiis  fu»- 
dere,  ei  quodcumque  iormcnUim  sustiuere.  To  es, 
Domiue,  auditor  meiis  oi  defeasor  :  defende  wo  ab 
adversariomeo.  Angetus  tuiislacis  proUigai^Df,  fa»- 
iiiam  iu  dixisti  :  t^unl  credeutes  petwttii  per  ora- 
tiouem,  dabitwr  v(dm. 

OauHS  iiomomeodax,  m^  ve^s^  ^i^ni^  repro- 
mjsisii,  potesutein  bahes,  DooMoe,  davo^iiilii  ««aue 
sacramenium  tuum  coeleste ,  ui  dignus  sim  faciem 
sanctorum  tuorum  videre.  Spu*iti^s  in  pie  operetur, 
volunias  tua  in  me  fiat :  quoaiam  Uhi  spopoudi  pi|i- 
nibus  diebos  viiae  meue ,  qui  passiis  es  sub  Pontio 
•Pilato  bonam  confessionem ,  qtri  criiciflxus  4esecn- 
disii,  ei  conculcasti  aciileitm  nior^s.  D^icU  £Si^ 


cxaudisii  Susannam  inier  manus  seniorum ,  sic  me  j)  mors,  dovii&ius  est  iniinicus  diabolus.  Tu  resurrexisii 


liberes  ab  hoc  sxculo^  quia  lu  es  amator  j)urae 
cc^^scientiae.  Exaudi  me  oraniem,  sicui  exaudisli 
Ezcchiam  regem  Judae  oi  delesti  a})  eo  iqfirpaiutem  : 
sic  et  a  me  auferas  infirmiutem  camis ,  et  augeas 
mihi  ad  fidem,  sicul  illi  auxistiannos  guindecim  ad 
viUm._Libera  me  de  mediosaecoli  hujtis  sicui  libe- 
rasii  Tbeclam  de  medio  amphitheatro,  libera  me  ab 
omni  iiiflMiMiaie  4arAis4M8B. 


a  mortuis,  ei  apparuisti  Aposiolis  (uis :  sedes  ad 
dexlerani  Palris ,  qui  venlurus  es  judicare  vivos  et 
mqrtuos.  Tu  dqminaberis ,  Ii|iera  ine  de  manu  quae- 
rentis  aiiimam  meam.  Per  nomen  tuum  libera  me 
ab  advcrsaria  potesiate,  ut  opem  des  vincendi  ini- 
micnm  meum :  quoniam  tu  es  polens  assertor  ci 
advocatus  precum  et  pelitionuin  iiostrarum  anima- 
rum.  Die  ac  nocto  ioi^piielias  pro  fiiwniiit  «meis , 

VARIORUM  NOT^; 


Qui  habee  poteetalent  occidere.  Adjicio,  acci^ere 
cum  Morellio  ex  ms.  Adjicii  autem  pncterea  Gravins : 
qui  babe$  jpotestatem  mortificaret  et  runum  vttri/E- 
care ,  sed  non  placct  :  alioqut  euim  bis  id  rcpete- 


celur.  £x  ipso  Umen  addidi  illud,  et  de  vinilt  aridum. 

PiMEL. 

Atii^  />oiMtitiiiii.  Uoc  ruranBi  ex  Crtcio.  Omisiinus 
veio  cum  ms.  pauloposty^vocabulum  «i,  suporAuiun. 

■     Digitized  by  VjOOQIC 


909  TRACTATtJS  DE  tlOJNTIBUS  SINA  ET  SION.  m 

'orniionem  meam  perferas  ad  Patrem  luum.  Et  tu,  A  tormento  quod  parasli  Iniguis  :  per  bonum  et  Lene- 
Doniinesaucle  pnier,  digiieris  respiceresuper  preces  diclum  Jcsum  Cliristuio  Salvalorcra  nostruro,  pcr 
meas,  sicut  respexisti  super  niunera  Abel.  Dignoris  quem  libi  laus,  houor,  virlus,  gloria,  jn  ssecula  sx- 
mc  liberare  ab  igne  ct  poena  perenui,   ct  ab  oiMui      culorum  ,  Amco. 


DE  MONTIBUS  SINA  ET  SION 

TRAGTATDS  IGNOTI  AUCTORIS,  APVERSDS  ^UDiEOS. 


Probatio  capitulorum  qux  in  Scripjiuris  dcificis  B  gratia  et  honore.  Pr.')cterea,cum  dicai  David  propbeta 


coDtinenlur,  quse  in  YeVeri  Teslamento  figuraliier 
scripta  suiit,  per  Novum  Teslamenlum  spirilallter  in- 
lelligenda  ^unt,  qnx*  per  Cbristum  in  veriiate  adim- 
pleta  sunt.  Npbis  enim  per  Jesuin  Cbristum  spiril:iiis 
intelicctus  dalus  esl,  ipso  Jesu  dicente  :  Vobis  quideni 
dalum  est  intelUgere  sacramenta  Dei ,  alHs  autem  in  st- 
mlitudinibus.  Invenimus  in  Evaiigelio  xder«b  Joannem 
scriptum  :  Lex  per  Moysen  data  est,  gratia  et  veritas  per 
Jesum  Christum  facta  est.  Qux  (ex  Moysi  in  monie 
Sina  dala  esl.  Veruin  iterum  invenimus  scripliim  : 
De  Sion  enim  exiet  lex,  et  verbum  Domini  ab  Hierusa- 
lem.  Qualenus  boc  inlelligcre  debemiis  ?  uirum  Sina 
mons  ubi  a  Deo  Moysi  lex  dala  est,  cl  Sion  mons 
unde  lex  exivil,  unum  siiit ;  an  vero  alter  sit  Sina 


in  Psalmo  ii,  Ego  autein  constitutus  sum  rex  ab  eo  su-- 
per  Sion  mouteni  sanctum  ejus ,  annuntians  iniperium 
cjus ;  ccce  quatenus  monlem  Sion  sancluu)  dcsignat. 
Uiide  iiianifeslum  esi  monteo)  Sion  coeleslem  esse  et 
spiritalem,  et  montem  Sina  esse  terrenum.  Nibilenim 
polest  quod  in  tcrra  est,  esse  sandum,  cuin  totiis 
mundiis  mala  facia  habeal.  et  a  diabolo  siji  macula- 
tus,  dicente  Jesu  :  Odit  me  ^ctdum,  ef  ego  odi  illud  : 
quia  facia  illiu^  sunt  »  jijiala.  Ex  qua  re  quid- 
quid  est  in  boc  sseculo  teri  eno ,  saucluin  esse  nou 
potest. 

III.  Sion  auiem  ^  montem  ex  propbeiico  ditto  con- 
stat  essc  sanctum  et  spiritalem;  in  quo  monte  Spi- 
rilussanctus  c(ilius  Dei  re>  constitulusest,anauntians 


mons,  et  alter  sil  Sion  nioiis.  Invenimus  enim  hjec  Q  voluntaiem  el  imperium  Dei  "^  palris  stii :  ci  Sina  mou- 


nomina  duorum  montium  esse  hcbraica  :  verum  la- 
lina  inlerpretalio  nonruium  differcutium  ab  iiiviccm, 
ostendit  aliud  esse  Sina  iponlem,  et  aliud  nipnlem 
Sion. 

II.  Ha  c  est  interprelatio  de  bebraica  Jingua  in  la- 
tinam.  Sina  mons  interpreiatur  tenlatio  acterna  et 
odiuin  ;  ^Bciue  Qt  Sion  iiiterpreialiir  lcntalio  exaccr- 
biiionisetspeculatio.  Vides  crgo  in  bebraica  iiiier- 
prciatione  non  sibi  similare,  scd  neque  esse  unum 
moniem,  sed  poliiis  duos  invicem  a  se  difforentes 


tem  terreuum  esse  iu  arida  terra  canstituium  ,  qui 
cstinSyiia  Palx&tiiip»  ubi  est  Xerra  Juda:a,  ubi  est 
et  civitas  ^  illa  inierfectrix  Piopbetarum  :  ante  cujus 
portam  Cbri^lu^  a  Judais  crucifixus  c&t  in  borlo  : 
quae  civitas  diciturjyiierusaiem  per  Esaiam  propbetam» 
spiriialiter  vero  execrata  et  ddrelicta.  Nec  immerito, 
quia  ct  Deus  ex  codom  nionle  Sina  terreno,  per  Voy- 
sen  adbuc  in  cariie  terrena  primi  bqminis  positum  » 
populo  Judxorum  terreno  et  carnali  legcm  a  Deoac- 
cepit  illis  tradendam,  digiiis  sacris  scriptain  in  dua- 


I^ECTIONES  YARIANTJES. 


^  SuQtfactailliusFosjs.  Mic.  vict, 

b  Sic  Foss.  Mic.  Vict.  Imp.  Non  lam  ex. 

c  Spiritu  sancto  Foss.  Mic.  Vict. 


^  Sic  Foss.  Mic.  Yic.  fmp.  Dei  et  Pauris. 
^  Sic  Foss.  Mk.  ViU.  Imp.  Lbi  est  civit;^. 


VARIORUM  NOTiE. 


I.  —  Probatio  capiiulorum.  Mutilum  est  plque  adeo  D  in  grammatica  non  miiius  «juam  iu  tbeologia  bos- 
obscurumhujus  libri  frontispicium,  qiiod  tamen  le^unt      pcs.  Pamel. 


oinnes  exctisi  elmss.  codd.  prxtcr  Cambron.,  qui  sic 
hul)et :  Quod  prcbano  cajntulorum,  etc.  Neque  ilte  sa- 
lisfacit.    Pamel. 

Ipso  Jesu.  Cansbron.  Cimsto.     Pamel. 

Secundnm  Joanneni.,\h)C  cx  eod.  Cambron.  Mar- 
cbin.  Dunen.et  AffTigin.  ad  marginem,  cum  Morellio, 
pro  eo  qiiod  Affligin.  in  ipsocontextuet  vct.  e\c.juxta; 
cvleri  vero,  secundum.    Pahel. 

De  Sion  enim  exiei  lex,  Eiiam  lioc  cum  Morellio  cx 
tiibus codd.  mss.  pro  exibit.  Pamel. 

Quntenus  hoc  inteltigere  debemus.  Adjccin)us  ii)lcr- 
rognndi  noiam  ciiin  vet.  exc.  Gravio  et  Caucbio  ,  el 
cum  nulli  enm  legercnt^  loco  siibinovinnis  ubi  erat, 
An  unum.     Pamel. 

Verum  latina  interpretatip.  Mauutius  ,  Iqtina  vero. 
At  illud  ^enuinum  est.  Panel. 

II.— jSma  mons  interpr^aiur.  Tamquam  verbo  pror- 
i»uspas6ivo  apctornoster  vocetnterpn^for  passipiijtitur; 


iii  Psainio  II.  Prorsus  pic  lego,  iion  primo,  cum 
etiam  Cyprianus  siipra  lib.  Testim.  iii,  cap.  29.  se- 
cundum  nunciipoi  bunc  psaluiuiii,  bx>c  verba  citans  » 
nf)ii  primum.  Pamel. 

lAmunLm  SintL  Ai)|i{I(i  mQniem  ^  CX  CsHMbron. 
cniL  cx  eodcm  rcp^isui  jHuil,  Cum  lutn$  muitduf  nwtu 
ffuUi  iHib^ai^  €ia  diabohi  \Hv  cn  tjMoil  cvA  cum  toius 
Mitiudns  pTOfittT  mtitt  fftcta  n  diitboto.  pAyEJ-. 

Qim  et  rgo  iUnd.  (-atdbron,,  </iuitiM>  j/((i>,  lcgit  cl 
etio  otii  ititid  ;  iieiJintin  pliittit,  i[\\vA  loji^*»  ulUcr 
fi^angelisla,  Quht  ego  imimonhtm  pcrhitftio  ua  rf/«* 

PaM£L. 

[U.—Spititns  iattctm  fillnsDci-  De  bac  vcfi;rum  lo- 
(jniMfili  roriMul:i,  viJc  supra  iibrum,  qitodidottntoniint 
dii.  Quareni^il  liifnijruik^iiL-nltiiclon^n^  aui  i^jluhuuc 
iiui  iltio  i^iiiiilc^  iiirru  dnccie.  Nequc  eiiiin  aiUc  b.vre- 
i^it^  de  Spiriiu  saiicio  c^kuna^i  Um  a^ic  ^k^^npgtirui^t 


Digitized  by 


Google 


011  TRACTATUS  Oli 

bus  tabulis  lapideis  (licel  digiiis  sacris,  lamcn  digitis  A  latino  tiilerpircialurlerra  caro  facla,  co  qiiod  ex  qua- 


11)  (igura  carnis),  quasi  poiiulo  carnsili  ot  dnrissinio  : 
sicut  rueninl  tabulae  lapidex  durissiina),  in  quibiis  la- 
biilis  Legcm  acceperunt.  Ideo  induabus,  quia  sip;niri- 
carct  uniiatcm  populi  dividi  in  duas  partcs,  partein 
qux  saWatur,  et  parlem  incredulam  qu£  peril ;  di- 
cente  Angeload  Rebeccain  uxorem  Isaac  :  <  Dua:  gen- 
tcs  in  iitero  tuo  sunt,  et  duo  populi  deventre  luo  di- 
vidcntiir,  el  populus  populum  superabii,  et  tnnjorser* 
vietmiuorl.>Rebecca  vero  figuram  porlnbat  Ecclesinn, 
sicut  Isauc  vir  cjus  lypum  in  se  portabat  Cliristi.  Er- 
go ,  cum  dicit,  duw  gentes  in  utero  tuo  sutit,  qnia  et 
de  gcniibus  duas  parles  fuluras  desigiiabat ,  pariem 
idololatram  perdiiain,  el  partein  credulain  viventcm 
pcr  (idem;  lianc  unam  parlem  genliiim  dci-ignal  in 


itior  cnrdinibusorbis  tcrrarum  pugno  comprelieiidit, 
sicut  scriptum  esl  :  Palmo  meims  sttin  ctelum  ,  d 
pugno  comprehendi  terram  ,  ei  finxi  liominein  ex  oiuui 
Umo  terrm  :  ad  iinaginem  Dei  feci  illum.  Oportuil 
illum  cx  hU  quatuor  cardinibus  orbis  tcrrji  noiiica 
in  se  portare  Adam.  Inveniinus  inScripturis  pcr  siii- 
gulos  cardines  orbis  terrus  esse  a  Condltorc  mundi 
quaiuor  sloilas  constilutas  in  siiigulis  cardinibos.  Pri- 
uia  stclla, orienialis,  dicitnr  ay«ro>.v;,secunda,  occidco- 
talis,  Uvtf.ienlik  stella,  aquilotiis,dl/»eToc,  quariaslelia, 
nicridiana,  dicilur  fAsvtjftjSpU,  E\  iioniinibus  slellaruni 
numcro  qualuor  de  singulis  stcllarum  nominibiis  lol- 
le  singuhiS  liueras  priiicip.iles,  dc  stella  Aiiatol<f  a, 
do  siella   Dysis  d,  dc  siella  Arctos  a,  dc  stella  Me- 


utero  Ecclesi;c  permancre  iii  generaiionem  oiiernain  B  scmbria  in  ;  in  bis  qiiatuor  litleris  cardinalibus  ha- 


in  figura  Rebeccx;  et  partem  populi  inridcliiim  Ju 
d:rorum  a  ventre  tuncRebcccx  dividi,  el  separari  a 
naiivitaie  Ecclesiae.  Hxc  fuit  prienguraiio  iii  Gencsi 
pcr  Angelum  spiritartter  annuniiata.  Ha^c  vero  nomi- 
m  inontium  talem  iiabent  interprctationem  in  lingiia 
latina,  ut  demonstretveritalem,  qui  sint  bi  duo  mon- 
tcs  Sina  velSion  :  quod  quidem  post  paulolum  diciu- 
ri  sumiis.  Ita  eniin  hanc  veritatis  interprelationem 
piobavimus,  de  principio  generis bumani  venienlem. 
Ita  ab  initio  mundi  et  deinceps  omnes  bomines  nas- 
ccntes,  de  lempore  et  facto  nomina  a  parcniibiis  suis 
accipiebant  (non  quidem  ex  se,  scd  a  Deo  mente  iin* 
pcllcbnntur ,  qui,  antequam  fiant,  pnescius  esi  futu- 
rorum)  ut  qtiales  post  crementum  xlatis  snx  futiiri 


bes  iiomen  Adam.  Nam  ct  in  nuinero  certo  pcr  qiia- 
liior  litleras  gra^cas  nonicn  designatur  a^,  ita  a^, 
id  esl  unum,  S  tW./»c,  id  est  quatuor,  a  ^utA,  id  est 
unum,  /jt  TC0vaf)itxovra,  id  cst  quadraginla.  Fac,  et  iii« 
venics  numeruin  quadragcnariuin  senarium.  Hic  nu- 
rnerus  xlvi  passioncm  carnis  Ad;i;  designat ,  qnam 
cariiem  iii  se  figuralem  Christns  portavit,  et  eam  ia 
ligno  suspendit.  Quae  caro  a  Deo  patre  Jesu  vociiau 
cst  Spiritus  sanctus,  qui  de  coelo  dcscendit;  Cbristus, 
id  esl  unctus,  Dei  vivi  a  Deo  vocatus  est  ;  spiritus 
carni  mixtus,  Jesus  Christus.  Hic  ergo  numertis  xlvi 
passionem  declaral,  co  quod  sexlo  niille^imo  aniio  , 
hora  seita  passus  :  a  mortiiis  resurgcns  ;  qusdrage- 
sima  die  in  coelos  ascendit  :  vel  qiiia  Saloinon  qua- 


essent ,  posteriori  tempore  verbis  et  nomiuibus  he-  C  draginta  sex  annis  templtiro  Deo  liibricaverit.  In  ca- 


braicis  desigiiarelur  ;  ei  qtiid  singulis  fulurdtt\  essct , 
interpretatio  nomiiiutn  designaret  veritatem;  siciiti 
tiinc  tcinporis  in  Pairiarcbis  completum  es|,  secundiini 
priiui  hominis  cnrncin  de  lerroc  limo  esse,  ex  ipso 
protoplasto  probamus  veritaiem. 
IV.  Nomeil  accepit  aDcoAdam.  Hebraicum  Adam  in 


jus  teinpli  similiiudinem  Jesus  canicm  suain  essc  di* 
xit,  dicens  Pliarisa^is  :  Destruite  fanum  istud,  et  ^ego 
in  tribus  diebus  eocciiabo  illud.  El  Pharisxi  dicebanl : 
Quadraginta  scx  annis  xdincalum  est  fiinumistud,  eC 
hic  iii  tribus  diebus  exciiabii  illud  7  Dicebat  aulcm 
Jcsus  fajium  dc  corpore  suo.  i 


VARIORUM  NOTiE. 


Licel  digitis  sacriSt  tamen  digitis  in  figura  carnis. 
Manutius  omissn  voce  licet^  et  semel  lantum  rccilans 
voceg  illas,  digitis  sacris,  paulo  prius  certa  posuit. 
Veriiiii  vuigatJt  lecliont  consenliunt  mss.  nosiri  ;  et 
si  parenihcsi  hxc  includaniur,  sensiis  erit  perspi- 
cuiis.  Pamel. 

Ita  enim  hanc  veritatis,  etc.  Locuin  liuiic  depra- 
vatissimum  ex  codic.  mss.  purlim  Affligiii.  Duii. 
Marchin.  et  vet.  exc,  partiin  Cainbronensi  isia  rcsti- 
tui.  ita  ab  initio  mundi  el  deinceps  omnes  hominesnas- 
centeSy  detemporeet  facto  nominan  parentibus  suis  ac- 
eifnebant  {non  quidemexsefSed  aDeo  mente  impeUeban- 
tur^  qui  antequam  fiant^  prcesciits  ett  fnturum),  ut  qua" 
ies  post  cremenlum  a'tntin  sua:  fittuii  etsciit,  posteriori 
lempore  verbis  et  nominibus  hcbraicis  desigitaretur  et 
quid  singulis  futurum  esset^  interprelatio  nominum  de- 
signaret  veritatem.  Vkuel, 

IV. — Exquatuor  cardinibus  orbis  teirarnm  pugno  com" 
prehendit,  HaiC  ex  laciinis  rabbinoriim  liaiisia;  in  Pir» 
ke  R.  Eli.czer  dicitur  :  tluccepii  DeuHcolligerc  pulvc- 
rem  priini  hominis,  e  qtiatuor  tcrr;c  angolis  ,  vid. 
nibrum,  nigrum,  album,  vi'idcni.  Rubcr  pulvisfactus 
cst  sanguis,  nignr  fuit  pro  visccribus,  albits  pro  os- 
sibtis  ei  nervis,  vindis  factus  cstcorpiis.  Cur  conges- 
scrit  pulverem  ejus  cx  qtiatuor  mundi  angulis  ?  quia 
dixerat  sanctus  beuedicius,  sivc  iverit  hoiuo  ex  orieu- 


te  in  occideniein,  vel  ex  occidentc  in  orientero,  scu 
in  qiiemcumque  locum  contendcrit,  ctvenerit  termi- 
niis  ejus  ut  scpnretur  cx  hoc  mundo.  nc  luiu  lerradi- 


nus  ejus 
cat :  Iii  i 


cat :  lii  isto  loco  non  est  a  me  piilvis  corporis  tui, 
ctc.  >  OxoN. 

Quatuor  litteris  cardinaUbus  habes  nomen  Adam,  Nes- 
civii  cabhalisla  noster  in  noniine  UIH  tres  tantum 
])  reperiri  litteras.  Sed,  si  nugarum  islarum  iiiagis  ido- 
neus  aucior  exspectetur,  consulat  lecior  tomuin  oo- 
num  operumD.  Augustini,  tract.  10,  iu  Evang.  Joan», 
ubi  lixc  omnia  oocurrunt.  Oxon. 

Id  est  unum,  etc.  Tuin  hoc,  tum  quas  sequuntar, 
id  est  quatuor,  et  id  ist  unum^  et  rursuin,  id  est 
quadraqinta^  adscripta  crant  in  cod.  ms.  Dun.  ad  in- 
icrpreiationem  graecarum  vocum,  In  aliis  mss.  et 
vct.  exc.  omniiio  desiderabantur.  Ad  iutellecium  ta- 
men  majorem  piitavimus  retinenda.  Pamel. 

Quam  carnem  in  se  figuralem,  Sane  ei  dule  iioc  in- 
telligeiidum  recte  annoiavit  Manutius.  Pamel. 

Hic  numerus  46.  Ligneus  liic  suppuutor  nume- 
riiiii  46  conficit  ex  numero  6000,  nuinero  6  et  40. 
Pamel. 

Destruite  fanum  u/ud.  Gravius  phanum ,  et  bic  el 
bis  postea :  vcruin  illud  cimsianier  mss.  omiics,  ct 
iion  Festus  modo,  sed  ct  Varro  de  L.  L.  lib.  v,  ei 
Livius  1  dec.  lib.  x  ,  a  fando  dictum  fanum  volunt. 


Digitized  by 


Google 


913 


DE  MOI^TIBIS  SINA  ET  SION. 


914 


V.  Dciiide  Abcl,  filius  Adai,  nomcn  accepil  hebrai-  A  lio,  per  quem  lcnlaii  a  Deo  invcnli  sunl  alicni  a  Lcgis 


cuin,  dcsignaiis  {ratrii  inlerfection^m  el  parentum  luC' 
tnm.  Ilein  Enoch,  qiii  anle  diluvium  Dco  justus 
compiacuit,  el  ideo  de  isto  mundo  in  carnis  suur  na- 
tivitate  vivu!i  translaius  cst  in  loco  iibi  4DCUS  scit  ;*  cx 
quo  loco,  in  coiisumiiialione  mundi,  innovari  habetin 
hoc  m^ndo,  unde  etiain  translutus  est  ad  confunden- 
dum  cl  revincenduin  Antichi  isluin.  A  quo  intcrfecti 
mariyri»  sua  complebiint,  vtventes  iii  aeicrtium  iii  sx- 
cula  saeculorum.  Ei  ideo  Enoch  interpretaiur  innova» 
tu$.  Deinde  Job  justus,  qui  antc  diem  judicii  ineruit 
voce  judicis  laudari,  et  ideo,  diabolo  dcvicio  et  supc- 
rato  ,  Job  intcrpretatur  charissimus  Dei,  Mi\ue  et 
Abraham  iii  sua  nativiiaie  a  pnrentibus  suis  Abram 
vocatus  esi;  teniatus  veroa  Deo,  (idelis  invenius  est, 


observatlone,  ideo  in  xternum  Deo  in  odiiiin  con- 
vcrsi  sunt.  Ilocodium  in  ipso  gcnere  Judt-coriim  scrip- 
luin  inveniinus,  dicente  Isaac  de  duobus  suis  filiis 
Esau  roajore  el  Jacob  minore :  Jacob  dilexi,  E$an 
antem  odio  habni.  Esau  vero  major  pilosus  fuit  totiiF, 
inquit,  quasi  corium  pilosum,  in  figura  populi  majo- 
ris,  in  intpieiate  deliciornm  suorum  constituii.  F.t 
Jacob  fuit  lenis  et  minor,  in  figura  populi  novellioris, 
qui  ex  dicti  audientia  per  credulitaiis  fidem  ex  asprc- 
dine  sxculi  in  lenitatem  conversus  est  ad  Chrisium 
Deum  el  Dei  Filium. 

Vn.  Ecce  probavimus  per  Scripturarum  fidem  popii* 
lum  majorem  et  vetusiiorem  esse  Deo  in  odium  coii- 
versun^  secundiim  interprelaiionem  montis  Sin:i  di- 


et  a  Deo  benedictus  pater  multarum  gentium  consti*  B  centis,  lentatio  aBterna  et  odium.  i£que  Sioii  moniis 


tutus  esi,  ct  ideo,  immutato  a  Deo  nomine,  Abra- 
ham  vocatus  esl,  intcrpretatiir  paier  muUorum  popu* 
lorum, 

VI.  Elcce  intcrini  de  inuliis  probationibus  paiica 
diximus.  ut  ad  duoroin  montiuin  nominum  perve- 
nienies,  inierpretationes  eorum  montiuni  nominum 
probemns »  qualiter  desigiiata  suiit  ad  nostram  in- 
structionem ;  ut  ex  hac  interpretaiione  nominum,  in- 
lelligamus  moniem  Sina  esse  terreniim,  ct  moniem 
Sion  csse  ccelostem.  Spiritaliter  inierpretatum  Sina, 
tentatio  asterna  ct  oditim ;  et  moiis  Sion,  tentalio 
exacerbationii  ci  speculatio.  Ita  intelligilur  cum  di- 
ciiur  roons  Siiia ,  *teniaiio  aDterna  et  odium,  eo  quod 
ex  eo  monlc  Moyses  legem  acccperit  populo  duris- 


iia  interpreiaiur  lentatio  exacerbationis  et  specit- 
laiio.  Hxc  vero  ititerpretatio  latina  ligni  sacri  p.is- 
sionem  designat,  diccnie  Salomone  de  ipsa  passioiie 
Dominica  :  €  Coniumeliaeltormenlo  inierrogemus  11- 
lum,  ut  sciamus  reverentiam  illius  et  probcmus  pa- 
tieniiam  ipsius,  et  tentemus  quae  eventura  suiii  i!li. 
Si  enim  vere  Filius  Dei  est,  suscipict  illum,  cl  libc- 
rabil  euro  de  manibus  conirariorum ;  inorte  turpis- 
sima  coiidemnemus  illum.  H;ec  cogiiaverunt  et  ena- 
vernnt;  excsecavit  illos  malitia  ipsoriim,  et  non  in- 
tellexcruiitsacraiDeniaDci.»  EcccteniatorcsJiidaeos : 
item  scriptum  est  :  f  Et  tentaverunl  Deum  in  loco 
inaqnoso.  >  Speculum  veroaltitiidincm  ligni  declarat, 
dicentc  Salomone  :  c  Posuenint  me  vclut  custodiam 


siino  et  contumaci.  Per  quam  legem  tentali  a  Deo  C  pomarii,>eoqiiodinliortoinligiio  confixusinter  duos 


xtcrno,  iiivenii  siint  iion  posse  eamdem  legem  su- 
siinere  in  perpetuuro,  exinde  Diso  iii  odium  convcrsi 
sunt.  Ideo  in  nomiiie  montis  Sina,  unde  legem  acce* 
perant,  interpreialio  nominis  deslgnavit  popiilum 
teniatum  a  Deo,  et  in  odiuin  aeternum  esse  conversos: 
ideo  dicilur  Sin»  tcnlaiio  x^terna  et  odium.  Inveni- 
rous  enim  in  Scripturis  eos  esse  a  Deo  tentalos.  Ita 
posituro  dicente  Doroino  ad  Moysen  :  Exeat  populus 
isie,  et  colligat  sibi  diiirnuro  in  diero,  et  tentabo  eos 
an  possint  legero  meam  siistinerc  an  noii ;  et  tentati 
a  Deo  per  legcm ,  invcnti  sunt  ab  ea  lege  alieni. 
Exinde  Deo  in  odium  aeiernuro  conversi  sunt,  ct  com- 
plcta  esi  interpretatio  Siiia.  Manifesta  vero  et  Moy« 
sen,  per  quein  eos  Deus  per  Legem  teniavit,  in  latino 


latrones  pependil :  et  de  altiludine  ligni  arobos  spe- 
culalur  in  figura  duorum  populoruro  roalefactoruni ; 
Gentes  in  saeculi  mala  facia  jacentes,  et  Judaeos  intor- 
feciores  Prophetarum.  Hi  sunt  duo  populi  malefacto- 
res;  quorum  figuram  in  se  portabant  duo  latrones 
iiiier  quos  pependit  innocens.  Unua  blasphemabai; 
alius  vero  confessus  est  quia  iiinocens  iDjuriam  pa- 
liebaiur.  Jesus  autem  ambos  speculabatur  de  ligiio 
speculatorio,  bla.sphemum  et  confessorem;  confesso- 
rem  salvavit  et  blaspheinuro  perdidit,  sieuti  de  diio* 
bus  popnlis  fecit. 

1«  VIII.  Perseciitores  derelicti,  r|ui  in  a*temae  roortis 
sententiasibinoncrediderint,  si  sicdesaecuio  exieriiir, 
perient.  Genles  vero  ad  se  conversae  fldem  sibi  ha- 


interpretatur  similiier  Moyses  tentaiio  Dei  et  inven-  D  bentesquia  Filius  Dei  est;  salvatae  videbunt  in  aetcrna 

VARIORUM  NOTiE. 


VI. — Etmons  Sion  tentatio  exacerbationis.  AddebAnt 
arii,  (Bterna ;  verum  recle  omisit  Maniitius  curo  Cam* 
bron.  cod.,  qnia  supra  non  legitur.  Pamel. 

luventi  sunt.  Ex  auctnritnte  ejusdem  cod.  omisi  par- 
liciilam  et,  superfluam.  Pamel. 

Manifesta  vero  et  Moyxen,  etc.  Ad  Movsis  noroen, 
si  sonus  specteiur,  accedere  vidctiir  Massa,  qiiod 
tentationem  deiiotat.  Oxo^. — Locus  iisqiie  adeo  cor- 
ruptiis,  uttnederiex  mss.  non  licnerit.  Ex  illis  enim 
quaiuor  consentiunl  cum  excusis  viilgntis,  sicul  eliam 
vetercs  exctisi,  pra^terqiiani  quod  legant  Moynes,  quo-  ~ 
modo  ctMorclIius  lcgenseiiain  il mii/esta/,  Cambron. 
cod.  vero  loiige  aliier  :  Manifesta  veroMoysi  ei  Aaro- 
nf,  per  qnos  eos  Deus  per  legem  tenta^it^  in  latino 


interpretatur.  Simiiiter  in  monle  tenlati  a  Deo  in 
venti  sunt  fl/fent,cic.Fortas8isila  legendum  :  Etcom- 
pleta  est  interpretatio  Sina.manifesta  Moysi  el  Aaroni 
per  quos  eos  Deus  per  legem  tentavit,  omissis  carleris 
oinnibus ;  qnandoquideni  priiis  eadem  verba  giiit  |K). 
sita,  atque  adco  hic  videantiir  siiperflua.  Pamel. 

VII. ._  Tentatio  exacerbationis.  Videtur  sono  voci» 
deccpiuii  a  !UUT  derivasse  scriptor  hic  suum  iiiter- 
pretamenturo.  Oxon. 

Et  tentemusqum  eventnra  siunt  itli.  Iler<im  isliid  ex 
Cambron.  cod.  pro  qum  ventura  sUnt ;  est  cniiii 
graece  apud  lxx,  rk  h  Mm^i.  Omittunt  vero  mss. 
TOCul,mel,pa,.lopos..  oig.i.ed  by  <^ 


Google 


91»  TRACTATUS  »1« 

ssecnhi    sa»calormii   impe^lor^  et  regem   !?aam.  A  virtus  est  Bei;  el  iterum  dicit :  Not  aulem  oninniiM- 


Yerum  in  fpsdr  pa^^srone  pendens  in  ffgna,  du:t^  ^nrtes 
popufi  prospicicni  ffpecuhibatnf  de  aKo  Irgno.  Par« 
popnli,  qui  vfdci^flfutTirtirfesfejft^  rtfrtraWfcs-efdeifiCns, 
pntientcm  H!u*m  Injimajf  dolentcs  ptorabinrt :  alli  vcro 
Jud.Ti  rrriifenies,  ife  ar*niid!rte  c.tpirt  eju^  qna^snbant, 
Llasptiem.iHitcsetrficcntc^ :  <*  Ax6  te<  lnd*oruni,  unt 
est  pnrer  luus?  VcntAtct  libercl  tede  crnce. »  fixrnde 
exncevb.ntus  ^atcr  ferlf  cdJlOin  paiefieri,  ct  toniinia 
facia  sifnt,  ct  (enebi^Jfe  insusiinlbilcs ;  lcira  commoir», 
paicfacta  sdnt  seputcbfa,  cl  corpofa  sun  cjecumiK , 
el  foras  a  se  iniseruni ;  velum  tefnpli  scissuirt  csi ;  ei 
a  lanlo  frngon'  coftli  ci  fCrf.T  motrf,  omncsqnt  sraliani 
ante  ligntim,  ixVti  dolcntcrf,  alil  vero  bfaspljemanics 
et  illnrfcnle^,    pffostmii    ii*  fti^iem  j»cuerunt,  ire- 


fitmi  vobh  Chrisium ,  et  Hune  erucifitmn  :  Jndats  qvi* 
dem  scandnlum,  gentibns  auiem  siuttitiam ;  ipsig  atOem 
tocatis  Judoeis  et  Grcech^  Dei  virttnem  et  Del  tofien^ 
tinm.  Sic  vcro  ei  alius  propbeta  decTarat  Hgnum  pas- 
sionis  Domrnic-e  esse  moniem  Sibn  sanfctnm,  in  Spi^ 
ritu  fta  diccns  :  QtHs  aseendet  in  monrem  DoH0m^  na 
qnh  stabh  in  loeo  sanero  ejns  ?  tnnocens  tkai^us  ;  dex-' 
tera betaqueciftensis ,  daVis  fhcis,  hiiV6ecntiani  Ar- 
mon^sirans.  Iifi96'  dttit :  Innoeens  mmrflte  ei  mmwdo 
eorde ,  qui  non  deeepf$  in  tdno  ththnam  sHam^  ei  ntm 
jwmht  sitbdote  proatinto  su&,  fne  aecipiet  benedietumem 
a  Domim,  e(  misericordidm  a  Deo  ialmari  sno,  Omtm 
p:t^3io  bdmintimirv  (erram  cad«r,  l^  sM^  fmssm' 
cruci»  stanTenr  deitfonstrat  :  imd^  vernm  dfNHimfi 


menies  fifm.|n*iVmmorfuf.  TWicJndtcl  fnfelfexermit  se  i^  nnontem  snnctiim  Ifgwim  es9^  passionfe.  fndeifRM>- 

oflfendissc  flcnm,  ei  in  hi6iurtt  coVrver.si  stmi ;  a  ftiil 

exdccrbatio".  £o'  cnfm  (empore  f|n6  hf  llgno  confhcus 

pcpcndri,  dies  fnefunt  .i^Jm6rnitr,  qni  ^nnl  dies  festi 

Jud;i»orirm.  £o  dic  Mcitfentes  fnctnrrt  esse  ierr;e  mo- 

tum,  et  coeli  fragOfefrf,  prosfrjifi  fn  fa^cieiVl,  in  icrra 

plangenics,  in  (ncdmi  corfversi  siym;  ct  irt  fpsa  sm^ 

passionc  cimplevil  proplicficunf  dictuiiT :  r  Ei  Contcr* 

lam  diesfeslos  cornm  iii  Iirctnm,  ct  CantrcT  eorum  frt 

lamentaiionem.  i  Aniecn^m.Cumtaptividetcntict^efrt 

jn  Babylotie ,  dicebant  illis  B.abyltmif  :  Cdntate  tiobh 

canlica  de  cdnlicis  Sion.  Ei  JadiCr  fadncnfanfcs  c.ipfivi- 

talem  Suam,  dicebant  Babylonifs,  tii  ditlmus,  famen- 

tantes  sc  i  Quomodo  cantabimiis  eanticum  Ddmfni  in 

terrd  atieria  ? 


cetis  msmibof  et  mundo  ttttie  itmr  fuft.  I^  etnni 
mtMfddS  cor^,  eo  tfo6  iCgyptitrm  eHct  pefeussarH 
in  i£gypio,  et  monincaverit  eum,  et  manibos  sois 
Cttm  inr  «rrenar  obroerrf ;  Cbrisias  aotem  in  teoiKem 
sftnrctcim  Moendli  lignum  r egnl  sni ,  m  ffloreretfif  t 
^odacls,  quam<(nain  ipse  aHqoem  bominom  nottmorti- 
fk^werrt,  nrsi  solum  diabokim  inimienni  generiar  bs- 
maui.  Exiiide  in  montem  »sccn4it  hinocen^  et  Htuir- 
drrsf  corde ;  et  rdeo  prophetn  dicM :  Qah  aseeitdet  m 
montem  Domini,  ct  qids  statHt  in  Idto  sartetd  efus  f  in- 
ttocens  manibus  et  mundo  eorde,  Et  dedaravK  ftton- 
tem  StOH  sanetum  esse  sanctam  cftfeeem,  dicente  9ct|Qe 
ptopbcta  r  De  Shn  erietlex,  el  verbum  Domkn  ab  Hie- 
rifsaiem.  Let  GbriscMnorttm  erui  est  safncia  Cbristo 


IX.  Ecc^  <fua<cnUs  completi  est  intcrpretitio  nftort*  C  ^^^^o  Dci  vivi,dicenlercqiie  prophcta  :  Lex  tun  in  inf- 


tis  Slon,  leirta^lo  ctacerbalionis  el  specirlalro.  Urrde 
wanifcslOfrtf  d^  moniem  Sion  ligni  sftcfi  regmrfnesse 
in  snnciitnic  jrfslific.ilum,  dlcente  David  r  Anmmtiate 
regnnm  Dei  in  Centlbns,  qura  Dohiinui  regnnvit  a  f/- 
gno,  ettrfiHsivit  in  CentibttS.  De  qtto  regtfd  Hgnr  rcga- 
lis  idcirr  /itoplictnr  dicff :  Ego  uutem  eonstituttis  sum 
rex  ab  ed  sttper  Sion  morAem  snnctkm  ejui  tntnnntinns 
impciimn  efns.  Qnod  dfctftm  propheilcnm  per  Poti • 
tinm  Pilahfm  in  su.nf  pnssioue  pendens  in  Hgfto  com- 
plcvit.  romids  Pifalo<»,  fm^ISa  mcntc  a  Ekro,  .tcccpil 
tabulam,  el  lilulnm  scripsil  iribus  lingnis,  Hebraice, 
griECC  et  fafinc  :  Jesns  fiazarehus  rex  Judarorum; 
cl  in  cnpile  ligni  cla^is  Inbulam  cum  nOmine  rcgrs  Ju- 
dxorum  confixit :  et  tunc  mdnif^stafit  prophctlcOrn 


dio  venlris  mei.  Percussns  in  hterrs  vcnfrc  de  bncea» 
sangnis  et  nqua  mixttis  prCfusnsftnebaty  tfnde  sfbr  Ec- 
cl^fam  stincitftrf  fabricnvrt ,  fn  qua  legem  pass.\mis 
sua  consecratof,  dicenre  ipso  :  Qui  sitif,  veniat  et  h'- 
bai.  Qui  ctedlt  tn  me,  sicnt  scriptum  est^  fiitfinna  dd 
tetitre  ejas  ftueni  aqndi  thce.  Ilem  iii  Psalinis  :  Et  ttit 
vetut  lignum  qitod  ptantatnm  est  seeus  deeursns  aqna" 
rum ,  quod  fructunt  sutim  dabit  in  tempOre  suo.  Ecce 
teibum  pro|>heticum,  fnictun  resnrrettionis  dli?  ler- 
tta  spiritilitcr  intclligendnm  direiilfs  :  De  sion  exiet 
lex,  hoc  esl  dc  ligiro  rognli,  ei  verbum  Dontini  ab 
fiierusatem,  qiiac  cst  Ecclciia. 

X.  Caro  iigno  coitfixa  emisrt  verbmn  Doroinicifm 
dfcens  :  Beli,  tteti.  Et  adimpletum  est  prcYpbeiitoni 


diclnm,  eo  qnod  spirffalitef  mons  Sion  crrtx  est,  D  spirrtale  afrle  dict'im  ;  De  Sionexiet  tex,  et  vtrbum 
quae  esl  virtus  Dci ,  Aposlolo  dicenlc  :  Crux  Clirisli  Domini  ab  iiiertisatem.  Hicrusalem  dicil  de  coelo 
non  credentibus  stuUitia  est^  credcnttbus  aixtem  crux     descendentem,  novam  civitatem,  qundralam  per  qua- 

VARIORUM  NOT.€. 


VIII. -^ElW/rorataa  ejecerunl  el  forasasemiseruut. 
Locnmmotilnm  sic  snppleviniusexCanibron.  otCau- 
chii  codd.  Vulgati  babel^mt  diinilnxal  :  et  corpora  a 
seipso,  pro  quo  non  mnle  Mauut.  cum  .-vliis  iiiss.  ei 
eorpora  foras  emisit.  Pahel. 

Prostrati  in  fadem.  Hoc  babeo  ct  cnmibus  mss. 
pro  proslrati  in  facie.  Pamel. 

IX.  —  i^ontiUs  Pitrttus  impulsa  meute.  Cum  Cf»dcx 
Rembddi  negligentia  operarum  b:il>eret  impotluta, 
non  mate  reposait  ex  eoii)«ctura  Erasinus,  infusa.  Al 
ilbid  gcnuinum  est.  Pamel. 
^  Sic  veroetalius  propfieta.  Manuiius,  v^ruui  el  aiius, 


sed  illud  babent  mss.  noslri.  Mtnim  antem  est  ifuod 
alium  pro]ihetara  dic.it,  qunm  klein  David  idpromin- 
liaril.  Panel. 

Kt  nonjuravit  subdoie.  Quum  sic  legal  alibiCyfrin- 
nus,  boc  malo  cum  irilms  niss.  et  exeusis  vntcatts, 
(|iiam  tii  dolo  cum  Cambron.,  tti6  doto^  ctun  llanii- 
tio.  Pamel. 

X. —  Hmusatem  dicit.  Quod  adjecerat  Erasroiis,  Qt 

sensus  constarei,  de  qua  dicitur  in  Ap<fealyp6i :  Vidi. 

Nnlli  bnbent  mss  ;  sed  prius,  ctim  illis  legunt  veteres 

«icusi  codd.  Pamkl.  C^  r\r\ri]t> 

Digitized  by  VjOOv  lC 


W7  DE  MONTIBUS  SINA  ET  SION.  918 

tuor  Evangelia,  liabentem  duoclecini  fundamenu  duo-  X  dicenle  Salomone :  Pom^mH  me  euHodem  ht  vmeir. 


decim  Proplielarum,  duodecim  porias  duodecim  Apo- 
stolorum ;  per  quorum  annuniiaiionem  Chrisiiani  in 
hanc  civiiatem  sanciam  et  novam  introierunt,  qua: 
spiritalts  est  Ecclesia.  " 

XI.  Ecce  proftavinmis  per  omnlum  ScHptnrarum 
deiOcarum  fldem  duos  montes,  Sina  in  terra  et 
SlM  frf  Cttto^  ^mnf  Tetlmieiuorim  porftre  Qpi' 
ram ,  veteris  Sina,  et  novi  Sion.  Ex  quibus  duobus 
moiitibus,  videlicel  duobus  testamentis,  posterlori 
tempore  demonstraios  et  declaratos  habeinus  duos 
popvfos ;  teferem  et  prforem  Judxomm ,.  et  novum 
ft  posteirtorem  popmtom  Chrlstianorom  :  Judaeos  (er- 
renos ,  qof  ferram  promhsam  a  Deo  accepemni  car- 
liftles;  etCbffsthmosccetestes,  qoi  regna  ccelormn 


Invenimus  vero  in  conversatione  hujus  mundi  in  si- 
'  mifitodinem  spiritalero  figuraliier  esse  vineam ,  ha- 
bentem  dominum  et  possessorem  suum.  Tempore 
veromatAror,  |rop«  diel  vfn<iemiffrmn ,  posiium  in 
vmeanr  cttslo4efli  puervim  tn  iAi&  iigno,  media  vinea 
confixo ;  el  in  eo  ligno  faciunt  speculam  quadralam 
ie  armJmi^  quissaii»,  el  ^f  singnla  faierf  qiYt- 
draturs  specula  faciunt  cavernas  ternas,  quae  Taciunt 
cnvemas  duodecim :  per  quam  quadraiuram  cavcr- 
narnm  ciistos  puer  omnem  vineam  perspiciens  cnsto- 
diat,  cantans,  ne  viator  ingrcdiens  vineam  Domini- 
Cnm  sibi  nssignaiam  vexel,  vel  fures  iivam  vinea^ 
conculcent.  Quod  si  importunus  fur  egcns  in  vineam 
voluerit  inlroire  et  nvam  demere,  illic  puer  sollicitus 


a  Deo  promfssa  acecptari  sunt  in  fnturo  safcolo.  B  de  vinea  sua  deinius  de  specula  dal  vocem  malam, 


Caro  enfm  Chrfstianorum  spirftalis  et  immorulis 
erit. 

Xn.  Alia  probatione  veritatls  In  Scripturis  posila , 
et  ea  veritate  coelesti  sptrit^lem  facimus  flguranim 
eompiratiofiem ,  de  hiijos  nmndi  conversatione. 
Diximus  enim ,  montis  sanctf  Sion,  quod  lignum  re« 
gale  ei  saenim,  haberet  interpretationem  de  he- 
braico,  in  graecum  vd  latinum ,  tentaiio  exaeerba- 
thnis  vel  speeulaiio ,  eo  qood  de  ligno  speciilabatur 
ante  se  stanies.  bonos  ef  malos. 

Xm.  Ita  fffvenimos  ipsum  Salvatorem  per  Salomo- 
nem  ipeenium  immaeutatnm  Patrh  esse  dictum ,  eo 
qnod  Spfritns  sanctus  Dei  Prtrus  geminatum  se  videat; 
Pater  in  FIUo  et  Filins  in  Patre,  utrique  se  in  se  vi- 


maledicens  et  comminans,  ne  in  vineam  viator  fur 
audeat  accedere ,  diccns  :  i  RecCum  ambula.  >  Fur 
autem,  limens  vocem  pueri  sibi  comminantis,  refugit 
de  vinea  ,  speculam  videt,  vocem  audit,  puerum 
intiis  in  speculasibi  comminantem  non  videt,  ettimens 
posl  viam  suam  vadit. 

XV.  Ilaec  conversatio  saecularis  similaiur  grati» 
spiritari.  Ita  est  enim  et  in  poptilo  deifico,  sicut  in 
vinea  terrena.  Tinea  Dominica  et  spiritalis  plebs  est 
Christianornm,  quae  cnstoditur  jussu  Dei  Palris  a 
puero  Christo  in  ligni  specula  exaltaio.  Quod  si  vialor 
diabolus ,  perambutans  viam  saecularem,  ausus  fuerit 
de  vinea  splriiali  hominera  de  plebe  Doroinica  sepa- 
fare  et  vexare ,  statim  a  puero  coelesii  voce  correp- 


dent,  fdeo  specnloin  Immacnlatum.  Nam  et  nos  qui  (]  tus  et  spiritalibus  flagris  emendalus,  exulans    ad 


llli  credimns ,  Christum  iii  nobis  tamqiinm  in  specnlo 
videmns ,  in  fpso  nos  Inslraente  et  monente  in  Epi- 
stola  loannis  disdpoli  soi  ad  populom  :  ita  me  in 
vobii  videte,  quomodo  quis  testrum  se  videt  in  aqua  aut 
in  speenh  :  et  conflrmat  Salomonicnm  diclum  de  se 
dioeits  :  Qui  esl  speeulum  immaeulatum  Patris. 

XIV.  Vemra  etiam  et  viiem  jcternam  et  veram  se 
essc  dlxit;  Palrcm  suam  agricolnm.  Si  crgo  Christus 
vitis  vera,  uiique  constnt  quia  et  nos,  qul  in  illo 
credimds  et  ipsum  tndnimns,  snmiis  viiis  vera,  quae 
estvinea  Dominica,  et  Christos  custos  vineaesuae, 

VARIORUM  NOTiE. 


centcsimum ,  effiigit  in  locis  aridis  et  desertis.  IHc 
est  custos  puer  fllius  Dominicus ;  qui  vineam  suam 
sibi  a  patre  commendatam  salvandam  et  reservandam 
accepit :  de  quo  Esaias  propheta  canit,  dicens  :  Ecce 
puer  meus  dilectissimus ,  ponam  super  eum  spiritum 
meum ,  et  judicium  gentibus  nuntiabit :  non  clamabit , 
it^^ue  contendet,  Arundinem  qnassatam  non  confringet, 
et  linum  (umigans  non  extinguet^  quoadusque  expetlat 
in  contentione  judicium ;  et  in  nomine  ejus  Gentes  cre- 
dent  et  sperabunt. 


XII.— De  hebraieo  in  greeeum,  vel  in  latinum.  Istud  D     XIV.  —  Speeuiani  quadratam.  Bonus  hic  scriplor 


exlnhus  aliis  mss.  pro  eo  quod  eral,  in  grceco  et  la- 
lino,  Tamen  locus  adhuc  Obscums.  Qiia»  vero  seqmii)- 
lur  inteUigenda  sunl  siciit  snpra.  Pambl. 

XIII. — Per  Salomonem,  Et  hic  et  antea  adscribit 
Saloipoiii  quoqiie  SnpieiiiirB  librum.  Pamel. 

In  Epistola  Joannis  discipuli  sui,  Nu^uam  tnle  qnid 
habent  Jonnnis  Epistolae  cathol)c;r.  videtnr  ilaque 
reponenduin  Jacobi ,  ut  alludat  ad  illud :  Hic  compa^ 
rabitur  viro  consideranti  vuttum  suum  in  specuh.  Qiio 
mngis  miror  quod  legatCambronensiS,  ad  Paulum. 

Pamkl. 


nihil  distare  crcdidii  speculum  et  speculam  :  pariter 
peritus  derivaiionumetniysteriorom  interpres.  Pamel. 
XY. — Et  in  nomine  ejus  gentes  eredent  et  sperabunl. 
Etiam  hoc  esl  iisdcm.quod  miror,  cum  el  apud  Esaiam, 
et  apud  Mallhxum  non  aliud  habealur,  quam  spera- 
bunty  graece  et  laiine;  neque  etiam  Cyprianus  supra 
lib.  Testim.  ii,  cap.  13 ,  aliud  legat  quam,  eredent. 

Pamel. 


Digitized  by 


Google 


5)19  TRACTATUS  '         9i6 

TRACTATUS 

ADVERSUS   JUDiEbS 

QIH  INSECUTI  SUNT  DOMINUM  NOSTRUM  JESUM  CHRISTUM, 

INCERTO  AUCTORE. 

I.  Attendite  scnr.um  cl  iMlcliigeutinin  vcstrain  in  A  a<|uis  imindaiuibiis  deperire.  Igitur  poslea  silvaft 
Sp  riin  s.iiiclo,  iil  non  laiiluin  ourilms  nudiaiis,  sed  faclus  esi  ciun  suis  Noc,  cui  consiiluil  el  Deiis  pra- 
etinin  ociilis  ceruatis  divintim  Cliristi  sacr.imciiium.  ccpli  sui  testificatioiiera  dicciis  :  OsNids  ret  dbns  wh- 
Cernilis  aiile  n  per  fldoui  vestram  :  audirc  cniin  ne-  bit^  iiuati  pabulum  olerum^  excepia  came  iu  Mngmme 
cessitatis  e>t,  crcrfere  &ol!ici(udinis.  Auritim  olficiiim  vlta  (Gen.  ix,  3);  et  posuit  hujus  tCbtificaiionis  Bi« 
esl,  indiflerenter  pariicr  van.i  nuiuc  iililin  pcrspi-  gnuiii  in  arcu.Post  li.xc  rursus  Doiniuus  Dtn^  ic&ii- 
cere;  fldei  autom,  noiinisi  fiii.i;  probaverit,  credere.  flcniiis  cst  AbialKC  iii  Isaac,  hnc  modo  dicctis  :  Ttbi 
Neqiie  eniin  quidquam  pnuicst  libeiitcr  audirc,  nisi  dabo  limc  lerram  et  semini  tuo,  et  faciain  le  palrtm 
credulilas  audiliim  conflimet.  Fidci  oculi  suiii  spi*  multarum  gcntimn  (Gen.  xvii,  8).  Et  exiiide  incre- 
ritus,  pcr  quem  videnl>ir  S|di'ilalia.  ^l  crgo  vos  vit  scmcn  in  muliitudincm  populi,  et  divisum  esi 
cslis  spiriiales,  intciligilc  c(£lcsti:i.  Siiiiilcs  cnim  in  duodeciiu  Palriarclias.  Sed  ctiam  iUis  quoque 
siii  similia  recogno8«:unt  :  ctliui  inuln  aiiimalia  de  Doininus  tcstilicatioiiem  posuit  in  monlo  Chordi 
vocis  sono  iuviccin  se  iiit(*lliguui,  lcoiies  freiniiiiin,  pcr  Moy>cn,  dc  qiio  loco  expulsis  gentibiis,  con- 
tauri  mugitiim  et  miles  iuIkc  vocesl  Quauto  ergo  stiiuit  illic  populuin  quem  accepit  et  possedit  pro 
verius  spiritnlcs  spiritalia  intclliguiit ,  coelesics  et  missn  sibi  liaTcdilato  :  quibus  eiiam  pleraque  signa 
b.Tredes  p  uris  sui  pra^c^pia  ei  ca  qii.T  tesiamcnlo  B  ^^  mir»culn  osicndit  Deus,  quasi  charissimo  GUo. 
patris  sui  cauia  sunt?  Yos  ergo,  cuin  siiis  Cliristi  Scd  idcm  populiis,  pei-ceptis  tot  tantisque  bciicficiis, 
ho^redcs,  iiiielligite  lesiamenium  cjus.  Qiiod  si  quis  udvcrsalus  esl  pairi,  ei  dereliquit  Deum  vivum.  Dc- 
per  a!ialein  niinus  doeibilis  esl  ad  iiitelligenduin ,  rcliquit  enim  Isracl  Dominum,  ostendens  ei  lcrga 
habct  Spiritiim  sanctum  inierpretem.  illuin  ^equ.v  ei  noii  rnciciii  :  nani  faciem  sitam  conyeitit  ad  idula; 
tur;  illo  diicc  et  magisiro  ricillimc  poicrit  novi  tcs-  cl  inlerflcicndo  missos  ad  se  Proplietas,  qui  de 
tamenli  jiira  viriiitcm(|uecogiioscere,  quod  bxrcditas  Cbrito  prxdicabaiit,  exinde  coiisuevit  Israel  |>er- 
gcniibus  coniributa  est,  lioc  modo.  sequi  Cbristuni,  non  laniura  in  corpore  advoiiieiiteiu, 

II.  Deiis  ct  Pater  in  piiiicipio  rocii  homiucui  siia  scd  etiain  ciim  a  Prophetis  annuntiare.ur.  Uuiversos 
nianii,  cumftue  posuit  in  piradiso.  daia  ccria  coii-  cienim  vaics  persecuii  sunt,  ex  quibus  quosii;iiii 
ditionc  pr.Tceplornm  vil:r,  legis  et  testamenti.  Hle  lapidibus  iuseclali,  alios  indigne  excruciando  pe- 
autein,  coiitempiis  pntris  pnDcepiis,  cxpulsus  est  pa-  reuieruiit,  iion  taniuui  ipsos,  sed  et  per  cos  Do- 
rndiso  iu  siiam  terrigeiiam  iiaiiviinteiii,  in  qiia  eliain  ininiiin  Christuin.  Qux  eniin  hiijus  prob.ntio?  sciliccl 
defunctus  nst :  .sed  Deus  suscitnvit  genus  jusium  de  eo  ouod  insimulatos,  et  iufldos,  ei  perfldos,  meu- 
ifcmiiie  Ad:c,  qiiod  somen  conservavit  in  populuni,  d.aces,  et  coiitrarios  Chrisli  susceperin t ;  veros  au- 
super  liliiiiii  Noe  et  hxrcdes  cjos.  Ex  illo  gcneie  iii-  C  teiii  ct  fldei  pleiios  iinpugnaverint.  Moysen  maledi- 
venit  boiuinein  jiistum,  cui  iinperavil  iit  f.icerct  fn-  cchaiii,  quoniam  Clirisiiim  pnedicabai :  Dathan  ama- 
bricnin  iii  niodiim  machin  i^ ,  capacitatis  ceriaB  meii-  bniil,  quoniam  Cbristum  non  pncdicabat  :  Aan»n 
suraruui  compngibus;  ut  illa  condilus  cuin  frntribiis  repudiabniit  iu  snccrdoiio,  qiioninin  Christi  similiiii- 
suis  Noe,  servaretur  per  illud  geniis  :  sed  jiissernt  dincin  pnfcrebat:  Abiron  constitiiebant,  qiioiiiain 
Deus,   propier  injustitiam  hoininum ,  orbeiii  terne  Cbrlsto  contradicebat  :  David  oderant,  quoniam  Cliri- 

VARIORUM  NOTiE. 

I. — /;,  Spiritu.  Male  Pamclius  ct  iii  Spiritu,  Mara?!^  Frntribus,  Legendum  piitat  filiis  Pamcliiis,  sicque* 

Attendite  seusum  ei  intelligpntinm  veslrnm.  Videtnr  in  Oxonieusi   ediiioiie  logilur;  sed  omnes   codiccs 

alliiderc  ad  illud  Pliilip.  iv :  Pax  Dei  cnsiodiat  sensus  vctusti   cuin   Morellio  bnlieiit   fralribus,  Maran.  — 

el  inteUigeulias  vestras.    Pamel.  Cum  fdii*  suis.  Prorsus  sic  l^enduiii  pro  frairibus  . 

Similes.  Sic  codices  mss.;  simitia  cditi.  Pniilo  post,  Ne  |iic  cniin  Noe  nrcam  ingressns  cst  cum  fratribus 

tuboi  voces  ex  cnd.  Colb.  cdili  tttbaui,  duo  alii  codiccs  sed  ciim  flliis.  Similit<*r  paulo  postarcfi  pro  arca.  Po- 
mss.  tubw.  Maban.                                                     D  ^^ii^  <^i)">i  lesiimoniuin  foedcris  Deiis  iii  arcu  coeli  sive 

ililes  tubam.  Rcclius  dixisscl  cqutu  lubam.  Noii  cniui  Iridis.     Pauel. 

miles  uiiituin  aaiiiial.  Pauel.  In  nrcu.  Sic  Pamelius,  qunmvis  Morellius  ct  co- 

Sui.  Hanc  voccm  addimus  cx  trilms  codicibus  inss.  dices  mss.  hnbeanl  in  arca.  Maran. 

et  Morcl.  Maran.  Jn  monte  Choreb.  Secuii  alias  oinnes,  sic  et  hane 

n. —  Certa.CerlamensvrarumcompagcduQCOilkes  scripturanijuxl:i  70  ciiat.,  qui  Choreb  legunt   pro 

mss.  Maran.  Oreo.     Pamel. 

Digitized  by 


Google 


921  :       :,    ..     ADVIiaSUS  JUDifiOS.  \ 

sium  CAiiebal :  Saul  exlollcbaui,  qiioiiiam  Cliristnm  A  exlernnm  imiiata  esl,  e(  insuper  acdamabat 


iinn  loiiuelKiiur  :  Samiiclem  rcspuebant ,  quoniam 
Cbristum  loquebatiir :  Agag  servabanty  niliil  eniin  de 
Clirisio  loqiiebatur  :  Hicreminm  lapidabant  Cbristum 
vatieinnntem  :  Anaiiiam  diligcbant  Cliristo  adversan* 
ie*n  :  Csainin  sccabunt  Ciiristum  vociferantem  :  Ma- 
unssc  iiingiiincabaiit  Clirisiiim  pcrsequeiitem  :  Jonn* 
iicm  interiincbaitt  Cliristum  denionsiraiilem  :  Znchn- 
riam  irucidabani  Chrislum  diligcniem  :  Jiidani  dilige- 
bant  Christum  tradchiem. 

III.  Videtis  queiiiadmoduin  Christum  qiii  diligunt, 
odiunlur  ;  qui  odiiint,  amore  flagrant  apud  indignam 
plcbcm.  0  pertinacinro  perseculionis  indignam  usque 
ad  tnoriis  externiinationcm  !  non  enim  tanluinmodo 
tcsres  Domini  impugnaverunl,  sed  et  ipsi  Domino 


Affige 

in  cruce^  toUe :  tanguis  hujHs  tuper  nct  et  tuper  filiot 
nottrot  (Ibid,),  Violeiita  crudelitas,  ct  plcbs  iiihu« 
mana ,  et  corda  obtusa,  ct  ociili  reclusi,  inierfece- 
runl  bcnc  mereniem  guum,  nec  lacrymas  profiideruni . 
Liigcbant  Apostoli,  et  popiiius  gloriabatiir :  trcniebnt 
lcrra,  et  plebs  la^tabatur;  jiidicabatur  Dominus,  cl 
Isracl  exuhnbat:  paiiebaiur  Ciiristus,  et  bnpii  cx- 
clamabant :  criiciabatur  Domiiius,  et  plebs  lastaba- 
bntur;  suspcndebaiur  Dominus,  et  plebs  epulabn- 
tur  :  hac  ignominiosn  siia  solemnilate  iniqua  consilia 
consignaveritnt  delicto  crudclitateque  siia. 

y.  Dic  mihi  et  loquere,  impie  Israel,  talem  lios- 
tinm  obtiilisti,  patri  immolando  suuin  rilium?  Talia 
profiidisti  libamina,  saiiguinem  pignoris  acceptissiini 


fK3rridi  crdoni  contumeliam  feccrunt  Patri  in  Filio.  B  ^^^^  Diicebas  choreas,  Hierusalem,  cum  interficere- 


Qnid  igitur  digni  fucrunt  pati  ob  hoc  admissum?  sci- 
li(  ei  fugari  de  regno,  abdicari  hoercditale  :  et  itn  fac« 
tnin  est,  ct  ita  cveiiit,  digna  dignls  obtigerunt.  Patcr 
onim  contuineliain  pnssus  in  Filio,  Filius  perpessus 
in  Pfopiiciis  tomporc  quo  nioriebaniur;  in  suo  icm- 
pore  coacttis  cst  indignaiionc  scrtbere  novum  tcsta- 
meniuin,  adhibilis  testibus  coeloet  terra  et  Angclo 
dc  lcmplo,  nssistcntibtis  Moyse  et  Helia.  Hos  enim 
tcstcs  adliibuit,  cum  paleretiir  in  I>rael ;  h:cc  ila  lacta 
pra^dixilperProphetas,liis  vurbis :  Audi^  coelum.etpraibe 
aurem,  lerra,  quoniam  Dominut  loculut  ett;  Filiot 
gemi  et  exaltavi;  ipsi  aulem  metpreverunt  (Ita.  i,  2). 
lY.  Ilas  voces  effiidit  Dominus  in  Isrnel,  vociferans 
cl  diceiis  :  Yos  me  no!uisti$,  alii  me  recipieiit,  qui 


lur  Chrisius;  faustis  vocibus  canius  dabas,  ciim  di- 
ceres  :  Affige,  sutpeiide.  Propter  hoc  iii  faine  ot 
in  ODgritudine  :  Popiile  Israel  (queritur  de  le  Do- 
minus),  Neomenias^  ail,  sabbatum  el  diem  magnum 
non  palior;  ferias  etjejunium  execraturanimamea(ha, 
I,  15).  Nec  imiiieriio  Deus  odivitctf^rcmonias  veslra&, 
in  quibiis  unicum  et  primarium  Filium  ejus  p<'remis- 
lis.  0  dieni  durniii,  et  horain  Hcbilein,  et  soleinnita- 
tcin  liigubrein,  ct  icrraro  infaustam  et  civitatem 
profanam,  et  populnm  Doniiiiinece.cruentuin  !  Inter- 
fccenint  enim  Doininuni,  et  latronem  liberavcrunt. 
Ob  hanc  crgo  caiisani  coactus  esl  Dominus  noviini 
facere  testamentiim,  consignnium  septcm  signnculi;!, 
tcstc   Moyse  *et  Ilelia  in  monte;  ubi  prxcepit  iie 


nonduin  nec  ineniionein  mei  audieninl.  Yos  nuptias  G  pait^Aeret  Scriplunc  sacrainentum,  nisiFiliiis  boniinis 


ineas  sprevislis,  alii  ibuut  qui  non  sunt  vocati.  Vos 
nicuin  rus  et  viiieam  meain  colere  recusasUs,  unde 
fruclus  iiislitine  provcniunt;  alii  colent  ct  fructiis  ca- 
.  picnt  iii  Deo.  Qux  ism  tnm  dira  inens  et  execranda 
cigiiniio?  Iiiterncere  crgo  poinisiis  rcgem  et  spon- 
sum?  proptcr  hoc  tcstas  suut  ccelum  et  terra,  et  qu:e 
in  illis  sunt  elementa  :  insnper  oninis  creatura  tcsiis 
cst  iii  morirm  Cbrisli.  0  novnin  criidelitatein  I  coin- 
mUa  est  oinuis  nativitas  .in  Domini  passione;  po- 
ttuliis  innnsit  iiiimobilis  siue  trepidaiione  :  Angelus 
in  pQeiiiicniiam  conciso  vclaininc  refugit ;  plebs  nu- 
tem  sinc  puvorc,  iiiiegia  vcstc  perinansit :  conversa 
sunt  cleinenta  et  confiisn ;  Israel  securus  duravit.  0 
diirilia  novn!  o  audncin  singiilaris!  o  pcrfidia  cruenta! 


rcsurrexisset  a  mortiiis :  sed,  mox  ut  surrexit  Do- 
minus  die  tertia,  aperiiit  tcstainentum  novuin,  tes- 
tamciitum  viialc,  ntf|uc  itn  dixit :  c  Venite,  extenc  gen- 
tes,  hscredes  mei ;  Israel  enim  non  obaudivit :  qun- 
proplcr  ite,  discipuli,  in  uliimam  usque  lcrram,  ct 
pnedicate  per  orbeni  hisverbis :  cVeniteiindiqne,  pn- 
u\x  genliuni,  introite  iii  xternam  h;Brcditalem ;  Is- 
rnel  enim  noluit.  Ne  diibitctis;  nulla  hic  excepiio 
cst,  nec  ingenuiiatis,  ncc  dignitutis,  iiec  coiidiiionis, 
ncc  positionis,  nec  formse,  nec  xUitis;  licet  digniialo 
magnifici,  licet  nobiles,  licet  scncs,  licct  Jiivcnes, 
licet  pauperes,  divites,  boni  malique,  doinini  niqiic 
servi,  a*qualiler  introite  in  hxrcdit:Uein  :  et  si  pedi- 
btis  captus  esset,  corporc  dcforinis;  ctsi  maculis  tiir- 


rilaiiis  cxlcra)  gciitis  jiidex  sxcularis,  potestate  tem-  D  pis,  ct  cnpile  defecius  videatur;  etsi  oculis  dcfcciiis, 
poralis,  puriricnvit  mniiiis  et  nbluit  sceliis  nccessi-      universis  liberc   licet  discumbere  in  convivio,  ct 
lalis ,  diccns  :  Jnnocens  et  immunit  tum  ab  ejut  «oit-      epnlari  in  nuptias  sponsi.  > 
guine  (Matth.  xxvii,  24);  plebs  autem  nec  alienuin  ncc         VI.  Nc  hominem  pudeat  nec  aetatis,  ncc  hiimiliia- 

VARIORUM  NOTiE. 

Agng,  Sic  Pamel.  ex  conjectiira,  quia  nusqimm      e<^t  nutem  mirum  qiiod  diclt,  Angelut  in  poenitentiam 


scrvnssc  Acham  IcgHiiinr  JiidH,  sed  I  Reg.  xv  re- 
reriiir  pepercisse  Snnl  ci  poptilus  Agng  regi  Amalcch. 
Morelliiis  ei  tres  niss.  Acham.  Maran. 

III.— /n(///)rnam.  Sic  einrndaviniiis  auctorilnietrium 
codicnm  inss.  diqnam  editi.   Maran. 

Morichittitnr.  Jte^cod' c*^su\ss.moriebntur,  Maran. 

Indignatione.  Sic  Morcl.  et  duo  codiccs  inss.   m 
indignatione  Pninel.  Maran.* 
l  XS.^-Klfudit.  EffmidH  cod.  Colbcrt.  Maran. 

Commota  ett  omnit  nntiritns.  Nnlivilns  pro  crcntnra  : 


concito  vetamine  refugit.    Pamel. 
Cruciabatur  Dominut.  Addidi  voeem  Dominut,  pror- 

sus  hecessariam.    Pamel. 
V . — ^ccepltsifmi  .Unuscodex  lus. aceepiittimum.MkH, 
Contignatum  uplem  tignaculit.  QiiiMn  alliidere  vi- 

dealur  ad  lib.  deqiio  Apocal.  i,  signaiiiin  signacnlis 

septem,  prorsus  legendnm  censeo  tepttm  tignacHlis  , 

iiisi  qiiis  mnlit  lcgi  a  septem  sptritibus^  quippe  quoruni 

ctiani  Apoc.  i,  lit  inentio.    Pauel. 

•   Epulari  in  nuptiat.  Sic  cod.  Golbert.  fpulmi  od    t 

Digitized  by  VjjOOQIC 


M1  TRACTATtJS  ADfVERSUS  iUDiEOS.  9U 

t\9,  ncc  tnlcTtirffnFs,  ncc  conditronfs ;  consuevft  cnlra  A  ris  nosirls  crocem  Domini  nosW  'gesiama^c, .  criieeiift 


lyominn^  hnjir^iocn  hoinlncm  snstrnere.  Nam  ci  cac- 
ois  ornlos  resiiwiit,  ci  cl.imfo^  ainlitilare  focil,  et 
mnlis  ^rmoncm  rcifdiini  cl  maciilosos  cnnindar\ir,  el 
morfnos  suscifavrt.  Nc  liinrfi:is,  qui  leccaslis,  prio- 
res  ad  <liam  veiiiie  :  ncc  qni  Aonircidiiim  fecerit,  pn- 
veat,  qiiiti  fcccrar;  not  fin-afns  aliena  desperc;,(iuia 
inyofarerai;  noc  pnbficanus  (imeaf,  qnia  eoiiciisse- 
rnl.  Oronibus  enini  reini  sio  pcccatorum  slatula  est, 
ct  tafe^  honirtius  desiJer.-it  liumilitate  abjecfos,  et 
specie  inJecoros,  et  valetudine  fracfos,  et  serviiute 
dcpressos.  Beati  enini  el  gloriosi  ct  magninci ,  et  po- 
lenies  ei  divlies  el  rories,  noluerniit  acquiescere  Do- 
mino,  neqiie  iiilroire  iii  nuplias  sponsi;  iiisupcr  in- 
digiiissline  peremcrunl.   Proplerea  faclus  est  allissl- 


quam  confessusest  Israel  Dominas;  qoi  eos  placlde 
alloqucbaiur  his  verbis  :  fenile  adme,  rnnnet  qui  mA 
oncre  laborath ,  ei  ego  vot  reftelam,  Est  enim  jutftam, 
maum  placidum ,  et  onus  levisstmum  (Matth.  xi,  2S- 
50] ;  et  rcsponderunt  :  Non  andiemus;  scd  gentes 
nosir:e  exaudiernnt ,  ct  credidcnmt  verbo  salutari, 
qno  pntefaci.x  sunt  aures  eorum,*et  ocun  inominaii 
cjeeortim ,  ei  efocni.n»  lingure  impedrtonira  ,  claodi 
prosilieruni  veliii  fcra  lascivieiis.  Christns  entm  com 
suo  rcgiio  sedem  posnit  iflis ;  picbs  aoi6ni  derelicu, 
nnd.i,  deserta,  vidaala  regno  coelesii  atqiie  lerrestri : 
rtam  a  coefesti  abjectl  sunt ,  consecuti  omnia  insini- 
menta  qox  possedcrunt ,  lyclmum  sepietn  fominunr, 
et  machinam  Testamcnfl,  ct  vasa  .Trear,  ei  tnbas,  ei 


niiis  qiiisque  eoruni ,  humiriiinus;  et  forlissiintis ,  B  panem  de  roela,  ct  lerram  sanctam  Fjclc  ei  melle 


invalidiis;  et  prudens ,  slullus;  el  nobilis  etdives, 
paiipcrrimus ;  et  Iiaeres,  abdicitii^  :  quoniam  quidem 
ipsi  abdicaverunt  negem  niodesiissimum  el  benignis- 
siminn ,  dicentes  {Joan,  xil,  15)  :  Ignoramus  qiils 
sithic;  iion  eniin  est  Rei  noster  ;  habemus  alium 
regem  Cxsarem ,  propierea  habenl  qiiem  peiiveriint. 
Tunc  cOnipleia  est  prophetia:  vox  ,  (ju.e  prxdixit 
illis  :  Vos  notuistis  aquam  Siloam  quw  vadil  silentio, 
sed  magls  voluisiis  aquam  Rassin,  Quupropter  induco 
vtifit  regem  Assyriorum^  qui  montes  vestros  in  plamm 
tttt(>lt ,  et  ittitoibit  terras  vettras  (Isn,  viii,  6).  A((|nc 
iia  ruciiini  €^t.  Reimdiatus  enim  Christus  a  populo, 
iiii&it  lyrnntiiimqneni  voluerunt,  qui  civilnles  eorum 
Uinnl,  et  pfebem  ca|itiviiale  da<nnavit,  et  spolia  ac- 


proiliicrrfom  ;  b.tc  tiapredirate  prrvatns  cst  Unel ,  et 
nunc  dcrerictns  In  omni  sua  iatrH  sine  aliineiito,  sine 
laminrs  .itrxrlio.  Anxilinin  enhn  et  pru^sidfam  imere« 
misti,  e(  lumen  persecuius  es,  ei  protectorem  repu- 
listi ,  e(  sponsnfn  nfflxisii ,  et  regcm  Saspendisil : 
propterca  exul  es  de  pairfa  roar,  olierrans  clrca  Ceri- 
liiim  flumina,  Voce  sitppllcum  prece  flevrsti,  dicens  : 
•  ExpaTsirs  sum  miscr  de  propriis  sedibusmeis,  hos|ies 
ef  advena  factus  snm  aiienae  possessionrs ,  sine 
domo,  sine  tecio;  miserere  (ksetil  et  impii  ei  imff^rjc 
Ticfi.  I 

Vni.  Haec  poenil  hr  Israel  esr,  btcc  eondHio  \n  Bic- 
tnsnlem ;  e(  nrsi  eontenerint  mentes ,  et  dixerint : 
4  VivH  Dominirs  in  sa^eal.T;  i  non  polenitit  tntrere  in 


cepit,  ei  ad  soliiiidincm  SodoinaB  patriam  eorum  re-  C  t>omiiii  reqiiiem.  VivH  etenim ,  et  tlvitni  bsreditatcs 


dcgiL  Nant  hommus  ex  indiijnatione  abstulit  ab  tiieru- 
siiient  lirtutnn  panis  ei  aquoi ;  fortem,  gignntem  liomi^ 
nem  el  bellatorem,  judicem^  proplietam^  destinatorcm 
et  senem  laudubilem ,  coiicHiatorem  et  peritum  archhe  • 
ctum^  etprudentem  udjutorem  {Isa,  iii,  I).  ll:cc  oin- 
nia  aiitem  anxilia  munitiones  el  propugnacula  traiis- 
tiilit  ad  Genles,  el  omne  regnum  sunm  iiifixo  signo ; 
iiihabilavii  iii  lllis ,  «*t  cnstra  metaius  est  nminis, 
cl  ilii  constitnit  virliitis  exercitum,  ibiqiie  regnavit. 

VIT.  Non  cst  jain  regnnm  Jerusnlem,  sed  in  nobis : 
llic  castra,  hic  exercilus,  hic  dnx,  Idc  virUis,  hic 
spnnsiis,  hic  nnptiac,  bic  Flrx,  bic  Cbrisius,  bic  vita, 
Iiic  suscilatio,  bic  xUernitas.  Hic  esl  qui  ab  inilio 
rigiirains  esi,  et  a  ^ropbciis  honoratus,  el  in  viscerl- 


ejus,  et  vivit  quem  intefleeislis  impie  rn  Hieriisalem  : 
et  lamen  hon  Ifbi  louim  spem  denegavii  Doroimis  ; 
dedit  enim  venlam  poenitenlisc,  si  qoo  modo  possis 
pcenilcre.  Quis  lam  bonus,  qiiis  lain  pius,  lam  nrrse- 
ricors?  €  Accipe,  rnqoil,  salutem,  lieet  me  oceidens  : 
hares  esio  eum  llbera,  Ifcel  non  mcrearis.  Ignosco, 
si  te  poenitet.  >  Er^o,  st  fas  esl,  sic  capite  mentim 
boiiam,  vel  sero  vel  lard^  intelligite  lestamentum  no- 
Vnm.  Ki)  vo^,  Gentes,  ah^olviie  illis  Scripluras  saa.s 
et  dieiie  :  Adorate  Doiiiinnm  pro  meritis  sois :  QNnm 
manus  extenderis ,  licel  exaggeres ,  otationem  tuam  non 
exaudit;  mnnus  enim  tua  ptence  tunt  sangmine.  Lata* 
miniy  mnndi  estote^  ei  venite,  coHoquamut^  didt  Domi- 
nus  Deus;  elnite  sanguinem  ex  vobitf  A  emmndabit 


bns  corporalns,  ct  iii  Jordane  tinctns,  cl  a  pnpulo  D  ^*'^^''  vestra  super  nivem,  animat  vestras  super  tac 
conlemptus,  ei  in  ligno  sus|)cnsiis,  et  in  terra  sepuU      (ha,  i,  15). 

tiis.  Hic  est  qni  rupii  veliis  suum  (estamenium  ,  et  IX.  Acccdite  bue,  Sertpiaris  crediie,  hte  esl  salns  : 
scripsit  noviim ,  qiio  Grntes  ad  possessionem  bono-  De  SionexietverbnmetiexdeHierutalem^Ita.  ii,5);ju- 
riiin  suorum  vocavit  :  ideoi|ue  nos  Gentes  Iiunie-      dlcabitinmedioGentium,eicorripietpIebemmuItam : 

VARIORUM  NOtit;. 

maciiina,  elc.  Maran. 

Prece.  Sic  duo  codices  mss.  ptecem  edil.  Maran. 


nuptiat,  alius  eod.  ms. :  epuiari  nuptiat  edii.MAnAii. 

Vl.-- Fifrrf/ttsa/rVna.Sic  diiocodices  mss.  qui  (utatut 
atiena  edil.  Maran. 

Munitionet.  Sie  Golb.  miittiltoiijf  edit.  Maran. 

VII.— Ad  poMeMJoneiii^oiiontmsttonim.Ex  conjeclu- 
m  sicqiioquc  hnnclocum  resliini  prepaMtoiMin.PANEL. 

Contecuti.  Muuius  hic  locus,  lectore  ntm  ndmoiMto 
ac  siiie  ulla  auciorilate  in  edtlione  Oxoii.  ubi  sic  lia- 
l)etnr  :  Nam  a  emtesti  abjeeti  sunt ,  desftlttri  oiniti  Jii- 
strumento  quod  possederunt,  lychnoseptem  luminum,  et 


—  Voce  supplicum  ptecemflevitti,  Mira  est  pbrasis,  aiit 
cerle  locus  inutilus.  Sic  et  iliud  uescio  quidsibi  velii : 
/lOTff  etto  cum  vitgine,    PiufiL. 

VIII. — Quum  manut  luat  extendetit,  Ita  legendoni : 
iioc  ciiim  leguiit  70  Esaios  i,  unde  sumpta  sunl  se- 
qnenlia.  Paubl. 

IX. — De  Sion  exie/.Htinc  locum  einendaviinus  niiclo- 
rilate  cod.  Golb.,qui[^jmf|||Jiabet  e.Tir(.Aiius,  de  Sion 


*(mci«F:vfft  (f!a(f!o#  «tfos  fn  irrafm,  ct  fbmens  soas  Ifi  fnt-  i<  ticlero,  venil ,  InlcHigll ,  rogat pu^nim  aul  porvulum, 


eibw»  connniif^t :  tiHn  liiirtct  gcns  conrm  gentem  gla- 
dimn,  desinciM  ciifmf  W!fgcr.irc.  Ei  tn,  domns  Jacob, 
tcnrtc,  etfnfm^hi  Wrtrfnc  BoiV)ml ;  rcmisii  cnimplcbem 
snam  :  compM*  csr  rtgio  iwa  prtwi:vgiTs  nlicnfs ,  H 
fitn  aficnatf  sniirt.  Itnx  en\tn  ipsn  Itrrra  6st,  ef  ctcc- 
nim  fnt^mrt  est  gcntis  Uatmtn,  ^eitHt  crgo,  imfafc  ct 
eslo  f^a*!  *ma/  gfW§  :  (hfsiiefcrc  ^arrthinl  :  .Trpinm 
Csi  hofiorHtew?  ^ntenifanY  Dci ,  qnafrfcf  magnificr 
prosfr.ift  9*0» ,  et  Inniilcd  atlcv.^ytl ,  ft>ric9  dchirrtati, 
infin*rl  ttfWhtiaii;  diTrtcs  ad  panpcrtifcm  rcdacti, 
panpercf  hicfcdrtntF ,  domfnisr  ser^i  domrfiafi ,  rc- 
gnarYtcs  ^Aj^cfi,  tidcnief  orbntt,  orbwii  Hfumfnafi ; 
prod^ntes  ttd  «tnffltfaru» ,  sfirfir  ad  pfndcnffam 
canvCfSi. 


antanum,  autrfdonm,  aol  nisffcom,  dicens  :  i  Tivcre 
cnpio ,  dux  esro  niihi  in  Sion  :  cnarra  inihi  iiovum 
Toslnmcn^um,  rccon^'iiia  nic  Domino  :  eccc  fradu  mc 
tihi  dfscipulum  ,  intcrprclarc  mihi  fOgcm ,  qwx  acfa 
sunt  in  Choreb ,  disserc  pr.-cccpta  qude  in  Siori »  ct  io 
fcgc.  Sine  litfcris  disseril  Scriplara^  cU,  et  puer  docci 
scncm ,  ct  anus  persundct  discrto.  Corrcpius  crgo 
Israet  sequitur,  Injccla  nianu  ad  lavact  um,  ct  ibi  tcs- 
lificatur  qood  crcdidil  cl  accepfo  signo  pnriffcatuS  per 
Spirilum,  rognt  ncciperc  vitam  per  cihum  gralix 
panis  qui  e^t  in  hcnediciione  cl  fi(  mimin  speclacu- 
fnm  :  et  qnl  feviia!  offcrchant,  el  saccrdotcs  imiiio- 
tantes ,  et  summi  aniistiles  rihantes  as^isiunt  pnero 
ofTercnli ;  dfscnni  qni  olim  doeebnnt ,  et  juWur  eis 


X.  Eieniiif,  rfirt  (foondam  tecordM  et  mdlocli  spi-  B  rjnr  pradpieb.ihf,  el  Inlinguninf  qni  hapiitanl,  elcir- 
riln,  Ofmt  Scf rptnr.is  doccot,  ei  scftinf  el  f of cUigffirt :      cumciduninr  qni  circumcidcbanl  :  sic  Dominus  Ito- 
qui  afrtcm  i«  hiitio  docti  Cf  pcrftt  cf  legls  dfscfplkwrt»     terc  vofnft  Gcntes.  Videtis  quemadmorf nm  vos  Chri- 
scicnfes,  rtc^itmi  V«gcm,  nesciuirt  fegcrc,  mt  fntcf«     gtn^  dflcxit. 
ligunt  spiHiafit :  et  ryei  et  fflis  pffftlentibti9  caprcnrs 

VARlORUlf  NOTif;. 


cjcr^if  lex^  el  verbum  Domini  de  Uieruealfim.  Edili  :  de 
Sion  Dei  extet  verbum  de  ftierusalem,  MaraN. 

Miserert  etiarttium.  Rorsmn  vfdctor  hic  locns  mo- 
tHiis.    Pahel. 

Pauperes,  ilanc  vocem  qnaidcerat  iii  ediiis  rcstiitti 
ex  trihus  cmlicihns  inss.  qui  usni  cliain  fucrunt  nd 
cwtcra  emcntlnnda  :  sic  cnim  h^hcbafit  edili  :  Dii*itei 
ad  patrpeftaiem  rethctt ,  bttredUati  dmmttante%  urviy 


dominatui  subjecli  ad  regnum  voeati,  Pamel  legil  do- 
minalui.  Maran. 

X. — Quofactn  stm(\  Codcx  llog.  quwacta  est;  afius 
quee  aeia  in  Choreb.  Maiiaii. 

in  lege.  Sic  cod.  Coi^rt.,  edili  inteUige^  MARAif. 

Discunt,  Sic  Colhert.,  discrrm  edii..unde  Pameliiis, 
nt  sententiam  cxptcrci ,  addidcrat  aocentur  antc  h.-cc 
▼erha,  tftn  oltin  tloeebttnt.  Mah^n. 


COENA^ 

CYPRIANO    FALSO   INSCRIPTA. 


QuiDAy  rex  nomine  Johel,  nnpflas  faciehat  in  rc-  C  osiium,  Jacob  snper  petram,  Moyses  snpcr  lapidem  , 


ginnc  Oricnils,  In  Cana  GaHl.ra.  flis  nrtj)tfls  ihviinii 
snnl  plures.  Igitur  qni  tcmpcrius  loii  in  Jordane, 
a  Ifueranl  in  coiivivio.  Tunc  commeiiilavii  N;inm:in. 
nquam  sparsii  Amos,  Jacohns  et  Andiens  aiinleriinl 
foenuin,  MiHihaens  cl  Pelnis  slravoruni,  mensain  |K)- 
snit  Salomon  ,  aique  omncs  discuhiicrunl  turh:c.  Sed 
ciiin  ):ini  lociisreeHmhemiom  plenas  esset,  qui  soper- 
veniehant,  quisqiie  proul  poterat,  locnni  sibi  invcnic- 
hat.  Pi  imus  itaqu^)  pmninm  sedii  Adam  in  medio , 
Eva  super  folia,  Cain  siipcr  arairum,  Abet  sopcr 
mnlgarium  ,  Nbc  sopcr  arcam ,  Japhet  snper  faicrcs , 
Abraham  sub  arbore,  ^aac  superaram,  Loih  juxta 


llelias  snper  pcflem ,  Daniel  snper  irfhunaf ,  Tohurs 
snpcr  lcctum,  Josepb  supcr  modtum,  Bcnjamin  supcr 
saccnin,  David  supcr  monticnlnm,  Jt>anncs  in  lerra, 
Phnrao  in  arena,  Lnzarus  .«lapcr  iahiil:mi ,  Jesns  snpcr 
pnleum,  Zach.xussuper  arhorem,  MnitliaMis  in  scamiio, 
Rebccca  siit^er  hydriani ,  Raab  super  sluppam ,  Rnlh 
8U)ief  siiJH/lam,  Thecla  super  f^iestram,  Snsanna  fn 
horto,  Ahsalou  hi  frondibns  ,  Judas  snpcr  loculnm , 
Pctrus  super  cathedi-am ,  Jacobiis  soper  rete  , 
Saniaon  snper  colninnam ,  Heli  super  seflam,  Ra- 
chel  snper  snrcinam.  Pnliens  siahat  Paulas,  el 
murinnfabai  Csau,  et  dolebal  Job  qiiod  soiug  sede- 


EDItlO.NIS  6ALUZII  NOTiE. 
flts  niipfnseic.  8iecodtoesoetom8S.;editi :  ittniM-  D  na«  «Nfier  (0<;/iim ;  edlti  ^oiiaf  inp^  terram 


tavH  plures  ut  OBnam  ejus  frequentttrent. 

Comntendavit.  Sic  Pamdias  cl  cmlloe^  omnes  mss. 
Non  tamen  malc  Morrlliiis,  commundavit, 

Recnmbentinm.  MuUi  rodioeshabenidrMKm6«nfritiii, 
ct  paulo  post,  prout   poterant  lorum  sibi  inveniebant. 

Lnteres,  Lapides  in  plcrisqne  codiclhua  mss.  Hnx 
scnininliir  Abrnliam  sttb  arbore  desiinl  in  miillis. 

Danielsuper  tti$unaL  In  tribiis  codieibiis  Dmttdsu- 
per  tribunal,  el  panlo  posl  Daniel  super  monlieulum. 

Joannes.S\c  codiccs  omnes,  unus  Colbertinus  Jo- 


liuth  super  stipulam,  Addidit  has  voces  PatfnelinS  , 
fna)  dofraiii  npitd  Morel.  01  in  omnibas  eistani  codi- 
cibns  mss.  Qua;  prs^ccdttnt  Raab  tuper  9Htj»pam  tn 
uno  lantnm  vtdi  codiee  Sorbonicn. 

4650/011.  Legitnr  in  inultis  codicibtts  il^#8s«f«fli,  et 
bic  hnbcl  Pamelioa. 

Doiebat  Job,  Sic  einend.ivimiis  anotoritate  ieptem 
vetiHtontm  codicum  :  editi  el  dolebat  iacobiJokiohis 
sedebat  in  itereare;  quod  m  nullo  inveni  ^^'^^ocjTp 

igi  ize     y  ^ 


027 


COENA. 


9» 


li.*)!  in  ^tcrcorc.  Tunc  porrcxU  Uebccca  pallitim  ,  AbiiiSi  nisi  siuguli  singulas  vices  feceritis.  i  Alque  il& 


Judiili  cooperiorium,  Agar  sirtgulum,  Scm  ct  Japhcth 
cooperueruiii.  Recumbcniibus  illaius  e$^t  giisius  coe* 
nx,  etnccepit  ciicnrbiias  Jonns,  oliis  Esains,  lietas 
Israel,  morum  Ezechiel,  sycouionun  Z.|ch;)cu$,  cilriuin 
Adam,lupinos  Daniel,  pcpones  Plinrno,  carduum  (lain, 
ficus  Eva,  malum  Rachol,  pruuuin  Auauias,  bullios 
Lia,  olivas  Aaron,  oviim  Joseph ,  iivns  Noe,  nueleos 
Simeou,  acelum  Jonas:  nccepit  oxygarum  Jesus  Chri« 
stus.  Deinde  snperveuit  Jncob  cuin  filiis,  et  Ltban 
cum  filiabiis  suis ,  et  sederunt  supcr  lapidcs.  Yciiit 
et  Abraliam  cum  domosticis  suis  ct  Moyses  cum  c:c- 
tera  tuiba ,  et  sederunt  foris.  Tunc  respiciciis  Rcx 
invitatos  siios,sic  ait:  c  Uniisquisquc  vcslrum  vcuiut 
in  vesliarium  menm,  ct  dnbo  siiigulis  coeuaiorias 


sibi  piuiccptab  diaconlas  consummavenifit.  Priaiiis 
itaquo  oiutiiuiii  ignein  pctiit  llelias,  succendil  Aza- 
rins,  liguiiui  porrcxit  Sara ,  coUegit  Jepbte»  tltalil 
Isanc ,  coiiscidit  Josepii ,  puteum  apeniii  Jacob,  bjs- 
sopum  porrcxii  Sepphora,  ad  lacum  siabai  Daiiiel. 
aquam  atlulcruiit  ministri,  hydriam  porlabat  Reb^* 
ca,  vinum  protulit  Noe,  uireni  portabai  Agar,  atuilii 
argentum  Judas,  vitulum  ndduxit  Abrahani,  alligavii 
Raab,  resiiciilam  porrexit  Jcsus,  pedes  copulavii  lle- 
lias,  ferrum  Iradidit  Pctrus,  elisit  Daiiiel,  occidil 
Caiii,  supporlavit  Abncuc,  suspeiidit  Absnlon  »  pel- 
loin  dctrasii  Helias,  veiitrem  aperuit  Hennocrates , 
mcdiana  siispendit  Tobias ,  sangninem  eflTudit  llerxH. 
des ,  stercus  projecit  Seni ,  aquam  adjecit  Japheth , 


vestes.  >  Tunc  aliqui  ierunt,  et  nccepcruut.  Primus  B  elavit  Helisaiiis,   parles  fecit  Phalech,  nmueravii 


ilaque  omnium  accepit  Znchnrias  albain,  Abrahain 
passerinam ,  Loth  sulphiiriuain ,  Lazarus  lineam,  Jo- 
nas  cxruleam,  Tliecla  namuieam,  Dauiel  leoniiiain, 
Joannes  iriclinnm,  Adam  pclliccam,  Judas  argyri- 
nam ,  Rnab  coccincam ,  Ilerodias  cardinam ,  Phnrao 
mariuam,  B*noch  ccelinnm ,  Agnr  variain ,  Dnvid  ner- 
vinam,  Helias  aeriam,  Eva  arborinnm,  Job  bipla- 
giam,  Isaias  mesotropam,  Maria  stolam,  Susauna 
caslaninam ,  Moyses  conchylinam ,  Abcl  purpurcam^ 
Levi  sparlatiuam,  Thnmar  colorinm,  Aznrias  cnrbn- 
siuam,  Anron  mnrriuam,  Judiih  hyncinthinaui,  Cnin 
ferrugincam,  Abiron  iiigram,  Anna  Pcrsiciiiam,  Isaac 
nativnm,  Pauliis  Tharsicam,  Petriis  opcrariam,  Jacob 
pseudoalethinam ,  Jesus  coluuibiiinm.  At  iibi  divisit 


Auses ,  saleni  misit  Molessadon ,  oleum  adjecil  Ja- 
cob ,  iii  focum  imposuit  Antiochus ,  coxtt  Rebeccn , 
prior  gustavit  Eva.  Explicitisqiie  omnibus,  omncs 
locis  siiis  resederunt.  Tunc  iiitulit  paiies  Saiil ,  fregit 
Jesus ,  tradidit  omnibus  Petrus ,  iutulit  lenlem  Jacoh , 
soliis  manducavit  Esnu ,  intulit  intritain  Abacuc,  to- 
tiim  coiuedil  Daiiiel,  fabam  iutulit  Amelsad,  priorgos- 
lavii  Misacl.  Sed,  quoiiiaui  ha^dumcoctum  coiiicderat 
Isaac,  ct  pisccm  assum  Tubias,  coepii  lumultuari 
iEgloin.  Yalde  esuriebal  Danie!,  paiiem  pelcbal  flcr- 
niocrnles ;  iion  manducabat  Joaiines ,  niliil  gustaverai 
Bloyses ,  jejunus  fuit  Jcsus ,  micas  coUigebai  Laia« 
rus.  C:rtcri  autem  partes  suas  leiiebant,  quas  ex  va- 
riis  vcnatiouibus  acceperant.  Abraham  vitulinnui , 


vesles,  rei  respiciens  eos,  sic  ait :  i  Non  ante  coena-  C  Esau  ccrvinam ,  Abel  agninaro ,  Noe  arictinam ,  Saiii- 

EDITIOMS  BALUZH  NOTiE. 


Agar  itragutmK  II:i^c  desuut  in  plerisqiic  codicibus 
mss.  Non  paiici  habcnt  coopemerunt  recumbentct  ^ 
uniis  Colbertiniis  cooperuerunt  le. 

Olivas  AaroH.  Plorique  codices  mss.  et  Morellius 
habeut  uva$  Aaron ,  (^t  pnulO  post  olhas  Noe, 

Acetum  Jonas.  Sic  octo  codices  mss.  editi  dedit 
Acetum  Jonas, 

Oxygarum,  Aliter  in  sex  codicibiis  mss.  aceepit  et 
hoc  J.  C. 

IJnusqmsque .... veniat ,,,.et  dabo.  Sic  einendavi- 
mus  codicihns  plet  i>que  conscntientibus,  nisi  quiid 
iionnulli  habent  tii  vestiario  meo:  cditi,  Qnisque  vo- 
luerit  vetirum  venire. . . .  dabo  Paiuelins  nddidit  jtn- 
^ti/nt.tiuam  voceni  in  niio  tnuluui  vidi  co<lico  ms. 

Loth  sttiphurinam.  Sic  codiccs  mss.  et  editi,  pncter 
Oxonienseui ,  nbi  legiiur  Job. 

Joannes  triclinam.  Trichinam  legendiim  esse  obser- 
vat  Salmasiiis  annot.  in  Treiiel.  Pul.  p.  542,  in  uno 
ex  regiis  codicibus  ie$];itiir  triginam, 

Judas  argyrinam.  Quidain  cudices  mss.  argurinam, 
niii  arguirinam. 

Herodias.  Cod.  Sorb.  Herodes. 

Hetias  aeriam.  Quidam  codices  aeream,  alii  aerinam. 

Job  bipiagiam.  Edit.  Oxon.  biHagiam;  repugnaiit 
alii  codices  inss.  et  editi. 

Jsaias  mesotropam.  Colherlinorum  codlcnm  aller 
mesotratam ,  qua*  vox  aplior  videmr  ad  indic  mdnm 
Esainm  mediiim  fuisse  scissum.  Forle  nielius  lege* 
retiir  mesotretam. 

Susanna  castaninam,  Sic  pro  castaiinam  lcgeiidtim 
monei  Salmasius  iioi.  in  Vo|)isc.,p.  410.  Hnncobser- 
Tationein  confimiat  aucioritate  Azelini  moiiachi  Re- 
niciisis ,  qiii  coMiam  liiinc  versibus  nihmicis  anle  ali- 
qiiot  s.LcuIa  reddidit.  Iii  hoc  opcrc  ,  quod  maun  cxa- 


ratum  habebat  penes  sc  Salmnsius,  sic  legebaiur. 

Helcix  pulchra  lilia, 
Secura  per  iiomaeria, 
Susanoa  fert  castaneam. 

Levi  spartacinam.  Cod.  Colb.  p^rtodnaiii ,  iinus  cx 
rcgiis  spartaginam, 

Thamar  coloriam.Slc  altcr  codicum  Colbert.,  nlqiie 
ita  lcgeiiduiii  observat  Ca^auboniis  iiot.  iu  Vopi^c. 
p.  396;  editi  colorinam. 

Aaron  murrinam.  Mulli  codices  mss.  myrrinam. 

Judiih  hyaeinthinam.  Judas  iii  plerisque  mss.  Col- 
berirnortim  ,  alier  Judns  Zantinam. 

'Anna  Pcrsicinam.  Persinam  Sorbon.  el  niius  ex 
regiis. 

Paulus  Tharsicnm.  Candidam  octo  codices  mss, 

Jacob  pseudoalelhinam.  Sic  unu^  ex  Regiis  codi- 
Y^  cibtis.  Sic  etiam  legi^se  se  teslatur  Salmasius  in  vc- 
ttibto  codice,  not.  iii  Treb.  Poi.  p.  342.  Cueteri  codiccs 
haiic  lectionem  coiinrmant,  qiiorum  roulii  halienl 
pseudoaiieciiinam  vel  pseudoallecinam :  e6\\\alethinam. 
Joannes  legitur  pro  Jacob  in  sex  codicibus  iiiss. 

Prwceptas  diaconias,  Sic  pleriqne  codiccs  luss.  edili 
prmcepta  diaconia,  Pauto  aiiie  tiiii|fti/i  deest  iii  pleris- 
que  codicibiis  mss. 

Coitegit  Jephie.  Desuut  hn^c  in  phTisqiie  mss. 

Hermocrates.  In  quilMisdam  codicibiis  Hennomra^ 
ies.  Sic  etidin  paulo  post  iii  qnibusdam  legitur  JVa- 
tassadon. 

Autiochus.  Ariochus  in  multis  codicibus  mss. 

Amelsad.  Melsad.  in  plurihiis  codicihus  inss. 

£ji#iit  cervinam.  Sic  Morel.  et  codiccs  mss.  Pame- 
liiis  isanc» 


Digitized  by 


Google 


m 

6011  leoiiinam ,  Elisxus  nrsinnni : 
pulcni  lcncbal  Bcnjamin.  Poslmoduni  dcdil  pancs 
Plinrao,  omiiibus  divisil  Joseph/discum  allulit  lle- 
rodcfi ,  parles  composuit  Rebecca ,  iniulit  Jncob ,  dis- 
tribuit  omnibus  Noe.  Primtis  ergo  susiuru  Junnnes 
caput ,  ccrebellum  Abessalon ,  linguaui  Aaron ,  ma- 
xillam  Samson ,  auriculam  Pclrus ,  oculos  Lia ,  ccr« 
vicem  Holophernes ,  arterias  Zacbarias,  collmn  Saul , 
armora  Agar,  interanea  Jonas ,  fel  piscis  Tobias,  cor 
Pliarao,  renalia  Esalas,  latusAdam,  cosiam  Eva, 
ilia  Maria ,  ventrem  Sara ,  vulvam  Elisnbeih ,  adipcm 
Abel ,  remora  Abrnhani ,  caudam  Moyses ,  crura 
Loih  ,  pedes.Jacob ,  ossa  collegit  Ezechiel.  Itcin  Ja- 
cobus  et  Andraeas  iniulerunt  pisces :  sustulit  iiaque 
asclliim  Jesus ,  labeonem  Moyses ,  lupum  Benjamin , 


COCNA.  030 

majorem  lanien  A  duxerat  Amelsad ,  et  male  miscucrat  Jonas,  mur« 
murabat  llcrmippiis,  aquam  bibebat  Jonnnes ,  vinnm 
petcbat  Maria,  non  consenrtebnt  Siisanna,  pleiiam 
ampullam  ferebat  Marlba,  siiiebni  Isinael,  ire  volebat 
Tobias,  alienum  calicem  bibcre  volebat  Jacobus.  Su- 
blatisque  omnibus,  aquam  ad  maniis  petebal  Pilatus, 
tradidit  Judas ,  minisirabat  Marlha ,  efTudit  Hermo- 
crates,  linteum  porrexit  Pctrus,  intulit  luccrnam 
Esaias,  gratias  egit  Simeon  ,  benediiit  Anna ,  intulit 
coronns  Racliel ,  David  liyssopum  porrexit ,  dedlt  un* 
gucntum  Maria,  perunxil  Martlia,  poma  iutulit  Adam, 
favum  porrexit  Samson ,  cytharam  percussit  David , 
tympanum  Maria ,  psalterium  duxit  Jubal ,  clioros 
duxit  Judith  ,  cantavit  Asncl ,  saliavit  Hcrodins ,  lau-. 
dcs  dedit  Azarias ,  magis  lusit  Mambres ,  risum  fecit 
niugilem  Abei,  muncnam  Eva,  pellamidem  Adain  ,  B  Isaac ,  osculum  porre\it  Jiidas,  vale.fecit  Loth.  Et 


loctistam  Joannes,  gladium  Cain,  captioncm  Abes- 
falon,  polypum  Pharao,  lurpiiudinem  Lia,  auraiam 
Thamar,  scarum  Agar,  caiiibaridcm  David ,  halecem 
Joseph,  saxatilem  Hieremias ,  umbras  Lazarus,  so- 
leam  Juda ,  hirundinem  Tobias ,  argentillum  Judas , 
sepiam  Herodes,  carnulam  Esau,  glnnculum  Jonas, 
alopidem  Jacob ,  salpam  Molessadon  ,  dcnticcm  Esa- 
ia<i ,  arancum  Tbecla ,  coracinum  Noc ,  riibellioncm 
Hcbccca ,  laceriiim  Golias ,  roxnam  Marin ,  et  leoiicm 
Snnison.  Posuit  et  Jonas  aceium,  Molcssadon  salem 
inisit,  prior  intinxitCaiii.  Explicitisqiic  oninibus,  de- 
dit  adipem  Abcl,  mel  Jonatas,  lac  Abrnbam,  con- 
spcrsit  Sara,  dnlc'a  feeit  Jesus,  pcrministravit  Pau« 
Itis.  Sed,quoiiiam  nliquot  genera  vini  habebant,  pas- 


cum  vellent  disccdere ,  rcspicicns  cos  rex ,  sic  ait : 
f  Nunc  per  omiiia  diem  nuptiarum  celebrate ,  et  fre- 
qucntaie,  et  demut;ite  habitus,  velut  pompas  fadcii- 
tes ;  sic  ite  in  domos  vestras.  i  Placuit  vero  omnibus 
Toluntas  regis :  atque  ita  priinus  omnium  procedit  i» 
mngistro  Jesus ,  iii  cusiode  Joannes ,  iii  reiiario  Pe- 
trits,  in  secutore  Pliarao,  in  vcnaiore  Neniroth,  in 
delatore  Judas ,  in  hortulaiio  Adnni ,  iii  cxordiariu 
Eva ,  iii  latrone  Cain ,  in  pastore  Alicl ,  in  cursorc 
Jacob ,  in  sacerdote  Zacliarias ,  in  rege  David ,  in 
cylharoedo  Jubat ,  iii  piscntore  Jacobus ,  in  coquo 
Antiochus,  in  aquario  Rebecca,  in  riiniiiore  Aiia- 
nias ,  iii  bestiario  Thecla ,  in  stiipido  Molessndon ,  in 
religioso  Salomon ,  in  ministra  Martha ,  in  milite 


sum  bibebai  Jcsiis,  Marsicum  Joiias,  Surreniinum  C  Urias,  in  hisano  llerodes,  in  famulo  Cham ,  in  mc- 


Pharno,  pellinum  Adam,  Gnditniiuin  Moyses,  Cre- 
licuni  Isaac,  Adrianiioi  Aaron,  arbusiinum  Zacchxus, 
arsiiium Tliecla ,  Albense  Joannes,  Canpnnum  Abel, 
Sigiiiniiin  Maria,  Floreniinum  Rachel.  Saluratione 
Tiui  sopitiis  jncebat  Adain,  ebrius  obdormivit  Noc, 
saiis  bilicrat  Loth,  stertebat  Holophemes,  somnus  le- 
nebat  Jonam,  vigilavit  prope  gallum  Petrus,  susci- 
tabalur  Jesus,  surgere  qiiaercbat  Jacob,  prior  surre* 
xit  Labnm.  Tunc  miscull  scyphum  Benjamiu,  intulit 
Marthn,prior  bibit  Pctru>\  Sed,  quoniain  vinum  sub- 


dico  Tobias,  iii  ebrio  Noe,  in  risiculo  Isaac,  iu  Uhil 
Job,  in  judice  Daiiiel ,  in  fabro  Joseph  ,  iii  prostituia 
Thamar,  in  formosa  Racbel ,  in  odibili  Lia ,  in  do- 
mina  Maria ,  in  impio  Loih,  in  adversario  Amnlcch , 
in  siructore  Sem,  in  rusticulo  Esau,  in  foiti  Go- 
lias,  in  pislore  Uieroboam.  Sed,  qiioniam  coulcu- 
debat  Dina  ,  aquam  effundebat  Anron ,  et  nudus 
erat  Jonas ;  lunc  solem  pelebat  Auses  ut  siccaretur 
Bersnbce.  Quo  facio ,  jussit  eos  rex  ad  se  vciiirc  ; 
qui  venerunt  altera  dieetrounera  ei  obiulerunt.  Pri* 


EDITIONIS  BALUZII  NOTiE. 
/)//ti/i/  Jacob.  Hacc  non  iuveni  iu  mss.  David  hysiopum  porrexit.  Hcec  desunt  iii  octo  codi- 

Fel  pi$ch.  Sicotum  iii  sex  niss.  Syreotum  Reroig.        cibus  mss.  in  quibiis  eiiam  legitur  :  dedit  ungnentum 
Polypum.  Polyium  iii  niss.  Aoroft.  Postca  perunxit  Maria  in  UDO  ex  regiis  codi- 

Cantharidem.  Cantoridem  inss.  Sic  etiam  halegem  ,      cibus. 

saxitanum^  umbra$^  soliam  iii  plerisqiie.  |x     Percustit.  Porres^t  in  plerisque  codicibus  mss. 

Hirundinetn.  Arundinem  in  pluribiis  mss.  Choras.  Multi  codices  habent  choreai. 

Glauculum  Jona$.  Quidam  mss.    conculatn,  alii         Cantatit  A$ael.  Cantavit  David   in  plerisqiie  inss. 

gtaucum.  codicibus. 


Alopdam  Jacob.  PlerHjue  codices  Job.  Paulo  post 
creneam^  coracinam^  heUonem  iii  niultis  codicibus, 
deniiiem  in  uno  inss. 

Mel  Jomtlia$,  Sic  codex  Sorb.  alii  Joimis,  editi 
Joanne$. 

Con$per$it»  Con$parsit  iii  mss. 

Permini$travit.  Sic  codices  mss.  editi  permim$travit. 

Suicitabatur.  Su$citabat  iiiss. 

Laban.  Lazarui  Morel.  et  quidam  niss. 

Intulil  Marlha.  Maria  \n  sexmss.  Thamnr  Sorbon. 

Aauam,  PIerif|ue  mss.  aquatum. 

^on  coti$enHtbat  Su$anna.  Noii  inveni  in  niss. 

Martha.  Thamar  in  codice  Sorboiiico. 

Petru$.  Sic  iiovem  codices  mss.  Martiati$  in  editis. 


,  Ite  fn  domo$  veurai.  Ite  domibui  vestrii  iii  plcrts- 
que  mss.  sic  eliam  paulo  post  iii  iisdem  prodit  in 
maaiitro  JeiUi, 

In  cuitode,  Omnes  codioes  mss.  in  custodia, 

Nemroth,  Mambr^  in  omiiibus  mss. 

In  exordiario,  Morel.  et  codices  nisf .  in  exodiario, 

In  coco  Antiochui,  Ariochui  in  codicibiis  mss.  m 
coco  jarito  Sorb. 

In  furniiore  Ananiai.  mss.  in  fornatorio. 

In  miniitra.  mss.  ^n  miniitro. 

In  runicuto,  Plerique  mss.  in  ruiiico.  lidem  paulo 
posl  nudui  erat  Joannei ,  itolam  petebat  Auid. 

Quo  fiicto,  Morel.  ei  qiiidam  codd.  mss.  pro  quo 
facto,  alii  sub  nno  facio.  Paulo  poit  desuut  h^  VOCCS 


Digitized  by 


Google 


93J  TRACTATUS  DE  B^VCLATIONE  m$ 

um  ilaqiie  omiiium  oblulil  arielem  AbfgJiam*  M^u-  4  ujiiUur  Natbao ,  cooviiicUur  AfMdecb»  .m»lt4kaiaf 

ruui    Tliecla,  oyicoluiD  Noe ,   cnmelum   Eeberca,     Judas,  dehonc&Uiur  HfLnibres ,  cognosciuir  Lolb, 

lconeip  Samsoii^  ccrvuu)  EsaM,  viiulum  Jesus,  ju-     uiierriciLur  Pbiuees,  .diiiM^liUi;*  ^Pboi,  livyensi 

in^oLum  Ja(  ob,  (^urrum  lleli^s,  ycsUm  Jiuliib.  crjnes 

B  Tsabce;  lijgna  I^aar,  frumcolum  Jo>cp)i,  re^aw 

Hubei^,  ppcuii.iaip  AbixPl^lccb,  sti-obili)^  Levi«  caj^saiU^ 

Vny^QS,  lavww  r.ejwij5,jCQpiiis  4U'S»»'-  S*i<J/ qi-Wiiim 

d.nic  diem  caoyivii«  j(|ua^M)  Uc  coi^yjvio  snbdiuu^i 

fu.craui,  jus^  rcfis  jiiiriuy-xdia^r  ab  m'^.  liivplvprti 

cuiui  ^iraiigKyilUJio  muUlcolorAUm  Ag^,|Jj^lluJOJ)u- 

reum  Uacbe),  ^pcjuilui^  aigeuieum  Tliccl»,  scypbuui 

bibiiurium  Bimjamiu,  f^miulum  sij^iorlym  Tbamar^ 

cooperiori^m^  snbseiicujp  Judiib ,  lan^^m  regiam 

David,  aliejiam  ni^orem  abduxerai  A^imelecb.  Tuiip 

ju^^ii  j:ex,  iit  mifie»  qui  fueraui  inpu;iviyio  dMcercu-  ^  csi  jbjrium  9^  U^^m»,  <iim4  fif^l  iu  cansdemia 


lur  lleli,  comprimiiur  ftina,  ^j^iur  &aAi*  subMrk- 
giUir  Bau),  doiei  d#  AM  Joh«  iiUcrrogftlur  ^n. 
!<lescio  clamai  Gm^  ^m^  U  H^  JV^s.  M 
quo\niaip[i  uiui^uui  QOii^QiAoiJ»  m^U  m  AniA  «m' 
erat  ^MM^eiis  Mb.  «WUMiil  Uim*  iafty»iat»ftiar 
Siu^avgii^,  ffgu«h»i  ifivm»*  iUHO^MacMf  docete 
Mi^yses,  ^abai  Trj^phmf  >  ohltfurx^  Ibria,  Mea- 
d^N  Ottesip|i£>nis»Ar4Mis  #r|yi  Pm4us,  iivs^  Ja- 
£ob,  nou  cffi^bai  Pbarao,  j«#oii^mr  Hi^rolio»», 
paveliat  Susai^,  /erubesceb^  &etecci,  pU|i§ibii 
lii^enva^.  Ppstqiodumt&ci^ttiaiiisoHtuibu^,  ijiYMaB 


lur  ad  iormeii^.  fiuo  ^to^  pri^uiis  j/iiiocens  dea4« 
laiur  Joamies,  occidiiur  Ab^l,  fioras  pnoji^i^r  Adam^ 
timeus  obmui^it  Zacbarias^  (ugit  Jacub,  (p»eriiigr 
Eiiojcb,  iurbaijur  Abimelecb,  iiumuiauir  Nabucjbodo- 
uosur,  deprecaiur  Abrabam,  irapsCeriur  Helias,  siip- 
primiiur  Diua,  mcLudiiur  Npe ,  imiungiiur  lAHb , 
sunigUur  Jesus,  damnatur  Dani^I*  accusaiur  Susanna, 
ulligatur  JosepbfOCcidiivr  Alarliif,  juidiiiur  Aibacuc  , 
bestiis  datur  Tbecbi,  m  fpmacf^  injuiimr  AA«iiiia8 , 
viucuUs  conairingiUtf  Samson»  punitur  jJri^s,  fla* 
gcHamrPaubis,  iendiiur  £»vas,  ^xpoiin^ir  J^uias  , 
biiiiilaiiir  Uierewia^,  eic^tur  Jobias,  upo  ^rcdebjipt 
iloysi,  subdiieiivr  Abir0UrSMspeu4ii|ir  Abessaioo»  cqo 


Jose^b.  $e<J,  poM^aqMupi  prol^^i  eai  regi  ^aod 
4cbar  Uiius  jGliaxmi  scJus  e§ietreus  U^A^  iM^ewt 
niori  duiiavi^que  mm  ott^ibu^.  T«ui£,  occMioue  ac- 
q<y^,  primMS  opj^nuip  calce  «luu  p^cussit  llo>-»c«» 
aliiii  \fx  pomplci^um  Jacpb,  ve^M^  M^xii  Thecia,  ad 
tcrivim  elisit  Paaiel,  \^\6^  pcr<H^  RavMl,  virg» 
AuroisjUagelloJesus,  mediu»  aperuit  Judas»to»cea 
iransTixit  Lleazar.  Tunc  jpssit  uii  qui  nwiuus  jessel 
sepeliretur;  ei  veiididit  agrum  La^n,  ^emii  Abrt* 
bam,  Josepb  mouuiMeutuui  (cpii ,  ei  auliQcavii  Na- 
cbor  ,  aromaia  imposuit  li^ia^  Ql^sit  tfoe^  sui^- 
^scripsii  Pibtus,  pretium  acce^iii  Jpdas ;  490  £icia 
jgaudeus  clamai  Zacb;u*i^s ,  qoufunditur  Ebzakb^ , 
sti^i  Alaria,  ridebat  de  facip  S^.  EMi^^i^UQ 


Cundiuir  Rabiacai,  iraus^iicitiir  Agar,  argiuiuir  Pliara^, 

fdiaquiiur  Daibaa,  d^.^i4lur€bare,cepulaiurlsaa^,  C  omnibus  domos  suas  repeiiAriuii. 

EDlTlOXiS  BALUZU  miM. 


altera  di«.  Iii  iisdem  lcgitiir  ilropiUoi  Levi  ve!  stro- 

{tiloi ,  cup$as  Mof^.  AHte  ^etn  qnadam  de  convivio. 

.C0gnQs/iUur'  Bic  prp  ep  i«iQd  er^  h^  editi^  c^gU^, 


emendavi,  cndicis  Con)ert.  auciorilalc. 

Qumrdiat.  Edili  qmt^wr.  fimendavimits  auclori- 
ifiie  qu^i^UMir  mss. 


DE  REVELATIONE 

GAMT18  KATl  iOAfWI8  ^KVii&tM  TRACTATUS,  INGBRTO  AUCTOBE. 


l^    -»  ■    J  *  I  . 


L  NARffiL?  Jf^sepJM^  ^oPMi»  fiii^iiWlucUtfn  Jof^-  D  qyaodiiini&unaff^  est  appellaui.  ¥m  Vm^gm  vero 
neai  Bapitsuun  ia  eastalliiw  MaelioPQnta,  iliique  eapnt  iempus,  monumentum  ejus  pagam  ipvaseroni,  et^ossa 
ejus  iruncaiiim  fuisse ;  narrai  bistorja  ecciesiasiica  per  campi  planiiiem  dlssipaverunt,  rursuoigue  col* 
sepulium  iu  S^d^oj^M^t^Jimei^^lSiPM^s  Piliesiina!,  qusc     lecia  igne  coucremaveruni,  iHLiioslAa  por  agfos  cre- 

€0)IMENTARHiS. 


L— lV«rrfli/0irpluiiJ&UipaBdiaaiuiAm4Mac  narraiio- 
pcin  subiM^iiniusl,  m  qnul  CupraauA  oUm  appensum 
tlesideraretur.Laierem  vtdeiurlavare  P{MBatii»,qiii  uu- 
tis  suis  meudactorum  «eu«iHM4iM«gaM  sau^Mi.  Oxon. 
—NarratJosepJm^ldbs  nompe  x^Miiiiiii^.,^:.  A^,  seu 
juftU.MOvam  vecsionem  7.  tiuod  ipsum  ec  iUo  repcrii 
JBiisobuis  iib.  iMiil'  Etd^^^  il,iMMJnHi^r«cum 
cxemplar  il;etposiea  Beda  in  cap.  Aiv  M<ii)Ci,.ubi 
ciim  iisdem  verbisAiUiur,  Aique  ^idid^  ilUue  bftc.iran- 
scripia  a((  verbum  vUeMMiMf, Aon  .fiMm  «antMs  repo- 
^pere,  in  casteUum  fiacbe  «pni#  MwtuHu    Pam, 

tiarrat  histafHieccUwi^^,  Mc..&ic  iego,i|uianMl- 
tom.bPiJis  rei  lacii  .meulioaem  Josepbus,  jsiMl  llisi. 


'Ecei.  Ub.  XI,  eap.  98,  anclore  RMnbio,  in  mmi  ad  -Eu- 
sdiium  App<*ndice.    PAHfiL. 

Post  tongum  vero  tempus.  Tcmpore  nempe  tpe- 
•UHa;  Jttiiatii,  iuquii&da  cumi.  tiofrMio:qaieiiai«rec- 
lius  narraiii  adfuisse  tiinc  qiium  dispergerenuir  ossa 
Joaiinis  Bapt.  moiiaclios,  non  posUiu  adveiiisse.  Ex 

?uibiisoliiun  omnino.legendum  censeo  ^Mtippum  pro 
osephum,  pncseriiiu  eonsoMiienlibus  Pairo  Treoensi 
iii  Historta  SeholaMlcM,  ui  omiitam  ms.  qnemdam 
dobac  re  iraeiatum,  et  Adone  in  MaKvrol.M  4.  kal. 
Sepicin.,  qui  cuin  RiiOino  niissa  dicuui  lisec  oesa  Alba- 
nasio  per  JuUaiuim  diaeonuMi.    Pamel. 


Digitized  by 


Google 


dSS  CAPITIS  B.  lO0m  BAPTJST4;.  054 

maia  projeccrunl.  Poslea  vero  advencrunt  qui(iam  A  raplum  est  :  qui  miUentes  jn  qucmdam  Sju^cum,  ibi- 


iiionachi.reiigiosi  viri,deHieroso1ymis  ad  locum  ejus- 
dem  mouumenii,  audieiiles  ea  qux  Joanni  acciderant, 
ct  quicquid  potiieruul  ex  ossibus  iilius  Cfjlligeoies,  ad 
patrem  sutim  Pliilippum  detulerunt  Hierosolymam,  et 
ille  iransmisit  ea  cum  aliis  viris  religiosis  Alhanasio 
Alcxandrise  ponliflci  (idelisslmo.  ll)ique  miro  mo  Jo 
riierunt  servaln,  usque  ad  tcmpus  Tlieopbili  ejusdcm 
urliis  episcopi.  Qui  Theophilus,  jubeuie  Theodosio 
pnncipe,omniaidolorum  faiia  in  ilLi  regione,  Chrisio 
favenie,  desiruxii,  et  ecclesiam  niirx  maguiiudinls 
construxit,  et  in  honorem  ejusdem  saiicti  Joannis 
BaptisUr.  consccravit,  el  illius  ussa  qu.-e  sihi  direxerat 
6uprascriptus  Athaua&ius ,  in  cndeiu  ecclesia  congrc- 
gnlis  ibi  vicinis  pontiGcibus  ex  omiii  parte  caiervaliin, 


dcm  dimt^criint,  donec  ideni  Joanucs,  Cbrisio  nuxi- 
ViMiic,  cuidain  viro  relijjioso  noiuinc  Marcello,  s:»rcr« 
doii,  qui  in  eodcm  specu  monihalur  ut  crcmita,  revc- 
lavit/dicens  :  c  Accipe  caput  meum,  quod  in  hoc  specu 
dej^osttupn  est  a  laironibu;$^  et  dcfef  illud  Juramio 
cpiscopo,  qui  nunc  prxest  Alexfindriae  cjviiati  post 
Tbeoplillum  Dco  cbarum,  ubi  reliquius  corporjs  luei 
requiescunt.  >  El  sic  Tecit  Marc,ellus,  Chrisioannucnle. 
Iii  eadem  igiiur  solemuilate  colleclionis  reliquiarum 
niius  iransl^itioiiis  el  ecclesix  consecratiouis,  allaium 
est  caput  Joaniiis  Baptislx  ad  civitalem  Alcxapdriu!  a 
Afarcello  prcsbylero,  et  datuin  Juranno  Qpiscopo  , 
quarto  kaleudas  sepleiubris.  ^t  Juranuus  suscepit 
illud,  collocaiis  mirabililer  fii  eodem  loco  perpelim 


oinnibusque  ordiuibus  clericorum  et  populorum,  ho-  B  custodieiiduin.  Et  ideo  lioiiierna    festivitas  coUectio 


norifice  consiittiit.  Igitnr^  accedente  Paschali  festivi- 
talc,  decolbtus  est  Joannes  Baptista  imperanle  ne- 
quissimo  llerode,  qui  dari  salianii  puella:  captit  ejus 
jussit ;  et  muho  post  decollationcm  cjus ,  ficcedenle 
illo  aniio  quo  conaructa  est  ecclesia  in  iiomine  ejus, 
et  ossa  ejus  ibidem  coliocata  a  Theophilo  pontilice  , 
jubente  Theodosio  principe,  in  honore  ejus  conse- 
craia  est  quarto  kalendas  septembris.  Solemniias 
namque  ejus  miriflce  est  consecrata  in  dedicando. 
Caput  autem  illius  lunc  temporis  repositum  erat  in 
loco  quo  illud  in  ahsconso  uxor  Herodis  deposue- 
rat,  neminc  scienie,  postquam  a  fllia  in  disco  sus- 
cepit. 
II.  Si  quis  omnia  plenius  voluerit  scire,  Chroni- 


relic|uiarum  bcati  Joannis  B^plistX',  non  decollaiio 
nomitiandn,  Christo  aui^ucntc^  et  iDventio  ac  revela- 
tio  capitis  ejus.  Jamque  idem  vir  Domini  Juram.us 
episcopus,  ei  Marcellus  sacerdos  fclicitcr  ad  po- 
mioum  ex  hoc  muiido  in  pace  migravcraut. 

III.  Annis  evolvenlibus  nou  pluriuiiS;  cuidam  viro 
religioso  sacerdoti  ac  monaclip,  Felici  nominei  tiui 
orjiionis  gratia  ah  occidcnUili  parlc  in  illis  diebtis 
Hierosolymamadierat,  aujjelica  yisione  dicium  est  :' 
c  Felix,  surgcconcitMS,  etpergeu^adcivitatem^lexan- 
drinc,  invenies  ihi  ecclesjam  iq  hpnprem  sancti  Joait- 
nis  Bapiistx  consecratam,  ubi  caput  cjus  cum  tribus 
parvulis  InuoceutiLus  reconditum  est.  Quud  accipieiis 
transfer  in  partibus  Galliarum  in  regione  Aquitanio: 


cnm Marcellini  principis  legat;  et  ibi  rcperiet  duos  C  in  locumqueiii  libi  osteiidero.  >  De  qua  vidioiie  cerius 


moiiachos  ah  Oriente  in  Mierusalem  venisse  causa  ora- 
tionis  in  tempore  Blarciani  imperatoris.  Quibus  mo- 
nacliis  in  visione  angelica  dictum  est :  c  lie  ad  pala- 
tiimi  Herodis,  qui  quondam  hic  fuit  perfldus  princeps : 
introeuntes  perspicite  diligeuter,  et  ubi  fumum  e 
terra  ascendentemvideritis,fodientes  ibi,  caput  Joan- 
liis  Baptistaeincunctanterinvenietis.i  Etita  fecerunty 
ct  cupi  magno  honore  clanculum  secum  Hierosoly- 
mam  deportaverunl.  £t  non  multo  post  a  latronibus 


el  expergcfactus  reverendus  sef)ex,|;jiudio  aniplissinio 
re|iletus ,  pergcn^  illico  ubi  jussus  fuerat,  sicut  el 
dicium  fuerat,  cupcta  repeiiciis^  reciori  sui  iiineris 
|i;rate$  iiiouipera.s  jrcpendjij  properansqtte  ad  locum, 
th.esaurum  ^sibi  p  peo  desiinatuin  in  unius  sportellai 
coyiclu^U  binu  :  &uUuique  reiro  iter  arripiens,  jutic- 
tis  sibi  socus^pifig)  fratribus  sujs,  ^ui  cum  eo  uhie- 
jraul^  vullansggte  CJ41P  otpoera  rjOf iouem  illam,  perve- 
oieus  ad  littora  maris,  invenitQavemcum  remigiis  ac 


OOMIfENTARlUS. 


II. — Chronicam  Mareettim  prhicipis,  Antea  mendose 
legebator  MttrcettK  Citat  enim  etiam  fiedaHoco  citato 
cbronicaro  MMrceUini  ^mniitit.  h  enim.ad  AilNNMiieiuii 
Kuschii  et  lliofpa.  Appendicem  scripsil,  fii  i^rjoduxit 
:)d  tcropora  usque  Jusluiianl,  qu^e  excusa  estcum  (as- i| 
tis  consularibus  Onuphrii  Panvinii.  Pamel.  —  Ctiro-  ^ 
ftfcaeod.  nm.^lim.  Balok. 

MUimUeiMi  ^pecm  qu^ndam.  Quod.mMU«r  a  IjUr^ 
nibus,  Marccllinus  cQ»iies  et  Simeon  Met^purastes  a 
(igiilo  qiiodam  raptum  dicunt  sacrosanctum  Baptistae 
opui.  Atque  hinc  factam  poto  iit  maiuerit  Bediti  cum 
loco  ciiatQ,  laim  iu  flom .  d$  CMmuwus  mu  M(HaU  D. 
lsmni$  BapUit/B ,  noo  aliud  wiii  ihere  quam  iiM^Mriu; 
ciili^a  deperditum.  Quod  de  verbo  ad  verbum  etiam 
'  transcriptum  cst  lii  Beda  cl  Adonis  martyr«*logiis  ad 
6  kal.  martii,  quem  Peritium  vocat  Metnpbrastes. 
Quibuslocis,  uti  et  apud  Usuardum,  lependum  csse 
Emessam,  seu  potius  Emesium  ^boenicMB  civitalem  , 
noii  Edessam,  patct  cx  Marcalliiio,  McUiphraste  et 
Petro  Trecensi,  lum  ex  dicta  narratione,  et  marty- 
rol.  D.  Donatiani  ms.  et  ipsius  Adonis  Chronicis  • 

*  Paii£L. 


Juranno  episcopo.  Beda  legit  Juliorariio,  Petrus 
Treceiisis  Juliaramo,  III tid  nccedlt  n:agis  ad  lectioncm 
iletaplirMis,  ^  oiim  ins.  cod.  legit  i/roiito,  'praa^er- 
tiip  Quom  MM6eUUiu^4QMM|i  logat  fuUi^mH».  Qui  ut- 
m.cn  ppu  Alexandriuii^»  sc^  l£niisscnus  episcopus 
Tuisse  at)  lilis  omnibus  )>erhibetur ;  atque  adeo  vi- 
tloiurauolorniemoi4a  lapiros,  dum  AlexwiilFifls  epis- 
mvwa^  iAoit  u  Mmmimvik  3UMapbili«  mm^  ^iifP 
inter  AJeximdrinos  eplscKipos  Draji^ius  rec^nsetiir , 
aut  Julioraiius.     Pamel. 

Ad  eimlatem  Alexaudria.  Eftam  hic  sUi  ehlitBS  vi- 
detur  auc&MT,  loctassiA  ex  eo  quod  apttii.AiexaiMiitiiun, 
uti  prius  dixii*  ossa  U.^f^^oi^s  Bapti^ta:  esseiit  r^con- 
diia,  et  in  ejiis  honorem  xdificala  eccle^ia.  N.im 
etiam  pro  aliis  facit  quod  babet  -Slgeberius  iu-^hro- 
IMQO  ad  annum  Dom.  761 ,  caput  Joannis  Bapt.  ex 
Edessa  (  nam  sic  legeu|Iuin  ,c^nse6,  j[)ro  eo  quod  est 
in  )  cjvftate  transferiur.  Ham  ip  translatione  ifi-Gal- 
lins,  id  inielllgi  pntct  cx  Yiiicentio  ficHovaccnsi,  Pp- 
troTrecensJ  et  Antoiiio,  i^em  ex  Chrouico  quodam 
pQS.  GuiUelmitftri^  i^^certi  9uc(ori$.    Pamel. 


Digitized  by 


GoogJe 


035 


TRACTATllS  DE  REVELATIONE 


^ 


giil»eriiacuHsa  Deo  |)araiam;  qiiam  ingressiis  esl  cum  A  cipiens,  siugulis  deposuil  ferelris.  La^lns  pro  vtciom, 


Ihesauro  el  magui  pieiii  iiiargaritis.  Igilur  fratrcs  ct 
socii  ejus  descendeiiles  cum  eo  in  iiavi,  graiias  ageii- 
tes,  in  liyinnis  et  laudibus  Deum  l^enedicentes,  alta 
petunt  o^quora. 

IV.  Cuinque  in  mare  iter  agere  ccepissei,  Felix, 
elcvaiisoculis.ad  coelum  pnlinas  leicndii,  dicens :  c  Do- 
iiiine  Jesn  Cliriste,  qui  fecisti  coelum  et  terrain,,marc 
ct  omnia  qui  in  eis  siint,  et  profundum  abyssi  iiitiie- 
ris,  qui  super  undas  luaris  siccis  pcdibus  ainbulasii , 
ct  Petrum  mergenicin  manu  crexisii,  ct  Paulum  ter 
de  naufragio  libcrasti ;  libera  nos  de  magiiis  fluctibus 
liujus  pelagi,  ut  viventes  benedicamiis  nomeii  tuum 
ins£cula  sxculorum.  Mitiere  eiiam,  Domiuc,  digunrc 
sincium  Angelum  tuum  de  ccbUs,  ut  sit  dux  itincris 


nioesius  pro  ainissorum  funeribus  cicrcitum  revocat, 
pcrgcre  cupieiis  ad  propria. 

VL  Cumquc  ab  liac  cscdc  quasiquatuor  niilliaribiE 
disjuncli  esscnt,  figere  tenturia  imperal;  prcssusqoe 
somno,  slraium  suum  purari  in  papilionibits  jubeL 
Tuuc,  pro  lassitudiiie  soiuno  iugruentc,  viix  divitaa 
oblata  est,  dicens  ad  eum :  f  Cur  te  piger  somnus  iu 
prcssii?iNoveris  magiii  viii  JoaunisBaptisiac  caputes 
transiiiariuis  parlibus  ab  Orieute  cum  iribus  parvo- 
lis  liinoccntibus  ad  bunc  pnguni  defcrri,  ct  propter 
ejiis  iiicrituin  in  hoc  prxlio  divinitus  vieioriatii  libU 
Deo  cssecollatani.  i  Respondit  ei  rei  Pipinus  invi- 
sioiic,  dicens  :  c  Si  tanta  beiieficiapropiercj';sjnen- 
tuiii  lii  nio  vigent,  indica  niibi  quid  agatii,  :iiil  i|uem- 


nostri,  sicut  fuit  quondam  patribiis  no4ris,  quando  g  adinodiiui  iiivesligare  vel  inveuire  poiero  cum, » 


cduxisti  eos  de  terra  iEgypti  iii  fortiiudiuc  niagna, 
et  In  manu  tua  valida ;  et  perduc  nos  recto  itinere  ad 
locum  optatum,  ad  sanctas  et  pretiosas  margmitas 
collocandas.  i 

V.  Haec  et  bissimilia  orante  beato  Felicc,  ecce  nu- 
bes  lucida  descendit  supra  navein,  el  de  medio  nubis 
cgressa  est  columba  ad  instar  nivis  candidn,  ei  supcr 
puppim  navis  immobilis  pcrstitil,  tan>  in  die  (|uam 
iu  nocte,  usque  dum  in  partibus  Aquitauiae  ad  littus 
maris  Oceani  pertiiigcrent.  Cumque  noii  longe  a  terra 
se  esse  cognovissent,  diverteruut  ad  porium  qui  ap- 
pellatur  Angolismen^is,  quiesi  situs  in  pago  Alniensi. 
Ibique  euntesde  navi  ad  terram,  paulispcr  rcquievc- 
ruut.  Moventes  autem  ex  eodem  loco,  dnobus  millia- 


Respoudit  ct  vux  divina,  dicens  :  f  Eccc  post  tergun 
tuuni  sequuutur  te  seplem  fratrcsin  liabiiu  peregri- 
noruiii,  et  uiius  qui  cxteris  prxesse  videtur,  Fdii 
vocntur.  Vade  in  occursum  eorum  cum  pancis,  et  ia 
buinilitaie  cordis    beiiigne  suscipe  :  adoriinUsqoe 
pretioaissiinas    margaritas  paciGce    tcciini    duecre 
coiicris,  et  vidcbis  magnaiia  Dei.  >  Yirautem  Domini 
Felix,  visa  kinta  inultitudine  cacsoruin  corpurtini,  pa- 
vore  perierritus,  tamen  de  adju.iorio  Doi   ( onGsus, 
confortiit  socios,  et  ut  paulisper  iier  agcrciit ,  adino- 
nei.  Divertentesque  ex  adverso,   parvuluui  siUl  sta- 
tuerunt  babilaculum,  ut  eadem  nucle  iisqiie  numc  in 
eodein  periiianere  potuisseitt. 

VII.  Pnrdictus  autem  rcx  Pipinus  a  soiuno  evigi- 


ribus  peractis.iiiveneruiit  cminus  cdrpora  niortuorum,  q  lans,  iiitra  scmelipsum  cogiiare  (acitus  i^cepitcx  vi- 


regem  videlicet  Wandalorum  cum  omui  excrcitu  suo 
jaceiitem  super  faciem  terr»,  ul  opinor,  quasi  viginii 
miilia  viroruui :  quoniam  egressus  fuerat  idein  popu- 
lus  crassa  cervice  de  vagatione  sua  per  inare  cum 
classemagiia,etven(us  velieniens  irruit  in  eos,et  (rans- 
vexit  in  paries  Occidentisinsupradictum  portuin  An- 
golismensem.  Nuntiatuuu|ue  est  Pipino  regi  Aquita- 
rum«  quod  gens  Waiidala  regnum  ejus  invaderet  : 
misitque  in  omiies  lermiuos  Aqiiitanorum  ac  Xancto- 
nicae,  nec  iion  Angolism»,  sive  oiiines  termiiios  eo-' 
rum,  ut  conlra  eos  pergerent  ac  dimicarent  :  quia 
idem  rex  Pipinus  tuiic  morabatur  in  terriiorio  Alniensi 
super  fluvium  YuUronaB,  in  palatio  quod  vocatur  Eii- 
geriacum,  inter  medios  fines  Pictavorum  ac  Xaneto- 


sionc  quain  vidcrat,  qiiid  agere  debcret;  recogiians 
quia  iu  aiitiquis  cst  sapiemia,  ei  inulioruin  periiorum 
prudoniia.  Milteiisquc  cuiicitus  accersiri  jubel  virutu 
prudeiitem  ac  bonis  operibus  polleniem ,  n«mine  Fc- 
licem,  ut  de  (anta  uianifosta  visione  Dominum  pulsa- 
ret,  ut  ei  salubrc  consilium  suggerere  digfiantur. 
Igitur  consilio  invenlum  est  ut  exuiis  vesiibus  et 
calceainentis  suis  in  cinere  ct  cilicio  nudis  plantis  iii- 
cedentcs,  sicuti  oraculo  divino  admoiiiiiis  fuerat, 
obviain  famulis  Dei  procederent.  Cumque  se  oiufuo 
conspexissent,  jaccntes,  (aui  Ipse  qnam  ontiies  qui 
aderaut^  proni  in  terram  umidiu  adoravcruut,  ^iuoid* 
usqae  farouii  Dei  ad  locum  ubi  jaceliant,  pertinse- 
rent.  Camque  Dominumbeiiedixisseot,  etse  inricern 


nicae.  Denique,  cum  idem  rexPipinus  cum  omni  mul*  jy  salutassent,  osculiim  pacis  sibimet  dederunt.  Lcvan- 


titttdinearmatorurooccurreret  bostibiis  suis,  fecit  Do- 
minus  salotem  magnam  oroni  exercitui  suo,  ita  ut 
nullusevaderet  ex  liac  muUitudine,  qui  non  Cicde  vas- 
taretur.  Supradictus  autem  rex  videns  sibi  a  Domiiio 
auxilium  de  ooelo  fuisse  prasstilum,  et  ultionem  de 
iniroicis,  ita  ut  non  roinuerentur  de  exercitn  soo,  nisi 
viginti  viriquos  prae  caeteris  valde  diligebat.  Qiios  ac- 


lesque  se  a  terra,  lacryroabiliter  iuterrogabant  se  m- 
vicem,  quacausa  hxcqiise  viderant  et  audieraiit»  sc« 
cidissent.  Yir  autem  Domini  Felix  cuncta  intelligetis 
a  Deo  esse  manifestata,  retexit  bistorias  qucniaduKh 
duro  Hierosolyroaro  adierat  orationis  gratia,  et  tbesaa- 
rum  absconditum  divina  misericordia  ci  revelaverat. 
Ei  facta  oratione  cum  omncs  respondissent :  Amen, 


COMMENTARIUS. 


r  \,^Regem  tidelieel  Tf  <iiMfa/ortirti.Iii(eUigonduni  cst 
istud  aut  de  strsjse  CbilxingiArvcrnensi  ct  Aitiingi 
Pictaviensis  comitum,  quale  quid  indic;it  Sigebertus 
qui  in  auxilium  venerant  duci  Aquiuni;e  coiitra  Pi- 
pinum  :  aul  dc  ipsa  c«de  Yiiayrarii  diicis  ccii  regis, 
intertecti  apud  Petragoricos,  juxta  Aaoueiii  ct  Aiiuoi- 


nuin  ,  ut  Wandalos  illos  nuncupet,  quod  n  Ynscoiii- 
biis,  atque  adeo  et  Wandalis  orti  csseiit.  Ant  ccrtc 
relii)iiiai  quaepiam  Wandalorum  rursuiii  Gallias  tun<^ 
infesiantium,  qiiemadniodum  eos  fecissc  scribit  Ao- 
l»ertus  Gaguiiiiis  paiilo  aiileqtiam  rcgnaret  CarolOS 
Marlellus,  Pipiiii  patcr.  Pamel. 


Digitized  by 


Google 


937  DE  PASCHA  C0MP13TUS.  958 

elevatisFciix  preliosissimis  margariiis,  capiie  scili-  A  Eiigeriacum  pervencrunt.  Audiens  autem  omnis  po» 

pulus,  a  raaximo  usquc  ad  minimum,  a  Tiro  usque  ad 


cel  Joannis  Baptistx  et  reliquiis  sociorum  ejus  bcaio- 
rum  marlyrum  Innoc^nlium ;  cum  hymnis  et  laudibus 
psalieiitium  dirigit  chorum. 

\H.  Quo  audilo,  cunclus  exercilus  qui  in  caslris 
crat»  quasi  unus  vir  ei  obviam  processit  numero  tri- 
ginta  millia  ^irorum.  Exsequias  vero  mortuorum  qui 
iii  praelio  corrucrant,  secum  deferentes,  petebant  au- 
xiiium  de  coelo  a  Domino  pcr  praecursorcm  suum 
Joanncm,  uiciijiis  reliquise  deporlarentur  divina  gra- 
tia  manifestare  digtiaretur;  promiitenies  se  tnntam 
lidem  liabere,  ut  quidqiiid  peteretur,  sanctus  Joauncs 
Doniino  annucnte  tribuere  posset  :  apprehcnden- 
tesque  sporiellam,  inquabealiJoannisBaptistue  caput 
continebatur,  siiigulis  feretris  imposuerunt,  moriuos 


mulierem,  omnes  simul  in  unum  conglobati  obviam 
eis  processerunt.  Cumque  ibidem  ante  palatium  re- 
gis  Pipini  pervenisseni,  in  basilica  beatissimas  etglo- 
riosissimoc  semper  Virginis  Mariae,  cum  magno  fer* 
vorc  et  studio,  illico  ad  custodiendum  deposuerunt. 
Lactatusque  est  iiniversus  populus  Ixlitia  magna,  ct 
celebraverunl  solcmnilatein  bujus  diei  quarto  kalen- 
das  septembris,  et  rcversi  sunt  unusquisque  ad  babi- 
tacula  sua.  Igiiur  beatus  Felix  et  socii  ejus  cum  vene- 
rando  rege  inter  cstera  Doniinum  deprecabantur ,  ut 
els  salubre  consilium  suggereret,  quonam  in  ioco  san- 
cta  inembra  locarent.  ^dificanlesque  basilicam,  ct  in 
ea  concavum  ciborium  cum  sex  columnis  marmoreis 


tangentes.  Miro  ntque  inaestimabili  modo,  mox  ut  le-  £  mirifici  operis  bene  compositis,  non  longc  a  VuUronix 


tigitossa  jaccniium,  viia  per  mortuum  mortuis  red- 
dita  est.  Surrexerunt  aiiteni  eadem  hora  ab  officio 
fiineris,  viginti  viri  tam  celeriterac  si  a  somno  essent 
excitati ;  et  qui  a  flentibus  amicis  portabanlur  ad  tu- 
mulandum,  iisdem  gaudentibus  ad  vitain  redeant. 
Videns  autem  rex  Pipinus  ei  cunctus  exercitus  ma- 
gnalia  (|ux  circa  eos  Domiiius  gesserat  pcr  prxcurso- 
rem  suum  Joanncm  Baptistam ;  plaudentes  manibus 
bencdicebant  Dominum,  qui  fecit  mirabilia  in  coeio 
et  in  terra.  Vir  autem  Domini  Felix  et  socii  ejus  gau- 
dio  repleti,  una  cum  rege  Pipino  et  exercitu  ejus, 
levantes  caput  beati  ac  prxcellentissimi  pr.nccursoris 
Ghristi  Joannis  Bapttstae  et  bealorum  lunoccntium, 
cum  gaudio  et  Lxlitia  iter  agcre  cioepcruuL  Cumque 


Ijttore,  sed,  ut  arbitror,  centum  stadiis.  In  quo  cum 
aromatibus  et  plurimis  bonis  odoribus  condientes  ca<* 
put  beati  Joannis  Baplist»  alini  pr:ccursoris  Christiy 
et  beaioruni  trlum  Iniiocenlium  corpora  simul  in  huc 
ciborio  concluserunt,  bitumineque  sigillaio  munie- 
runt.  Domiiio  autem  auxiliante,  hoc  aedificium  com- 
pletum  est  feliciter.  Feciteiiam  idem  rcx  fontem  du- 
ctorium,  qui  a  duobus  fere  milliaribus  per  profundiu- 
simos  terrx  meatus  ad  palatium  ejus  ductus  decurrc- 
ret,  et  in  ipsam  basilicam  per  fcrruin  et  xs  introdu- 
cerelur,  ac  sublus  ciborium  pcr  concavam  marmoreani 
columnam  ebuiliret :  ibique  sacri  baptismatis  abluiio 
fieret :  sicque  iterum  ad  priinos  adiiiis  reflcctereiur. 
Convocans  igitur  rex  Pipinu»  et  beaius  Ftllx  ptmii- 


nulla  mora  fleret  in  euiido,  pervenerunt  ad  qnatndam  q  fices  ei  sacerdotes,  omnesque  patrix  nobiles,  beue- 


villam,  qua;  appellaiur  Vultronia.  Cumque  ibidem 
paulisperquievisseni,  obvius  eis  quidam  csccus  factus 
cst,  quisuitim  sanus  effcctiis  est  per  beaii^siini  Prx- 
cursoris  merita.  Cumque  de  eodem  loco  eis  moveri 
placuisset,  arripiunt  itcr  per  viam  quae  dncit  ad  pa- 
ludem  cognomiue  Mathevallis.  Cumquc  eis  aliquau- 
tulum  ibi  rcquiescere  placuisset ,  ecce  quidam  debilis 
pedibus  qui  se  erigere  omnino  nequibat,  rependo  se 
trahens  obviam  eis  processil.  Qui  invocans  meritum 
beati  Joannis,  Ita  redditus  est  sanitaii,  ut  firmus  et 
Btabilis  sine  dolore  iticederet  cum  turbis. 

VIII.  Jamque  propiDquintes  ad  locum  quo  tende- 
bant,  super  fluvium  Vultroniac  ad  pnlatium  nomine 


dicentes  ecclesiam,  atque  iu  lionore  ejusdcm  Joannis 
Bapiistx  dedicaiido  mirifice  coiisecranies ,  pra^diis  ac 
possessionibus  suisa  progeniioribus  sibi  d.missis  eam 
nobililer  dotaveruiil.  Ordinatistjuc  oinnibus  necessa- 
riis,  monachos  ibidem  Deo  iu  perpctuum  servituros 
statueruni,  postmodum  multa  Domino  mirabilia  ope- 
rantc  per  famulum  suum  Joannem  Qaptisiam.  Tan- 
dcm  vero  meiam  narrationi  pouentes,  oremus  im- 
mcnsitaiem  bonitatis  Christi,  ut  sua  potenti  dexlra 
suffultos  iios  ad  aeternae  quiefs  siaiionem  perducat , 
qui  vivil  et  regnal  cum  Patre  et  Spiriiu  sancto  per 
omnia  ssecula. 


DE  PASCHA  COMPUTUS. 

MONITIO    AD    LECTOREM. 

JOHANNES  WALUS  S*  T.  P* 

GEOMETUIiE  PROFESSOR  OXONB. 


Cum  revmndus  adModum  Johannet  Fell,  epi" 
teopui  Oxoniensii^  nnper  a  me  petierit  ut  tracta- 
tum  hic  lequenlem  (  qui  Cypriam  perhibetur  e$$e , 
eslque  cum  reUquts  Cypriani  jam  edendus)  perle- 
gerem.  el  saliem  numeros  {quos  depravatos  csse  SUS' 
PATROt.  IV.   S.  CyPRUN. 


picaiui  iit)  examinarem  :  qnid  h&c  in  re  fecerim, 
paucii  exponendum,  Repertui  oUm  ut  tractalui  hic 
in  bibiiotheca  Cottoniana  manuscriptus ,  sed  men- 
dosui.  Hune  reverendissimus  Jacobus  Vaeriui^  nu- 
per  archiepiscopus  Armachanus .  exicribi  curaverat;}^ 


939  DE  PASCHA 

iuoque  apograpko   MMf  de  emendathne   conjeeiurai  A  Indicaia  tamen  eodide  m.  iectione,ut^ 

caiamo  inseruk  :  indeque  quem  jam  tractamui  apo» 

graphum  nacti  iumui.   Hunc  demum  quem  liabemui 

apographum    reverendui    vir    Thomoi    GalCy   iacrm 

theologi(B    profeaor^    eum    Cottoniano    illo    codice 

contulit,    et     iicubi    deviatum  erat    reitituit;    iuii 

item  adjectii  itrieturii  aliquoty  quibui    vel  emenda* 

tionei  iminuabai,  vet  phraiCi  aliquot  inibi  qua  cum 

Cypriani  dictii  alibi   eomentiunt,    unde  de  auctore 

conjectura  fieret,   Hii  ita  ad  me  delatii,  rem  in  eum 

fere  quem  videi  ordinem  eonjed.  Putaram  aiiqunn- 

do  iilaif  me  Unerii^  iive  Gaiei,  iive  meoi  etiam 

de    emendatione   conjeclurai,    textui  imerere,    icd 

uncii  inciuiOi;  ipiiuique  textui  v^uiaiy  quce   vt- 

debanlur    mutandte ,  aiio    charactere   icribere ,  quo 


m 

i  qtHs  Inde 
rectiui  conjeeerit,  id  ip$i  Hberum  forei^     Atquc  hax 
iunt  ques  jam  ante  aiiquot  memei  monenda    duja. 
Poitquam  hocc     ila  abioiveramm ,    ipsique    iyp^- 
thetcs  iuoi  compoiuerant  typoi,  mox  preio    sahjicieih 
doij   ipei    facta   at   ex  Rememi  codiee      apcffra- 
phum  hunc    deiatum  iri.  Monuit  itaque    reverendta 
epiicopui    preium   iufflaminandum ,    atque      exspec» 
tandum   donec    apportaretur  ille  Hpographus  :  quod 
poit  aiiquot  ieptimanai  factum  cit ,  favore    reverenM 
docliiiimique    vhri   P.   Mabilion  ,    ordinis     Benedic- 
tini,    cum  hoe  ftm/o  ;CxeiHi  Cypriani   de     Pascba 
computus    inchoal.  ;    et    hoc    prcemiiio     lemmate, 
Ex  ms.  C.   Bfbliolhec^e   S.  Remif^i    Rem.     olim 
LXXI  nolato,   nunc  vero  153.  Hune    nacti    apo- 


et   manuicriptum  fideiiler  exhiberem ,  et   emendatio  B  graplium ,  ctmi  noilro  contuii ;  reperique  sic  a  noi- 


iectorii  ocuio  foret  obvia,  Veruml  mutato  couiiiiOf 
reverendo  epiicopo  iic  moneute,  qul  totiui  operii 
editionem  eurat,  quo  pan  hwe  cmtmi  iit  conformii^ 
textum  emendatum,  iive  ex  eorum  iive  ex  noitrii 
conjecturii  id  fieret^  integrum  appoiui ;  conjectii  ad 
caicem  paginiBf  'quee  vei  in  manutcripto  menda  fue^ 
rantj  vei  cemebantur,  vei  aiim  erant  de  emendatione 
conjectufm  quam  qwe  in  textu  comparent,  Nume- 
rii  uHtur  hic  eodex  ioiii  Romanii  (non  item  Indi- 
cii^  Barbaricii  vuigo  dictii\  habetque  inter  iiioi^ 
iitteram  i  iupeme  notatam  pro  mille,  et  ini,  VIIII, 
XXXX,  LXXXX,  pro  quatuor,  novem,  quadraginta, 
nonaginta  (pro  quibm  nunc  fere  icribi  ioient  M, 
lY,  IX,  XL,    XC )  :  iicubi    aiiter    factum  eit ,   id 


tro   variantem    ut    in    notii  monemui ;   nec    ndnus 
mendoium,  Id  iaitem  bene   contigit  ut   non  semper 
eodem  ioci  mendoiui  fuerit  uterque  codex  ,    sed  nunc 
ex  iiio  noiler,  nunc  iite  ex  noilro  corrigendus.  At- 
que   id   porro    quod    pturimh    in  iociSj     quee    es 
conjecturii  sive  Uiierii ,  iive    Gaiei ,   iive    nosiris , 
emendaveram,  codex  hie  confirmQt.  Quo  casu,  omiisii 
conjecturii  iitii,  autoritatem  hujui  codicis  infer  va- 
riantei  iectionei  dto;  nec  conjecturai  interpono,  nid 
cum  uterque  codex  videtur  vitiotui,    fHmteriqire,  i/t 
hoc  comparent  ioH  Romani,  quaiei  in  eiiero    (sed 
55  pro  mille) ,  non  Indici ,  n««:  parentheseoi  nota:: 
atque  intentinctionum  neicio  an  uiia  habita  eit  in 
autographo  ratio.  Pro  Calendis  habetur  Kf.,  ^ippe 


exicriptorii    eae    ientio ,    non   autographi.    OccW'  C  in  veteri  icriplione  K  pro  Ca  icribi  iolebat ,  ui  knis 


Tunt  quidem  aiiquotiei  in  apographo  noitro  numeri 
Indici^  %  5,  4,  etc. :  ied,  inquititione  icrupuioiiui 
faeta,  id  exicriptorii  eae  inteltigo,  et  in  auto- 
grapho  non  inveniri;  ut  qui  ea  cstate  qua  icriptm 
cemetur  Cottonianui  codex  (iub  finem  noni  a  Chriito 
iOBcuH),  nondum  apud  Europwoi  noitroi  in  uiu 
fuerant  (ied  ioecuio  iaitem  undecimo,  aut  ieriui); 
ied  nec  parentheieoi  notm  ibidem  comparent ;  ne- 
icio  an  intentinctionum  puncta:  quoe  itaque  ex  JU" 
dido  noitto  iupplevi.  Numeroi  qui  paaim  erant 
mendoii  et  depravati,  ex  calculo  reititui,  et  con- 
iuitii  5.  Scripturce  iocii  quo  reipiciebant.  Aiia 
menda  grapiiica  quampiurima ,  iive  ut  iyntaxeos  ra^ 
tio  poituiabat,  iive  aiiai,  ex  conjeclura  iupplevi; 


pro  carus,  eic.  In  apographo  aitero  hebetur  qui- 
dem  Kal. ,  ied  ab  exicriptore  credo  inbitihrtnm , 
^t  non  erat  de  iinguiii  litterarum  apldbui  iotHd' 
tui,  ipia  verba  exhibere  contentm ;  (fuod  in  utroque 
apographo  contigiae  iuspicor,  Litterii  antem  V,  G, 
W,  notoi  et  conjeclurai  detigno  Vaern,  Gaid  et 
noitrai  :  iitteriique  C ,  R  ,  codicei  Cotlonianum  et 
Rhememem ,  ialiem  noitroi  inde  descriptoi  apogra- 
plwi,  QwB  adhuc  iupenunt  mmda  (supermniemm) 
tuo,  iector,  arbitratui  permltto ,  ipmmque  dve  de 
conjecturii  noitrii,  me  de  ipio  opere,  ^uive  aUctO' 
re,  judicium.  Vale.  Vicemit  secmtdd  **  j^* 
anno  ceriB  Diomjiiance,  1682. 


INCIPIT  EXPOSITIO  BISSEXTI. 

AUTER, 

CiECILII  CmiANl  tm  PASCHA  COMPUTOS  INCHOAT. 


teropore  anliqaorum  sestuabanl. 
^  C.K.  saecul.  et  dc  fere  icmper. 


MuLTO  quidem  non  modico  tempore  ^  anxii  fuimus     ei  scsiuantes,  non  in  ^  secularibus,  sed  in  sanclis  el 

LECTIONES  VARUNTES. 

^  W.dc  restituo,  et  iuppteo  ftiimus.  R.  Ad.  XII.  C. 
Mutoquidem  tempore  aonorum  sestuaales.C^.  Multi  quidem 

HENRICI  DODWELLI  NOTyE.  - 

Expoiith  Bitiexli.  Verba  Usscrii  apograpbo  suo      iitterii  detcripto,  iub  finem  noni  a  Chmlo  nscuit,  tlnic 
pncOia,  £x  amt^uo  codlce  Cottoniano,  Longobardicit      traclaim  (depravatiaime  icripto)  An^ms.   CottfniettQ 

Digitized  by  VjjOOQIC 


911  GOMPUTUS.  942 

divinis  ScripUiris  qusrentes  invenire,  quisnam  «  sii  A  qua  rcsurgens  a  mortnls  die  tertia,    pollicitus  est 

^discipulls  suisvitam  aeternam,  eldedit  <  pignus  Spi- 


primus  dies  novi  mensisy  in  quo  mense  praeceplum 
est  ^  Judaeis  in  iEgypto  *^  xiv  luna  immolare  Pa- 
sciia.  <i  Annuit  ilaque  sanclissimus  qui  id  vidit,  et 
iu\enimus.  ^  Invenimus  aulem,  per  ipsius  omnipo- 
teiitis  Dei  Patris  immensam  boniialem  et  jusiitiam* 
ct  Cbristi  iilii  ejus  Domini  et  Dei  noslri  ^  incompara* 
bilem  misericordiam,  qui  propter  peccala  nostra 
s  obediens  suo  Palri,  eiposuii  animam  suam ;  cum 


rilus  sancti  graiiam  credenlibus  in  passione  et  resur- 
rectione sua.  In  quo  i  Spiriius  ipse  Domiuus  volentibus, 
id  est  lolis  fldei  viribus  quaercntibus,  servis  suis  reve- 
lal  ^  alla  mysieria,  ei  ^  manifesUt  obscura  sacra- 
menia. "  Ac  propterea  crodcnies,ei  pro  cerio  scientes 
quia  nibil  denegat  Deus,  scd  unicuique  volenti  et 
desideranli  praostat  sicuti  et  vult,  »  commisimns 


LEGTI0NE3  VARIANTES. 


•  H.  essel. 
^  A.  deest  Judseis. 
c  A.  aquarU  declmalnna  immolari. 
«I  TT.  «c  restUuo.  C,  annuit  iiaque  santius  sum  qui  divi- 
det.  R,  anouii  sauctus  qui  vidil  ei  invenimus. 
e  C.  iavenlemus.  *  C.  reltcius. 
'  R.  incomparabiil  mlsericordia. 
s  A.  obaudiens. 


B 


^  A.  discentibus  suis. 

i  C.  dee$t  pi^us. 

i  R.  spirilus  ipse  Dom. 

k  C.  deest  alta. 

1  A.  maoifesla 

°*  C.  haec,  el  ac  atiquoties  pro  ac. 

°  C.  cum  simus.  G.  consensimus. 


IIENRICI  DODWELU  NOTifi. 


Brrpnam  ad$cf\ptu  ett  hie  Htutui  :  Incipil  £i|>ositio 
issexli ,  anno  Christi  SU5,  scripio.  Galeus,  qui  apo- 
graphum  cum  codice  Cotioniano  comulil,  ad  ea  verba 
perperam  adscriptus,  adiiolat  :  Manu  tamen  coteva,  el 
Htteris  majuScuUs.  Micbael  Senescballus,  in  sua  Triade 
Evtttt^elica,  seu  Q^wstione  Tripiia,  de  imno ,  mense  $l 
die  Lhristi  nati,  baptizali  et  mortui,  Leodii  edita, 
anno  16G9,  quwst.  3,  cap.  2,  memorat,  ei  Godofredo 
Weiidelino,aSirmondoRhemis  reperinm,  ei  Bucherio 
trausmissiim  anno  1648,  veius  ms.  hoc  litnlo  pne- 
iH>latum  ;  Coscilii  Cypriam  de  Paselia  Competus,  Queni 
eumdt^ro  nos  esse  cum  hoc  iractaiu  conjecinms,  pro- 
pierhxc  verba  (iiiac  inde  citai,  JesusChristus  Domi- 
nus  et  Salvator  noster  post  annos  f  §79  fa  primo  Pas- 
ehaie  Hebraeortim  in  .^gypio)  cum  aisccntikus  suis 
manducavit  Pascha  sexto  idus  aprilis,  feria  qmnla^  el 
passus  est  allera  die,  sexta  feria,  Qu;e  hic  infra  occur- 
runt,  parum  motata :  quod,  nacti  tandem  apographum 
codicis  Rhemensis ,  certo  comperimus.  Ycruni ,  hnc 
unica  inspecta  periocha,  Scneschalius  indc  opus  hoc 
S.  Cypriano  abjudical,  tum  quia  nemo  haclenus  Sancto 
illi  tale  opus  adscripsit ,  tum  qwa  rd  cuin  discenlibus 
surs,  longe  abest  a  solito  Cypriani  nitore^  twn  quia  non 
erut  Cyprianus  qui  tam  pingues  errores  admitteret  cenlra 
artem  quam  expUcandam  suuepissei.  Ego  me  vafdem 
non  spondeo.  Sed,  ad  primmn,  si  psendepi^aplius 
sit ,  at  spiirius  certe  non  est  et  supposltiiinfs,  scd 
anliquum  esse  liquel ,  ei  Cypriani  aetate  serlprom  res 
jpsa  docet :  ei,  si  Cypriaiio  nemo  adscripserit «  neque 
Cuiquam  afio,  quod  sciam,  adscripsil  quispiam  ;  sed 
in  bibliotbecis  iatuit,  needum  editus ,  .et  a  paucis 
forte  observaius.  Neque  verum  esi,  quod  nemo  tale 
opus  Cywiano  adscripserit  :  nam  PauluB  Diaconas  id 
facil  iii  yila  Cypriani :  Chronicam  quoqne  valde  utilem 
composuit,  Ad  secundum,  vox  discentibns  in  no.slro 
codice  non  habetur,  neque  hic,  necjue  alio  loco  tibi  in 
Rhemensi  codice  comparet,  sed,  ejus  loco,  diseipulis, 
Quidouod  neque  tam  barbara  censebatur,  ea  artate, 
vox  discente$,  boc  sensu ,  qui  eam  aiiqnoifes  (qtioJ 
monct  reverendus  episcopus  Oxoniensli^y  osm*paVe  • 
rii  Tertullianu$  (quem  maxime  imlfafus  esi  Cypria- 
nus  ei  venemlus,  Magisirum  appellare  solitns,  re- 
ferente  P.imelio  in  vila  Cypriani),  De  Patientia, 
cap.  ni :  Ilie  cui  legiones  Angelorum,  $i  volui$set,  uno 
dictode  cali$  affuissent^  ne  unius  quidem  diseetitis 
gladium  ultorem  probavit;  ei  de  Pr(r«crip/.  cap.  xxx  : 
Adhuc  in  swcuto  supersunt  qui  meminerint  eoruin^etiam 
proprii  discentes  et  successores  ipsorum,  ne  si  posie- 
riores  negare  possint,  De  Baplism.  cap.  ii,  Bapiismu$ 
non  exstat  aliu$  nisi  postea  Christi,  qui  tunc  utique  a 
discenlibus  rfarj  non  poierat,  Nilorem  vero  quod  spc- 
clat,  uon  mirum  est  si  scripus  alionui  genuinis,  a 
librariis  hurum  rerum  iniperilis,  nicndosc  descriplis, 
nHiltuiu  niloris  decedat.  Ad  tertium  vero,  quod  crra- 


verJt  as5i|naHdo  passionl  Christi  annum  et  diem 
qui  rationibus  aslroiiomicia  de  aelate  lunae  repognet ; 
non  mirum  est  si  Cypriano  id  coniigerit  ea  xiaie 
qtia  paucissimi  eraiil,  ciiam  ex  sanciis  Patribiis,  rc- 
rum  aslronomicarum  fta  pcrhi  quin  lablpossenl.  Pro 
Cypriano  auiem,  l»ec  mliem  faciunt,  tum  quod  co- 
dex  ms.  satis  vetustus  hunc  auctorem  perbibet, 
neoae  alius  perhibclur  quispiam ;  lum  quod  vir  cl.  D. 
Gale  pecoliares  aliquot  plirasiologias  hic  observat 
quic  apud  Cyprianum  occurrnnl  aiiW;  tum  denique 
quod  monet  revereodus  episcopus  Asaphentis  Gui- 
liclmus  LLoyd,  haruin  reium  saiis  ciiriosus,  cum 
plures  fuerinl  sacrarum  Sciipiurarum  latinae  versio- 
nes,  eam  exacte  sequitur  hic  aiicfcr  qua  el  Cypria- 
niis  usiis  eat.  Neque  lamen  ille  Cyprianam  concludit 
hujiis  auciorcm  esse,eo  qiiod,  sub  (iiiem  operis, 
coinpiitum  suum  lerminei  ad  annum  Gordiani  quin- 
(t  lum,  Arriano  ei  Papo  consulibus;  qui  annns  est  uno 
anno  prior  quam  quo  se  Christianum  professus  est 
Cyprlanus.  Quod  tamen  fieri  poiesi,  cum  hisioriarum 
ei  chronologix  scripiores,  non  semper  ad  CMm  ipstim 
annum  rem  perducunt  quo  ipsi  scribunr,  sed  desinunt 
potius  ad  aunum  aliimanio  superiorem.  Qiiod  liic  mi- 
niuiemirumerit,  si  Pascha  anni  (|uinii  Gordiani  ul- 
timum    fuerit  eo  iinperatore   celebraium,   ineuntc 

iqui  proximo  anno  secutus  esl)  Philippo  Arabe  ante 
^aseba.  Mirum  pofius  essei  si  Cyprianus,  alibi  (erra- 
rum  agcns,  consulum  Romanorum  meminerit  eo  ipso 
anno  quo  alibi  scrilieret.  Sed  ei  dlsiiucia  illa,  sub 
iniiium,  Pairis  ei  Filii  el  Spiritus  recordaiio,  pas- 
sionis  item  et  resurreeiionis  Chrisii  die  teriio,  ct 
salutis  per  eum  consequendae ;  el  diserta  agniiio  gra- 
liarum  Spiritus  sancti,  pignoris  instar  coiraiarum» 
aliaque  ejusmodi,  satis  rcdolcnt  virum  jam  nuper 
ad  Christianismum  conversuin ,  aique  hxc  pr.ccipua 
Christianismi  capila  volcnlem  disiincte  proferre.  Ego 
D  interim  nihilstaiuo  :  nei|iie  tanii  res  esi  ui  simus  de 
auciore  admodum  solliciii. 

jEsluantes,  Gal, :  Cyprian.  dc  laudeMart.,  nisiquod 
haic  cestuanti,  elc. 

In  swcularibus.  Gal. :  Proleriiis  episcOjyDS  ad  Leo- 

nem  PP.  de  ralione  Pasclialis,  Patres  (Pficicni) 

compotum  statuerunt ,  non  juxta  Juda^orum   nunc  in- 

ductas actione$,  neqne  secundwn  exleriarem  pu- 

tunvam  fictamque  prudentiam^  $ed  gratia  Spiritu$  $m- 
cti  in$tituti, 

Saucli$$imu$.  C.  Sanctu$  sum  qui  dividef.  GaL  lllud 
$um  qiiod  sequilur  iii  ms.  supr.i  liiieaiu  scriDiuir,  alia 
mami;  ei  uieiidose  pro  sp,  W.  Neque  id  niale,  sod 
iiiaiiiu  Sauciissimns;  quia  inox  de  Palre,  Filio  ct 
Spiritu  sancto  dislinclc  loquiiur,  cl  pro  dividet,  lcgn 
id  vidit  ei  ;  suppleoque  ciim  codicc  R.  invenimus^ 
qiiod  librarius,  superfluuui  fortc  ralus  quia  gcminum, 

Digitized  by  VjOOQIC 


d43  m:  pascha  «u 

nos  ia  rcm  Um  laboriosam ;  In  qua  re  •  non  derc-  A  cum  pcdibus  el  interaneis,  nihil  dcrelimiiielis  cx  eit 


licii,  sed  potius  ab  ipso  Deo  ^  Inspirati,  volumus 
nmantibiis  el  ^  appetentlbus  studia  divina,  osten- 
dere  numquam  posse  Chrislianos  a  via  verltatis  er- 
rare,  el  tamquam  ignorantes  ^  quae  sit  dies  Paschs, 
«  post  Judxos  caecos  ct  hebetes  ambulare. '  Cumque 
a  Deo  nos  evidenter  incipiamus,  s  non  tantum  pri  • 
mum  dieni,  ^  \n  quo  in  iEgypto  agnus  occisus  esl 
ostendere,  scd  i  praeteriti  et  futuri  temporis  dies 
Paftcliae  JudaM)rum  etChristlanorum  demonstrare. 

j  Incipiamus  itaque,  dilectissimi  fratrcs,  ab  Exodi 
lealone  :  in  qua  lcctione  ^  recognoscimus  ipsum 
Dcum  et  Doroiiium  ad  Moysen  et  Aaron  frairem  ejus 
i  in  terra  iEgypti  dixisse  :  c  Mensis  hic  iniiium  roen- 
sium  primus  erit  vobis  In  mensibus  anni.  ^  Fare  ad 


in  mane,  et  os  non  confringetis  ab  eo;  qaae  aiitem 
^  relictafuerint  de  eo  usque  ^  ■  In  roane,  i  i  igni  crema- 
buntur,  ^^  ex  intestinis  ejus  Torabitls,  posi  suam  ocd- 
8ionem*Sic  autemcomedetis  eum  :  lumbi  resiri  pnt- 
cincti,  et  callgae  vestrae  in  pedibus  vestrls,  ^  ^  ei  bacvla 
Testra  In  manibus  veslris,  ei  edetis  ■■»  lUiid  fesiinio- 
ler ;  Pascha  est  enim  Domlni.» 

Praecepltlgitur  Deus  perMoysen  universac  sjMgo- 
g«  filioruro  Israel  In  roense  novo,  qui  esl  inilioa 
roensiuro,  primus  In  roensibus  anni,  in  quo  ItahiM 
edcrent  Pascha  quartadeciroaluna,»»  ad  boc  oiiqM^ 
<^«>ut  et  suam  divlnitatem  credentibus  iiobis  inCbrtflf 
roanifestaret,  etPPeorum  kitrocinium  Jain  iitne  ab 
initio  saeculi  demonstraret :  <iq  et  qul  iu  iEgjpCo  ad 


omnem  synagogam  filiorum  » Israel,  dicens :  <>  Decimo  B  vesperam,id  cst  In  novisslma  saeculi  >*'  tempora  pne- 


die  mensis  liujus  acclpiant  sibi  singuli  per  ^  domos 
tribuum  ovem  per  domum ;  et  si  exigui  erunl  In 
q  domo  ut  non  sint  sufficientes  ad  ovem,  assuroet  se- 
cum  '  vicinum  proximum  siiuni,  per  numerum  ani* 
marum  •  suarum,  singuli  qiiod  sufficiet  sibi,  ^  com- 
pulabunt^  In  ovem  Iromaculatum,  ^  anniculum, 
perfectum,  masculuro,  '  ab  agnis  y  ab  hxdls  acci- 
pletls.  Et  erit  vobis  observatom  usque  ad  quartum 
dcclmuro  diero  roensis  hujus,  et  *  occldent  cuin 
*•  omne  vulgus  Synagogaefiliorum  Israel  ad  vesperaro ; 
et  ^^  accipient  de  sanguine,  et  ponent  super  duos 
posteset  super  <:«  liroen  In  ^^  domlbus,  In  quibus  «• 
cum  edent  in  ipsls :  et  edent  carnes  Istas  nocte  assataa 
igiil,  azyma  cum  '^  pigridis  edeni.  Non  edetis  de  els 


cinctl  etcalceati**adver8Us^^Del  Agnum  imniaeuJa- 
iiim,  prlroa  die  Azyroorum  ad  vesperam  cnni  gladiis 
et  fiistibus  exlerunt ;  et  ^^  universa  quac  ab  omDibas 
Propbetis^^Dei^^praedicta  fuerani,  In  eum  cororolae- 
runt.  Et  ideo  7J  qui  jam  non  seeundum  iroaginein,  si- 
cut '"  illi,  sed  secundum  vcriiatero,  In  commemora- 
tionem  "*«Pa8sionisFilli  Dei,  Pascbtcelebramus;  ni- 
hil  aliud  in  primis  nisi  mcnsem  novumi»^!»,  qai86ii,el 
unde  inclpial,  et  ubl  fiiiial,  totis  viribus  fidei  nofttr», 
diligenier  requirere  debemus.  Et  lunc  loTeniemos, 
iiec  ante,  nec  post  ^^^  xiv  lunaro  inveoiam  posse,  ab 
Ipsls  Judaeis  Pascha  ^^^  observarl. 

Quod  Ipsum  quidem  cvldenter  ««^*  locipial  nobia 
ostendere  sancu  et  divlna  Geneseos  Scripiura,  di" 


S6  crudum,  neque  coctum  aqua,  nisl  aasaium,  caput  G  cens :c  In  priiiciplo  fecit Deuscoelum  et  terram.  Terra 

LECTIONES  YARIANTES. 


*  a.  derelicUs. 

^  C.  insperati.  U,  inspirali.  A.  inspirati  et  iUuminali 

«  G.  apparenlibus.  (7.  appetenUbus.  G.  approbantibus, 
A.  adpeteniibus. 

<t  H.  qaod. 

«  R.  posuit. 

f  CelR»  eum  qoando  nos.  U.  onos.  G.  Cuinqne  a  Deo 
nos. 

8  C.  notandtun. 

^  R.  quo  iEgypto. 

i  R.  ei  praeterea  futuri. 

i  C.  inapiamas.  erp;o  ilaque,  el  deeu  dilectissimi.  R. 
locipiam  itaquc,  dileclissimi  fratres,  abExodo  delectione. 

k  r.  oognosdmus  ipsum.A.  rccognot&cimas  ipsum  Domt- 
iium  no8trum. 

t  A.  biterram. 

">  C.  Facere.  G,  loquere.  A.  Fare. 

^  R.  Israhel,  ettk  Mqne.     . 

^  C.  decima.  i 

P  C.  domus. 

^  C.  domum. 

*  C.  viciDam  et  |)roximum. 

*  Jl.  deeU  soarum. 
«  C.  computet. 

«  jR.  in  quem  ovem 
^  R.  perfectum,  masculuro,  anniculiim. 
'  C.  11.  inserit  erit  vobis.  W.  redimdat  et  videtur  ex 
proxma  Imea  Ime  irtmiwnptunu 
f  R.  et  ab. 

*  A.  C.  occidet. 
••  R.  omnis. 


^i>  C.  acciplant 
«<"  A.limlnaria. 
^A  C.domus. 
**  C.  oomeditis. 
R.  amaritudlne. 


ff 


.assalam. 


ss  R,  cmdam...  coctam.. 

^  R.  derdicta. 

ti  CdeestiB. 

jj  C.  igne. 

kk  A.  recte  desma  ex  inteatinis  ejus  vorabitis  post  ooci- 
slonem» 

ii  C.  (^^etbacolavestrainroanibos  vestris. 

■"^  Jl.  eum. 

»»  C.adbae. 

<^®  C  deettni. 

^^  A.  illorom. 

Vi  c.  deeti  et  qoi  io  iEgypto  ad  vesperam. 

''  C.  deest  tempora. 
\     **  C.  adversom, 

«^  A.  Agoom  Del. 

"*  C.  d^  onlversa. 

"^  A.  deesl  Del. 

^^  A.  praedicata. 

yy  C.qoia. 

"  A.  Aiis  et.  C.  prios. 

••'  C.  deetl  passionis. 

J>bfc  C.  quae.  A.  qoi. 

^^^  A.  quartadcciina  luna  invcnta. 

dd*  C.  oljservare. 

««•  A.  incipiel. 


HENRia  DODWELLl  NOTiE. 


immacti^iim,  etc.  0.  sic  Cyprianus  nlibl,  imma' 
culatum,  anmeuium^  perfeclum,  lib.  ii,  adv.Jud., 
Cum  pigridls.  G,  ixi  ittuppotv,  Cyprian.  ut  siipra. 
Ex  intestime  ejus  varalHtis  po$l  occisionem,  G,  Uode 


baec? 

Secundum  imaginem.  G,  Cyprian.  ad  Demeirianiint, 
Quod  anie  occito  agno  prceceiit  in  imagine,  impktuf 
in  Christo,  $ectUa  veritate,         f^  i<^  i-^  /-rl  /> 
Digitized  by  VjOOQIC 


^^  COMPUTUS.  945 

autem  cral  invbibilis  ei  incomposiui,  el  lenebrx  cranl  A  recie  diviseriul  in  »  XI  ei  XIX  :  andecim  «  scilicet 


super  abyssum,  el  Spirilus  Dei  superferebaiur  super 
*  aquas.  Ei  dixil  Deus :  Fiat  lux  ;et  facta  est  lux»  et  vi- 
dit  Deus  luceoi  quia  bona  est.  Et  divisit  Deus  inier 
lucem  et  ^  inler  lenebras.  Et  vocavit  Deus  lucem 
diem,  et  tenebras  ^  ?ocavit  noctem.  Et^  (acla  est 
Tespera  et  factum  est  maue  dies  unus.  i 

«Refereudo  igiiur  et  insiniiando  nobis  sancla 
Scriptora  ipsum  Dominum  divisisse  inter  lucem 
et '  inter  tenebras,  id  est  Inler  diem  ct  noctem ,  e?i- 
denter  s  ostendit  honcesse  prlmum  diem  et^sequen- 
tem  ejus  noctem ;  inter  quos  omnlum  ^  artifex  aeqna- 
liter,  hoc  est  irreprebensibiliter  divisit* 

J  Qui  nunc  comprehendilur  esse  VIIT  kl.  apr.  a 
qoo  die  compulanies  aliqul  ex  nobis  qni  priores  vo- 


In  communi  anno  reirorsum  computantes,  et  ad  idus 
marlii  pervenieiites ,  ^  decem  et  novem  Iti  priorcm 
iilum  aunum  quo  embolismus  incurrit  imi^ittenies, 
et  usque  ad  idus  april.  devenientes.  In  boc  erravc- 
runt,  ut  dixi ,  cum  vere  primum  diem  novi  mensis 
comprehendere  non  poiuerunt.  Qux  rcs  sic  niodo 
vere  ostensa  demonsirabiiur,  cum  in  ipso  Pinacc  a 
nobis  composito,  nullus  annus  fallere  invenietur. 

Volenies  igitur  hunc  mensem  vero  osiendere,  unde 
Incipiat  et  ubi  finiai,  revertamur  ad  Genesim,  qua) 
retulit  nobis  ipsum  r  Deum  <i  divisisse  inter  prt- 
mum  diem  et  primam  nociem.  Unde  recognoscimus, 
'  et  inter  secundum  et "  inler  tertium  diem  ct  noc- 
tem,  neminem  alium  nlsi  ipsum  ^  Dcum    divisisse. 


loerunt  hunc  mensem  novum  osiendere,  et  ipso  XIV  B  ^^  &ic  ^  a  quaria  die  boc  ofriclum  soH  ct  luiiae  in* 
lona  Invenlt  dies  Pasch»  secundum  Judam  demon-  junxisse.  Ipsa  sunt  enim  duo  luminaria  ^  ronjora, 
ilrare;  dixerunt  eumdem  meiisem  ab^  id.  martii  in-  de  quibiis  ^  ail  Deus  :  <  Fiant  luminaria  in  nrmamen- 
cipere  et  in  diem  id.  apr.  consummare ;  et  sic  im-  to  coeli  y  sicut  appareant  super  tcrram,  etdividant 
pegerunt.  Ac  propierea  ipsos  dies^  XXX  quamvis     inter  diem  et  noctem;  et  siiit  *  in  signis,  intem- 

LECTIONES  VAWANTES. 


*  C.aqnam. 

1»  C,  dee$l  inier. 
«  C.  deest  voeavlt. 
<i  C.  ftctum  est  vespere, 
«  C.RefereDdum,  d  deeU  igitur. 
f  Jl.  deeu  inter 
9  R.  ostendinms. 
^  C.  sequente  ejus  nocle. 
t  C.  perperam  inaeril  nocte  inter  quos  omQium  die. 
I  C.  in  bunc.  G.  is  nunc.  R.  Qul  nuDc,etc.;  ad  codex  C, 
totam  periochani  rmU(o  alUer  haoei^  ul  in  notts  ndHectis, 
kR.idus. 
1  R.  XXX  gen.  qoamvis 

•  R.  In  Xret  X  el  IX. 


^  Tr.ircfesmfro.R.8ciontetin. 
«  R.  X  et  IX. 
P  R.  Dominum. 
H  C.  dividisse. 
'  C.deeslet. 

*  C.deetllmer. 

*  R.  Domlnum. 

^  R.  a  quario  die  lioc  ofliclum  solis  et  luns  llluxisse. 

^  C.  deesi  majora. 

^  R.  Dominus  dixit. 

y  C.  sicut  parianl,  U,  t^areaut,  G.  sicutappareant,  R.  ita 
Qt  Inceant. 

'  C.  in  signis,  et  in  diebus  el  in  mensibus  et  in  tempo« 
ribus  et  in  annis. 


HENRICI  DODWELLl  NOTiE. 


Qm  nune  eomprehenditwr  etie.  W.  Codex  C.  loiam 
hanc  periocharo  molto  allier  habet,  et  calculuin 
phme  (aliorum)  alium  :  /n  hunc  (lego  Is  nunc)  com- 
prehendilur  esse  XI  kal,  afnr,  A  quo  die  pulantes  (lego 
computantes)  aiiqtu  ex  nolns  qui  prioris  (lego  priores) 
toluerunt  hune  mensem  normm  ostendere.  Dixerunt 
enhn  eumdem  mensem  ab  VIII  id.  martH  incipere^  et 
in  die  non,  aprit,  consHmniare  :  Hac  (lego  Ac)  pro" 
vterea  ipsos  dies  XXIX.  Revertamur  ad  Genesin,  etc^ 
Doas  itaqoe  opiniones  rejicit  hic  auclor,  quxrcn- 
rentium  (ante  illum)  initiuin  primi  roensis  :  alteraro 
in  codicc  R,  quam,  ut  prolixius  cxpositam,  iii  lex- 
lom  recipimus ;  alteram  )n  codice  C,  quam  in  notis 
exhibemns.  Itli  qoos  notat  codex  R  exlstimasse  vi- 
dentor  lonam  com  sole  qnarto  moiidi  die  creatam, 
c|oasi  qiiariamdecimam ;  ot  foerit,  eo  cxeonte,  et 
ineonie  die  secondo,  pleniloniom,  (|oam  vocant  lo- 
nam  qointamdecimam,  et  qoidem  in  ipso  aequinoctio ; 
adeoqne,  die  primo,  fuerit  undecima  :  et  propierea, 
anniiro  mundi  reputantes  incipere  a  die  primo,  tri- 
|pnia  dies,  quibus  mensem  plenum  consiare  volunt, 
in  duas  partes  distribuebant ,  dieruni  XI  et  dlO' 
rom  XIX  :  ot,  finito  anni  liinaris  roense  duodecimo 
(hocestdiebusCCCLIV),  foret,pro  novilunio  primi 
mensis  (in  anno  solari  comrouni,  qui  XI  diebus  lon- 

8ior  est  quaro  cominunis  lunaris)  vel  repedandum 
iebus  XI;  vel,  facto  erobollsmo  roensis  decimi  tertii 
dieruro  XXX,  procedenduro  diebos  XIX.  Quaro  dis- 
iributionero  dierom  XXX,  aoctor  hic  non  improbat, 
aed  improbat  qoem  ipsl  fecerant  delectom  dieiln 
tnno  solari,  qoo  mundum  die  primo,  adcoque  lunaro 
fuisse  conditaro  die  qu.^^rto,  autuinabant.  Repuubant 
enim  diem  illum  primum,  quo  roundus  crearetor. 


G  Vin  kal.  apriiis,  hoc  est  mnrtii  dlero  XXV,  quo  die 
ut  luna  foret  uiidecima,  niensem  quasi  fncoepissc  rc- 
putabant  ab  idibus  roartii,  hoc  est  mnrtii  die  XV , 
adeoque,  cum  fucrit  dierum  XXX,  Idlbus  aprilis,  qut 
est  aprilis  dies  Xlll,  terminarl ,  adeoque  lunnm  do- 
ciroaro  qoariaro,V  kl.  apr.,  hoc  est  roartii  die  XXVllI, 
quo  crearetur  luna.  Illi  vero  qiios  notat  codex  C,  iiri- 
mum  illiiro  mundi  diem  rcpiitibant  XI  kl.  april.,  hoc 
est  martii  diem  XXII  :  niensemquc  lllum  priiniim 
dierum  XXIX,  inccBpisse  qnidem  Vm  id.  martii,  lioc 
est  martii  die  VIII ;  et  lerminari  ipsis  nonis  aprilis, 
hoc  est  aprilis  die  V  :  ot  decimaqonrta  fuerit  luna, 
XII  kt.  apr.,  hoc  est  martii  dlc  XXI ;  fueritquc  prt« 
mos  ille  mondi  dies  pleniloniom,  seo  tuna  deciiii.i 
quinta.  Et  quidem  cum  his  sentire  videtiir  codcx  G 
In  paragrapho  Postheec  etitm  hretnter  dicam  (qui  liic 
In  notis  sequitur ),  ubl  dicitur  Hebraos  numauam  /e- 
cisse  Pascha  ante  XII  kl.  aprilis,  quod  eo  die  luna 
nata  VIII  id,  martH  dednia  quarta  fuerit,  Quamquam 
|.  ne  hic  sibi  constans  est  codex  ille,  qiiippe  mox  dicir, 
^  tunam,  quarta  feriajn  wquiMCtium^  Vlll  lit,  apr.  de* 
cimmii^iftnlam  faclam  esse^  quod  propriiis  acccdit  ad 
priorem  opinlonem  diccntiuin  lunam  eo  dic  factaro 

guartamdecimnm.  Sed  codex  R,  et  quidem  codex 
,  in  seguentibus,  rejicit  etiain  hanc  opinioncin  , 
assignando  primum  diem  qoo  Pascha  eelebrari  possit 
(luna  decimaqoarta)  XVI  kl.  aprilis,  hoc  est  mar- 
tii  diem  XVII ;  cojos  Itaque  novilunium,  seu  prima 
lona,  fueritlV  non.roartll,  qui  est  martii  diesIV, 
Quam  opinionem  in  sequentibus  slatumlnare  saingit: 
ut  dubiuro  non  sit  codicem  C  ibidem  depravaturo 
esse. 


Digitized  by 


Google 


947 


DE  PASCH\ 


M 


poribus,  et  in  diebtis,  et  in  annis ;  et  sint  in  splendo*  A  oslendunt.  Ac  propterea  quatuor  quadranles  quadri- 

ennii  in  unum  diem  redigenies,  qiiinlo  qiioqiie  anno, 
non  Y  kl.  apr.,  sed  ">  Y  kl.  marl.  immittunt,  ne 
»primo  diei  mensis  novi  superveiiluri  integrum  diein 
immiliaiit,  eihunc  totum  ordinem  quem  Hebneiprio- 
res,  ct  nnle  ipsamRomam  conditam,  certa  ratione  as- 
sociili  sunl,  subvertant.  Annus  igilur  Hebncoruni,  io 
Xn  uicnses  divisus  facil  mcnsem  XXIX  S.;  similiter 
et  Romanorum  iii  ^  duodecim  quoquc  partibus,  h- 
cil  P  mensem  XXX  S.  Ergo  inier  XXIX  8.  el  * 
XXX  S.  intercst  quae  IntcHigunlur  esse  b<^- 
r;e  XI  ot '  qiiarta  liorae.  In  quibus  XI  horis  et  > 
quarla  liorse  prior  ambulavit  sol  quaiido  factus  est 
Initium  diei.  Sic  auiem  et  luna  initium  noctis  fieri 
repromissa,  nou  oportult  eam  post  occasum  solis  fle- 


te  in  ^  firmameiHo  cxeli,  ^  ita  ut  luceant  super 
«  lerram.  El  sic  est  factiim.  Et  fecit  Deus  duo  lumi- 
naria  nuijora ,  luminare  mnjus,  initium  dici  ;  rt  lu- 
min:ire  minus,  inititim  noctis,  i  etc.  Il(rc  sunt  autcin 
duo  luminaria,  qtinf^  non  tnnlutn  hoc  offlcium  accc- 
peruni,  ui  dividant  inier  dieni  ct  noctem  ;  sed  ct 
'iit  sint  in  signis  ct  in  temporibus  et  in  diebus  et 
in  annis. 

^  Proptcr  boc  crgo  Hebrxi  lunc  qnl  digiii  fiieriiiil, 
^  Spirilu  Dei  cdocti,  ^  singulos  quoquc  aHnos  secun- 
dum  luna*  cursiim  conipulaveruni.  Ei,  iit  ad  cursum 
Bolis  occurrcrcnt  inier  scxdecim  aniios,  mensis  pri- 
mi  B  djes  XXX,  in  duns  partes ,  non  Tqualiter  sed 
secundum  rntioncm  diviserunt  ;  siciit  supcrius  dixi- 


mus  nostros  auiecessores  quidem,   sccuiidum  Hc- B  "*'»  ^^  sic  In  coelo  viderl,   quoniam  debebal  a  *  pri- 

ma  die  videri  et  prosequi,  ^  cum  quo  tam  iiiagnum 
ofnciuin  fuerat  adepla.  Hoc  est  igilur  quod  per  sin- 
gulos  menscs ,  rcparata  quintadecima  luna ,  proce- 
diiur  a  sole.  Et  tdeo  per  annum  plus  ambulare  inve- 
nilur  sol  XI  dies  et  quariam  partem  diei*  Etsiclu- 
na  quae  quarla  feria  Y  kl.  apr.  ^  quiiitadeciina  fuerat 
facta,  inventa  est  suppleto  primo  anno  XXYl  <  qo. 
Y  kl.  apr.  Iiem  secundo  anno,  Hdjcciis  XI  dicbus 
et  '^  qu.  invenla  csl  YII  S.,  Y  kl.  apr.  Tcrlio  anuo 
XYIII  »  dod.  Y  kl.  April.  Qnarto  aiino  XXX.  V  kl. 
apr.  Quinto  anno  XI  ^  qu.  Seito  aono  XXfl 
S.    Septimoanno  IH  *  fiod.    Octavo  autem  anno 


braeos,  rccle  divisisse  ^  in  XI  et  XIX  ;  diem  aiitein 
primum  mensis  primi  non  compreliendissc  et  ideo 
errassc.  Qui  dies  primus  novi  tnensis  secundum 
cursiim  lunse  duodecies  dccresccntis  recognosci- 
tur  '  XVI  kl.  april.  lu  quo  Inlis,  eadem  honi, 
invenla  esi  lunn,  qualis  anie  anniim  fiiit  V  kl.  april. 
facta.  Gnjus  aniii  dies  Hebrrei  numerant  i  CCGLIV 
usque  in  XVII  kl.  nprilis.  Qni  autem  secundum 
cursum  solis  compulnnl ,  posl  undeciin  dics  ct 
^quartam  diei,  VI  kl.  april.  suppleiis  diebus  CCCLXV 
et  ^  qunrta  diei,  annum  consummasso  inveniunl,  ct 
sic  primum  diein  novi  niensis  venluri  Y  k).  april. 


^  H.  solidamento, 
*>  C.  sic  ut. 

^  C.  terram.  etc  omissis  sequenlibus, 
<t  W,  hanc  totam  periochmn  nmllo  aliler  habet  codex  C,  n 
ul  in  notis  subjectis.  ^ 


R.  spiritum. 
f  H.  in  cOBlis  quoque. 
s  H.  diei. 

i»XIetlX,leflfc(nXIetXetIX. 
ifl.XVIl! 
i  CCLVH. 
k  R.  IV  qnartum. 
1  n\  suppleo  quarta  dlel,  propter  el  ^tiorf  adknc  mperest. 


LECTIONES  YARUNTFS. 

°*  H.  qaintum  kl.  mart.  immitluntiir. 
"  H.  primi. 

^  H.  XII  deciae,  quoe,  lege  Xll-decim.  quoqoe. 
P  H.  menses 
q  H.  XXXI. 
'  H.  quartura. 
*  H.  quartum. 

^  W.  maliin  priino,  propter  cum  quo  quo4  seqmtw 
"  H.  guum, 
H.  xVdecima. 


parenf. 
UKNBICI  nODWELLI  NOTJ: 


*  W.  suppleonum  excidermU  qu.  pro  quadraule,  etdoil. 
pro  dodranit,  propter  VH  S.  etJiXll  S.  quamdkuc  forii- 


Propterhoc,  W,  Hancilom  pcrlocbnin  muilo  nlitcr 
bnbet  eoiicx  C,  aiqtie  ml  VIll  ki.  npr.  id  ncrom 
modal,  qtipd  codcx  l\.  ad  Y  kl.  npr.  Nempcs.e,  Post- 
hmc  eniin  breviter  dicnm  ;  qucd  Hebrcei  tunc  qui  d\- 
gni  fiieruuf^  Spiritu  Dei  edocti  singulos  quoque  nnnos 
secunduin  cursum  /u;?(r(siipple  .computnvenml),  num- 
quam  feceruni  Pasclia  ante  XI|  M.  apr,  Quw  luna 
nata  in  YIH  id.  marl,  XIV  ef^tin  XI  (lej?e  XII)  M, 
^apr.  Cum  quo  tam  magnum  ofHcium  fuerat  adepta.  Hoc 
est  itaque  quod  per  singutos  fiienses  reparnta  XY  luna 


Murinus^  ncsclo.  Simul  cnm  boc  scriplore  (Cypria- 
no)  linheiur  iii  codice  Coitoninno,  et  mnnn  pbite 
cadein  cxamiur.  Lnudnt  Josepbum  qni  urimiis  coii- 
scrip.sit  cireuluin  X  et  IX  annoriim,  Anaslasinm , 
Tlicopirtlum,  Cyrillum,  Dionysium  exigiium,  etViclo- 
rinum  quiscripsiiHilnro  pnpre^urbis  Romm  episcopo. 
Facit  mcnsem,  XXIX.  W,  Suppleo  quoc  videtur 
excidissc  S,  noiam  semissis,  et  ut  mox  posiXXX; 
nam  354  per  12  divlsi,  dant  S9  cum  seinisse  :  iiein- 
qtie  365  et  qiiarla,  per  12  divisi  dant  30  cum  scmisse 


proicidetur  (lcge  proceditur)  d  sote  ;  et  ideo  per  nn-  j)  proxime  :  nt  fucril  Hebr;cornm  meiisis  dierum  XXIX 


num  plus  ambulare  invenitur  sol  XI  dies  el  qnnrtam 
partem  diei,  El  sic  luna  qum  in  qunrta  feria  in  a^qni- 
nocfium,  YIII  kat,  apr.  Xyjuerat  facta,  invenla  est^ 
suppleto  primoanno  XXYI,  YIII  kal,  apr.  idem  (lege 
Jlem)  secundo  anno^  sublraclis  de4:em  et  novem  inventa 
est\\\.  Tertio  anno  Xmil  Quarto  \\\.  QuintoXt. 
Sexto  XXII.  Septimo  III.  Octavo  nutem  anno  inventa 
est  XV,  quatis  in  principio  in  firmamentum  cceli  fuerat 
posita  Vin  kat,  apr.  lY  feria,  De  quibiis  sic  adno- 
lal  Galxus  :  Postheec  enim  omnia  breviler  dicam,  quod 
numquam  factum  est  Pascha  apud  Judwos  ante  XH  kaL 
apr,  quce  luna  nata  in  YIH  irf.  iiiar(.,  XIV  est  in  XI  (le- 
ge  XII,  kat,  apr.  Obs.  Haec  cx  disputaiione  Murirri 
episcopi  Alexandrini  de  Ratione  PaschaU,   Quis  sit 


cuin  semisse  ;  ei  Romanornm  monsis,  dienim  XXX 
cum  semisse,  fere:ul  legeodnm  sit  XXIX  S,  item 
XXX  S  ;  et  mox  Ergo  inter  XXIX  S  et  XXX  S,  eic. 

Hor<B  XI  et  quarta  horof.  W.  N(m  hnc  intelligen- 
duin  est  de  incrcmento  lotiiis  mcnsis  ;  nam  liorx  XI 
ciim  quadrante,  pro  numcro  mensium,  diiodecles 
sumptae  non  conficient  lotidem  dies  ;  sed  pro  incre- 
mcnto  mensis  dimidii,  quaiitum  acreveril  ab  iiiitio 
mensisad  pleniluniuin ;  nempe  utjam  Sn  plenilnnio 
(peracio  mense  dimidio)  tantumdem  sol  processerit, 
seu  prior  ambu|averit,  noc  esl,  pltis  temporis  impen- 
deritinsuo  mense  dimidio  peragrando,  nuaminsiio 
luna  :  quod  vicies  et  quater  sumptum  ( tot  uti(|ue 
sunt  in  anno  semimenses)  conficiet  loiidem  dies ; 
Digitized  by  V^OOQlC 


M  GOMPUTUS.  950 

iDWita  csi  XV,  V  kal.  apr.,  qualis  in  priucipio  fue-  A  *  XII  kal.  apr.  III  ferla.  Teriio  aulem  anno  j  iion  re- 

Crorsum  computames,  ne  excedereui  XVIkal.  apr., 


rat  facta 

Uac  iiaqae  *  ralioiie  non  Bua  sed  Del  sapien- 
tla  insiructi,  ^  Hebraei  circa  eursum  «  lunarem, 
^  juxia  regulam  primam  Griecorum,  more  iEgypiio- 
rum,  et  non  secundiim  epactas  iunares,  noii  potue- 
?uot  ^  errare.  Et  ideo  ,  quando  primum  in  iEgypio, 
pridid  f  iduum  apritiarum,  secunda  feria,  XIV  lu- 
na,  immolaverant  Pascha  ;  suppleto  primo  anno, 
e  iteruin  non  potuerunt  ^  II  id.  apr.  celebrare 
Pascha,  '  quoniam  nou  i  XlVa,  sed  XX Va  ^  abeis 
Inventa  est  luna.  ^  Itaque  quaerentes  ^  XiV,  necesse 
liabebant  ^  immissis  «  XVlll  dicbus  r  fl  kl.  maii  in- 
venire  XIV  <i  lunam.  Sed,  ne  secundo  meuse  iuci- 
pereni  agere  Pascha,  ^  et  non  prime  mense,  qui 


qui  est  dies  primus  mensis  primi,  '  el  in  mensem 
XII  praeleriti  anni  inciderent,  aliier  compulaverunt. 
Hic  eniin  fuit  annus,  in  quo  non  '^^  XIX,  sed  deducto 
uno^^i^XVni  dies  eos  immiilere  oporlebai.  Quis 
autein  hic  unus  <^^  de  XIX  qui  deducilur  dies,  dice- 
mus  per  Dei  gratiam.  Priino  enim  ^^  tempore,  quan- 
do  in  ^gypto  observata  est  Pascha,  fuit  ipso  anno 
debitiim  ,  qundrans  :  primo  anno  sequente,  faclum 
est  semis :  secundo  anno  adjeclo,  factum  est  do- 
drnus :  tcrtio  autem  anno  factum  est  as  :  tertius 
igiiur  annus  in  Pinace,  in  quo  ^^  modo  bissextus  et 
embolismus  invenitur.  In  quo  anuo  Pascha  ,  XIV 
luna,  VI  id.  apr.  et  II  feria   f^  fuissc  osienditur. 


esta*XVIkl.  april.  u«quc  in  XVII  kl.  maias,  de  g  Quarlo  anno,    commuui,  V  kal.  april.  feriu  VI 

XXV  diebus  lunae   *   retrorsum    computantes,  id  Iiem  quinto  auno  communi,  «s  XIV  funa,  XVI  kal. 

est  XI  dies  ipsius  lunaB    deducentes,    invenerunt,  ^i^  april.  feria  lil.  <  i  Sexto  anno,  embolismus,  nou. 

«  XIV  luna  et  sexu  feria,  ▼  kl.  apr.,  qui   fuil  annus  april.  feria  II.  Septimo  anno,  iJ  bissexl.  ^^  IX  kal. 

communis  et  primus.  Secundo  anno  iteni  comfpuni,  apr.  feria  VI.    Oetavo    anno  embollsmus,  pridie 

LECTIONES  VARIANTES. 
•  C.  fecU. 
1*  C.  deest  Hdiraei 
°  R.  lunx. 


^  R.  deest  juxta  regulamprimam  Gr»oonuD,  more  iCgy- 
tiorum,  et  non  secundum  Epactas  Inoares. 

®  C.  errasse. 

'  R,  idns  Apr. 

K  R.  eorum. 

^  R,  pridie  idut  Apr. 

t  C.  quo. 

j  R,  XIV  decima. 

^  R.  inventa  est  ab  eis. 

1  C.  ita. 

^R.  XlVdecimam. 

"  C.  deesl  immissis. 

«C.recleXVIIl.fl.  XIX.  < 

P  C.  III  kal.  maii,  il.  pridie  kl.  maias. 

^  R.  dee$l  lunara. 

'  C.  deest  et  non  primo  mense,  qui  est  a  XVI  kl.  apr. 
usque  in  XVII  kl.  maias  de  XXV  diebus  lun%. 

»  R.  XIII. 

^  C.  sed  reurorsum  (lege^  non  antrorsiim,  sed  retror- 
sum). 

«  H.  Xiy  dec. 


^fl.  ipsis  kl. 

»  R.  XI.  kl. 

y  C.  Tertio  autem  anno,  in  Pinaee,  in  quo  bissextum  et 
embolismus  invenitur  elc,  atm$M  aUqaoi  vermtm  iiUehne- 
diU. 

*  R.  et  in  mense  XII  dec.  prsterili  anni  fnciderat. 

^*  R.  nono  X. 

i>i>fl.  XTXoclo. 

*^^  R.  XIX  nove  quid  dedudlur. 

^d  ^.  sic  suppleo  quod  mancvm  eai  in  R.  Primo  enim 
tempore  quando  in  iEgypto  observata  est  Pascha  fuH  Ipso 
annodebilum.  Secundoanno  adjecto  factnm  est,  quarldau* 
tem  annodaclum  est  as  ( excidenHbns  inler  alia  noli$  tjua- 
drantis,  semisiii,  et  dodrantis].  Tertius  est  igitur  annus  In 
Pinaxe,  in  quo,  etc. 

^^  C,  Bissextum,  et  deest  modo. 

"  C.  dees^fuisse. 

ss  R.  deest  XIV  luna. 

^  C.  deeu  April. 

i  t  C.  deest  sexto  anno,  embolismus,  non.  apr.  feria  II. 
Septimo  anno,  bissext.  IX  kl.  apr.  feria  VI> 

i  i  R.  Bissextum  sed  communi. 

it^  R.  EmboUsmo  II  id. 


UENMCI  DODWELU  NOTiE 
nempedieeXt  enm  quadrante,  quanto  scilicet  so-     apr:)   retrorsum  eomputantes 
laris  annus   superat  lunarem, 

Circq  cursum  lunarem.  G.  Observa  igitur  c:itri«m 
/unareni,  juxta  regulam  primam  Grtecorum ,  more 
jEgypliorum  el  non  teeundnm  epactas, 

lmmi$sis  XVIII  diebus,  II  kal,  maii.  W.  Codex  R. 
habet  XVIIII,  ideo  forte  quia  mensis  embolimoeus 
dierum  XXX  solet  esse,  adcoqne  prorsum  sumeudi 
dies  XIX;  sed  uon  ita  primus  mensis  novi  anni,  qaod 
librario  forte  in  causa  lueril  cur  XVIIII  pro  XVill  hic 


id  est  wideeim  dies 
ipsius  lunce  deducenles\  invenerunt  XWdec.  (illud  dec. 
redundat)  et  sexta  feria,  ipsis  kal.  apr.  QuaR  conslare 
non  possunt;  nam  a  XIII  kal.  apr.  ad  XVII  kal.  maii 
non  sunt  (ne  quidem  inclusis  ulrisque  extremis)  nisi 
dies  XVII.  Sed  omuino  legendum  est  a  XVI  kal.  apr. 
Primo  enim  tempore.  Locum  hunc,  qui  in  codice 
C.  plane  deest,  in  R.  mancus  est ;  utcumque  sup- 
plevi.  Seiisus  liic  esi  :  Cum  annus  SDlaris  dierum 
365,  cum  quadranle,  superet  communem  lunareip 


poncret,  ut  alibi  lieri  solet  ubi  est  euibolisuuis  :  sed  ])  dierum  354,  diebus  ii  cum  qiiadranie  ;  in  solari 


omuiuo  legcndum  XVIII,  cum  codice  C.  Nam  dies 
XIX,  post  pridie  id.  april.  iinmissi  exfendereut,  nou 
ad  prid.  kal.,  sed  ad  ipsaskal.  mnii,  quod  itaque 
subslilueudum  hic  erit,  si  illic  reiinealur  XIX.  Si- 
miliier  cum  codex  C-  iinmissis  diebus  XMII,  habet 
III  kal.  maii,  lcgendum  II  ka|.  vel  pridie.  kal. 

Sed  ne  seeundo  mense.  W.  Codex  C.  Iiabet,  Sed  ne 
sccundo  mense  inciperent  agere  Pascha  ( suppleo  non 
antrorsum)  sed  reirorsum  computantes,  id  est  dies  ipsius 
luuaideducentes,  inveneruntWf  luna  elsexiaferia  knl. 
apr.  Qiioi  saiis  clara  suut,  et  quaulum  diclu  sufn* 
cit.  Sed  codex  R.  iulei  polatioiie  forle  facia,  rcm  fa- 
siiis,  sic  habet  :  Sed  he  secundo  mense  inciperent  agare 
Pascha,  et  non  primo  mente,  qui  e$l  a  Xtll  kai.  maiVrs, 
de  XXV  diebus  lunw  ((\mi  nempe  habuit  prid.  id. 


primo  communi,  dierum  365,  deest  quadrans  diei ; 
auno  secundo,  propter  similem  defectum,  deerit  se- 
missis;  in  tertio,  dodrans;  qul,  cum  simili  quadran- 
te,  in  anno  quarto,  complct  assem,  liocest  diem  in- 
tegrum  ;  qui  itaque  anno  illi  quario  insertus,  annum 
facit,  bissexiilem  dictuni ,  dierum  366  ;  propier  VI 
kal.  marlii  bis  positum.  Quo  fit,  ut  V  kal.  martii, 
siugulique  hunc  diem  scquentes,  uno  diu  serius 
coiilinKant  quam  si  illa  non  facfa  fuerit  inlercala- 
lio.  Qiiapropier,  quae  pro  commuui  anno  lunarl, 
lacicnda  crat,  lu  commuui  anno  solari,  repedalio 
dioruin  XI ,  jain  facienda  est,  anjio  bissexlili,  dienm 
XII ,  propter  annuin  solarem  jam  XII  diebus  extur- 
rcnlem  :  conlra  vero,  promolio  pro  anno  emlM)Iiiuao, 
aliasdierumXlX,  jam  facienda  erit  dierum  XVIil. 


Digitized  by 


Google 


95!  DE  PASCHA  954 

idus  april.  feria  V.  <^  Ecce  itaque,  quomodo  supe-  A  nos  C^XII,  reveriilur  nd  *  H  id.  apr.  el  «  inTeniliir 


rius  coinputavimus  quod  ^  posi  annos  oclo,  V  kal. 
apr.  ilerum  iiivenia  esl  XV  a  luna.  Sic  <:  posi  annos 
oclo,  pridie  idus  apr.  inventa  ^  esl  XIV  iuna  «  et 
feria  non  sectmda  quomodo  ante,  sed  quinta  est  in- 
venta.  Et  ideo  ^  XIV  iunaro,  eodem  pinace,  s  non 
per  octo  aniios,  sed  per  annos  sedecim,  ad  diem 
suum  primum  redire  ostendimus ;  et  ^  in  eo  bissexti 
annos  ^  secundum  cursum  solis  sinc  errore  ignoran- 
tium  noiavinius.  Qui  el  ipse  i  XVI  annis  supplelis 
licet  ad  ^  cerlum  diem  suum.  ^  immisso  embolismo, 
lum  XIV  luna  occurrii  <"  tamen  ad  secundam  feriam 
non  occurrii,  sed  ad  primam.  Sic  xque  secunda  sede- 
ceuniias'^  suppleta  occurrit  ad  sepiimam  feriaro."Ter- 
tia  vero,  feria  sexti.  Quarla  autem,  feria  quinta.Quin- 


▼  luna  XIV,  et  feria  H. 

Hi  ergo  sunt  anni  *  CXU  in  qulbus  gyrant»» 
el  a  y  primo  die  Paschae  observato  in  iCgypio  annos 
compulantes,  usque  ad  Cbristum  *  pervenimus,et 
diem  passionis  '^^  ct  resurreciionis  ejus  ostendimos. 

^^  Prius  est  tamen  ut  reliquos  nnnos  ocio  pina- 
cis,  demonstremus ,  usque  in  oclavum  enim  compo- 
tavimus.  Nono  ilaque  anno  cc  communi,  XIV  luna, 
el  n  feria  occurrit  kal.  apr.  Item ,  dccimo  ^^  anno 
communi,  XH  kal.  apr.  sexta  feria.  Undecimo  an- 
no,<^<^  bissextus  ct  embolismus,  VI  id.  apr.  ^'  qnia- 
la  feria.  Duodecimo  anno  communi,  ss  V  kal.  Apr. 
secunda  feria.  ^^  Teriiodecimo  anno  iiem  commaoi 
XVI  kal.  apr.  i  J  sexlarerin.  Quartodecimoi^kanno, 


ta  Psedecennitas,  ^  feria  quarla.  Sexia '  sedecennitas,  g  ^iembolismusnon.  apr.  qaintaferia.oBxnQainlodecimo 
feria  quarla.  ■  Septima  autem,  cum  supplcverit  an-      anno  bissext.  communi,  XIV  kai.  apr.  secunda  fe- 

LECTIONES  VARIANTES. 


•  C.  El  c»uque.  ,„„  ,  . 

1>JI.  deest  post.  C.  post,  annoocUvq,  VUI  kal.  apr., 
quodeU  sno  calcub^  snpra  a  nobis  recensUo,  conforme. 
^  C.  post,  anDO  octavo,  II  id. 
d  C.  deesi  est. 

*  A.  sed  feria  oon  seeuada,  sed  quiota ,  mmsso  quomo- 
-do  ante.  C.  deest  non  el  anle. 

^  W,sic  suppleo.  C.  non  hunc  eodem  pioacem.  A.  hunc 
eumdem  pinacem. 

s  C.  non  per  VIII  sed  decima  diem,  pro  sed  sedecim  ad 
diem. 

k  R.  ideo. 

i  C.  deesl  secundumcursum  solis. 

i  A.  XVI  dec.  aonus  sopplelus.  C.  XVI  ann.  suppletus. 

k  R.  coeium. 

1  R.  C.  ia  embol. 

^  R.  C.  deesl  tamenad  II  fcriam  non  occurrit.  A  tamea 
ad  secuoda  feria  non  oocorrit  sed  ad  prima. 

A  C.  supplet  occurrat. 

o  C.  deesl  Teriise  vero  feria  VI,  Qoarla  autem  feria  V.     < 

V  A.  sedecennitas  oslendit  fer. 

4  deesl  feria  IV  sexta  sedeceonitas. 

r  A.  decennitas. 


*  A.  seplimplimi  tempos  cam  impleverit  aoaus. 

*  A.  pridie  idus. 
^  C.  venit. 

^  A.  luna  quartadedma  et  secuoda  feria. 

*  C.  deest  tiXII  in.  A.  gyraatis,  et  ad  diem  primum  Pas- 
cli«  observaue  in  iEgypto  computaotes  annos. 

y  C.  deest  a. 

'  C.  perveoiemos. 

•**  C.  deesl  et  resorrectiools. 

i>b  C.  primo  ot  reliquos  aoous  VIH  plaaces. 

^^  A.  oommooe. 

(id  A.  deest  anoo. 

«®  C.  bissextom  et  embolismo.  A.  Ussextam  et  eiid>oli$- 
mos. 

tf  C.  IV. 

ss  A.  qointam  kl. 

kh  A.  XIV. 

iiA.XIII. 
,      j  j  A.  feria  sexta. 
I     kk  A.  deesi  anno. 

u  C.  embolismo. 

^  A.  XII  anao  bis  sextom  nonom  kal.  apr.  secanda 
feria. 


HENRICI  DODWELLI  NOTiE. 


Supertiis  compUavimus.  Usserius,  pro  computam-- 
mus,  subslituendum  innuit  compotavimus  (  et  sic 
aliquolies  ),  et  quidem  ea  xiate,  compotus  et 
compotista,  etc.  dici  solebant  pro  computus^  compu- 
tista,  etc. 

Et  ideo.  Poierat ,  secundum  hanc  hypothesin, 
piuacem  instituisse  per  octonos  annos ,  quoniam 
in  annis  octo  luna  XIV  redit  ad  eumdem  calenda- 


rii  diem,  licet  non  eamdem  feriam,  et  ne  qiudem  post 
annos  sedecim  ad  eamdem  feriam  redit :  sed  ma- 
luit  per  sedecim  annos  compuiare  (  sedecenniiatem 
vocat;  mallem,  sedecemUum) ;  ideo  forsan  quia, 
post  sedecim  annos,  ad  feriam  proxime  anlecc- 
denlem  redii,  quod  posi  octo  annos  non  fit  :  pinacciii 
ipsum ,  qui  perierat,  bic  restiiuimus  id  auciorls 
mentem. 


PINAX. 


Pascha  XIV  luna. 

Feria. 

Capot  io  iEgypto. 

Uid.  Apr.i 

II 

I 

VII 

VI 

V. 

IV 

UI 

Goomiunis           I 

kal.  Apr. 

VI 

V 

IV 

lU 

11 

I 

VII 

Commonis          II 

Xn  kl.  Apr. 

111 

II 

I 

vu 

VI 

V 

IV 

Bissext.Emb.  III 

VI  id.  Apr. 

ri 

I 

vn 

VI 

V 

IV 

UI 

Communis         IV 

Vkl.Apf. 

VI 

V 

IV 

UI 

II 

I 

VII 

Commuois          V 

XVIkl.W 
non.  Apr. 

ni 

II 

I 

VII 

VI 

V 

IV 

Embol.             VI 

II 

I 

vu 

VI 

V 

IV 

UI 

Bissext.          VII 

IXkl.Ap/ 

VI 

V 

IV 

III 

II 

I 

VII 

Embol.           Vni 

nid.Ap. 
kl.  Ap. 

V 

IV 

lU 

II 

I 

VII 

VI 

Conunuois        IX 

H 

I 

VII 

VI 

V 

IV 

lU 

Communis          X 

XIIkl.Ap. 

VI 

V 

IV 

III 

u 

I 

vu 

Biss.  Emb.       XI 

VI  id.  Ap. 

V 

IV 

ni 

II 

I 

vu 

VI 

Commonis       XII 

V  kl.  Apr.! 

n 

I 

vu 

VI 

V 

IV 

lU 

Commoois      XIII 

XVIkl.Apr. 

VI 

V 

IV 

UI 

II 

I 

vu 

Embol.           XIV 

non.  Apr. 

V 

IV 

III 

II 

I 

VII 

VI 

Bissext.          XV 

IXkl.Apr. 

II 

I 

VII 

VI 

V 

IV 

III 

Embol.           XVI 

Hid.Ap. 

I 

VII 

VI 

V 

IV 

lU 

II 

Sedecennius 

1 

H 

HI    1 

IV     1 

V 

VI 

vu 

C 

Digitize 

dbyVJ 

Dies  domioic  \ 
proximesequeii  • 
est  Pascha  Cli:  ^j 
sllaaorom. 


9o5 

ria.   Sexlodeeimo  anno,  faeto  embolismo, 

eBi"  ilerum  ad  capul,   id  est  in  primo  versu,  lu- 

na  ^  XIV,   et  prima  feria,   pridie  id.   April.    in 

quo  die  diximus  Judxos  in  iOgypto  ^  primuraobscr- 

vasse  Pascha. 

Unde  usque  ad  Jesum  (ilium  Nave,  ^  annis  XLI 
supplctis,  immolayerunt  filii  Israel  Pascba  kal. 
Apr.  «^  sabbalo.  Ezecbias  autem  '  ab  exitu  ex  iEgyp- 
to  usque  s  in  primum  annum  regni  sui,  posl  annos 
b  DCCCLXyn,  celebravit  Pasclia  Yl  id.  apr.  '  IV 
feria.  Item  Josias  duodevicesimo  anno  regni  sui, 
post  annos  i  DCCCCLXX  immolavit  Pascha  ^  XII 
kal.  aprilis,  feria  n.  ^  Esdras  aulem  ^  eo  tempore 
^  quo  suppleix  sunt  ^  seplem  hebdomadae  ,  p  a  tem- 
pio  restituio  et  perfccto  et  a  restituta  civitate  Hie- 


COMPUTUS.  954 

inventa  A  Hic  est  Christus  Jesus  qui,  secundum  carnem , 
Abraliae  fuit  fllius ;  in  cujus  mysierio,  r  centenarlo 
patri  natus  Isaac  super  humeros  suos  poriavit  \U 
gnum  :  ut  ex  '^  eo  demonsirarelur,  ^*»  et  adversarios 
expugnari,  ct  credentes  saluiem  conseqni  per  H* 
gnum,  id  est  per  ^^  crucis  signum.  Ipse  est  Abrabam, 
cui  dixit  DensM  Insemine  tuo  benedicentur  «^«^omnes 
naliories  lerrae.  }  Numquld  ergo  ^^  aliquis  in  Isaac 
misericordiam  consequitur?  Non;  sed  ^^  omnis  ho- 
ino  credens  Deo  iii  Chrisio  ''  benedicetur.  Et  ideo 
Abraham,quia  be  a  Deo  Domino  dictus  est  propheta, 
cum  ^^  manifeste  sciret,  in  sacramento  Chrisii,  cen- 
tenario  sibi  ^  ^  naturo  filium ,  qui  posl  diem  tertium 
moilcm  evacuavit,  etillum  fortem  ii  et  inimicum 
noslrum  vinxil :  ^^  deinde  numeravit  universos  ver- 


rusalem,  posl  annos  '  i  CXIY,  sacrificavit  Pascha  B  naculpssuos  CCCXVIU,  id  est  pro  centenaria  genera- 


XII  kal.  apr.  sabbato.  Sed  et  ipse  Jesus  Dominus 
'et  Salvator  noster,  post  annos  *  !  DLXXUI  ^ 
cum  discipulis  suis  manducavit  Pascha  ^  VI  Id. 
april.  V  feria  :  et  passus  est  aliera  die,  ^  V  id. 
april.  VI  feria. 


tione  triplicavit  C,  et  fecit  t  signum  crucis,  quibtis 
adjunxit  m  nomen  Jesu,  et  adversarios  expugnavii, 
et  filium  frafrissui  Loih  de  ^^  caplivitate  eorum  libc- 
ravit.  Et  roerito  ipse  Dominus  et  magister  nosler 
dicebat  Judaeis  :  i  ^^  Si  filii  Abrab»  essetis,  facta 


LECTIONES  YARIANTES. 


*»  C.  igilnr. 

kC.XVn^^lm/fflnid.April. 

c  /t.primo. 

A  C.  anni  XLI  suppleii. 

^  R.  sabbatis. 

t  W.  sic  suppleo.  C.  H.  ab  iEgyplo, 

s  H.  ad. 

h  R.  DcccLxyni. 

i  C.  If  L 

j  R.  Dccaxx. 
k  c.  xvn. 

1  R.  Hesdra. 

"*  C.  eodem.  i 

»  C.  quod  suppleti  sunt  hebdomada  a  tempore  est. 

o  W .  iic  emendo,  R.yh 

VR.deest  a. 

<l  JR.  civiiatem  resiitutam. 

'  R.  CC  DLXXVni,  sed  CC  esl  pro  oS- 

»  C.  deest  et. 

*  C.  1  DLXXIV,  excidenle  V. 

»  U.  i  DLXXIX.  A.  CC  DLXXVIX,  cum  discentibus  suis. 


"^  C.  nuottfesto  mendo,  IX  kal. 

»  C.  VIII  kal. 

y  C.  deest  centenario. 

*  C.  eodem  monstr. 

**  C.  adversario  sexu  repugnarl. 

i>^  R.  crucis  f  in  signum. 

«c  Jl.  inseril  ia  le. 

dd  R.Aliqui. 

«•  C.  omnes. 

tt  C.  benediceniur. 

KS  R.  de  Domino. 

hh  c.  manifesta. 

^i  R.  uato  fiiio. 

j  j  C.  deesi  et. 

kk  W.  mc  suppleo,  quod  in  ntss.  numcunt  est.  C.  deindo 
numeravii  universos  vernaculos  suos,  cenlenarla  genera- 
iione  iriplicavii  et  tecii  signom  cruds  quibus  adjuuxit  no- 
roine  Jesu.  R.  denumeravii  uuiversos  vernassuos,  ct 
propier  cenlenariam  naiivitatem  iriplicavii  cenlum  et  fe- 
cii  signum  f  quibus  ei  adjecii  XVIII  m  nomine  huius. 

11  C.  servtluie  lib. 

^^  R.  si  filii  Abrabae  esiis,  focta  patris  vesiri  facite. 


HENRICl  DODWELLI  NOTiE 
teriias  sedecenniiaiis  anno 


Pascha  kal.  Nempe 
nono. 

Pascha  VI.  Nempe,  post  inlegrtim  pinacem  (an- 
norum  112)  sepiies  iran«actum  ( seu  annos  784 ), 
anno  octavi  pinacis  85,.hoc  eslsextsesedecennitalis 
anno  lertio. 

Pascha  XII.  Nempe  post  8  pinaces ,  anno 
74  sequentis,  seu  quinUc  sedecennitatis  anno  de- 
cimo. 


pinace,  diem  resiiiucram,  ut  vides.  QuamcorrcctiO' 
nem  confirmat  codex  R. 

Suos  CCCXVIII.  Locus  hic  in  ufroque  codicc 
mancus  esl,  adeoque  obsciirus ;  sed  ad  huiic  sensufu 
res^iiiuendum  esse,  ex  sequentibus  liquei;  neinpo 
cum  Abraham  adversarios  expugiiavii  ei  liberavii 
amicos  {Gen.  xiv),  numeravii  vernaculos,  lioc  est  fa- 
mulos  suosCCCXVIII.  Qtio  contineri  scnlit  bic  auctor 
hscc  inysteria  prophetica  ;  nimiruni,  per  C  centcnn- 
rii  notam,  signari ,  Abrah;e  centenario  natum  iri  il- 


Pascha   XII.  Nempe,  post  pinaces  9 ,  anno  106  j)  lium  Isaac; quam  litteram  triplicavil  (CCC)  ptoccn- 

•  *  icnariis  tribus  prout  iribiis  diebus  iicr  fecit  iminolan- 
dus  Isaac  ( Ciiristi  lypiis ),  qui  et  gcstavil  lignuni, 
id  est  crucis  signum  ;  esii|ue  signum  crucis  r  litlera 
grxca,  notans  numerum  CCC.  Sed  praeler  hos  ire- 
centos,  adjungit  porro  XVIII,  hoc  esi,  liiieris  gi\x- 
cis  ,  iti,  qiiibus  signari  pulal,  uipoie  litleris  iniliaii- 
bus,  U^ovt,  nomeii  Jcsu.  Adeoquc,  sicul  por  Abrali:c 
ramtilos  CCCXVIIl,  liberatus  est  Loth,  ita  per  thj 
(qiiibus  idein  nuiueriis  signatur  ),  id  cst  per  si- 
gnum  crucls  ei  nomen  Jesu,  liberatiis  est  Isanc, 
moriemque  evacuavii  seu  evitavit  ilio  die  tertio. 
(2ux  omnia  non  lam  Isaac  uliimo  spectant ,  in 
quo  misericordiam  consequitur  iiemo ,  sed  ,  cu- 
jus  ille  lypus  erat ,  Jesum  Cbristum  senien  Abrahte 
dicium. 


sequentis,  hoc  esi  uliima^  sodecennitaiis  anno  deci 
mo.    Numerat  autem,  ut  infra.patet.  ab  Exodoad 
captiviiatein  Jechoiiios  annos  995 ;  hinc  ad  edicium 
Cyri,  annos  70;  hinc  ad  finem  septem  hebdomadum, 
49;  quifiuntili4. 

Sed  et  ipse  Jesus.  G.  Locus  iaudatus  a  Buche^ 
rio. 

Pascha  VI.  Nempe ,  po>sl  pinaces  i4 ,  anno  i  I  se- 
qnentis.  Esique  locus  hic,  sed  deprnvatus,  quem 
citat,  ex  Bucherio,  Sencschallus  :  qui  connrnial 
calcuii  correctionem,  qunm  ante  posucram.  Neinpe 

Vsserius  jam  anie,  pro  i  DLXXIY  (  ubi  V  cxcideral), 
resiituerat  1579,  quod  ex  annorum  omnium  compuia- 
tione,  infra  seqoente,  faciendum  consiat :  iodeque  ex 


Digitized  by 


Google 


•S5 


DC  PASCHA 


Abraiioc  racercUi. » «^  At  itti  iuque  qiii  Imbc  a  Chritco  Jl  regem  qiii  priorregnavit  in  popnlo  Jndaeomi  aimis 


audieinnl  non  **  Abrali»  sed  dlaboli  facta  iniqua 
facere  elegerunt.  «  Ac  propierea,  Genies,  ^  facti  eads 
filii  Abraliae,  facla  patris  siii  Abralise  facientes» 
cum  ^gno  crucis  el  nomine  Jesii,  quoiidianis  diebns 
adversus  angelos  aposiaias  pugnnnies,  sermone  Del 
armall,  qui  de  capdvitaie  Saunae  libcrut  bomines. 
Ipse  eit  Abrphain  qui  LXXV  annorum  credidit  vo- 
catus ;  ei  quamvis  ^  multos,  id  est  tamquam  stellas 
CQBli ,  fllios  <  habere  ab  ipso  Deo  (  sii  praedictus ; 
^  lamen  per  onicum  Alinm  ejus,  cujus  imaginem 
portabat  ille  agniis  immaculatus  iii  iEgyplo  occisns, 
ct  i{>se  protoplastus  Adam  el  omnis  bomo  credens 
misericordiain  ^  a  Dco  eat  consecntus. 
Deniqiie  reveriamur  ad  Exodum,  id  est  ad  diem  i 


««^XL.  Post  quem^^iregnavit  David  annis««  XL  el  VI 
mensibus.  Salomon,  '^  filius  eju8,annis  XL.  Roboam 
annissf  XVll.  ^^  Abia  annis  ffl.  &<  Asa  annis  XU. 
i  i  Josaphat  annisi^i^XXV.  Joram  annisVIO.  HOcbosias 
anno  LnmAlhaliasannisVOI.  Joas°Banni8XL.  Ana- 
sias  annisXXIX.  Ozias  annis  ^^  LII.  rp  Joaihas  annis 
XVL  Acbas  annis  XVI.  Ezechias  annis  XXfL 
Munasses  aniiis  LV.  Amos  annis  II.  Josias  annis 
1H  XXXL  1*'  Joacliaz  mensibtis  >•  III.  ^t  Joactin  aDOtf 
XL  u"  Item  Joacim,  fllius  ejus,  qui  et  ▼▼  Jecbonias 
dictus  esl,  diebus  cenlam.  >*  Fiunt  In  se  annl  Re- 
gum  yy  DV.  Ab  Exodo  autem  DCCCCLXXXXV.  Et 
capu  esl  Jud£a  a  rege  **  Nabucbodonosor,  qai, 
transmigrato  Jechonla  *«•  inBabyloniam,  constftuitla 


PqscIi»  primum,  et  eiindje  per  ordinem  dinuaiere-  B  Hierusalem  ^^  Sedeciam  regem  Juda,  quem  ««e  posi 


mus  ^  annos  usque  ad  Cbrislum.  In  qulbus  annis 
invenlemus  nobis  magna  el  ^  admiranda  sacramen- 
la  demonsirarl.  »  Dinunierantes  iuque  ^,  ut  dixi , 
per  ordinein »  °  a  dle  qno  eiierunl  ex  iEgypto  csque 
ad  diem  quo  oportebat  eos  exire  de  p  eremo,  anniXL: 
exeuntes  autem  de  eremo  et  iniroeunies  ^  ui  posside* 
rent  a  '  Deo  "  sibi  repromiBsap  l.efram,  ^  a  jesii  filio 
Nave  usque  ad^Samuelem,  judicem  et  Dei^  sacerdo- 
tem,  secundum  Pauli  B.  Apostoll  serroonen),qui«spjri(u 
^  Deiedoctus,  reluliteos  7  implevisseannos  *  CCCCL. 
Ipse  est  Samuel,  qui  '^^  ex  praecepto  D^i  qnjLil  ^q|  ^^  iu 


XI  annos  cxpugnavil,  ei  lllios  cjus  ante  oculos  ipsios 
inlerfccit ;  et  slc  ipsuni  ''^^  Sedeciam  orbaviC,  et 
vinctum  euin  in  Bahyloniam  duci  Jussit,  el  in  ino- 
lendinoconsliiuit,  ubi  ei  mortuus  esL  «««  Ei  tunc 
adimpletum  est  de  eo  qnod  ^^ '  dictum  esl  a  Domino 
perBxecbieljim  Prophciam  :c  bss  Extendam  ^^**  reiiam 
meain  super  euni«  ct  compreliendetur  in  concliisio- 
ne,  et  adducani  eum  in  Babylonem  MMn  terraChal- 
dseorum  et  isiam  lerram  noii  videbi^  et  iUlc  morie- 
tur.  >  Siiniliter  et )  i  i  Hiereiiiias  propbeta  de  eo  et 
universo  populo  ejus  prophetavil,  dicens  :  f  Ossfi  ii' 


LECTIONES  VABIANTES. 


•C.Et. 

b  C.  Abraham. 

«^  C.  Haec 

^  W.  sic  suppleo.  C.  facti  eslis  patris  SM9  AbrahiB  fa-  n 
cientes,  cuoi  «ignuin  cruois  H  nonMlie  Jesu»  serinoiie  Oei  ^ 
arroati,  quotidianls  diebus  adversus  aiigelos  apostatas  pu- 
gnantes  qui  de  capt.  H-  facta  pairis  sui  Abralia.'  f^cientes 
cttin  signum  crucis  et  nomen  bbmiois  (luoUdianis  fdiebn^ 
adversus  aogelos  apostaticos  expugnautesi  sermone  Def 
armati,  de  capUvitate  Sataose  liberant  homioes. 

®  R.  in  multos. 

'  C.  Abrahai. 

8  C.  det. 

^  C.  tam. 

i  C.  dees^sDeo. 

J  C.  Pascha  1  exinde. 

k  C.  deest  annos. 

1  A.  admirabilia. 

^  C.  numerantes. 

"  R.  deeu  ut  dixi. 

"  R.  de. 

P  R.  heremo  bU. 

4  R.  et  possidenles. 

'  R.  Doitalno. 

*  C.  sive  repromiasam. 
^  R.  abhomiuis. 

^  R,  Samuel.  P 

\   ^  C.  levitam. 

*  /?.  Domini. 

y  H.  imnlesse. 

«  C.  CCCCXL. 

■•  H.  Jussu. 

^)>  C.  in  regoi  qul  orsu  regnavit  In  populum. 


^^  C.  d€^regnavit. 

**«  C.  annis  XLVI.  H.  annis  XL,  mensibiis  VL 

''  H.  deest  filiusejus. 

8K  H.  XYI. 

^^  H.  Abias. 

H  H.AsafannhtXV. 

ii  H.  Josafat. 

kk  C.  XLV. 

1 1  C.  Oozias. 

"^  W.  sic  restiiuo.  C.  ef  R.  Godolias  annis  VIH. 

°»  C.  XI. 

"^»  C.  XLH. 

PP  C.  Joacham. 

«1  fl.  XXI. 

"  H.  Joacbas. 

»•  C.  iv. 

^*  H.  Joachim. 

«"  H.  deest  iteip. 

^^  C.  Jechonia. 

*»  H.  hl  suul  anni  DCCCCLXXXXV,  omissis  rcli<?i»M. 

yy  C.  DCV,  sed  calcutw  postulal  DV. 

"  H.  Nabuchonosor. 

■■•  C.  Babyiooia. 

Hb  n,  Sedecbiam. 

•««  A.  per. 

d«id  H.  Sedechiam  inorbavit. 

•««  H.  dee$i  et. 

''f  H.  dixeratDonUnus. 

B?B  H.  et  ext. 

^hb  ^ic  uierque  codex. 

iii  H.  etin 

1  i  i  H.  Jeremias,  et  dee$t  propheta. 


PENRICI  DODWELLI  NOTJE. 


Annis  VIII.  Relineo  Atbalis  (  quam  Goduliamvo- 
cai  nierquc  codex)annos  H  (utut  nunc  6,  nunc  7,  me- 
morentur  H  Chron.  22,  42  et  23,  i  et  24,  4  el  alibi), 
quoiiiam  hoc  exigere  videiur  hujus  calcuhis  ;  aique 
alii  clironologi  saltem  7  numerant ;  ct  uterque  codex 
consenlit.  i 

.46  Exodo  auiem  DCCCCLXXXXV.  Numeros,passim 


vitiosos,  restituimus  ex  S.  Scripturtj  locis,  (]nos 
respiciiint.  Atque,  sic  eineiidati,  exhibcnt  (mcm  iilc 
viili )  numeruni  99!1.  Numeratis,  scilicet ,  l);ivi<liso 
inonsihus,  et  Joacliaxi  tribus,  et  Jcchonia^  Iribus 
mcnsibus  cum  deceiu  diebus  (pro  quibus  poiii  hic 
iOO  dies)  pro  uno  aiino  integro. 


Digitized  by 


Google 


{|57  COHPDTUS.  958 

cii  Daoiiuus  ;  $10  mim  ^  r^gw  hi$f  ^  prinoi^»  4  ajfjicer^ilur  e(  anni  V,  ei  sic  eredens  Deo,  ^^  repu- 


pes  ^  ajiis  •  ^t  residuQS  ^  in  HierMsalem,  qui  de* 
relicti  sunt  in  lerrarxi  i<l9||^,  §i  eos  qui  ^  habitaot 
in  [iEgyplo ;  et  dabo  eos  in  ^  dispefiioiiem  in 
omnia  regnalerr»,  et  iu  opprobriuin,  et  in  para-» 
boiam,  et  ip  odiuu?«  et  in  (^xecratioucoi,  ^  iu 
omni  loco  quo  ef>5  expMlero ;  ^i  b  immiliam  in  eos 
famem»  e(  mor^eio,  et  gl,7diifiT),  douecderici^nta 
lerraqu^p  dcdi  eis.» 

^  U|)deciq»9  iinque  aono  Sedepix  '  suppleii  sun^ 
ab  Exodo  i  ^fiiij  mine  et  sex.  Et  tuiic  populua  Ju- 
dxorum  f  qui  fegepi  non  observavcrut ,  sed  poiii^s 
contra  yotupiaiem  Pei  Hlios  suos  idolis  immolaveral , 
et  ipse  captivus''  agitur;  et  civiiuscorum  qux  syna* 
gogx  ipnriaverai  lypiim  succeus;»  al^  ad  versajriis  •"  era  • 


laretur  ei  ad  justitiam.  Hic  est  itaque  Abroham  do 
QMQ  Buperiiis  dixiipus ,  quod  LXKY  annorum  ^^  cre- 
diderit  vocatus.  Ad  quos  LXXY  annos  adjiciiur 
upus  annus,  et  (iunt  LXX YI.  Quis  autem  bic  qui  adji-^ 
cjtur  ^^  annus?  lile  sciiicei  qui  de  semine  ejus  agims 
anniculus  ss  immaculaltis  est  dictus.  ^^  Igilur,  de  milto 
et  sex  deducamus  LXXVI,  et  reinonent  anui 
DGCCCXX^ ;  qpibus  suppietis,  Adam  runcius  esi 
>»  viia. 

Posi  bxc  aiitem  demonsiremus  capiiviiatis  tem- 
pus,  annorun)  L^^*  Suppletis  enim  ab  Eiodo  usque 
ad  Jechoniam  i  i  annis  DCCCCLXXXXY,  adjicjamus 
^^  XI  Scdecix,  qui  aimi  uudecim  in  corpore  LXX 
annorum  coinputantur.  ^  ^  Qiio  autem  modo  videamui. 


dicatur ;  et  icmplnm  illnd  quod  in  mysierio  AdaB  3  Ex  quo  capta  est  °^^  Hierusalem ,  ipse  ^^  Sedecias, 


fueral  rabricaium,  ei  ii^uiq  a  fundameniis  "  subver- 
titui*,  et  ad  planum  redi^^iiur*  Et  sic  nobis  ®  qui  in  110* 
vissimis  diebus  credere  prasvid^liamur,  magnum,  u( 
dixi,  sacram^ptum  deinon^trai>atur,  ^ieniiu,  r  si  me- 
ruerat  i|)6e  populqs  et  civitas  ei^fennipari ,  1  quid 
teroplum  Pci  ^  adn^iserai  yt  |ioc  pi^terctur  ?  nisi  qqia 
vere  conslat  ^  id  facturp,  qt  }  dij^,  m  mys^rjo  eju^ 
qui  prior  "  I^gem  Dei  ir^psgressus  esl,  et  fuit  paiejr 
omnium  pi^ccaiorum  ;  et  ^  ideo  pqp  ^  solnin  Adod 
oporiebat  r  subveniri ,  sed  el  pmnibus  peccatoribus 
qui  filii '  fidei  Abrahae  fu|4iri  prxvidebaniiir,  nierito 
et  ipsi  civiiati  et  lemplo  priusquam  '^^  subverieretur, 
post  antios  LXX  resiitufo,  repromitiebaiqr.  ^t  hoc 
erat  quod  jain  ^^  liinc  ab  initio  sa&culi  iq  Abraliam 


"^^  utdiximus,  annis  XI.  pp  Post  quem  £)iabi^chodouo- 
for,  qui  eum  in  terra  Ciialdaeoriim  vincium  dMx|t, 
aq  annis  XXY.  "  Ulemaradap,  annis  "  XIL  **  pal- 
ibasar  anns lY.  pt  Darius  ''''  Cyri  Hlius, annis XYIIL 
▼>  Finut  jp  s^  pnni  LXX.  Et  sii;  Cyrus  »»  si^pii 
regnum  Medorqm  ct  f^ersarum. 

Ipse  cst  Cyrus  c^ijus  iu  princlpip  regni  •  cupi  t|ie- 
sauris  yy  domus  pej,  reversus  est  populus  ^'  J||dxo- 
rum  in  ferra  su;i.  »»» Ex  quo  ^nipore  oportct  nos 
bebdomadas  compulare.  ^^^  De  quibu?  Augelqp)  Pei 
meminimusccc  Daniplidixisse;  iLXX****^  hebdomades 
breviaias  svn|  super  populum  luqm  <;t  super  civitalepi 
illam  sanctam,ut^«<^consummeturpeccatum,^''  etnl 
signeiuur  peccaia  ef  sss  deleaturjnjusiiiia,  et  expieq- 


patrem  fidci  flemppstr9l)f)Nr  <  Q"t  t^utn  supplesset  a  Q  tur  injusiiii2p,et>'^^  ntreducaiurjustiiia  aeterna,  et  ut 
die  naiiviiaiis  su;p  aiinos  LXX,  non  potuit  de  terra  ^ignetur  visio  61«^^  prQphciia,  ei  ui  ungueatur  Sanp- 
sua  exire,  pisi  in  "^^  ^igpo  Penta(eMc)ii ,  cujus  uui-  tum  sanclorum.  Et  cognosccs  et  intelliges  ab  exitu 
vcrsa  mandata  populua  I^rael  noi)  era|  observaiurus ,     sermonis,  ut i  i  i respomleatur et  ql ^^^ sedlGpetur  liicru- 

LpCTIUKES  YAHIANTES. 

ss  C.  Immolatus  est.  Diclus. 

i»li  R.  legilur  SSVI. 

ii  C.  vilam. 

jj  C.  auni. 

H  C.  Qui. 

"**»  B.  Hyerusalera,  et  sic  tcepe. 

""  R.  Sedechias,  etsicsemper.  C.  semper  Sedecias. 

^®  R.  deesi  ut  diximus. 

PP  C.  Cujus  posl  mortem  poslqnam  Nab. 


^  R.  addit  Sedechiam. 
^  C.  deest  ejus. 
^  R.  deest  in. 
^  C.  inbabitant  in. 
^  R.  dissipationem. 
f  C.  et  in  loqum  ubi. 
s  R,  miltam. 

h  A.  XI  itaque  anois  soppleti  sunl  Ezcc)iiiC  ab  I^Ixodo 
anui  00  YI  nt  et. 
i  C.  Suppleta*. 
j  C.  deesl  anni. 
k  C.  agetur. 
t  A.  portabal. 
™  /?.  iradilur. 
°  C.  subvertetur  ad  ptanum  redigetur. 

C.  deest  qui. 

C.  sic.  - 

C.  quod. 

C.  aroiserat. 

W,  sic  restUuo.  UUrque  codcx,  eum. 

R.  dixit. 

C.  legls. 

C.  odio. 
*  R.  solo. 
y  C.  subvenire. 
'  C.  deest  fidei. 
®*  C.  subverterentur. 
i>^  C.  deest  tunc. 
'^^  R,  simiUiudine. 
<)<i  i{.  deputaretur  ei  iustitia. 
«*«  C.  credens. 
'f  R.  unos. 


*1<I  C.  anni. 
"  A.  vitae  Marodat. 
"  R.  XL 
«t  c.  Baldasar. 
°^  B.  Asiri». 
^^  R,  sunl. 
*^  C.  suscipit. 
I     yj  R.  deest  domus. 
"  R.  deest  Judaeorum. 
*■"  C.  Ex  i|iS0  enim. 
i>i>^  R.  De  ipsis  enim. 
ccc  ji.  Danielo. 
ddd  c.  bebdomadae. 
««e  H.  coasuinetur. 

f  f f  C.  deestei  m  signenturpeccata,  ei  mox  etexpieutur 
injuslilix. 
sss  R.  deleantur  injnstitise. 
iiiib  C.  deest  ut. 

i  i  i  C.  propheti»,  et  sanctus  sanctorum. 
j  j  i  R.  respooderetur. 
kkk  C.  aediUcaretur. 


Dariui  Cyri  /Hius,  W.  id-  esl  gener ,  ul  cui  nopserai  Atosaa»  Cyri  filia. 


Digitized  by 


Google 


m  DE  PASCHA  960 

salcm  nsqiie  ad  Christum  duceiii ,  "  hebdomtdes  TII A  « Et  super  illud  s«nctum  execnitio  *  TaslatioiHnn  •  el 

usque  ad  consummationcm  lemporis  consoaMiaiio 
dabitnr  *"  snper  hanc  ▼astationem. » 
^^  Post  haec  reTcrtamur  ad  VII,  el  sic  ad  ^  LXH 


el  liebdomades  >•  LXH;  «  el  convcrtetur  etaedifica- 
bitnr  platea  et  murus,  et  exinanlentur  tempora  :  el 
posl  hebdomadas  has  ^  LXH ,  disperibit  unciio,  et  ju- 
dicium  iion  est  in  eo  :  et  civilalem  cl  illum  sandum 
corrumpet  cum  lllo  duce  qui  venict»  et  excidentur  in  ca- 
laclysmo«etusquead  finem  belll  breviati  «  extenninii. 
'  Ei  s  confirmabit  tesiamentum  muliis  hcbdomas 
ona :  ^  et  in  dimidlo  hebdomadis  auferetur  meum 
sacrificium  ei  libatio,  ^  elsiiperi  illum  sanctum 
^  execratio  vastaiionum,  et  usque  ad  consummntio- 
nem  lemporis  consunimatio  dabitur  super  hanc  vas- 
laiionem. 

cEl  ^  confirmabit,  inquit,  testamentiim  multis  heb- 
donias  una.>  Haec  est  °^  ergo  hobdomas  una  qiiain  se- 


hebdomadas.  Qu.t  septem  hebdomadse  coDiioesc 
annos  XLIX;quibus  suppletis,  illo  In  tempore  ec 
Rierusalem  reslilnta  cognoscebalur,  el  platea  per 
medium  ejus  «dificata  considerabatur,  muros  in  eir« 
cuitn  civiialis  Ipsius  erectus,  illaomnia  qnae  inlos 
crant  fortiier  ^^  tuebatur.  In  qua  civiiaie  leoiploa 
illud  quod  in  ^^  similiiudine  Ad»  fueral  destmciom ; 
in  ''  nomine  ejus  itenim  ss  per  XLYI  anooseai  aedifl- 
calum ,  ei  in  ^^  sacramenlo  Spirilos  saocii  oleo  «t 
onctum;  quomodo  ab  Angelo  fuerai  dictom.  Ui 
i^consiimmetur  visioet  ii  propbelia  el  ^^  angoeaiv 


gregavii  Angelos  de  "  LIX ,  et  posuit  in  novissima  B  ^^sanctum  sanctorum.  ">«  ipsum  auiem  fuit  saoclam 


saeculi  lempora.  Quam  hebdomadam  recognoeciinus 
habere  annos  septem :  in  quibns  oporlet  primo 
Enoch  ei  Eliain  venire ,  el  per  »  suam  proplietiam 
roagnae  muliiludini  Evangelium,  id  est  novuro  tesla- 
nientnm,  confirmare.  p  Sic  etenim  audivhnns  Ange- 
lum  <i  Danieli  dixisse  :  c '  Confirmabit  tesiamentum 
rooltis  hebdomas  una.  Et  in  dimidio,  inqoit,  hebdo- 
roadis  auferelur  meum  sacrificium  et  llbatio.  >  Dimi- 
dium  auiem  hebdomadis,  tempus  et  tempora  el 
dlmidium  temporis  ostendit :  quod  esl  iriennium  el 
menses  sex ; »  qui  fiunl  dies,  secundum  ^  Apocalyp- 
ain ,  mille  CCLX.  In  qiiibus  diebus  ille  Aniichristus 
magnam  faciet  vastationem  :  et  ideo  Innc  nemo  Chri- 
atianonim  polerit  Deo  sacrificium  oiTerre ,  quonlam 


sanctorum  in  imaginem  hominis '^«onclom,  qood 
com  ipsa  civitate,  <><»  pro  infidelitaie  Jodaeorom  ab 
ipso  Domlno  nostro  iterum  temporibos  Yespasiaoi 
est  exterminatum.  pp  SIc  fnerat  enim  io  eodem  capi- 
lolo  qood  exponimos  scriplnm,  c  et  posi  <I4  LXllbeb- 
dooiadas  ^'  disperlbil  onctio,  el  Jodieiom  noo  est  ia 
eo,  etcivitaiem  el  illod  sanctom  corrumpei  cnai 
lllo  doce qoi  voniet ,  **  et  exddentor  ^  ^  in  caladysmo . 
««  et  usque  ad  finem  belli  breviati  ▼'^  exierminii.  Ex- 
cidentur,  ^^  inquil,  in  cataelysmo.»  De  quibos  Jioe 
rr  dixit?  Ollqoe  de  ipsis  JudflKls,  qul,  post  advenlooi 
Christi,"'  In  llla  «*«obsldioneet  ^^^  expognaiiooeVes- 
pasiani  exclsl  et  ejectl  sont  de  civitate  soa ,  in  qoa 
Jam  non  redeunt  nec  ««<  In  ipsa  fine  belli  brevlaiL 


Ipse  ^  noquisslmus  Incipiel  in  lemplo  Dei  ▼sedere,  G '<>^Quodestautem«««hocbellumbreviatom?nisiAo- 
el  Ignorantibus  '  se  Deum  affirmare :  qiiem  oportel  tichristl  regnum  quod  exsorgere  habel  conlra  popo- 
Jesum  J  Doininiim  et  Saivatorem  nostrum  spiriiu  oris  lum  Chrislianorum.  '^'  Ipsi  sunt  dies  de  quibos  ail 
sui  interflcere,  ct  praesenlia  adventus  sui  evacuare,  ^ss  Dominus  In  Evangello:  cEl  nisi  abbreviati  esscnl 
et  in  ipso  muudum  consummare ,  sicui  scriptum  cst.     dies  illl,  non  llberarelur  omnls  caro.  » 

LECTIONES  VARIANTES. 


^  C.  hcbdomadas. 

1>  W.  $ic  reUHuo.  C,  H  A.LXXU,  et  mc  aHum^^. 

^  C.  deetl  et  coDvertelur  el  sdidcabitur  pUilea,  el  mu- 
rus ;  et  exinanientar  lempora ,  et  post  he  * 
LXil. 

d  R,  LXXri. 

*^  C,  et  exlenDiniis. 

i  Jl.  sed. 

s  C.  confirmavit. 

b  C.  et  dimidia  hebdomadas. 

t  C.deeslet. 

i  Jl.  illad. 

k  C.  ab  iDiUo. 

\  C.  conflrmavil. 

^  C.  bebdomada,  et  deesl  ergo. 

»  H.  DCLXX. 

®  C.  eonim. 

P  C.  sicui  aud. 

4  A.  DaDiolo.  C.  a  Daniele. 

'  C.  et  conUrmavit. 

*  K.  quis  dies. 
^  Jl.  Apocalypsi  in. 
«  n.  AiiUchrislus. 
^  il.  coDsedere. 
'  K.  Domioum  sc  afflrm. 
y  C.  Christum  et. 

*  C.  vastatioDis. 
•*  C.  et  soper. 
t>b  ji.  Post  boc. 
ee  jt.LXXILC.LXXetduas. 


dd  ji.  tud^Dtar. 

•«  C.  similitudhiem. 

''  C.  omine. 

ss  c.  deeu  per  XLV  aunos  est  aedificataoi. 

^^  C.  sacramentum. 

ii  C.  ooDsummaretur. 

i  j  C.  propheti».  JL  pro|»heta. 

itk  /t.  angeatur. 

11  C.  saDclus. 

■»■»  Sic  rescribo,  sedC.etR.  Ipsod. 

""  C.  vicium. 

•®  W.  mc  scribo.  C.  cum.  R.  per. 
pp  -  ... 

T|  suloms. 

C.  periliit. 
••  C.  deeti  et. 
«t  c.  deeu  fn. 
■■  C.  deest  ei. 
^^  A.  ex  terminis. 
^*  R.  in  quid  bi  catadismo  diluTii. 
yy  Jl.  didtur. 
"  C.  deest  in. 
•■•  C.  ob  sedilloDO. 
1>1»1>  Jl.  pugoatlpae. 
««c  c.  deeu  ID. 
'dd  R.  Qood  aotem  et  bi  hoc. 
•••  C.  de^  hoc. 
tff  C.  Ipsae. 
sss  A.  Deus. 


n .  9IC  scrtoo.  C/.  cum.  n.  per. 
C.  quoiDodo  et  iuerat  in  euode  caiutuloooem  expo- 
us.  A.  quem  expoulmus.  W.  rescrioo  qooo. 
A.  LXXU.  C.  LXX  et  una. 


HENRICI  DODWELLI  NOTiE. 
flebdomai  una.  V.  vid.  Hlppolyi.  apud  Hieron.  Dan.  9. 


Digitized  by 


Google  ' 


064  COMPUTUS.  962 

Resiitatum  est  *  ergo  templuui  in  nomine  proto-  A  plum  quod  non  humanis  sed  suis  sacris  manibus, 

^^  secundum  imperium  Patris  sui/^formavil,  non  olco 


p!asii,  qui  diclus  est  Adam,  sicut  ^^uperius  dixi- 
luus,  c  annis  XL\I.  Sie  autem  osiendiiur  in  nomine 
Adam  :  cum  apud  Graecos  prima  iitiera  nominis  ejus 
d  dicatur  alplia  /uf*,  secunda  autem  delta  «  riMptfj 
iterum  alpha  /lU^  quarta  my  TcwA^xoyra, '  et  fit  no* 
merus  sex  et  qnadraginia.  Qul  numerus  annorum  sic 
B  comprehendetur.  Gum  ^  a  die  illo  quo  reversus  est 
iu  terra  sua  Judseorum  populus ,  regnavit  Cyms 
Persarum  annis  XXXI :  post  quem  '  Gambyses  an- 
nis  IX  y  et  impleti  sunt  XXXX.  Post  annos  au- 
tem  XL ,  regnat  i  Smerdis  Bfagus  mensibus  ^  sep- 
tem ;  qui  menses  a  nobis  non  compuiantur ;  ^  quare  ? 
quoniam  in  septimo  mense  Cyri  fundamenta  templi 
^  posuerunt»  ^  et  exinde  usque  ad  annum  secundum 


sed  spiritu  Dei  unxit;  et  civitatem,  id  est  Ecclesiam, 
lapidibus  sanctificatis  xdificavit,  et  In  ipsa  ss  plateam 
constituit.  Platea  autem  est  via  recta  ^^  et  plana ,  in 
qua  anibuiantes  perveniunt  ad  vitam  xternam^  Huic 
civitaii  foriem  et  inexpugnabilem  murum  ,  id  esi 
«aiictum  nomen  suum,  consUtuit :  per  quod  nomen 
omnes  adversarios  pedibus  ejus  subjtdt.  ^^  Ecce, 
Dei  gratia,  quam  prasciara  et  admirabilia  Ji  nobis 
ostensa  sunt  per  aiinos  XLIX.  Qui  ^^  anni  e  oon- 
trario  iiifidelibus ,  et  persecntionem  servis  Dei  fa- 
cieiitibus,  magnam  dcmonstrant  supervenluram  ca- 
iainltatem.  }^  Qua  autem  ratione  videamiis.  Hic 
'  enim  mundus  in  qoo  justi  et  injusti  o°  ab  initioss- 


Darii  opus  ®  in  eo  non  p  confecemnt.  Tnnc  propbe-  B  culi  conversantiir,  scx  diebus  estconsummalus;  qui- 


taiit  Aggaeus  et  Zacharias ;  per  quos  exhortatus  est 
eos  Dominus,  et  unanimes  accessenint,  et  lo  qua- 
driennio  residuum  opus  lempli  consummavemnt. 
Quod  ipsum  quidem  in  primo  iibro  <i  Esdrae  mani- 
feste  demonsiratur,  quod  sexto  anrio  Darii  lemplum 
Dei '  sit  per  omnia  consummatum.  Ad  XL  adji- 
ciamus  "  Darii  VI,  et  fiunt  XL  et  VI.  Quibus  aniiis 
adjccti  sunt  tres  in  mysterio  passionis  el  resurrec- 
tionis  Christi,  et  impleu  est  ^  hebdomada  septima. 
Et  tunc  "  piaiea  et  tempium  et  murus  et  ipsa  civi- 
tas,  quadragesimo  et  nonoannosupplcto,  per  om- 
nia  perfecta  et  ▼  munita  demonstrabatur.  Sed  hoc 
totum  opus  in  sacramento  Ecclesia!  perficicbaiur. 
Denique  videamus  quid  ipsi  XLIX  aiini  significent. 


bus  suppletis,  benedictas  est  dies  seplimus  ;  ^^  ille 
scilicet  superventurus  sabbatl  aeierni.  In  his  itaque 
diebus  ab  iniiio ,  non  lanium  dialwlo  ct  angelis 
pp  ejus,  sed  et  omnibus  peccatoribus  a  Deo  ignis  est 
pra^paratiis.  Iii  cujus  flamma  uri  ille  Finxus  dives 
4<i  ab  ipso  Dei  Fiiio  est  demonstratus.  Hic  est  '^  ge- 
liennae  ignls;  in  cujos  *'  similitudine  caroiniis  im- 
perio  regis  septies  tantum  iucensus  per  XL  et  IX 
cubiia  ^^  excrevit,  et  adversarios  Ananise,  Azarla) 
et  Misaliel  consumpsit,  et  ^^  ipsos  tres  pueros  a 
Dei  Fillo  protectos(in  mysterio  nostro  qul  sumus  ler- 
tiumgenus^^  hominum),  non  vexavit,  >>  supple- 
tis  ilaqiie  XUX  aiinis,  posl  yr  LXX  capUvita- 
tis,  facli  sunt  anni '>  CXIX.  Qul  GXIX  annrcon- 


Non  sine  causa  euim  Deus  voluit  in  septem  ^  heb-  C  junguntur  iilis  qui  ab  Exodo  usque  ad  Jecboniam 


domadibus  tam  magnum ,  id  est  y  proplieticum  opus 
*  consommari.  Hoc  autem  **  modo  ^^  propbeticum 
fuisse  *^^  inteliigitur  :  cum  de  XLIX  annis,  in  no- 
mine  Jesu  Cbrlsti,  decem  et  oclo  ^^  segreganlur,  et 
remanent  XXXI :  quibus  suppleils,  Cbristus  Jesus 
propter  credentium  salutem  passus  est  et  resurrexit , 
et  per  semeiipsum  oinnla  perfecta  ostendit ;  et  tem- 


computati  sunt  anni  DCCCCXCV,  et  fiunt  in  se  annl 
usque  ad  Hiemsalem  resiitutam,  suppieta  septima 
septimana,  ^«*  anni  i  CXIIII. 

SepUma  ^^^  autem  sepUmana  suppleia,necesse  esjl 
nos  ad  ^^^  LXII  ^^^  hebilomades  ^^^  converU:quffi 
conUnent  annps  CCCCXXXIV.  Quibus  suppleUs 
oportuit  Christum  secundum  carnem  nasci.  De  quo 


LECTIONES  VAMANTES. 


•II. 

^  R.  supra.t 
«  A.  post  annos  XXX  et  Vl. 

<t  R.  dicitur  a  alboiia,  secunda  autem  delti,  tesseres 
tertia,  iterum  alCunia,  et  quarta  mi  tessera  conta. 

'  Jl.  sic. 

«  R,  comprehendiUir. 

^  R.  adjecto  illo. 

i  Meabesses. 

j  Stc  f escHfta.  B.  Zmeridias.  C.  Hysmerius.  T> 

k  C.  VI. 

"*  Jl.  posuerau 
"  C.  eum. 
^  R.  dee$i  in. 
P  R.  fecerat. 
<i  R.  Hesdne. 
'  R.  per  omnia  sit. 
"  R.deesc  Darii. 

*  C.  hebdomades. 
^  C.  plateas. 

^  R.  protecta. 
'  R.  hebdomadas. 
y  R.  perrectum. 

*  R.  consoromari,  ef  tic  tmpe, 
•■  C  deest  modo. 

^^  R.  perfeclum. 


««  R.  igltur. 

d<i  R.  coogregantnr. 

••  R.  ob  imperio. 

''  R.  plasmavit. 

ss  R.  deetl  plateam  consUtuit. 

^^  R.  deeu  et  plana. 

i  i  R.  et  eoee. 

jj  C.iiu^rtf  nobilia. 

^^  C.  atiimae  cont. 

it  C.  quia  aulem  raUonem. 

"^  R.  eteoim. 

^^  R.  habitaUone. 

«o  C.  im  scil.  R.  lHe. 

PP  R.erit. 

<i<i  C.  ab  initio,  e<  deesT  Finens. 

'''  C.  Gehcnna. 

**  C.  similiUidhiem. 

**  R.  exercuit. 

^^  C.  ipsus  ..  paerus...  proiectns,  ei  deest  a. 

^  C.  aeeU  liominam. 

^^  C.  impleUs. 

rr  c.  capUYiUtem. 

"  R.  CXIV. 

«•«  C.  deea  anni. 

b^t>  C.  deeM  autem. 

«cc  c.  LXXII. 

f^^  bebdomas. 

•*•  C.  reverU. 


Digitized  by 


Google 


•  in  fontinenU  Strfteon,  tlf  jd»(n8,  porfdns  enm  A  ^  »(  >(>  nio  die  qno  faeios  est  sof,  fa  ipso  dle  ms- 


^  sois  manibus,  «fixit  ad  Ifariam  matrem  ejns  :<  Ecce 
liie  ^ilusest  in  easum  ei  resnrrectfonem  «  mni. 
lomm  in  Israel,  et  in  signam  cdi  ^  eontradicetnr.i 
Non  la^tinn  auiem  Simeon,  sed  et  ipsl «  CGGCXXX 
et  lY  anni ,  et  slgnttm  erocis ,  et  temfms  pnsslonis , 
ei  tertium  diem  resnrrectfofils  e}n$  demonstraverunt. 
'  Quo  antem  modo  videomus.  SnperNrs  enim  dixl-' 
mo8  AbraliaR  centenario  natom  flfiomr  irt  mystcrfo 
Clirisii ;  6l  deroonatraTimoa  ncmiiiem  In  Israel  bene- 
dietioneiD  conseeutum  ^  aut  nonc  modof  posse  bene- 
dlctlonem  conseqol,  liisf  fn  semine  ipsios  Abrabor* , 
qoi  esl  s  Cbrtstiia.  Ec  ideo  in  sacramcnto  Chrisii 
^  dcGCCGXXXIV  annis  primo  segregaAtur  centum, 
ct  remanent  '   CGCXXXIV.  i   Annl  CGG  seflicct 


ceretor  Cbristus,  Y  Icl.  apr.  feria  IV,  Ei  Ideo  de 
Ipso  '  merito  ad  p1el>em  dlcebat  Malacbias  pn- 
pheta  :  <  Orietnr  vobls  sol  jostilix ,  et  curatlo  ea 
in  "*  pennis  ejos.  i  Hic  est  sol  justitis  cujas  h 
^^  pennis  curatlo  prseostendebatur.  De  qoo  et  Hoyso 
In  eantico  «« recognoscitor  dltois :  i  Ei  super  *"  poi- 
los  SQos  emicnpftit  ^^  et  expandcAs  alas  saa8.i  Ipa 
est  Dombins  in  cbJus  ''  aiiriflitodinc  hfc  sol  anDoe 
per  CCCLXt  ss  dies  et  qoartsrm  pariem  ^^  diei 
eonsnmmat.  Qnae  tpkl  (^idem  pars  qaarf a  dief  babet 
fres  boras.  Tres  anteM  bora;  Imaginem  porcam  illo- 
ram  trlum  dferum  qol  in  princfpio  s±tnll  sine  soleet 
funa  ii  faenint.  Gt  ideo,  li  qaomodo  fres  ttori: 
tn  ^^  qoadrfeitn?o  qnat^  compirtata*  unnm  dlem  doo- 


ottenderont  ^  t    erocio  sfgnom,  et  remanseriint  ]{ dedm  ti^arum   ^^  eil^erum,  sf^ef  ipsf  iresdio, 


XXXIV  :'i  de  qnlbut  dedoctis  »  Dl,  propter 
"dicni  resvrreclioois  e}QS,  remanseront  anni  «  XXXI. 
Qoibos  so^etit,  oporluit  propier  peccnta  cre- 
deniiom  paU  Clmstmli.  f  Ipsot  igitor  4  GCGCXXXrV 
aiinos  adjiciamas  ad  sommam  snperinrem,  et 
inveniamos  amios  ab  Exodo  osque  ad  natfvl- 
uiem  r  Cbrisii ,  •  mille  DXLVItf.  Gii}w  natitifi- 
ils  tempus  cognoscere  desideranies ,  ipsos  annos 
MDXLVin  ab  Exodo,  ^  id  est  a  primo  pinacls  verso, 
diligenter  >  dimmieremas ,  ei  ad  dlem  nalivftatis 
ejus  perventemos.  Qul  dfes  aeita  ▼  sedecennllate 
in  lertio  decfmo  versa  imreninrr ,  '  V  ILI.  april. 
feria  IV. 
0  qoam  pracclara  er  dfvfna  Dominf  providaitla  ! 


perqoaloor  lenTpora  ternot  menses  sibi  "•">  defendee* 
tea,  arniom  post  XD  menses  snppletam  (femonstrave- 
rt«if »".  Et  sfe,  per  hanc  rtofflformcm  triiiirafem,  cl 
ipse  ^^  doodccim  lioraer  Evangeffom  irmrm  m  qoa- 
iHor  pnrles  dtvisam  osfeirdefnnf,  tf  eC  Ircs  mcnscs 
perquattiortempora,  rd  esl  pcr  qnatuor  vi  Erangcfij, 
a  Ghrislo '  ^  eleeios  %it  Apostolos  nobfs  **  denionsin- 
veruiit. 

Hi  Sttiit  Apostoff.quohim  sermonfbns  aeffifrcad,  re- 
cognovlmos  Domfnuni  noslfnm  anno  ^*  sexiodechno 
Imperll  Tiberfi  Cxsarfs  passnm;  comesscrfpse""an- 
norom  ▼▼  XXXf.  Ad  »«  XVf  crgo  ry  i^nnom  et  XXXf, 
adjfciamus  XVflf  in  nomine  fpsius  Jeso,  ei  fit  numc- 
rus  LXV ; ««  quibns  desant  treccnif  at  impleafur  lo- 


LECTIONES  VARIANTES. 


^  C.  conieneotis$imii6. 
^  C.  maDibus  suis. 


W.  nc  rescribo,  C.  et  rf.  fnorlUDrum. 
d  R.  coBindidlur. 

«  c.  cacxxiv. 

r  t,  Quo  aulem  quo  modb. 

i  Jt  Cbristi. 

h  R.  CCCCXXXVII  anni. 

1  R.  cccxxxvn. 

i  H.  Trecenlis. 

k  R.  crucis  sigQuni,  omisso  t.  C.  %  Tau  signam,  omuso 
crucis. 

I  C.  ex. 

"  R.  tres. 

»  C.deesldiem. 

«  C.  XXXIIf. 

P  R.  bis  enim  i^tur. 

q  C.  CCCXXXIV. 

'  A.Domini. 

»  R,  S5  DXXXVIII. 

*  R.aeest  id  esi  a  primo  pinacis  versu. 

^  R.  Dinumeramus. 

▼  R.  sedecennlias.  ^ 

»  C.  deeU  V  lil.  April.  feria  IV.  D 

7  C.  deesl  ut  in  illo  die  quo  factjas  «st  sol ,  in  ipso  die 
nasceretur  Chrislus,  V  U.  april.  f^ria  fV ;  ^t  id^o  dc  ipso. 


'  R.  deest  merito. 

••  C.  pinnis. 

k*  C.  pionis  cfns  Cnjus  ostendebatur. 

®^  C.  cogooficitur. 

*a  R.  |>opuIum  suum  concupivit. 

**  R.  spandeus  alas. 

'f  C.  suniiitiidinefl). 

«s  C.  deesl  dies. 

**^  C.  dles. 

ii  C.  faclussunt. 

U  C.  deesl  Quomodo. 

«•t  k.  ouadrlennium. 

H  C.  efficiunt ;  ul  et  ips»  Ilf  borae  diem. 

™  C.  €l  R.  defendenles.  C.  dependenlcs. 

""  C.  diniimeraveruQl. 

****  JB.  dcest  duodecim. 

PP  C.  «ternf ,  forte  ei  lernl. 

q^  R.  evangelisias,  eleclos  a  Cbrtsto  tfl  ApostokiB. 

^'  C.  electus  Apostolus. 

■■  il.  manlfestaverunt. 

»*  C.XV. 

"*»  R.  anno. 

^^  C.  XXX  et  uno. 

»»  C.  XV. 

yy  R.  deest  annum  ei. 

"  R.  quibus  CCC. 


tlENRtel  DODWELLI  NOTJE. 


De  quo  in  continenti  Simeon,  C  tvntettentissimus* 
U.  con/iiteniiwimiw.  i»ow»tv4wT<^,  pro  quo  interpres , 
si  forle  fucrit  inierpres,  legerat  «u»«x^*T«tfti.  G^  immo 
conf^iiMtmtts,  ut  sorte  sua  contenia»  :  et  5imeon 
Ipse  dixit,  Domine,  nmc  dinuuis  mrmdn  tmmn  in  pace^ 
quoniam  octt/t,  etc. 

Qttt  diei.  W,  Nativitatem  Cbrislf,  ^oOTra  i^ceptam 
sententiam  conjicit  in  niartii  dient  XXVRf :  nisr  rorte, 
quts  de  nativitate  dicit  sint  dc  conccpiione  intelii- 
genda,  quse  circa  hoc  tempus  comigisse  ereditur, 


nempe  mart.  XXV. 

Pars  quarln  diei  habet  Ires  horas,  If .  ^umo  scs  lio* 
ras  :  nam  bic  agitiir  de  die  24  bor.inior,  nisi  vel 
toium  vuxOyifMpcit  divisiim  veliliu  iiborir(noslraniDi 
duplas),  vcl  ires  boras  diurnas,  v^  a  (etfdem 
noctiirnis  dislinguere,  qiiaruin  bic  nMfMm  raiionem 
babeat. 

Per  quatuor  lempora.  VV.  id  est,  tjjlfeiuOf  vkibus, 
seu  quater. 


Digitized  by 


Google 


965  COMftJTtJS.  060 

iius  secundum  ^  cursum  solis.^  CCG   anicm  npnd  A  exfnile  (yer  dfes  ^  XS  visa  ^st  in  coelo ;  sexiodccimo 


Gnecos  ^  per  unam  tiiteram  neianCur  qu^  dicUur 
c  lau^  et  manifestc  demonstrat  omnibus  ^  (au  crucis 
sifnum.  «  Ecce  iterum  Jam  vere  credarous  quod  V 
kl.  april.  secnadum  carnem  naius  sit  Christus  :  in 
qno  die  probavimns  solem  factum. 

Debemus  ostendere  '  et  id  Ipsum  non  fuisse  s  va- 
CQum,  sed  ^  fn  salutem  nosiram  fuisse  praeostensum. 
fai  die  enim  quarto  quando  factos  est  sol,  ipso  die 
et  luna  facta  esi  XV,  i  aliero  autem  die  fuit  XVI, 
terliovero  XVII :  etsic  plasmalus  est  Adam  de  lerra, 
qui  per  suam  inobedientiam  non  tantum  sibi  sed  et 
nobls  arcessieral  mortem  :  i  quam  mortem  Dominus 
noster  Jesos  conculcans,  passus  es(  luna  XV ;  et  re« 
quievit  incordeterrsc  XVI;  lertio  autem  die,  Inna 


autem die,  slcul in  anno XVI  Impcri? Tibcrii  Casnris, 
velut  nioHna  non  p  est  ab  boniinibas  visa;  siniiit- 
ler  4  et  XVII  '  die  non  est  visa  :  *  duodevigesimo 
aotem,  in  *  similitudine  et  fn  nomine  ipsius  Jeso  , 
et  ipsa  post  »  lertiafm  dicm  ad  vesperam  resiituta 
resurrexit,  et  nostram  omninm  resurreciionem  fuiu- 
ram  ad  vesperam,  id  est  ^  in  novissfnia  sxculi  bora 
'  demonstravit. 

Ecce  igitnr  7  quanta  nobis  dies  nativitatis  Do- 
mini  ostendit !  qui  <  nativitatis  dies  ab  Exodo  rc- 
pertus  est,  «^^  ut  diximus,  post  annos  f  DXLvilI. 
Quos  annos  ^^  ab  ExOdo  sic  vere  a  nobis  coifectos 
«c  osiendimus,  cnm  elrpsorutnannortfm  rationem  non 
esse  vacuam  deinonstmmus.  '^  Dominfus  ehfm  sanc- 


XVII  inventa,  i^  reversus  e^t  ab  inferis,  de  terrse  B  luseldivinus,  utosienderet  nobisquoniamfuturorum 


fundamentis ;  ei  sic  ipsi  Adx  et  omnibus  credenti- 
bus  in  se  resiituii  viiam  aeternam.^  Quomodo  ^  ergo 
per  cursuin  solis  "^  signum  tau  et  lempus  passionis 
demonslratum  esi  sic  ct  per  cursum  iunae  teriius  dres 
rcsurreciionis  ejus  evidenter  ostensus  est.  A  die 
enim  ^  primo  in  quo  facla  esl  luna  quinladeclma , 

LBGTIONES  VARIANTES. 


est  prxscius,  et  in  ipsis  aniiis  manifesiavit  temptts  in 
quo  oporiebai  ^»  a  Fiiio  ejus  aquam  qo»  Rbtiiit  pec- 
caia,  XV  anno  imperii  Til>erii  Cae.^aris,  santtiOcari. 
Et  ideo,  quoniodo  Abraham  qnando  expu^mlre  Voluii 
'^eosquiLoth  filiumfratrtsejus  Capilvum  bb  doxerunr, 
^^  numerabai  vernaculos  suos  primura  XVUI  iiinomino 


^  R.  deesl  cursum. 

>>  iL  pro  uiia  liltera. 

®  C.  t  Tau  crucis  signum,  et  mao. 

d  R.  crucem  signum. 

«  C.  deesl  Ecce  iierum  jain  vere  credamns  quod  V  kl. 
April.  secundam  caniem  natus  sii  Christus :  in  quo  die 
probavimus  solem  factum. 

f  C.  deest  et  id. 

s  C.  anicum. 

^  R.  deeU  in. 

i  C.  guaealterodie. 

j  R.  miquam  cniam.  . 

k  C.  ascendit  ab.  ' 

1  R.  autem. 

^  A.  cursum  temporis  passioDis. 

°  C.  plurimo. 

^R.m. 

V  c.  deest  est. 


*i  C.  deest  et. 

'  R.  deest  die. 

»  R.  XVIII. 

^  C.  simililudinem  et  in  nomen. 

"  R.  leriium. 

^  R.  deest  in. 

'  R.  monstravit. 

7  C.  quis  tanta  nobis  ostendtt  dies  nat.  Dom. 

'  C.  deest  naiiviiaiis. 

^^  R.  posl  annos,  ui  diximos. 

^^  R.  deest  ab  Exodo. 

®^  C.  ostendemus. 

d<i  C.  ostendit  qui  foturorum  est  praescius. 

•«  C.  Fillum  ejtts  aqua. 

"  R.deesl  eos, 

99  R.  duxerat. 

^^  R.  numeravit  vernas  suos  primo  CCCXVIII 


W.  OmONOLOGLE  SYNOPSIS. 


Amd  ab  Exodo. 

In  Eremo  40 

Judices  4550 

Reges  ad  Jechoniam  f^ 

Ad  capiam  Judaeam                        99S 
Sedecias  11 

Adconflagrationemorblsettempll  1006 

CaptivUas, 

Sedecias  H 

Nabuchodonosor  ^ 

Ulemaredan  12 

BalUsar  4 

Darius  J2 

70 

905 

70 
49 

1114 


Ab  Exodo  ad  Captivitatem 

Caplivitas 

Septem  hebdomades 

Ad  templum  restauralum 
Duo  ^t  sexaginta  hebdoraades 

Ad  Chrisium  nainm 
CJu^isii  viia 

Ad  passionem 

Ad  (rordiani  quintum 

Summa  omnium 


Reges, 
Saul 
David 
Solomon 
Roboam 
Abia 
Asa 

Josaphat 
Joram 
Ochozias 
Godolias 
Joas 
Amasias 
Oxias 
Joathas 
Achas 
I^Becbias 
Hanasses 
Amon 
Josias 
Joach^ 
Joacliim 
Jechonias 


1579 
215 

1791 


40 

40 

40 

17 

3 

41 

25 

8 

1 

8 

40 


ResUturalio  templk 


Nomen  Adae 


SefHem  hebdomades, 

Cyrus 
TkCambyses 
^  Smerdls 

Darius  ( n  et  IV  ) 


Restauraiio  templi 
Mysterium  paastoots 


«    1 
^    4 

«    1 

iL  40 

46 


31 
9 
0 
6 


-     C.  Centenarius  iriplicalus,  ccc. 
KeHqui  xvui 


^     Veraae  Abrah« 


305 


300 
18 


318  tni 


T  signumcrucis 
iii  nomenJesu. 


Digitized  by 


Google 


967  DE  PASCHA  968 

Jesii ;  cl  '^  alios  propler  centenariam  generaiionem,  A     Hos  auiem  annos  omnes  ab  Exodo,  id  esl  a  primo 


In  sacrameulo  (rium  dienim  ^  iriplicans,  numeravit 
CCG,  ci  fecit  c  T  roti  signum  cnicis  :  iia  et  nos  dc 
^  i  DXLVHIannis,  quiudeciescenienosdeducamus,  et 
remaiient  XLYHI :  ex  quibus  in  nomine  Jesu  ^  su* 
blatis  XYIH,  inventi  sunt  anniXXX :  quibussupplctis, 
Dominus  Jcsus  a  iiativiiate  sua  baptiz:Uus  cst  a  Jo- 
annc  anno  quintodecimo  impcrii  Tiberii  Ciesnris  : 
cujus  annoscxlodecimo  passus  est  ct  resurrexit.  Adji- 
ciamus  ergo  ilerum  ad  summam  annos  XXXI,  et 
fiunt  iii  se  onines  ab  Exodo  usque  ad  passioncm  anni 
'  i  DLXXIX.  A  qiio  tcmpore  ,  id  csi  a  passione,. 
usque  ad  annum  quintum  s  Gordiani  ^«  Arriano  ct 
Papo  consulibiis ,  suppleti  sunl  anni  ^  CGXV.  Ab 
Exodo  aatem  omnes  anni  i  i  DCCXCIUL 


pinacis  versu,  ^  super  sepiero  sedecenniuies  illoi 
usque  numerando,  omnes  annos  supradiclos  consoah 
memus,  et  tunc  ^  ad  terlium  versum  primx  sede- 
ccnniintis  "*  pervenientes,  inveniemus  secuiidum  Ja- 
dan.os  Pasctia  "  XH  kal.  apr.  feria  tertia.  Seciuidain 
Dos  auieni  "*  tcriio  vcrsu  primae  sedecennilaiis,  YH 
kal.  apr.  occurril  dominicus.  Ipso  ilaque  ordine  ii 
priora  ambulanies  usque  in  finem  sxculi,  Judaeonm 
et  Clirisiianorum  dies  Pascbae  p  inveiiirc  volcfiies 
non  erraviinus.  <i  Ac.  propierca  Deo  Palri  oronipo- 
tenli,  qui  nos  ad  gratiam  tantam  vocavil,  et  diTiu 
sacramenia  inanifestavit,  per  Jcsum  Cbristum  Fiiiinii 
ejus,  Dominum  '  ei  Salvatorem  nosirum  semper 
sine  cessatione  gratias  agamus. 


^  C,  alium. 
^  C.  replicans. 
^  H.-f  sigQum  t- 
d  C.  in. 
«  A.  sublaU. 

t  W.Sic  restUuo  ex  eaUulo;   C.l.  DLXXXVIH.  R 
55  DLXXIV. 
K  A.  Gordianum. 

^  C.  Ariani  et  Papae  CoDSuu,  lego  consulatu. 
i  A.  CCXI. 


LECTIONRS  VARIANTES. 
B 


j  W.  «c  restiluo.  C.  I  DCCXCVHI.  R.  i  DCCXCd. 
^  R.  per  septem  sedecenoitates  perveoleotes ,  infeflie- 
mus. 
1  W.  iuppleo  ad. 
"  W.  nuwleo  ex  aUero  codice  ] 
°  R.  IX  kl.  apr.  feria  sexla. 
°  A.  oclavo. 

P  C.  deesl  invenire  voleoles. 
<l  C.  hac. 
'  C.  deesl  el. 


!  pervenientes. 


HENRICI  DODWELLI  NOTiE. 


Arriano  el  Papo  eomulibui.  W>  Ad  bunc  annnm, 
qui  est  sne  vulgaris  i45,  perducitur  calculus.  Quo 
anno  Cyprianus  nondum  se  Cliristianum  proressiis 
perbibetur ;  s^d  uno  ant  allcro  anno  serius.  An  nniem 
eo  anno  scripius  fuerit  bic  tra(  tatus  quo  tcnninamr 
calculus  ,  non  liquet.  Ut  a  Cypriano,  nonduni  Cliris- 
iiano,  tunc  scribcrelur»  baiid  pulandum  esi.  Si  itaqnc 
bunc  babeat  auciorem,  serius  aliquanto  scriptum 
fuisse,  postquam  ille  factus  est  Cliristianus,  diceii- 
dum  crit.  Et  quidem  raro  accidit  ut  cbronicorum 


fuerit  lertia  feria,  sive  IX  kal.  apr.,  hoc  est  mai (ii 
24,  fcria  sexia,  erit  YH  kal.  apr.,  lioc  cst  martii  26, 
dies  doinimcus.  Sed  erroris  causam  b.iitc  futsse  coti- 
jicio.  Ulcrqiie  codex,  naiivitati  Cliristi,  assignat 
nnnnm  ab  Exodo  MDXLVHI  :  et  uterque  cotisentil 
mldcndos  ossc,  pro  Passione,  nnnos  XXXI ;  qni  con- 
liciunl  qnidem  annos  MDLXXIX  ,  se<l  codex  li 
(cxcidenie  V)  fiunt^  inquit,  anni  MDLXXIV.Cumqne 
librnrins  (dc  hoc  securns)  viderat,  aliis  computaiiti- 
bus,  nd  illum  Gordiani  annum  esse,  ab  Exo<tD,  nnnos 


scriptores  ad  eum  ipsum  annum  quo  scribunt  res  C  MDCCXCIV,  diirerentiam((iie   viderii  annorum  (oon 


pcrducant,  sed  nd  annum  aliqiiem  insigniorem,  paulo 
pneteritum.  Quod  et  hic  factum  esse  videiur  ,  nimi- 
rum  ad  annuni  Gordiani  imperatoris  ultimum.  Quippe 
cujusannus  quintus  desinit  et  sextus  incipit,  anno 
consulatus  Arriaui  et  Papi.  Annoqiie  sexto  incboato, 
ged  non  perfecto,  ante  aliud  Pascba,  a  Philippo 
Arabe,  qui  succcssit,  occisus  est;  ct  qnidem,  reie- 
rente  Julio  Capitolino,  elsdem  adhuc,  Arriano  et  Papo 
consulibiis. 

SuppUti  tunt  anni  CCXV.TV.  in  boc  nnmero  varianl 
codices:  codex  C.  babet  CCXV,  ct  quidem  rectius. 
Cum  enim  uterque  mortem  Cbrisii  assignet  anno 
Tiberii  XVI,  qui  est  xrx  vulgaUe  Dionysianae,  annus 
29,  inde  ad  consules  Arrianum  et  Papum,  qui  est 
ejusdem  aerne  annus  245 ,  sunt  anni  21  i,  aui  (utrisquc 
extremis  computatis)  215.  At  codcx  R.  babet  CCXX : 
adeoque  ab  Exodo  numerat  aniios  ^  CCXCI,  pro 
r5GCXCIV;eiJiid;corumPasclia  pro  illo  anno,qnaril 


CCXV,  sed)  CCXX;  bunc  numerum  isti  intemlloassi* 
gnavit :  interpolatis  bic  annis  v,  qui  illic  excidcraiit. 
His  aulem  sic  positis ,  animadvcrlit  ille,  vei  aiius 
forle  nliquis,  positis  ab  Exodo  ad  Christuoi  naium 
annis  1548,  indeaue  ad  passionem  aiinis  31,  de  qui- 
bus  convenit,  inde  ad  uordiani  quintum  (qiiod  i^m 
posuerat  R.  220) ;  oinnino  fieri,  ab  Exodo  ad  Gor- 
dinni  quintum,  annos  1799  siibstlloil  igitur  (  pro 
MDCCXCIV  )  annos  ^  DCCXaX  :  cui  coiivcnit, 
prim»  sedecennilatis,  versus  octavus;  adeoque  dies 
IX  Id.  apr.  el  feria  VI,  "pro  Judsontm  Paschaic. 
Cumque,  his  datis,  seqneretur  Ihisrha  Christianorom, 
dominico  sequente,  iiicidere  in  YII  kal.  apr.  quod, 
uti  videtur,  reapse  coniigit,  et  quidem  seco(i(ium 
cnnones  a  Nicaena  synodo  post  condiios,  contingere 
debuit ;  satis  securns  erai  de  calculo  rite  postto.  Sed 
et  idem  contingeret,  ut  modo  dictum  est,  etiamsi  hic 
error,  quinque  annoriim,  non  incidisset:  Dempe, 


(non  ut  codex  C,  in  tertio  versu,  sed)  in  versu  octavo     quod  Pascba  Christianoriim  illo  anno  foret 
primae  sedecennitatis ;  poniique  (non,  ut  C,  xii  kl.  u  actu  contigit)  VII  kal. 


primae  l .  .        .      , 

apr.  feria  IH,  sed  )  IX  kl.  apr.  feria  VI :  sed  in  hoc 
consentiunt  (quod  utriqiie  anno  commune  est)  quod 
Pascha  nostrum,  dominico  proxime  sequente,  fit  VU 
kal.  apr.  Sive  enim  XI  kal.  apr.,  boc  est  martii  21, 


apr.,  ut  librarii  fuerit  illecr- 
ror  calculi^  iion  auctoris.  De  qiio  consensu  sibi  lan- 
topere  gratulatur  liic  auctor :  iudeque  Pinaoem  soufl 
recte  consiitutum  concludit. 


W*  Ad  ealcm  eodicii  Bhemensis,  habetur  hmc  tabella,  sed  confusa  et  depravata,  quam,  f^t 

quid  deeise  tideatur,  hic  apponimus. 

Kl.  Mart.  LtJMA  ET  Feria.  L„na  XXHI 

H       Fcria  II  Luna  VI 


Luna 
Luna 


Feria 
Feria 


\S 
W 
VU 


%ti 


DE  PASCIIA  COMPU  riJS. 


Liiiia 
Luiin 
Liiiia 

Liina 
Lutia 
Liitin 
Luiia 

Liinn 
Ltina 
Luna 
Luna 

Feria 
Fcria 
Feria 
Fcrin 
Fcria 
Feria 
Feria 
Fcrii 
Feria 
Feria 
Feria 
Ferw, 
Feria 
Feria 
Feria 

Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 
Feria 


xxirx 

Vllll 
'  XXI 


Feria 
Feiin 
Feria 


II  Feria 

XIII  Feii;i 

XXVl  Fcria 

VI  Fvria 

XVII  Fci  in 

XXVlll  Feria 

VIIII  Feri.1 

XXI  Feria 

I  Fcria 

V  Feria 
II  Feria 

1  Feria 
V 

II  Feria 

I  Feria 

V  Feria 
IIII  Feria 

I  Feria 

V  Feria 
IIII  Feria 

I  Feria 

V  Feria 
mi  Feria 

l  Feria 

Vll  Feria 

illl  Feria 

I  Feria 

VII  Feria 

im  Feria 

l  Ferin 

VII  Feria 

VI 

III 

VII 

VI 

III 

VII 

VI 

III 

VII 

VI 

m 

XVI  kl.  mara  Domini. 
III  non.  apr.  dom. 
VII  kl.  apr.  dom. 
XIIX  kl.  apr.  dom. 

III  kl.  apr.  dom, 
XI  kl.  apr.  dom. 
Ili  id.  apr.  doni. 
XVn  kl.  mai.  dom. 

XVII  id.  apr.  dom. 
m  id.  apr.  dom. 


CXOIHJS. 

Emboiismus  prid.  id.  apr.  Ter. 

Comm.  kl.  npril.  Ter. 

Comm.  Xn  kl.  npril.  fer. 
Bissext.  et  euibolismus 

Comm.  V  kl.  april.  fer. 

Comm.  XIII  kl.  april.  fer^ 

Emboiismas  non.  april.  fer. 

Bissext.  eomm.  Vlukl.  apr.  fer. 

S  DCCXVIIl 

Embolismus  prid.  id.  apr.  fer. 

Coinm.  kl.  npril.  fer. 

Comm.  ^ll  kl.  april.  fcr. 
Bissexl.  el  cmboi.  VI  id.  april. 

fcr.  V.  Pabsio. 

Comm.  V  kl.  april.  fer. 


lA 

Comm. 

XVI  kl.  npril. 

II 

Embolismiis  non.  april 

III 

Bissoxt 

.  comm.  VIIII  kl.  apr. 

V 

Fcrir! 

111 

Feria 

VI 

Frria 

II 

Feri.i 

VII 

Ferin 

VI 

Fcria 

VI 

Fcria 

V 

Feiin 

Fcrin 

i:i 

Forin 

III 

Ferin 

VI 

Feria 

llll 

Fcrin 

V 

Ferin 

V 

Fcria 

II 

Feria 

VII 

Feria 

VI 

Ferin 

Feria 

V 

Foria 

IIII 

Feila 

II 

Fcria 

III 

Feria 

I 

Ferin 

VII 

Feria 

V 

Ferin 

IIII  « 

Feria 

II 

Feria 

Feria 

I 

Fcria 

"U 

VII  B 

Ferin 

V 

Fcrin 

IIII 

Feria 

II 

Feria 

III 

Feria 

I 

Feria 

VII 

Feria 

V 

Fcria 

VI 

FiTia 

IIII 

Ferii 

III 

Feria 

I 

Feria 

VII 

Feria 

V 

Fcrin 

VI 

Feria 

IIII 

Feria 

III 

III  noii.  apr.  doin. 

VII 

XIIII  U.  apr.  dom. 

V 

VI  id.  apr: 

dom. 

III 

m  kl.  apr. 

dom. 

II 

XIII  kl.  mai.  dom. 

VI 

Prid.  iion. 

ipr.  dom. 
Qom. 

m 

VI  kl  apr. 

n 

XVII  kl.  mai.  dom. 

VI 

Piid.  kl.  .ipr.  dom. 
X  kl.  apr.  dom. 

c 

Prid.  id.  npr.  dom. 

VI  kl.  npr. 

dom. 

XVI  kl.  mai.  dom. 

VI  id.  apr. 

dom. 

VIIII  kl.  apr.  dom. 

Prid.  id.  apr.  dom. 

Prid.  non. 

anr.   doni 
.  dom. 

Xm  kl.  apf 

V  id.  apr.  dom. 

Prid.  kl.  apr.  dom. 

XII  kl.  mai 

.  dom. 

X  kl.  apr. 

doin. 

V  kl.  apr.  dom. 

XVI  U.  ma 

.  dom. 

Kl. 

dom. 

Vmi  kl.  apr.  dom. 

Id.  apr.  doro. 

V  kl  apr.  dom. 

XVkLmai 

.  doui. 

V  id.  apr.  dom. 

D 

Vm  kl.  apr 

.  dora. 

Id.  apr.  dom. 

Non.  apr. 

dom. 

II 

XII  kl.  apr. 

dom. 

VI 

Iin  id.  apr. 

dom. 

III 

Kl.  apr.  dom. 

VI 

XVIII  kl.  apr.  dom. 

VI 

Vlllid.apr 

.  doro. 

III 

IIII  kl.  apr. 

dom. 

H 

miid.apr. 

dom. 

III 

IIII  non.  apr.  dom. 
VIII  kL  apr.dom.  . 

V 

VDid.apr. 

dom. 

II 

mi  kl.  apr. 

doin. 

VI 

Prid.  id.  apr.  dom. 

VI  kl.  apr. 

dom. 

XVI  kl.  api 

'.  dom. 

U 

V  id.  apr.  < 

Jom. 

Digitized  t 

fer. 

fOf. 

fcr. 


VI 
V 
II 

l 
V 

im 
I 

V 

iiii 

i 

VII 

iiii 

I 

VII 

IIII 
I 

VII 

llll 
III 

VII 

llil 
III 
IIII 
IIII 
ill 

VII 


d^^Google 


971 


1NDIVUMCYP6IANM 


Vnu  kl.  apr.  dom. 
Non.  apr.  dom, 
Xlin  kl.  mai.  dom. 
111  non.  apr.  dom. 
Yll  id.  apr.  dom. 
XYII  kl.  mai.  dom. 
in  kl.  apr.  dom. 
XI  kl.  apr.  dom. 
ni  id.  apr.  dom. 
VII  kl.  apr.  dom. 
XYIIkl.  apr.  dom. 
Vll  id.  apr.  dom. 
X  kl.  apr.  dom. 
III  id.  apr.  dom. 
III  non.  apr.  dom. 
Xllil  kl.  apr.  dom. 
VI  id.  apr.  dom. 
in  kl.  apr.  dom. 
Xni  kt.  mai.  dom. 
Prid.  non.  apr.  dom. 
VI  kl.  apr.  dom. 
XVIll  kl.  apr.  dom. 
Prid.  kl.  apr.  dom. 
X  kl.  apr.  dom. 
Iin  id.  apr.  dom. 
ini  non.  apr.  dom. 
Vlllkl.apr.dom. 


fi 


VII  id.  apr.  dom. 
Illlkl.  apr.  dom.i 
Prtd.  id.  apr.  dom. 
Prld.  non.  apr.  doni. 
XIII  kl.  apr.  dom. 

V  id.  apr.  dom. 
Prid.  ki.  apr.  dom. 
XII  kl.  apr.  dom. 

Non.  apr.  dom. 
VkL  apr.  dom. 
XVI  kl.  apr.  dom. 

Kl.  apr.  dom. 
VIUI  kl.  apr.  dom. 

Id.  apr.  dom. 

V  kl.  apr.  dom. 
XV  kl.  mai.  dom. 

V  id.  apr.  dom. 
Vni  kl.  apr.  dom. 

Id.  apr.  dom. 

Noii.  apr.  dom. 
Xn  kl.  apr.  dom. 
IIII  id.  apr.  dom. 

Kl.  apr.  dom. 
XVIII  kl.  apr.  dom. 

VIII  id.  apr.  dom. 
UII  kl.  apr.  dom. 


^ 


HENRia  DODWELLl  NOTJE. 


W,  Sed  non  fui  soUicitus  de  his  vel  ordinandis, 
vel  reslituendis :  Quoniam  quidquid  sani  hic  conli- 
nealur«  id  omne  haberi  poiest  in  Pinace  quem  (ad 
Auctoris  menlem)  ante  restiiueram  et  notls  inserue- 
ram»  quam  hanc  conspexerim  tabellam.  Qiiiu  nihil 


aliud  conlinetur,  quam  confusa  maicria',  ei  ouile  di  * 
gcsia ,  et  depravata  pro  islinsmodi  pinace  :  neque 
oper;e  pretium  esl  corrigere,  vel  ordiiiare,  vcl 
etiam  diviiiare  quo  casn  in  hanc  confusioneia  devcne- 
rit.  Si  cui  id  libet,  per  nic  licel. 


W,  Postquam  hucusque  i^ervenissent  operae,  lo-  Ct/prtantfs  noster.  Atque  (ni  hic)  post  SedeceiiRilates 
cusque  superesset  vacuus  in  imo  paginac ;  visum  septem,  scu  annos  cxii ;  redire  docet  Pascha  ad  eutn- 
cst  (ex  Bucherio)  hic  inf^erere  Hippolyli  canonem  dem  meiisis  diem  ,  eamdeinque  Feriam.  Quem  cano- 
Pasclialem;  qui  huic  C|/pnVim  plaiie  siniilts  est.  Nain  nem  (paulo  aliter  apud  Bucherium  dispostlum)  !n 
ct  ille  Gyclum  suum  per  Hecccedecoeteriai  seu  Sede-  p  eam  formam  tiic  rcdigo  ,  qua  supra  caiioiiem  €y- 
cennitatei  dislribuii  (sive  geminas  Octaeteridai)^  ut  ^  priani  exposuimus. 


CYaUS  mPPOLYTI. 


Luna  Qnartadecima. 
Embolism.  I 

n 
III 
iiii 

V 

VI 
Emb.Bissex.    VH 

vin 

VIIII 

X 

XI 

XIIVid.Ap." 

XIII  Iin  Kl.  Apr. 

XIIII  XV  KI.  Apr. 

XV  Non.  Apr. 

XVI  VIII  Kl.  Apr. 


Feria. 


Bissex. 

Embolism. 


Embol. 

Bissext. 
Embolism. 


EmboLBiss. 


Id.  April. 
IHINon.Apr. 
XIIKI.Apr. 
V  id.  Apr. 
IIII  Kl.  Apr. 
XV  Kl.  Apr. 
Non.  Apr. 
VIII  KI.  Apr. 
niIKoa.Apr. 
Id.Ap. 
XII  Kl.  Ap. 


Sedecennitas 


nii 

III 

II 

1 

I    . 

VII 

VI 

V 

V 

IIII 

III 

II 

iiii 

III 

II 

I 

VII 

VI 

V 

V 

IIII 

III 

II 

iiii 

III 

II 

I 

VII 

VI 

V 

VII 

IIII 

V 

IIII 

iiii 

III 

II 

I 

VII 

VI 

V 

VII 

VI 

V 

IIII 

IIII 

m 

II 

I 

VII 

VI 

V 

VII 

vr 

V 

IIII 

IIII 

m 

II 

Dics  DomiotcBs  proxime 
sequens  (aon  Qaaitani- 
decimam,  sed )  Ouialam- 
(lectmam  Lunam ,  est 
(HippolyUJPaschaairi. 
stianorum. 


1     I     I     II    I    III    I  IIII    r  V     I    VI    I    VII 


Capui  hujns  canonis  ,  seu  primus  annus  primse 
sedecennitatis,  ptmitiir ,  aiiniis  primus  imperatoris 
Alexandri«  qui  esl  anniis  Doinini  yuliiaris  2^2.  Adeo- 
que  annus  vulgaris  245  (qui  est  Gordiani  quinliis 
cxiens,  et  sexiusinieiis),  est  hiijiis  canoiiis  anniis  %% 
hoc  est  secundu)  sedcccnnitatis  annus  sextus.  Idem- 
que  erai,  iu  canone  Cypriani»  versus  tertiiis,  adeo- 
qiie  annus  secnndns  ,  primne  sedecennitatis.  Qiiam- 
quam  igitur  eadein  plaire  l^rma  sil  uiriusqiiacaiionis, 
noii  tamen  ab  cOdcm  capite  incipiunt  :  sed  primus 
annus  canonis  Cypriani,  est  vicesimus  primiis  in  ca- 
none  llippolyli. 

Item,  dies  primns  mensis  primi ,  in  canone  Cy- 
priani  censetur  martti  dies  quartus  (seu  4  non.  mar- 
tii),  ut  possil  44  luna  incidcre  in  mariii  di^^in  17(8eu 


D  16  kl.  apr.),  sed  iii  canonellippolyii  primiis  iUe  dies 
censelur  martii  quintus  (seti  3  ii6n.  miirlii),  adcoque 
quartadeciina  luna  non  ante  martii  dtein  18  (seu  j5 
kl.  apr.). 

Sed  ei  pro  Chrisiianomm  Pascliatc  ponh  Hippoly- 
tiis  diein  Dominicum  qui  proxime  sequitnr  (non  dc- 
clmam  quartam  ,  sed),  qninlamdeciinain  tunam  ;  ut, 
si  15  liina  sit  dies  Dominicus,  iion  eo  die  cclebranditni 
sit  Pasclia  (quod,  crodo,  viill  Cyprianus,  ntut  id  loti- 
dem  verbis  non  dicat],  sed  Dominico  sequenle  pleni- 
Itininm  (seii  lunam  15),  non  in  ipso  plcnllunio.  El 
qnidem  fieri  potest  u(  Cyprianus  eliam  (sicut  Hippo- 
lyiiis).  non  ipso  plenilunio  (cum  sit  Dominicus),  Pa- 
scha  celebrandum  vellel ,  sed  Domlnieo  seqaenie  , 
quod  ci  suadere  vidcnlur  rudera  Tabella)  Codicis  R, 

Digitized  by  VjOOQIC 


915 


OlSSERmiO. 


$74 


Dcniqud,  in  9Dlal6  lun(£  discrepani :  quippe,  pro  a  <)iem  (pro  PasciiAie  islius  aDni)/designantcanones 


anno  vulgari  215,  qui  est  in  canone  Cypriani  annus 
srcinidiis,  el  in  canone  Hippolyii  vicesimus  secun- 
dus,  ponitur  luna  quarladecima ,  secundum  Cypria- 
num,  xn  kl.  npr.  fcria  3;  seil  secundum  llippolyiuni, 
XV  kl.  apr.  feria  7,  adi^oquc  plcniluniiiin  xiv  kl.  npr. 
fcria  prima,  lioc  cst  innr.  l^dic  Dominico,  Cl  Hlp- 
polyii  Pnscba  (Domirico  non  co,  sed  semiemc), 
die  26  inarlii,  scu  vu  kl.  anr.  Quo  ipso  die  ceiebran- 
duin  ilein  essel  secuiidiim  Cypiianum  ut  qiii  csi  pri- 
mus  Dominicus  poslxii  kl.  apr.  feiia  3.  Eumdeinque 


Paschales  Dionysii  (qiiibus  jam  nlimur,  in  compulo 
Juliano)  nd  ineutem  synodi  Nic;enae. 

Er^nl  auiem  (prscier  iios  Hippolyli  el  Cypriani), 
alii  iiein  canonos  ad  simiietn  forinnm  (iieinpe  per 
Sodccennia ,  aul  dnplicitam  Octaeteiida  ,  a^ieoi^ue 
posl  annos  Hi,  aul  eiiam  56  ,  recurrcnies) ;  ul  ex 
Cypriano  nosiro  consiat  (qni  ejiisinodi  aniini  aut 
alium  rcjicil) ,  et  Buclierii  noiis  ad  canoncm  Hip< 
polyii. 


APPEHDIX  TERTIA. 

DISSERTATIQ 

DE  CYPBIANI  UBBIS  AD  DEMETBIANUAf,  ET  DE  IDOLOBUM 

VANITATE. 

AUCTORE  D.   NICOL.   LE  NODRRY.  O.  S.  B. 


CAPUT  PRIMUM.  B 

De  libro  ad  Demetrianum. 

ARTICULDS  PRIMUS. 

Analym  hujut  libri, 

Deinclrianus  impio  falsorum  deorum  cultui  addii^- 
tissiinus,  Cyprianum  sacpius  convenerat,  ui  cuip  eo 
non  inquirendai  umquam  veritaiis  ,  sed  sux  lantum 
religionis  lutandnc  causa  disputarel  {pag.  185).  Qiiam- 
obrem  Cyprianus  indocilem,  liligiosum  ac  perlinacis- 
siiitura  hoininem  aspernabalur ,  iiliiinque  sileniio 
atqiie  patienlia  potiiis ,  quam  veri>is ,  sicuti'  sacru) 
nostrae  Scriptur;£  docent,  revincendum  esse  cense- 
bat.  Sed  cuni  diris^mis  bclii ,  fainis,  et  pestis  cala- 
miiatil)us  lunc  mundus  veiaretur,  insanus  ille  bomo  ^ 
mnjon  clamore  coepit  obstrepere ,  palajn(|ue  vocife- 
raii  plurimos  sccum  jure  merito  conqneri  Cbrislia- 
nos  illarum  ideo  esse  causam  ,  qnia  cxterarum  gcn- 
tium  deos  non  venerabantur.  Cyprianus  ilique ,  ne 
silcDiio  suo  id  fateri  viderelur,  ad  bas  quaniumvis 
jnsulsas  el  contemnendas  criminatioiies  ,  piiblico 
scripio  refeliendas  landem  aggressus  est  (pag.  186). 

Variis  autem  ralionum  momcntis  eas  fundiius 
evortil.  Primum  enim  bae  ipsx,  inquit,  niaximx  ca- 
lamiiates  oslendebanl  inundum  senescere,  ac  viribus 
delici.  Tania  siquidem  biberao  tempore  non  erat  im- 
b)  ium  copia  ,  non  tanla  vcris  lempcries ,  non  taotiis 
a:slatc  ardor  Solis ,  iicc  tanta  autumno  frugum  fruc-  ^ 
tuiimque  uberlas.  Decrescebaiit  proiierea  in  visceri- 
bus  tcrrx  mctalla ,  immiiiueiKitur  agricolarum ,  nau- 
trtrum,  inilitum  numerus  :  deerat  iniiocentia  in  foro, 
inter  amicos  concordia,  peritia  in  ariibus,  in  moribus 
disciplina.  Non  crgo  senescenlis  mundi  calamitates 
Christianis  magis  attribudndx*  eraiit ,  quam  quod  x* 
laie  confecius  boino  senectutis  morbis  urgeatur  et 
opprimatur  {pag,  i87). 

Planum  dcinde  auctor  noster  facit  minime  quldem 
Clirisiianos  harumce  calamitatum  csse  auctorcs,  scd 


ipsosmet  gentiles,  qui  Deum,  plane  penitusque  dere- 
lictam ,  scelesto  falsorum  deorum  cultu ,  variis  su- 
perstitionibuS ,  et  sceleribus  immmeris  ofienderant. 
Eam  enimvero  ob  causam,  et  ut  ad  saniorem  mentem 
redirent,  xquisslmus  ille  Deus  permisit  mundum  fu- 
ncstissimis  iilis ,  qiias  sacri  ejus  Yates  ,  a  Cypriano 
ibi  citati,  praedixerant,  cladibus  concuti  ac  peue  ob- 
rui.  Yeruin  hjsc  erat  impiorum  et  scelcratorum  gen- 
tilium  caecitas,  ut  tot  lantisque  plagis  minime  cora« 
moti ,  quam  novis  sempcp  criminibns  provocaliant , 
irain  Dei  non  vcrereniar.  Quis  ergo  eos  non  condem' 
net ,  qui  tametsi  debiiam  sibi  a  servis  suis  cxigerent 
servitutem,  ac  jussis  suis  non  obedientes  flagris,  fa- 
ine,  siti ,  nuditate  ,  ferro,  carccre  mulctareni,  nole- 
bant  lainon  Omnipoienti  Domino  morem  gerere,  ac 
servire  {pag,  188).  Tot  itaque  ac  tantis,  sed  iis,  quas 
ineruerant ,  minoribus  plagis  non  emendatos  ,  nihil 
aliud  manebai,  quam  carcer  aeiernus ,  ac  perpetuum 
igiiis  supplicium. 

Demelriani  vero  conscientiam  ibi  judicem  appellat, 
peiitque  quo  jiire  ipse  avariiiae,  livoris,  libidinis,  ao 
cujuslibet  criminis  reus ,  possit  de  vindicta  divina 
conqueri  {pag.  189).  Quo:  enim  justa  illius,  aliorum- 
qiie  gentilium  de  bellis  tum  poierat  esse  querimonia, 
ctim  iiuila  inier  logas  pax  essei  ?  Qua:  de  stcrilitatc 
et  fame  conquestio,  qoam  illorum  rapacitas  majrnrem 
facicbat?  Qux  dc  pesle  querela,  cum  ipsa  lue  s»vior 
cssel  ipsorum  in  morientes  et  mortuos,  atque  ad  ra- 
pienda  illorum  bona  crndolitas?  Nonno  eiiain  tum 
falsarii,  veneGci ,  sicarii ,  ct  iniqiiissimi  judices  ini- 
puiic  grassabanlur  ?  Deus  crgo  in  tot  scclcrum  ullio- 
nem  jure  meriiissimo  sincbat  inuiidum  maximis  , 
quas  tameii  probibere  polcrat ,  calamitatibus  vcxari 
{pag,  190). 

iCquissimamprxterea  ejus  iram  comnoovebat  in- 
satiabilis  ethiiicorum  rabies ,  qua  Chrisiianos  contra 
omnia  scqnitatis  jura ,  propter  solum  suum  nomen 
quibusliiiet  atrocissimis  suppliciis  excamiflcabant  et  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


075  IN  WVUM 

trucidabanl.  Si  Chrisliaui  enim  illonim  deos  larse- 
ranl ,  cur  iii  injurias  suas  tranquille  cl  iinpunc  pn- 
ticl>anhir,  aul  relinquebanl  ab  iisdem  eUmicis  tam- 
quain  poieniioribus  propulsaridas  ?  Sed  bt  dii  adeo 
imliccilles  erant,  ul  bominum  indigerenl  tutebi,  ct  a 
Ohnsliauis  adjuraii,  ipsorum  verbis,  non  seeus  ac 
flagris ,  el  verbcribus  cacsi ,  cogcrentur  nb  obsessis 
cxire  corporibus  {pag.  491).  Quin  eliam  adigebanlur 
palam,  ot  in  omnium  elinm  elbnicorum  orc,  et  oculis 
suas  pra^stigias  prodere ,  ac  venturum  judicium  con- 
fiteri.  At  quid  insulsius  ct  absiirdius ,  quam  bos  fal- 
sos  deos  impio  cuUu  ,  ac  prostraio  corporc  coli  ab 
bomine ,  quem  status  sublimis ,  et  erecius  in  ccerum 
vultus ,  Verura  el  Omnipotentem  Deum  agnoscerc  et 
Iionorare  admonebat  (pag.  492)? 

Demetrianum  ergo  aliosque  gentiles  bortatur,  ul 
sc  ad  venim  Dcum  convertant ,  crednnt  Christo ,  nc 
desinnnt  ejiis  la»dere  servos,  quos  paiientes  faciebnt 
dc  futura  uUioiie  securitas.  Deus  qiiippe  manifesiissi- 
inum  uUionis  sux ,  et  illorum  defensionis  documcn- 
lum  paiilo  aniea  dederat ,  c  ruinis  Regum  ,  jacturis 
opum,  dispendlo  milituro ,  diminutione  castroriim.  i 
Quapropter  inde  auclor  noster  concludit  publicas 
calamitates  accidisse,  non  in  Gbristianorum,  sed  gen- 
tilium  poenam  el  ultionem. 

Neque  sinil  sibi  objici  iniqiiuro  fore  Deum ,  qui  patitur 
illos,  sicut  gentiles,  Uiniiscladibusinvolvi  et  opprimi. 
Soli  enimvero  gentiles  eas  moerebant,  minime  vero 
Cbristiani ,  qui  de  futuris  bonis  certiores  facti ,  ac 
spiritu  magis  quam  came  vivenies,  magna  animi  fir- 
mitatevincebantcorporis  inflrmitatem  (pa^r.  495).  No- 
verant  insuper  se  ad^ersis  probari  et  corroborari,  nc 
qiiamvis  communis  sit  omniuin  in  boc  mundo,  quem- 
admodum  in  eadcm  domo  maneiitiuin  conditio,  fore 
laroen  utab  etbnicis  posi  lianc  vium  sepirati,  aeterna 
felicitaie  potiantur.  Publicis  igitur  non  comiiiove- 
banltir  calamitatibus.  Nam  deposiia  nniivitate  ter- 
rcna,  et  spiritu  rennti,  non  muiido  utiqiie  vivebant, 
sed  Dco,  quem  pro  aufereiidis  aut  temperandis  cala- 
mitatibus ,  pro  liostibus  arcendis,  pro  impetrandis 
imbribus ,  imino  eti.-im  pro  ipsorummel  etbnicorum 
pacc  ac  saliite,  c  diebus  ac  noctibiis  jugitcr  atque 
iiistanter  i  precabaiitur. 

Gentiles  itaque  non  poieraiil  sibi  idcirco  blundiii , 
quod  iii  publicis  calamiiaiibus  coiiiinunis  ,  saliem 
quoad  corpus ,  essei  ipsorum  ,  aiqiie  Christianorum 
conditio.  Non  enim  propler  ClinstiaiKis,  sed  propter 
eorumdem  ipsorum  genlilium  scelera ,  el  in  eoruin 
vindiclam  ,  sicuii  a  sacris  Yatibus  piUHllclum  fuerat, 
mundus  prcmebalur  (pag.  idV), 

Prsterea  improbi  geiitiles  crudclioribus  ndliuc 
post  proxlme  futuruni  uliiini  jiidicii  dieiii  poenis  cru- 
ciabuiitur ,  quo!  simililer  ab  iisdeni  Propbetis  prx- 
nuntiaia:  sunt.  Nam  sicut  olim  e\  -'Egyplo  salvi  eva- 
serunt  Israelitae ,  qui  domoriim  suaiuni  liuiina,  snn- 
guiiie  agni  insperserant :  ita  ii  soli  ailernos  cruciatus 
dcclinabuiit,  qui  signum  baiigulnis  Cliristi  prx  sc 
fcreiit. 

Cthnicos  itaque  auctor  nosier  iteruin  bortatur,  ut 


CypRlANUM  «# 

A  resipiscaut ,  ac  vel  scro  tandein  agnoscant  Deum,  in 
quo,  ul  ProphcUc  ct  Clirislns  docent,  esl  vUa.  Cit- 
dendum  quippe  Christo»  qui  numqunro  fallli^  qut  Ikec 
oinnia  futura  pr.Tdixit ,  qui  dabit  viUc  xlernx  pne- 
miiim,  qui  perfidos  ei  Incredulos  post  exiremum  ja- 
diciuin  vivacibiis  ignis  ailerni  flammis  cxuri  pr.Tcipiet 
(pag.495).Taniis  vero  tornicntis  cruciati  speclabanuir 
impii  illi  homines  ,  qui  borrendo  quidem  ,  sed  breri 
cniciatunm,  Chrislianis  iiifliclorum ,  spectaculo  cro- 
dclcs  oculos  pnvcrnnt.  Tuin  auiein  hi  ipsi ,  uli  ait 
Propheia  ,  mirabuniur  inspcratam  illorum  saluiem, 
cosquc  errorum,  scelcruinque  tardius  poenitebit. 

Cbristiaiii  porro.  qui  nullum  odisse,  et  bonum  pro 
malo  rcddere  didicerant,  clhnicis  pro  odio  rct>eDde- 
bniil  l>cnevolcniiam ,  nc  pro  tormentis  :ic  suppticiis 

B  monstrabant  snluiis  aiternas  iter.  Omncs  auteiB , 
quaindiu  aliquid  dc  boc  sa^culo  supercst,  eam  conse- 
qiii  possunt,  niodo  suscepta  vera  religionc  ,  Deo  sa- 
tisfaciant.  Manenti  etcnim  in  hoc  muiido  nulla  poc- 
nitciuia  scra  est,  sed  voiiia  confltenti  dntur  ,  etcrc- 
dciiti  indulgentia,  qiiani  Christus  snnguinis  sui  pretio 
impertit.  Quapropter  cuncios  Cyprianus  rursus  co^ 
horiatur,  ut  illum ,  si  flci  i  pote^t ,  diicem  ita  scquao- 
ttir,  ut  post  morlem  a^terna  curo  illo  fruanlur  felfd- 
tale  (pag.  196). 

ARTICULUS    II. 

Osiendilwr  Cyprianum  Carthagims  Episcapnm  el  mar" 
tyrem  esse^verum  hujus  libri  paremem;  qnit  ille, 
et  utrum  primus  in  Africa  martyr  fuerit. 

C 

De  hiijus  commentationis  auctore  nulla  omqtiam 
fuit,  ncc  jam  esse  potcst  quaestio.  Omnes  etcnim  uno 
ore,  illam  a  Thnscio  CnecilioCypriano,  Cartbaginensi 
episcopo ,  scripiam  fiiisse  semper  confessi  sunt ,  et 
adhuc  faicntur.  Nihil  igitur  nec4isse  cst  rem  certani. 
conressam,  et  omiiibus,  nullo  repiignnnte,  probaiami 
variorum  cnjuslibet  xiatis,  ct  codicum  ct  auctorum, 
omni  flde  majoruin,  testimoniis  iternm  probari.  Duos 
lamen  omnino  pra^tcrmittere  non  possumus,  sua  era- 
ditione  ei  aiictoi  iialc  pra^tanles  viros  Lactaniium  , 
et  Hieroiiymiim,  qiiorum  primus  banc,  quam  procul 
dubio  legerat ,  c  ad  Demetrianum  >  comrocnlaiio- 
ncm  noniinaliin  citat  ( Laetant.  lib.  v  iiisl.  cap.  4, 
pag.  471),  secundus  vero  illam  c  adversus  Demclria- 

])  ntim  >  cdiUiin  fuls<e  tesSficalur  (Uieronym.  £ptV. 
Lxxxiii,  ad  Magn.  pag.  655;  Dissertat.  in  Lactant, 
cap.  3,  art.  ^).  Uiriusque  autem  vcrl)a  in  terlia  nos- 
irn  de  Lactantii  Operibus  dissertatiotie  reluliinos. 
Nonne  ctiam  hic  unus  cx  illis  iracialibus  esi,  quem 
Cyprianus  adversus  ethnicos  compusuerat,  quoriim 
Pontius  ejus  diaconus  banc  quidem,  sed  geneiJilcm 
taiitum  meiitionem  fecil?  <  Pcr  qiiem  (Cyprianum) 
gentilcs  blasphemi  repercussis  iis ,  quas  nubis  ing^' 
runt ,  vincerentur  i  (  Pont.  in  Vit.  Cypr.  pag.  4 ). 
Quamvis  enim  bunc  tractatum  noiniiie,  tituloquc  sut 
non  appellet,  vix  sane  poterat  euin,  ut  cx  jain  dictis 
et  adhuc  dicendis  patebit ,  clarioribus  verbis  int)i% 

Digitized  by  VjOOQIC 


*77  DISSERTATH).  978 

I   Neniiiii  porro  quaniumvis  parum  crudiio  incom-  A  qua  l^ililer  ille  tiierat,  el  in  qua  prior  feceral  mului 

prscclara,  prior  eliam  sacerdoUi  ccelesiis  iutignin 
glorioso  cruore  decoraret  (Pontitti,  pag,  10).  i  Sen- 
sus  iiaqiie  Ponlii  esse  videlur,  Cyprinnum  Tuisse  pri- 
niuni  Carthaginis  in  Africa  episcopum ,  qui  sanguiiio 
elTuso  inanyrii  palmam  adeplus  esi.  Quidam  |K>rro 
putniii  liis  verbis  solam  noiari  excitaiam  a  Yaleriano 
el  Galieno  persecutionem ,  ac  Cyprianum  primum 
omnium  in  Africa  fuisse,  qui  sub  his  principibiis,  ut 
ait  Hieronymus,  c  passus  est  (Hieronym.  Catalog, 
ScripL  Eccles.  §  67,  pag.  119).  i  Neque  huic  opi- 
nioni  multiim  repugiiabimns,  si  sat  validis  rationum 
momeniis  siabiliatur. 

ARTICDLUS  III. 

De  hujus  libri  titulo  ,  el  utrum  contra  solum  Demelria- 
num  scriptus  sit, 

Liber  hic  c  ad  Demetrianum,  i  uti  aitLactantius,  vel 
c  adversus  Demetrianum, »  sicut  Hieronymus  dixit , 
scripius  est  (Cit,  super.  loc).  Uiraque  enim  inRcripiio 
in  nostris  ineditis  codicibus  prsttxalegitur;  acpiitniiiu 
quidero  in  antiquissimo  codice  Colbertino  :  c  liici|>it 
ejusdem  (Cypriani)  ad  Deiiietrianuin;  >  in  Taniicnsi  : 
€  IncipitliberCseciliiCyprianicontra  Dcmetrianiini.  i 
In  antiquis  vero  ediiionibus  :  c  Divi  Cxcilii  Cypriniii 
episcopi  Cartliagiiiensis  tractatus  conira  Demetria- 
num,  I  et  in  cxteris  longe  plurihus  simpliciter  c  ad 
Demetrianum,  i  Al  quocumquc  modo  scriptas  fuc- 
rit  hic  tiiuius ,  cenum  est  hanc  lucubrationen  nun 
epistolam  esse,  sed  iractatum ,  quem  Cyprianus  pit- 


pertunt  c^se  putamus  quis  fueril  sanctissimus  illc 
vir,  qui  Ccclfsiam  non  solum  vitnR  snnctimonia  et 
effuso  sanguine,  sed  suis  etiam  scripiis  mirum  plane 
in  modum  illustravit.  Is  aiitem  origine  Afer,  et  Car- 
thagine,  uti  verisimilius  videtur,  nalus,  Impias  eth- 
nicorum  superstitioncs  cum  lacie  suxerat.  Eas  vero 
adhuc  seqiiebjUur,  quando  c  Rlictoricam ,  stcut  ait 
Bieroiiymus  (  Uieronymus^  Catalog.  Script.  Eccles.^ 
§  67,  pag.  119),  gloriose  docuii.  i  Sed  posleaChris- 
tiannm  Religionem  aniplexatus  est,  suadente  pres- 
bytero  Cxcilio ,  cujus  idcirco  accepit  cognomenium. 
Ubi  primum  autem  illnm  suscepit,  tanto  perfectionis 
ejus  assequendo;  desiderio  iiicensus  fuit ,  ut  adhuc 
catechunieniis  decreverit  scrvare  cominentiam ,  et 
pauperibus  omnia  erognverit  bona  sua,  quibus  exu-  B 
tus,  paupcrem  Christum  abundantius  iinitnretur.  Nec 
multo  post  propicr  cximias  siias  virtutes  factus  est 
prcsbyter,  ac  deinde  cpi>copusCarthagiiiensis,  quam- 
vis  utruinqiic  iilud  oniis,  quoad  ejus  fieri  potuit,  ab 
se  deprecnretur.  (luaiita  vero  piclate  ,  prudentia  , 
charitaie ,  sanctirnonia ,  aliisquc  episcopnlibus  virtu- 
tibus  floruerit ,  ncmo  certe  ignorare  potest ,  nisi  in 
Ecclesiabticn  Hisioria  omniiio  peregrinus.  Quin  etiam 
luirnndas  liascc  cjus  virtul<  s  spirant  c  hice  clariora,  i 
uti  loquiiur  Hieroiiyimis  (Idem^  ibid,),  c  ejusOpera.i 
Tam  saiicl.i!  |>orro  vila;  curriculum  absolvit  inviciis- 
sima  Chrisii  coiifessione,  pnipter  quam  capite  plexus, 
meruit  mariyrio  coronari. 

At  eo  certe  inajor  fnit  ejus  triumphus ,  c  quod 
prior,  iiiquit  Pontius,  in  proviiicia,  i  Afric»  martyrii  C  ^^i^^^tn  in  lucem  omittere  coactus  est  adversus  Dc- 


c  priiniiias  dedicnvit ;  i  et  paulo  post :  c  Sacerdota- 
les  coronns  iu  Africa  primus  imbuit  (Pont.  in  Vit. 
S.  Cgpr.  pag.  tO).i  Sed  huic  opiiiioni  adversari  vi- 
dclur  ipseinet  Cyprianus,  qui  Papiniano,  ne  secum 
communicaret ,  scrupulum  quemdain  ,  sed  ridiculis 
duintaxat  chliimniis  nixum,  opponenti  sic  respondet : 
c  Qunre  iii  hunc  scrupulum  non  inciderunt  tot  co- 
episcopi  collegx  mei,  qui  vel  ciim  de  inedio  reccde- 
rent  proscripti  sunt,  vel  apprehensi  iii  carcere  et  iii 
cateiiis  fuerunt,  aut  qui  in  exsilinin  relegati ,  iiiustri 
iiinere  ad  Dominum  profecti  sunt,  aut  qui  in  quibus- 
dani  locis  animadversi ,  coelestes  coronas  de  Domini 
clarifieatione  sumpserunt  (Cyprian»  Epist.  lxvi, 
ad  Papin.  pag.    166    seqq. )  ?  i    Plnres  autem  ibi 


metrianum,  qui  nefarios  gentilium  errores  totis  iii- 
genii  viribus  tueri  conabniur. 

Quamvis  autem  hujus  libri  inscriptio  solum  Do- 
metriani  nomen  prxferat ;  constat  tameii  non  iUuni 
tantuminodo ,  sed  omnes  etiam  ethnicos  Ui  eo  con- 
futari.  Quemadmoduro  enim  illum  nominatim,  iia 
sane  hos  compellat.  In  tota  siquidem  hujus  libri  con- 
closione ,  qune  certe  non  niinima  est,  qiioslibet  geii- 
tiles  alloquitur,  horuturque  ut  resipiscant ,  ac  re- 
jecto  nefnrio  deorum  cultu,  Christianorum  amplec- 
tantur  religionem.  Quid  vero,  quod  ipsiua  Demetrinui 
nomine  iioii  minus  omites  eihnicos ,  quam  illum  iii  • 
crepare  hi&ce  verbis  videtur  :  c  Autsuperbia  influius 
cs,  aut  vinolentia  temulcntus,  aut  livore  invidus,  aiii 


commemorat  episcopos,  coUegas  suos,  qui  in  Africa  D  libidine  incestus,  aut  cnidelitatc  violentos  ?  i  ( Cy- 


procul  ditbio  mariyrio  vitam  finicrant.  Ciir  eos  nam- 
que  collegas  suos  vocat ,  nisi  qiiia  episcopaletn  in 
sua  proviiicia  revcra  obtinuerant  dignilateni?  Quo- 
circa  pentiores  quidam  critici  ut  illum  Pi)ntio ,  ac 
discipiilo  mngistrum  reconcilient,  citala  biijus  Pon- 
tii  non  de  toia  ,  sed  miiiori  Africa  intelligenda  esse 
arbitnmlur.  Quid  vero,  si  dicanius  illum  non  omnino 
accurate  loqui,  ac  generali  Africse  nomine  nihil  aliud 
desigiiare ,  quam  toiius  Africsc  capiit  Canhaginem  ? 
Nam  paiicissima  post  vcrba  sic  prosequitur  :  c  Ex 
quo  enim  Carthagini  episcnpatus  ordo  nniueraiur, 
numquam  aliquis  ex  bonis  et  sacerdotihus  ad  passio- 
nrm  venhsi!  memoraior....4  nl  In  civiute  ipsa,  In 


prian.  pag.  189. )  Numquid  cnitn  Demetrianiis  ho- 

rum  omnium  criminum  reus  erat?  Atcerte  cnm  Cy* 

priaiius  contlnenter  adjecerit :  c  Et  miraris  in  |HBnas 

generis  humani  iram  Dei  crescere,  cum  erescai  quo« 

tidie,  quod  puniattir  (Ibid,)^  i  non  obscure  significat 

non  ob  sola  Demetriani ,  sed  omniiiro  gentiiium  sce- 

lera  irani  Dei  conciiaiam  fuisse,  ac  mundum  pablicis 

concussuro  calamilatibus.  Huc  accedit,  qnod  uniNcr- 

sos  gentiles  sic  paulo  post  adfattir  :  c  Eoce  idipsum 

qiiale  est,  utide  nobiscum  maxime  sermoesi ,  qiiod 

nos  infestastis  innoxios,  quod  in  contumeliam  Dei  im- 

pugnatis ,  atque  opprimitis  Dei  servos.  Parum  est 

qiiod  furenyiim  vnrietaie  vitionim ,  qood  IniqniiaCnf^ 
Digitized  by  V  Iv^ 


919  IN  DITUM  Cf PRIANUM  M§ 

fbraliuin  criminnm ,  quod  eruentanim  compendto  ra-  A  fuisse  Afric»  proeonsulem,  ci^as  summa  erat  in  hae 


pinnrum  viia  vestra  ntacalatur,  quod  snperstitionibos 
falsis  religio  tera  subYeHiiiir;qnod  Deus  omnino  nec 
quxriliir,  nec  timetbr.  Adhuc  tnsuper  Dei  servos  , 
majesiali  ac  nomini  ejus  dicnl(^s,  injusii<i  porsccntio- 
nibus  agilatis  (Ibid.  pnlj,  190).  i  In  codice  Uogio 
pffmo  ei  Tnrniensi,  c  flngitnlis.  i  Ita  elinin  iii  codice 
Colbertino  nnliquiore,  nisi  quod  sciundn  mnnu,  sed 
eodcni  (bnrnctere  scriptum  c  flagellntis.  >  Qiiac  lcciio 
in  codicc  Rcgio  terlio  cxliilHSlur,  el  in  secundo  c  fa- 
tigalis.  I 

Non  crgo  ndvcrsus  solum  Domcirianiim  liic  liber 
a  Cyprinno  edilus  esl,  sed  contra  Oinncs  quoque  eth- 
nicos,  et  ut  in  ciincloru^n  venirci  manns.  Loiigiori 
porro  scrmone  ad  id  probnnduin  opus  non  est,  qiiod 


proYincia  auctoritas.  Alii  Ter.o  minoris  ordinisjndi- 
cem,  ac  foriassis  qiiemdam  Ipsiusmet  proconsulisad- 
scssorem  fuisse  ekistimaiit.  Non  verisimilc  siqnidea 
hh  videtur  Dcmetrinnuin,  si  toiius  Africae  proconsol 
fiiisset,  innia  racilitnlc,  tamque  frequenter  adiisse 
Cyprinniim,  ut  rabularuin  more  falsath  religir?f:ea 
sunni  c  clainosis  i  dntnlnxat  c  vocibus  i  invito  boniihi 
obtruderct.  Pnclerea  cur  Cyprinnus,  qui  Christiano- 
rinii  persecuiores  censnit  esse  declinandos,  tam  U- 
cilc  sc  coinmisisset  furentis  proconsulis  fidei,  ilium- 
qne  Inin  fiequenlek*  doinum  siiam  recopissetl  Cur 
illiim,  quctn  cnctens  timere  magis  debebai,  lanto 
babuii  dcspicntni ;  ut  In  tot  colloquiis,  donil  snx  \a- 
bitis,  illl  tanto  ardore  non  de  re  qniJem  minima,  sed 


ille  bis  disertissimis  saiie  verbis  dcclarnl :  c  Respon-  J  de  religione  disputanli,  nec  uno  quidem   verbo  r^ 


deo  et  libi,  Dcmctriane,  pariier  et  ca?leris,  quos  for- 
sitnn  conciiasti.  i  Neque  tamon  minns  cerlum  est 
illi  in  pi  imis  dlrecium  fnisse ;  quandoqiiidem  Cypria- 
nus  itnpudenlibiis,  de  (iuibus  paulo  post  ngenduin, 
ejiis  calntnniis  srepius  lacessiHis ,  ad  mnnuin  buic 
scriptioni  admovendain  tnndem  computsus  cst. 

ARTICULUS  IT. 

Qnis  [uent  bemetrianus,  ad  qiiein  liic  iiber   direclus 
fuit ,  an  proconsul  aut  inferioris  ordinis  judex? 

QnfSfiierit  Demeirianus  non  p6test  aliuntle  melins, 
qiiam  ex  lioc  ipso,  de  quo  agimus,  librocoghosci.  Al 
inde  cvidehtissimc  colligitur  illum  gentilen)  fuissc. 


sponderc  dignalus  sil?  Nonne  proconsul  tanlom  ob 
coniemptumiraet  innato  furore  excnndesceiis,  poehas 
ab  lllo,  proul  poierat,  prolinus  repetivissel  ?  Cur  lir 
fnriosns,  ei  aclus  in  rabiem,  Cyprianum  a  quo  sic 
spcrnebntur,  noti  sinlim  conjecit  in  vincula,  aul  misil 
in  exsibum,  aut  capite  dainnavit?Qua  tandem  ra- 
tione  vir  ille,  lam  ardenti  et  c;rco  religionis  snx  slu< 
dio  succensiis,  soli  pepercisset  Cypriano,  qui  sam- 
mam  iUiusin  Cbrisiianos  crudelitatem  his  vcrbls  ex- 
plicai :  c  Innoxios,  justos,  Deo  charos ,  domo  priras, 
piitrimonio  simlias,  catenis  premis ,  carcere  incbidis, 
besilis,  gladio,  igtiibus  pnnis.  Nec  saltcm  conlcntus 
es  dolorum  nostrorum  compendio  et  simplici,  ne  ve* 
loci  brevitaie  poef^arum ;  admoves  laniandis  corpori- 


qui  Cyprianum  ,   luin   Carthaginenscin  epiiscopuin  ,  C  biislonga  tormenia,  multi|»licas  laceramiis  visccribiis 


s.xpe  sl^piviS  conveneral.  Non  lam  facilis  nntem  buic 
Deinelriano  in  illius  doinum  adilus  pntuisset,  nisi  ;dt- 
qtr.i  nnirqun,  cum  Cypriano,  ndliuc  fortasse  cibnico  , 
fnmiliariliite  fuisset  conjuncius.  Verum  qtinnta  bic 
pictatc  snimt  cftristiaiia;  relfgioni  notnen  dcdit,  lania 
illc  ittipiel^iie  *c  periinacln,  nefdsio  falsorum  dcoruin 
cultui  niancipahis  erat.  Ad  Cypriabum  enimvero  s;c- 
pitis  (piidetn  ,  sed  nuinqunin  iuvcstigand:c  veritatis, 
niil  nliqnfd  disccndi.  cnitsn  venernt,  veriim  c  unico,  i 
nl  ait  Cyprianus,  c  siiVdio  (Cyprian.  png.  185)  • 
conlradicendi,  td  esi,  ul  impiuin  dutnlaxnl  rnlsorum 
deorurn  cnlium,  et  absnrdas  gentitium  suonim  sn* 
pcrstiiioncs  roira  plane  impudentia  propngnarel.  At 
quia  c  elamosis  i  tantum  c  vocilms,  i  indouiita  pror- 


numerosa  supplicia,  nec  fcritas  alque  innnanilas  lun 
usitatis  poteslesseconionta  tormentis :  excogiiatiioas 
poenas  ingeniosa  cmdelitas  (Cyprian.  p.l90).i£eqms 
crgo  sibi  persuadebtl  tanix  potesiaiis,  quanla!  inlni- 
inaiiilatis  proconsulein  pepercissc  Cypriano,  Cbrislia- 
noruin  episcopo,  el  antesignano,inquemq(iotidie<t 
facile  mnnus  injicerc  poieral  ?  Nonne  illitis  iiece  t:nii 
sibi,  qiinni  cxMcris  (iniiiibus  ethnicis ,  impfacibiHlius 
coruni  Irosiibussaiisfecissel  ? 

Qniilni  auicm  Cypiiannin  occidcndo  lcniavissel  U- 
los  sibi  demcrcri,  qui  qnideni,  quo  in  Cbrislianos 
ardebat  odio,  nullnni  non  movebat  lapidem,  ut  oiu- 
nium  iii  illos  irain  commoveret,  suasquc  trahcrei  iii 
partes?  Nam  boc  Cyprianus  illi  {lalam,  hisque  expie- 


sus  obstinatione,  ac  nuUa  vel  niinimi  momentl  ra  O  bi-avii  verbis  :  c  Rcspondeo  tibi,  Demetriane,  pariter 


lione  errores  stios  defenderc  nitebaiur,  illum  Cypria- 
nus  advcrsus  verum  Deum  ore  sacrilcgo  oblairaniem, 
et  verbis  impiis  obstrcpentem,  tamquam  imperiium, 
cascum,  snrduin,  brutnm,  iiidocilem,  iinpudentem, 
insanum,  impium,  furentem  ac  rabidum  nspcri:ait^s 
est.  Tot  qnippe  totidemque  sunt  elogia,  quibus  illum 
exornat. 

Tnrn  ergo  Carthagine  furibundus  ille  homo,  sicut 
Cyprlanus,  degebat,  eumque  ibi  arnpia  jndicis  digni* 
late  auctnro  ftiisse  omnes  ex  hnc  ipsa  comi^ieniaiione 
ronficf  posse  haud  qutdem  iinroeriio  arbitrantnr. 
Qun&  antbm  sitea  dignitns,  non  miniina  sanc  est  in- 
ler  HtoadiBseiisio.  PlQriiaii  enim  opinatl  sunl  iilum 


et  cacteris,  quos  tu  forsitan  concitasti,  adversum  iios 
odia  tuls  mnledicis  vocibus  seininando,  comptQres 
radicis  atque  originis  lu.-e  pulluiationc  fecisu 
(Ibid,  p,  186).  I  Numquid  et  istud,  or6  te,  proconsa- 
iis  Africa!  officiura  fuit  altos,  si  fieri  possct,  ad  falso- 
rum  deorum  cullum  adducere,  exciiato  tnipudentilius 
calnmniis  in  Christianos  odio?  Nonne  hos  atrocts- 
simis  potius  suppiiciis  torquendo  et  nccando,  iliuil 
facilins  prompiiusque  conseqoi  poterat?  Nmnqoiil 
tandcm  Cyprianus  publico  in  scripto  tam  duris  et 
asperis  verbis  procbnsulero  perstrinxisset? 

Alii  laroen  uiigent  citatis  panlo  ante  iiiiiis  ad  bune 
Demettiaaani  veri>is,  non  obsfire  Jpdicari  iUum  re- 

Digitlzed  by  VjO 


981  DISSERTATIO.  982 

vera  fuissc  AfricsDproconsulcm.  Quis  enim  Cliristianos  A  lalsas  coniemnimus  refutare,  videamur  crimen  afpnos* 
(01  lantisquc  et  ordinariis ct  exiraordinariis  cruciatibus      cef e  {Cyprian.  p.  1 86). 


torquere  etinterllccrepotuit,nisiproconsQlis  dignilate 
fuisset  prxditus?  Deinde  vero  Gyprlanus  illum  judicem 
esse  agnoscit,  quem  hunc  compellat  in  modum :  c  Qui 
afios  judicas,  aliquando  esto  tui  judex  {Ibid.  p,  i89).i 
Atqui  61  judex  fuit,  proconsul  procu!  dubio  esse  de- 
bebal.  Nam  postea  iltum  Ita  adbuc  alloquiiur  : 
f  L:edere  servos  Dei  et  Cbristi  persecutionibns  tiiis 
desine,  quos  Iiesos  nliio  divina  defendit  {Ibid, 
p,  192).  >  Gbrislianos  ergo  summa  inbumanitate  per« 
scquebatur,  et  in  polesiale  ejus  situm  erat  banc  se- 
dare  perseciitionem.  Cujus  autem  erat  hxc  poieslas, 
nisi  proconsulis? 
Yeruin  alii  fateniur  bis  vcrbis  confici  posse  Demc- 


Iiaque  mirum  nulli  esse  debet  quod  taminsdlsas 
Criminationes,  ab  aliis  nostrse  religionis  defensoftbus 
sxpius ,  ut  diximus,  repulsas ,  ille  rursus  diluat. 
Eibnici  siquidem  et  frequentius  et  audacius  his  acer- 
bis  casibus  abutebantur,  et  indc  fucuni  imperitis  deo- 
rum  culioribus  eo  facilius  faciebant,  quo  majores 
erant,  majusque  toti  miindo  inferebant  detrimentum 
{Disserlat,  in  Arnob.  cap.  4 ,  arL  I  »eqq.;  in  Terivll, 
cap.  I  ieqq.),  At  quam  saevis  et  exitialibiis  bellis 
Romanum  imperium  tuiic  arserit,  binc  conjice,  qood 
Decius  posl  suam  a  Pbilippo  imperatore  defeclionem, 
ei  bellum  civile,  vix  teriium  imperii  sui  annum  ince* 
pcrat,  quando  a  Goibis,  ut  alibi  dicemus,  ingentl 


trianum  fuisse  qiiemdam  Garlbagiois    judicem,  ac  fi  praelio  vicfus,  miserandum  in  niodum  cum  tribus 


forte  procensulis  assessorem,  sed  non  Idcirco 
proconsulem,  quemadmodum  superioribus  argumen- 
tis  satis  probatum  esse  opinantur.  Nam  bl  tametsi 
inferioris  subsellii  judices,  non  minori,  qiiam  proc6n- 
sules  crudeliUhte  jubebabi  Gbristlanos  torqueri  ac 
necari.  Atquamvis  res  iu  esset, -arguent  alii,  hos 
Gyprianus  non  minusquam  proconsulem  timere  dc- 
bebat.  In  eorum  enim  potesiate  situm  erat  manus  in 
illum  injicere,  torquere  et  trucidare,  aut  saltero  ad 
tribunal  pertrabere  proconsulis.  Yerum  quia  longe 
major  er5t  hujus  dignitas  et  potentia,  parum  proba- 
bile  videtur  illum  a  Gypriano  tanta  indignitate ,  tam- 
que  duris  vert^is  potuisse  excipi.  At  cujuslihct  ordinis 
judex  fuerit,  constat  sane  illum  indomilo  prorsus  in 


fillis  suis  Decio,  Eirusco,  et  Trajano  interfectus  cst. 
Gallus  vero  soccessor  ejus  decimo  octavo  regni  sul 
mense  contrt  yEmilianum,  qui  in  imperium  invaserat, 
pngnatarus,  a  militibus  cum  collega  sno  occidiiur 
(Di$$ert.  m  Cecil,  libr.  de  Mort.  Periecut»  eap,  7, 
ari,  1).  Nec  diu  ifimilianus  criminis  sui  potitos  fm^ 
ctu,  post  tres  menses  simili  morte  vitam  finivit. 
Plura  de  his  belHs  Zosimas,  aliiqiie  Roman»  hittori» 
scriptores  litteris  mandaverant  {Zorinu  tib,  i  Hi$u 
p.  643  seqq ;  Oros.  Ub.  vrt  Hist.  cap.  20  eeqq.; 
Eutrop,  lib.  ix  Brev.  pag.  125). 

Eutropius  vero  narrat  nihil  memorabile  ab  liis  Im- 
peratoribus  gesium,  eorumque  regnum  non  aliunde 
bominibus  cognitum  fuisse,  quam  i  pestileniia,  va- 


falsos  deos  suos  ardore  iia  fuisse  inflammaium;  ulC  riisque  morbis.  i  Quod  quidemei  abOrosio  confir- 


clamosa  taiilum  voce,  nec  ulla  umquam  minimi  pon- 
deris  ratione  allata,  contra  Ghrlstianos  sxpiusdis- 
putaverit,  ut  cos  nd  nefarium  borumce  deorum  cul- 
tum  adducerel,  aut  in  renuentes  genlilium  augeret 
furorem. 

ARTICULOS  V. 

Quibui  ratiombus  Cyprianus  ad  hunc  librum  scriben- 
dum  et  divulgandum  compulsus  sit. 

Tattictsi  Cyprianus  primum  censuisset  niliil  De- 
mctriaiio,  in  Chrisliaiiam  retigionem  latranii,  eique 
impiis  dumiaxat  verbis  obstrepenti  respondcndum 
esso ;  silcntium  nihilominus  suum  rumpere  poslea 
conctiis  est.  Tunc  enim  exiiialia  bella  Romanum 


maluni  legimus  {Oros.  loe.  cit.  eap.  2i).  De  u!ra(|UQ 
illa  publlca  calamitaie  hsec  paulo  ante  citatus  a  iiobis 
Zosimus  memoriae  prodidit :  Odx  lilrrev  tk^  toC  4rA$uL* 
xi9ev  IfirSf^K^cmi  ireX|/MV,  x«l  h  UifjAt  niiitH  vt  ttt)  xm« 
lAAit  hrtytfi/Mvott  tf  ti  Ulti/ihof  ^»  A9p6iRC«y  yl»of, 
9Uf6tiptf\  oCic^  icfAttpt^  h  To7c  f5^«ri  XP^**'^  Tor«VT)]« 
dcyd^Tcw*  otmiiUwalpfouekiAKH^  (Zo»m.  loc.  cit.  p.644) : 
c  Nec  minus  bello,  quod  undique  scaturiendo  velui 
emersenit,  lues  etiam  pesiilens  in  oppldis  atque  vicis 
subsecuta  ,  quidquid  erat  humani  generts  reliquum 
absumpsit,  et  numquam  certo  superioribus  ea  sxculis 
taiitam  hominum  slragem  ediderat.  i 

Quam  autem  bxc  vera  sini,  ac  quam  lale  propagata 
fuerit  fiinesta  illa  pestis,  testes  habemus  omni  pro- 


iinperiuni  conciitiebant,  ac  dirisslma  fames,  el  bor- j)  fecio  fide  majores,  Dionysium  Alexandrinum,  Pon- 


rciula  peslis  urbes,  vicof»,  ac  singiilas  domos  misern- 
bililor  vastnbaiit  et  depopniabnntur.  Dnta  autcm  hac 
occ.isionc  Dcmetrinnns,  accitissu.-c  impietatiset  con- 
tutnnci;T!  sociis,  palam  coiidaniare  ca^tiit  plarimos 
cnnqiieri  non  nlinm  tantnrum  calamitiium  csse  cnu- 
snm,  iiisi  Christiaiiorum,  falsos  deos  cotere  noleii- 
tiii  n,  pertinacinm  et  irtipietatem.  Quapropter  Cyprin- 
niis,  ne  gentiles  mbre  solito,  quod  ipse  tamdiu  ta- 
cuernt,  respondendi  difDdentise  et  impotentia;  tribiie- 
rent,  nd  vnnas  fhillesque  illoium  calumnias  boc  libro 
repellendai  ag^ressUs  est ;  c  Tacere,  inquit,  ultra 
rton  oporlet,  ne  jnm  non  vcrccundia»,  sed  difBdeniiie 
esse  Incipiat,  quod  tacemus;et  dumcriminationes 


tium  Cypriaiii  nostri  diaconum,  et  ipsummet  Cypna^ 
num.Primusenim  in  colleclis  ab  Eusebio  epistolarum 
ejus  fragmentis  bsec  de  peste,  quan  Galteno  proxime 
post  Gallum  imperante,  coniigit,  narrasse  perhibe- 
tur  {Euseb,  lib.  vii  Hislor.  Eecleeiast.  eap.  22, 
p.  26S  seqq.).  Lues,  inquii,  omnlum  formidoiosis- 
sima,  et  calamitosissima,  inaudito  bactenus  modo 
plurinium  in  genliles  grassata  est.  Omnia  quippe  la- 
mentationum  plena  erant,  lugebant  cuncti,et  ob  mor- 
tiiorum  nc  quolidie  morieniium  bominum  mulii- 
tudinem  tota  urbs  circumsonabat.  NuIIa  plaiie 
doniiis  erat,  in  qua    unura  ad  minus  funus  non 

'"**"*  •  DigitizedbyGOOgle 


981 


iN  mvuM  r.Yrni  vNitM 


m 


,  Ponlius  vcrooraIaiiisZe^li&  hanr  posttcni,  nc  icm-  A 
biles  ejus  effecliis  in  ejusdeni  Cypriani  Yiia  sic 
describit :  c  Eru)  il  posl  ruoduni  luc^dira,  cl  dcicsla- 
bilis  vaslilas  iiiuiia,  inniimcros  per  dieui  populos  a 
sua  quemque  sede  ahrupto  iinpetu  nipiens,  cominua- 
ta&  |)er ordincin  domos  vulgi  irenicnlis  invasii.  llor- 
rere  omiies,  fugerc,  vit-trc  conlagiuin,  expouerc  suos 
inipie  quasi  cuni  illo  pesie  inoriluro,  etiam  niorlcm 
fpsani  aliquis  |K)ssel  excliidere.  Jacebanl  intcrim  loia 
civikite  iuni  jain  corpora,  sed  cndavcra  pluriuioriim 
(Poni.  in  Vitn  Cyp.  p.  5).  • 

Ipsc  autem  Cypriaiius  iu  co  libro,  qiiem  ad  conso* 
landos  liaC  iii  calamilate  Cliristiaiios  scripsii,  horren- 
dam  illins  viin,  et  iutolerandos  ;rgrotantium  doiores 
hisce  depiiixit  vcrhis  :  c  lloc  qiiod   nunc  corpnris 


Auscejflo  viiniids  Chmtiaiiit  religiomt  ofpcio  %»n 
pleiif^  sicut  coiiteudit  LaciantiuM,  salisfccent, 
Qiia^  do  hiijus  libri  scrihendi  occasione  et  ncccs- 
siiale  mox  dixinius,  b;ec  |alatn  oinnibus  racisal 
qiiodnam  sit  illius  argumentuni.  Contra  falsas  si- 
quidum  ;)C  puhlicas  Demetriaiii,  ulioiuinqde  etbni* 
coruin  criinin.itinncs  Cyprianiis  iu  illo  denionslran* 
duni  suscepit  nequaqiiaiii  Cbristiaiios ,  vcrum  a 
uuicuni  Dcuin  colenu*^,  viianiquc  agenles  piani, 
casiam,  et  criniiniim  expcrtem,  scd  i|>sos  geiiiiles 
rilsorum  dcoriini  cultores,  ac  quoniinlibei  gravissi- 
inoruin  criininuiii  rcos,  puhiiairum  dadium  rcnn 
esse  caiisam.  Yariis  au(eni  id  prohat  raiioiiuiii  nio- 
niLMilis,  nc  pluribiis  sacrorum  Yatuin  n.^siroraut 
oiaculis,   qui  divino  Spiritii  afflati,  illas  iion  solum 


vires  sohilns  in  fluxuin  vcnter  evisccrai,qiiod  in  B  pra-dixcranl,  sod  Tore  etiam  iit  Deus  Omniiiolciis. 


fauciiim  vulnera  conreptustucilullitusignisex:vstiiat, 
quod  assidno  vomitu  intcstina  qiiaiiiintur,  quo<i  ocuii 
vi  sanguinis  iiiardescunt,  qiiod  quoruiiidam  vel  pedcs, 
vel  aliqiix  meinhrorum  parles  conlagio  morbid;c  pu« 
trcdinis  amputantur,  qood  pcr  jacturas  et  dainna 
corporum  proruinpente  laugiiore,  vcl  debiliiatur  in- 
cessus,  vel  auditus  olistruitur,  vel  cxcatur  adspec- 
ttts,  ad  docutnentum  proflcit  fldei  {Cypr.  Ub.  de  Mor' 
talit.  p.  162).  I  Non  immeriio  igilur  jiirc  Cuscbiani 
chronici  auctor  (Chron.  Euseb.  ad  aimimChrisli  253), 
et  Joriiaiidcs,  nd  hunc  CyiirLuii  libruni  {Jorna\id.  de 
Reb.  Geiic.  cap.  19),  atque  ad  ciutam  Dionysii  Ale- 
Yandrini  epistolam  nos  mittunt,  ut  discamus,  quain 
dira,  et  liorreiida  pestis  illa  fiieril.  Iii  boc  auiem  Cy- 


ei  aHtiiissimus  sccleriim  vindex,  de  improhis  et  tiih 
ptis  illb  hominibiis  dcbitas  aliqiiando  ice.ias  m- 
incrct. 

At  LactaMiius  sicuti  suo  loco  aniroadvertiotiis 
{Disseitat.  in  Laclant.  cap.  5,  arf.  2;  Lactant.  Hb.  ? 
Div,  Inslit.  Ctip.  1,  pag.  459  el  cap.  5,  pag.  471), 
noii  modo  liberc,  sed  saiis  aspere  Cypriauumi^ro- 
ptcrea  rcdaiguii»  quod  Denietrianuin,  his  lantum  re- 
fcUat  et  0|>pugnct  teslimoniis  sacrnc  Scripturx,  quaiu 
gentilis  iiic  hoino  cvanain,  flctam,  commeotitiain- 
quc  piuahat.  i  Uuatuohrem  haiid  diibit.ioier  asscril 
illum  iit  c  ea  i,  sicut  loquitur,  c  oratioiie  >  iiec|)l3ne, 
ncc  rilc  su^ceptiiin  explevisse  defensoris  chrtsiiaiix 
rcligionis  inunus.    Non  aliter  igilur  illum  cxcusiri 


priani,  dequodispulamus,  lihro  de  illa,  et  aliis  c;iIa-C  po^se  opinaliir,  nisi  quia  c  raptus  eximia  crudiiioiic 


miiatibiis  limi  obortis  :  c  Crehrius ,  iiiquit ,  bella 
continuani,  slerilitas  et  fames  &onicitiidincm  cumu- 
laiit,  sa^vieotibus  morbis  valctiido  fraiigitiir,  buma* 
i)um  demis  luis  populaiione  vasiatur  {Ibidem^  lib.  ad 
Demei.  p.  187).  i  Panlo  aolem  snperiiis  dixcrat : 
c  Deflcii  in  agris  (manuscripius  codex  Colbertinus 
aniiquior«  (m  arvis)  agricola,  in  mari  nania,  miles  in 
castrls  (i^iV/.  p.  486).» 

Cum  mniidiis  igiiar  lantis  cladibus,  tantaqne  bo- 
minmn  pene  omniiim  strage  vastaretitr,  Demeirianus, 
aliiqno  qoos  sibi  adjunxerat,  aliius  ac  plcnis  buccis 
conclamariint  mun(lum  ea  hactemis  inaudiia  pesie, 
alilsqne  famis  ot  lielli  cabmitaiibus  ideo  affligi,  ac 
pene  lotum  opprimi ;  qaia  Christiani  falsos  illorum 


diviiiaruin  Littcrarum,  ut  iis  solis  couieutu^  cs^ci, 
qiiibus  fides  doiistat.  i 

Yerum  lamctsi  Demetrianus  nefandis  geolilimn 
superstilionibus  addiclissimiis  fuerit,  sacncqtie  Scrip- 
tunc  nosinc  rpjecerii  auctorilatem ;  iion  lemere  la- 
inen  Cyprianiis  noster  vera  ejus  testimonb  ad  |>ro- 
pulsnndas  iiiiqiias  illius  criminatioiies  adhibet.  Qux- 
dam  enini  hujiis  libri  initio,  ex  ProverblMiim,  ei 
Matth;ci  liliris  ciiat  praecepia,  quibHS  in$:ino  boinm 
ct  insulse  latninti  responderi  probibetur.  AtqiNd, 
qu.-cso,  impedit  quominus  hxc,  quas  rectx  rattoui 
plane  consentanea  sunt,  et  ab  omnibos  sans  men* 
tis  Itominibus  observnta,  contni  qiieinlibet  eiiaiu 
pertinacissiiniim    gcntil^ni   proferri    possint?  Alia 


deo6  colere  detrectabanl.  Cyprianus,  ilaqite,  ut  osDetiam  longe  plura  retiilit  testimonia,  qiiibus  publi- 


Impunim  Demetriano»  caeterisqoe  etbnicis  tandem 
occluderet,  atque  ad  saniorem,  si  fleri  poterai,  men- 
tem  revocaret,  illorum  qiierela<i,  qnantumvis  absiir- 
das,  lioc  publico,  de  quo  agimus,  Hhro,  reprimendag 
Decessarium  esse  existimavit. 

CAPUTII. 

De  hujtts  libri  argumento,  antate,  codicibus  manuscrip- 
tiSf  ediiionibus,  et  quorumdam  notis. 

AnTlCULDSPMMUS. 

be  hujui  lucHbtaiionis  argHmenlo,  ei  utrum  Cyprianui 


C(c  illac,  de  quibus  ethnici  conqnerehanlur,  clades, 
a  sacris  nosiris  Yatibus,  quemnduiodum  diximus, 
prxuiintiake  fueranl.  Sed  cum  perspicue  demoos- 
trel  basce  pnBdiciiones  suum  sortitas  e^se  efle^ 
tum,  nonne  ex  iis  non  inflrmum  prorecto  dmii 
coiitra  etbnioos  argumentum? 

Ad  baec  vero,  Deoielrianus  saepius  Cypriano0t 
sicuti  ipse  fatelur»  et  jam  annotavimus,  coavenerat; 
ut  cum  eo  de.sua  ac  cbrisilaiia  religione  dispaia* 
rei.  Quamvls  auiem  illum  ut  pote  lneptii^inium  nii- 
gatorem,  ac  Chrisiianos  omnium  pubricarttm  cab- 
mitatum  auctores  esse  Um  pertinaclier,  quam  falto 
clamitanlem  prudenti  ^ileiitio^revcrii ;  uou  lacuH 
Digitized  by  VjOOQIC 


m  DISSERTATIO. 

tamcn  sompcr.  Nam  c  lurc,  iiiqtiil,  cnnsidcrnns  s.T|>e  A  in  pcrsuadendo  fiierit  {Laclani.  lib 

coniicui  {Cyiman.  ad  Demelr.  p,  185).  i  Audis   qui-      ^0/7.  459).  1 

deni  euui  diceiitem  tiepe,  sed  noii  semper  conlicui* 

Si  eigo  illi  aliquando  respondil,  nonne  lum  demons- 

tinre  poiuit  quanla  sit  Ycteris  nosiri  Tesiamenii 

aiictoriias,  qutid  a  Judxis,  tametsi  inrensissimis  nos- 

tris  liostibus,  nccurnti8>ime  semper  custodilum  ac- 

cipiinus? 

Sed  car,  inquic^,  illud  in  publico  non  probavit 
scripto,  quo  non  solum  Demetrianum ,  sed  alios 
etiain geniiles  cad  bonuin,i  ut  ipse  ait,  c  verilate  co- 
gcntc,!  adducere  volcbat?  Yerumquid,  luiic,  obsecro 
le,  bac  probaiione  opu«  crai,  si  id  in  privatis  cum 
Demetriano  coUoquiis,  et  alio  in  libro,  antea  divul- 
gnto,  deinonsiraverii?  Atqui  b^c  pluriroi,  ut  inrra 


V  Inst, 


cnp.  !, 


Plurimn  alia  ejus  prxconia,  qiix  oinnis  netnlis, 
ncc  dubiae  (idei ,  scriptores  sacrntissiino  innrlyri 
Iribucruiil,  hic  accumulare  raciUimum  esset.  Scd 
quia  plerisqiic  omnibus  operuin  iUius  edilionibus 
prjemissa  sunt,  acium  ngendum  esse  non  duxiinits. 

AnTlCDLVS  II. 


De  libri  hujns  oiiaie. 

Ncmincm  profcctoesse  pulainus,qui  Iiis,qusepauIo 

aniea  de  borrenda  pestis  in  Africa  vexaiione  re* 

lulimus ,  aiiditis,  ullro  non  fateatur  hunc  libruin  a 

Cypriano  composilum  fuisse,  cum  illa  dirius  in  lio- 

dicemus,  iii  libro((e  Idolo^m  YanUaie^^h  Ipw  fac^  »  mines  grassareiur.  At  exoria  est  anuo  Chrisii  250, 

ac  De(  io  jam  imperante.  Per  decem  autem  ui  minus 
annos  illa  durasse  narraiur,  ita  tamen  ut  inlerdum 
videretur  imminul  .nc  relaxari.  Quamobrem  non 
inde  cerlo  coUigi  potest  quo  potissimum  tempore 


t*im  pulant. 

Quid  etinm,  qnod  ille  in  isto  ad  Denielrianuro 
libro  pro^ipua  chrislianne  religionis  de  unico  et  vero 
Deo,  ac  Christo  Domino  documenia  quibnsdain  pro- 
bat  asseriiqiie  pelitis  a  ratione  sola  argameniis, 
qiiibus  non  pcnitus  obcjecaii  gentiles  poterant  fa- 
cillimo  convinci  ?  Nam  ulrumque  plane  osiendit  con- 
fessionc  publica  dxmonum,  quos  Cliristiani  solo 
magistri  sui  Cliristi  nomiiie  ndjuratos,  ex  obsessis 
ipsoruminet  genlUium  corporibus  ejiciebant  {Ibid. 
pag,  192).  Nihil  nulem,  ul  alibi  iiec  semei  vidimus, 
poliiit  bnc  probaiioiie  cerlius,  clariusqiie  proferri 
(DisserL  In  5linHt,  cap,  2,  nr/.  5;  et  in  LaclanL  cap. 
9,  art.  2 ;  et  in  TerluU.  cap.  10,  art.  7). 

Dcnique  Dcnictiianum,  qui  Christianos  publica- 
rnni  cnlnmilnium  cnusam  cs<^e  garriebnt,  hinc  eiinm 
rcfcllit ;  quia  \m  iii  scclerntorum  hominuni  poenam 
inniguntur.  Alqui  hoc  UIc  in  libro  tnanifcstissimum 
cuilibet  fi'cit  lam.  corrupios  fuisse  geniilium,  quam 
cnslos,  sanctosqiic  Cbristianorum  niorcs.  Rccte  igitur 
liidc  concliidit  nnn  ab  his  quidem  Chrisiianis ,  sod 
ab  ipsi:>met  gentilibus  lias  iii  munduin  concitari  ca- 
lainitales,  quibus  Deus  improbos  horotnes  pro  me- 
riio  castigni,  bonoruni  vcro  probnt  virtuleni.  At  tria 
lixc  capiin  iiec  plui  n  iii  hoc  libro  agenda  sibi  pro- 
postierat.  Siiscepto  igitur  clirislinnnc  religionis  ab 
objectis  n  Demeirinno  cl  aliis  genlilibus  calumniis 
vindicnndn  ofHcio  reclc  functiis  est.  De  hac  porro 


hic  liber  publicam  in  Incein  exieril,  nisi  majorcni 
illins  violcntiam  cu.ii  aliis  rebus  ab  eodcm  Cypriano 
gestis  et  pronunliaiis  coinponamus.  Consiat  vero 
luin  nb  illo  divnlgntum  fuisse,  postqunm  Demctrta- 
nutn  saepe  saepius  doini  suos  audivissel,  de  pestis 
aliisque  publicis  cladibus  conquerentem.  Carthaginc 
ergo  morabatnr,  iibl  Dcinctrianum  in  suain  adtnisit 
'doinum,  minus(]ue  litnebal  tyrannorum  in  Christia- 
nos  furorein  et  pcrsecutionem.  Cum  nulem  Declus 
sub  rinem  anni  2i9,  imperator  (iictus,  novam  In  coh 
Q  coticiiavissel,  Cyprianus  Carihagine  seccssii,  illucqitc 
aniio  subseqiienle  circa  mensem  Aprilem  rediil,  qito 
eadem  persecuiio  scdata  esse  perbibctur.  Et  vcro 
quae  ibi  babuit  conciUa,  huiic  primum  ejus  rediium 
satis  aperte  probani.  Ibi  vero  remansit  ad  aiinum 
usque  258,  quo  alinm  ilerum  declinavit  coinmotam 
a  Yaleriano  impcratore  persecutionem ,  ac  pnttlo 
post  Uliistri  mnrlyrio  vilam  nnivit.  Librum  ilaqtic 
hunc  scripsil  intra  annum  252  el  258.  Jam  autein 
vidimus  tantam,  regnante  Gallo,  fuisse  pesiis  mor- 
borumque  vim,  ul  seriptores  testincentur  iiide  dum- 
laxnt,  uti  diximus,  notum  esse  illius  imperiitm. 
Alqiii  GaUus  posl  Decii  tmperatoris  niorlein  nb  nnni 
251  fine  usque  ad  253  Komanis  imperavit.  Ciren 
ergo  lioc  letnpiis  hic  ad  Dcmetrinnum  liber  n  Cy- 


Lactnniil.  qiia  non  modo  Cyprianum,  verum  ciiam  j)  priano  scriplus  haud  immerito  videtur. 


TertuIIinntitn,  el  Minu:itim  Felicem  vexavit  censura, 
plcnitis  in  stiperioribns  dissertalionibus  nostris  dis- 
piikivinius  {Dissertat,  in  TertuU.  cap.  2,  art,  4  ;  et 
in  Minnl.  cap.  2,  art,  2). 

Ci:ierura  Liclaniius  meriiis  laudibus  non  frnuda- 
vit  Cypriniium,  cujiis  ingenium  el  eloqueniiam  hisce 
vcrbis  pru^dicai  c  Unus  praccipuus  el  clarus  exstitil 
Cyprianus,  quoniam  ei  magnaro  sibi  gloriam  ex  artis 
oratorix  pntfessione  qua?s>eral,  el  adinodiim  nitilta 
conscrip^iit  iii  stto  gencrc ;  eral  cniM  ingenio  facili» 
copioso,  suavi,  cl  quo^  ftcrinonis  maxima  est  virlus, 
&|)erto;  ut  discerncre  neqiicas  utrurouc  oraatior  iii 
cioquc.:do,   aii  facilior  in  c\plicando»  an  poicutior 


Quamdiu  vero  Gallus  regnavii,  illutn  exnrniiitn, 
aui  certe  promulgatum  non  fuissc  ittde  colligi  potesl, 
quod  ipse  aucior  nosier  asseverai  Deutii,  xquissi- 
mum  sceleriiin  vindicem,  numquam  dimisissc  iinpu- 
nilam  lyrannorum  inChrislianoscruderitalein.  c  Nam, 
ut  incroorias,  inquit,  laceamus  antitjuas,  ct  iiltiones 
pro  cultoribiis  Dei  sncpe  repelitns,  iiullo  vocis  pne- 
conio  revolvamus,  documcntum  reccniis  rci  satis 
est,  qiiod  sic  celcrilcr,  quodque  in  Innta  cclcrilate 
sic  graiidiier  nuper  secuta  defensio  esi  ruiiiis  rc- 
guni,  jacturis  opuin,  dispcndio  mililuin,  dinrtnulione 
caslrorum  {Cyprian.  ad  Deinet.  pitg.  19i).  >  Quidatii 
vefo  exlstimant  his  vcrbis  indicari  funesliuii  Deciii   j 

Digitized  by  VjOOQIC 


8S7  IN  DIVUH  GTPRIANUU  988 

niioniinque  ejn$,  <iuiad  internecionemdeTeii»  spolia- A  <iuidem  codex  ante  niille  annos  scriptos  essc  as- 
tisque  eorum  caslris,  cl  rnplis  opibus,  niiserabili« 


tcr  intcriernnt.  Ncqne  iil  qnidciu  negamus,  sed  ar- 
Litrnranr  aliquid  a!ii(Jius  desigiiiri.  Quando  enim 
Cypriaiius  b:cc  sciiijcbat,  lucs  iion  sa^vins  nmqnnin 
grassnla  csi,  ncc  mpjorcm  depopnl  itionem  boniini- 
bns  inlulit.  At  illud,  rcguanle  Gallo,  ejnsdcm  Decii 
succcssore,  coniigisse  ostcndimus.  Is  auleni  post 
dcciinum  oclavum  rcgni  sui  mcnscm,  ei  Yolusianus 
cjus  tiliu;:,  qiiem  Gxsirem  creaverat,  a  suis  mili- 
libus  inlerrccti  snnt.  Siniilcm  quoque  ifimilianus, 
impcrator  -liim  renunlialus,  posi  tres  mcnses  sortem 
liabuil.  Yalcrianus  porro  in  ejns  locum  circiier  Aii- 
gnslnm  incnsem  anni  253  suITectus,  impcrii  sui  ini- 
lio  Cbrisiianos  singulaii  ainicilia  et  cbaritate  com- 


seritur. 

Qninque  alii  ab  annis  octmgentis  exarat!  dicunior, 
quorum  primus  est  Pilbxanus,  secnndus  Coll)orti- 
nus,  (crtiiis  in  nostro  snncti  Albini  Andcgavensis  mo- 
nasicrio,  qunrlus  olim  in  abuntia  sancti  Mnnri  Fossa- 
tcnsis,  nunc  iu  clarissimi  vii>  Stephani  B.ilnzii,  quin- 
tus  in  sancli  Martini  Turoncnsis  bibliotbecis  ba- 
benttir. 

Tres  alii  an.iorum  700  tci  600  rclntem  prxrenint, 
et  primus  qnidem  Regius,  aUer  Bafnzianus,  et  leiitus 
Tarniensis.  Duo  annorum  500  ;  altcr  qiiidem  sancti 
Peiri  le  Moustier,  et  alter  beniae  Mariae  de  Lapiiiia. 
Quinque  annorUm  400  primus  sancti  Remtgii  Re- 
mensis,  secundnsSorbon»,  terlius  et  qo.inus  san- 


plexus  csl,   doncc  snb  fmem  anni  256.  ani  incunle  B  c»l  Victoris  PiTrlsiensis  ,  qointus  clarlssimi   Domini 


auno  subseqnenle,  novam  concilavit  in  illos  pcrse- 
culionem.  Cyprianus  ilnquc  illud  tempus  adeo  op- 
porliinuni  nacttis,  libruin  bunc  advcrsns  Dcm^tria- 
num  et  alios  geniiles,  aut  mense  Septembri  ejiiS' 
dcm  anni255,  autpaulo  post  divulgassc  verisimilius 
vidcri  potesi.  Tuin  siijuidem  poiiori  jnre,  quain  anlc 
Calli  el  Yolusiani  niortem,  dicere  ei  licuit  illalas 
contra  jus  omnc  Clirislianis  injurias  a  supremo  et 
jiislissimo  Dco  ruinis  regum  vindicatas  ruisse  Si 
quis  tamen  adbuc  contendat  hxc  de  Decii  lantnin 
morte  intelligenda  esse^  ac  vaiidioribiis  argumeniis 
id  probaverit,- cedemus  illico  el  iilius  opinioiii  sub- 
scribcmus. 


ARTICULUS  111. 

De  hujut  librl  mdhuscripHs  todieibttg, 
Plures  ex  I^ogia  ctCoIhcrlinabiblioibrca  liabnimns 
bnjos  libri  nianuscriptos  codices,    vario  lcmporc  ct^ 
a  variis   librariis   exar.itos.  qiios  bunc  eunulem  li 
brnm  examinando,   cum   cilitis  contulimns.   Nnbis 
aulcm  primos,  jubenle  illustrissiino  abbate  Tcllcrio 
de  Louvois,  snppeditavil  aller  ejusdein  Hegiae  biblio- 
tlicco!  cuslos,  Johannes  Boivin,  non  soluin  grxca, 
scil  Iitina  eliain  eriiditione  celeberriinus.  Alios  vero 
nobi<cum  cominuniciivit  vir  <cl.  D.  C:iroIus  Ducbesnc 
sol.to  nec   saiis  uinquam   taudaudo  illujiirissiini  ab- 
balis  Colberti  favore.  Unum  prailerea  nobis  snbmi- 
nislr.ivit  Dcmiinus  de  Taigni  doclor  Sorbonicus ,  ei 
aliiim  noslra  Snngermancnsis  mounsterii  bibliotlicca. 


Boliicr  Diviuncnsis  senatu)  Pnrsidis  ,  seilasjl.ila- 
zianiis.  Qiiinque  landcm  anaorum  aul  300,  aut  2o0  : 
et  duo  quidein  Regis  noslr.  Cbristiauissiini,  teriius 
sancti  Difmysii  Rcmcnsis,  quartus  Gratianopoliunu«, 
quinius  clarissimi  Diunitii  de  la  Moiguon,  seaatus 
Parisieusis  Prxsidis  infulati, 

ARTICCLtlS  IV. 

De  liujns  libri  edilionibui, 

Quam  magna  fuit  Cypriani  ob  Yiue  sanclKatem  a€ 
docirinam  fanis  tcelebritas  tam  muliiplicatx  smti 
Operum ,  ejus  editiones.  Pluribus  autem  ea  ^ideiur 
aniiqnior,  qure  sine  ullo  vel  sctaiis,  vel  loci»  Td  typo- 
C  graphi  nouiine,  atque,  uti  quidam  pulant,  statim  posl 
inveniam  iyp«(grnphicam  artcm  excusa  est.  Aliera 
Spii^ai  divulgata  fnil  anno  1471,  sed  mendis  [lassim 
foedaia,  lum  dehinc  alia  anno  1483  Venetiis,  ei  Luc.12 
Yencli  lypographia  prodivs;.  Posthxc  Parisiis  anno 
1512,  alia  qnibusdam  seu  veris,  seu  spnriis  Cypriuiii 
Operibns  aucta,  Rcniboldi  lypograpbi  et  aliorum  b- 
bore  concinnatn  est.  H;ec  autem  recogiiiia  fuil  aii 
Erasmo,  qui  ei  pnrmisil  pra^fationein,  ac  iionnu//:i3 
annoiationcs,  qurc  ex  Frol)eiiii  orficina  aonis  i520» 
1525, 1528,  in  vnlgus  cxierunt. 

Tum  deliinc  eadeni  Cypriaui  Opcra  anno  15^11 
apiid  iiervagium  ,  et  eodcm  anno  Aniuerpise  apud 
Jobanncm  Crinitum ,  ac  Parisiis  apud  Langelierum 
excusa  sunt.  Poslhxc   Basilean  edita   fueruul  anno 


Alii  adhuc   pluriini   in  aliis  cxslant  bibliolbecis,  D  i54i  in  Qnenieliana  ofncina  Hcurici  Gavii  studio,  ct 


ex  quibus  unum  snpra  vigiuli  Stcphanus  Balnzius, 
et  scriptis  et  erudilioiie  omnibus  nolisslmiis,  undi- 
qne  colleclos  ad  coiiciunandam,  jamdndum  suscep- 
tam  omniuni  Cyprinni  Operum  edilionem  recensuit, 
ei  eorum  catalogiim  nobiscnm  communicare  digna- 
tus  esi.  In  illis  auiem  el  aliis  designandis  seqnemur 
ordincm  o^lalis,  qiia  singiili  quirpie  scripti  fuisse  " 
perilioribus  ei  ipsi  Bnluzio  videntnr. 

Priinns  aulem  omuinih  nominandus  esi  Segiiie- 
rianiis,  qui  olim  fuil  bibliothecai  illustrissiiui  Gal- 
lianim  Cancellarii  Seguierii,  nunc  vero  illnstiissiml 
du  Camboul  de  Coi^liu,  Metensis  ecclesiic  episcopi, 
Fiaiici;c  Diicis  ei  Paris,  ac  Imperii  principis,  qui 


apud  jani  laudnium  Frobonium  anno  1540,  rursusque 
apnd  Hervagium  annol550. 

Al  siciit  mcmorata  Antuerpiensis  editio  in  octfivo 
uti  loqni  amant,  publicata  est,  ila  et  Lngdunciisis  aii- 
nis  1557,  1549  et  4556,  Veneilana  anno  1547,  et 
Frobeniana  iGb5.  Sed  has  el  superiores  edilioiics 
nec  perfectas,  nec  accuraiaj  esse  plerique  opinnntur. 

Po^ten  vero  eae  D.  Cypriani  lucubrallones  ad  ina- 
nuscriptos  codices  cura  ac  lahore  Guillclmi  Morcllii 
c;siignl:c  elegahtiqne  cbarnctere  cns;B  ,  in  puldi- 
cntii  lucein  Romr  anno  1565,  emisstc  sunt;at()ua 
subseqnenli  Parisiis  recns;c,  sed  ancirc  ci  cinciida- 
tiores.  Eodem  auicni  anno  1564^11  Tiactaius  Cy- 
Digitized  by  VjOOQIC 


m 


WSSERtATW. 


990 


prianici   posl  Leonis  Bt.igni  Opcra  Parisiis ,  apud  A  nomine  mscribntur.  Non  solus  pdrro  auclor  nOsUT» 


ClauJium  ^remi  editi  fucrunt. 

Panielius  vero  novam  ex  anliquis  n^nnnscnptis  ct 
edilis  coJicibus  eiuendalam  adopuavil  onniium  Cy- 
priaui  Operum  fedilioiicui  ,  qujD  primnin  Anluerpias 
anno  i5(>8,  typis  mamlala  esl ,  ac  pusica  iljidcm 
anuo  1588  ,  el  Parisiis  1S74.  Dehiuc  anlcm  aiino 
io95,Simon  Goularlius  fcalviniajiac  secl;e  assecla  no- 
vnm  adornavii  Operum  Cypriani  ediiionem,  a  Johanue 
lc  Prcux  lypis  mnndaiam,  qux  adhuc  P.irisiisdivul- 
gala  anuis  1552,  1603  el  i6li.  Sed  prius  anno  vide- 
liccl  161$,  Parisiis  ex  Michnelis  Chnpdet  iy,)Ogra- 
pliia  prodivil,  enmque  Paul!  Mnnucii  ei  Guillelmi 
Morellii  editionum,  ac  plurium  nianuscriptoruni  ope 
cmend.uam  teslittcaniur. 


Nuvis  dcinceps  curis  aliam  publici  jnris  fecil  Ri-  B  Chrislianis  loqui  tidelur. 


sicuii  infra  vldebimus ,  arhilratus  esl  mnmlum  so- 
ncscrre,  el  scnio  ncrl  delcrlorem,  seu  poiius  illum 
non  secus  ntquc  liomiuem,  vexnri  scncclulis  inlir- 
milatibus. 

Plures  sane,  sed  brevissimas  in  htlnc  librurii  Guil- 
lelmns  Morellins  edidil  observaifOhes  ,  quilms  nilDl 
aliud  cgit ,  quam  ui  pniefacerel  quomodo  Cypriani 
textus  cxauiiquis  codicibus,  aut  sacrornm  Biblioruui 
libris  corrigeudus  sil.  Unum  vero  dumtnxat  ani- 
madverlil,  videlicei  Cyprianum  ibi  de  Exorcisiis 
facere  scrmonem,  ubi  de  dacHionibus,  quos  Chri- 
stiaui  ex  obsessorum  corporibus  ejiciebanl,  coutra 
ethnicos  dispnlavit.  Scd  nobis  llle,  siculi  Inrra  di- 
cciidum,  non  de  solis  Cxorcislis,  sed  omnibus  plnne 


g.illius  {tliguU.  observal,  pag,  i7d),  quam  quidem  a 
se  recoguitnm  asscril  variis  lcctionibus,  a  Marcello 
II  papa,  ei  Anionio  Augustino  episcopo  collecils  cx 
optimis,  uli  aii ,  Veronensi  et  ftericvenlano  cxem- 
plaribns.  .Monilos  aulcni  nos  esse  voluil  lias  varinn- 
les  lectiones  a  se  decerpias  fliiSse  cx  Cyprinni  vo- 
lumine,  in  quo  illas  Carolus  de  Montchal,  Tolosalum 
arcliiepiscopus ,  pr<)pria  mnnu  descripscrnl,  sed  no  • 
vcm  taniunimodo  in  hunc  librum  exhibet ,  ex  illo 
Veroncnsi  decerplas.  Primum  vero  hurb  feditio  Pa- 
risiis  anno  1646,  et  iterum  anno  1666  cum  quibus- 
dnm  Pauiclii  obscrvaliouibus  ,  ex  vidu£  Mnthunni 
Dupuisofricina  publico  usui  donataesl. 
Uitimnm  Cyprianicorum  Operum  editioucm,  Oxo- 


Novem  quoqiie  supra  quinqua^intn  Pameliiiscom* 
posuit  in  hunc  libruin  notas  :  sed  enc  plenetfue  om- 
nes  spectant  illius  textus  corruptionem ,  nliis  vero 
paiicioribus  dlcia  Cypriani  aliorum  teterrim  Scripio- 
rum  auttoriiatc,  nui  enucleare,  aut  confirmare  niti- 
tiir.  Sed  quia  caiholicac  Ecclesix  docuinenta  iis  illu- 
strafe  cou.^iius  esi,  non  omnes  Gotilnrtio  placuerunt. 
Eas  iia(|ue  lentavii  ad  Calvinianae  suae  sectx  pla- 
cita  reduccre.  Prxicrea  omnes  ipsasmet  Pamelii  in 
Iiunc  librum  observationes  rccudi  curavit,  quibus 
paucas  adjecit  liac  nota  §  Distinctis.  Pierisquc  auiem 
omnibus  indicai  varias  quasdam  iinius  manuscripti 
codicis,  secum  a  Bova^o  communicati  lectiones.  Quin  • 
que  enim   dumiaxat  iis  adjecil,  qiinrum  prima  nos 


nii   aiiiio  168^  diviilgaiam  ,   debeinus  ilhislri  viro  G  nionci  in  corru|)tione  pnesertim  monim  consistere 


Johanni  Fell,  Oxoniensi  episcopo,  qui  illain  ad  de- 
ccm  el  ocio  Anglicanos  codiccs,  diversis  manibiis 
exaraios,  ei  varias  lecliones  sibi  ex  Anglia  et  Gallia 
missas  non  sine  magno,  ei  ab  omnibus  laudando  la- 
bore  recognovil  ei  iliusirnvit.  Nec  minore  laude  di- 
gnnm  aesiiinainus  bonam  doctissiini  scriptoris  fidem, 
qui  palnm  professiis  est  se  ab  iis  procul  reiuoium 
fui>se ,  qul  non  absque  iiisigni  reiigiouis  dainiio, 
siinni  in  ostendendis  veternm  Patruin  lucvis  opernm 
cullocaiil.  Utrum  autcm  ubiqiic  el  scm(KT  piomissis 
sieierit,  certiores  nos  facicl  clarist^imus  vir  Stcpha- 
nus  Baluzius,  qui  colleclis  nndique  Cyprianicnrum 
liicubraiionum  mauuscriptis  codicibus,  novaiii  illarum 
editionem  jam  a  longo  tcm).ore  mcditalur.  Qiio  vero 


niundi  senectuiein.  Secunda  vero  observni  longaevam 
priscorum  hominum  viiam  confirmari  diliivii  gene* 
ralis  historia.  Tcrtio  dehinc  animadveriil  antiquns 
Chrisiianorum  preces  ad  Deuiii  dii  igi  per  ChHstuui 
sine  sanciorum  invocatione.  Sed  o>lendere  dcl>ebat 
utrum  eam  Cyprinniis  nlicubi  snliem  negaveril. 
Qunrto  fatctur  veicres  Cliristianos  usos  fuisse  ex- 
lerno  crucis  Chrisii  siguo,  sed  siiic  superslilione, 
el  ulla  doctrinu!  de  Christi  merito  iinminutione.  Btne 
quidein  esi,  qiiod  hujus  tenernndi  <>lgni  usum  coni' 
probet.  Ai  quis  uniquam  superslitiosum  illiiis  abii  - 
sum  probavit,  aui  doctrinam  dc  Ciirisii  meriio  infir- 
mari  iinpune  pnssus  esi?  Deniqiie  variis  aniiquorum 
Ecclesia;  ratnim  ieslimoniis  probat  niillum  post  linnc 


eam  ca?leris  accuratiorcm  fore  mngis  confidimus,  eo  D  ^i^^m  dnri  i'.0Bnitcutia5locuui.  Sed  ibl  pro  gcnuina  ci- 


certius  iHins  dc  aliis  oinnibus,  hacienus  vulgntis,  edi- 
lionibus  judicium  exspectamus. 

ARTICULUS  V. 

De  variis  m  hunc  libruni  annotationibui, 

Varirc  sunt  doctorum  homliium  in  hiiiic,  de  qiio 
disputanitis  ,  libi  um  nolJR  et  obscrvatioues.  Duns 
autem  tantnm  Erasmiis  in  illum  reliquil ,  ac  priina 
qiiidem  demiratur  quemdam  maluisse  linnc  trnctn- 
tiiin  poiios  appcllnre,  (|uam  episiolam.  Ibi  vero  nd- 
jecil  Cypi^ianum  videri  seusisse  muiidum  hunc  senio 
reddi  d  lcriorem.  Scd  qu3e  de  hujus  Scriptiouis  11- 
tuloannoiavimus,  saiis  osiendunrquo  jure  iractatus 


tatspuriam  Justini  marlyris  commcniationem. 

Paucas  postea  in  hunc  libnim  notas  Rigaliius  con- 
cinnavil ,  qu:e  in  ejus  ediiione  auno  1664,  ab  aliis 
in  Oraiionem  Dominfcnm  non  distinguuniur.  Non  plii- 
res  quippe  suiit,  qiiam  novemdccim.  At  norem  ex 
iltis  exhibet  Veronensis,  uii  diximus,  codicis  leciio- 
nes;  allis  vero,  quae,  una  excepta,  brcvissim.T  suni, 
qiiu^dam  Cypriani  verba  explicare ,  aui  conDrmarc 
tonaiur. 

Duplex  iii  Oxonicnsi  editione  notarum.  satis  com- 
modo  ordine  digesinrum,  ^eiius  est.  Prioribus  autem 
miuorl  charnctere  excnsis  profcruntur  vari;e  codicum 
quidem  manirscrlpiorum ,  8«<bi^1tfe'^9l'lS\K5Hll©5lc 


m  IN  hlVUM  CYPRIANUMj  99! 

rum  fdiiioiiiini  leclioncs.  Gur  .lutcm  lix  oinissacsint,  A  <|U3e  fiuni  iii  incdio  ipsorum  {F^xech,  cap,  ix,  k).  > 
exploralum  non  liabemus.  Secundi  vero  gcneris  nouc 


ad  explir.indum  etsubilicndum  Cypriani  lcxltim  con- 
ducunt.  In  liis  porro  doctus  ille  vir  laudand:c  ptocul 
dubio  brcvilaii  constilnit.  Loiigiorcs  c:etcris  sunl  duae 
priores  ,  quariim  altera  opinionein  illoriini  refellit, 
qui  opinanittr  Deme;rianutn  futssc  Afric;u  proconsu- 
lem.  Allera  vcro  respondot  Lactaniio,  qui  Cyprianum, 
ut  supra  diximus,  ideo  corripit,  quia  sacrae  Scriplitrx 
auctoritatepugnavitadversiisetbnicum  liomincin,  qui 
illam  plane  penitiisqiic  rejiciebat,  et  aspernabatur. 
Disslmularo  porro  non  possumtis  nonnullas  iiiiiius 
quidein  probandas  esse  quasdam  erudiii  sanc  cdiloris 
observatioiies ,  alquc  in  priiiiis  pfiiitltiiiinin  ,  qtia 
contendit  rcjectos  a  Cypriano  purgatorius  ignes,  dc 


In  seciindo  nutem  ndversus  Juda;os  libro  :  c  Transi 
per  ini'di:im  Hicrusaletii ,  et  notabis  sigiium  so|ier 
frontcs  viiorum.  qui  ingemuntet  moerent  ob  iniqoi- 
lalcs  ({U:c  riiiiit  in  tiiedio  ipsorum.  f  Iicm  illic  Yadiie 

et  CTdite,  et  nolite  parcere  oculis  vestris Oninea 

autem  super  quein  signtim  scriptutn  est,  ne  tetigeri- 
tis  (Idem^  lib.  ii  ado,  Judm.  %  22,  pag.  47).  i  lloc 
auicin  secundo  loco  scqitilur  sncroruin  BiblionB« 
ordiiictn,  qucin  cernis  priori  inversum.  Sed  ncmo 
utnquain  negabil  id  licituin  fuisse  Cypriaiio,  qoi  to- 
luil  liac  rationc  seriein  serinonis  sui  apliori  trans- 
itiune  connectcre.  Nonnullis  itaque  niiruin  forias^ 
magis  videbiiur  cur  in  boc  posteriore  loco  dixerif. 
c  Item  iliic,  in  prioreautem  :Manifestat  alio  in  loco.i 


quibus  nibil  prorsus  in  inciitc  babebat.  Sed  de  his  B  I^^i"  li^^iu  todem  scriptastint.  Nutnquid  ergoiniu- 

ctoris  nostri  textu  describendo  erravcrunt  oscitaiiifs 
librarii,  qui  t//o,  et  iion  dio  in  loco  scribere  debe- 
baiit  ?  Num  vero  ad  alium  aliquein,  quod  vix  crc' 


infra  suo  ioco  agendum. 

CAPUT  III. 

MOViE   IN  HUNC  LIBRUltf  OBSERVATIONES. 


ARTICOLUS  PRIMUS. 

De  $acra  Scripluro!  aucloritale^  ei  quibuidam  i7- 
liuB  loci$. 
Lubeiiti  certe  animo  fatebiiniir  verum  illiid  esse, 
quod  Lactantius  asseruii  Cyprianum  cximia  raptuin 
fuisse  divinarutn  Litierjrum  eruditione  (Laciant, 
lib»  y  /ii<l.  cap,  4,  pag,  471).  Quomodo  eniin  illa- 
nim  doctrina  rapi  iion  poiuisbet,  quibus  divini  iiia^f- 
Mlerii  el  nominis  tribiiit  auctoritatem   (Cypriuv.  lib. 


dimus,  locum  respexit? 

Caeterum  ibi,  sictit  alibi  (Idem  ad  Demelr.  pag.^' 
scquiiurSeptuaglnla  duorumiiiierpreutionew,  siquc 
ubi  etiam  baec  retulit  verlia  :  c  Qua:ri(e  Deuro,ct  vivti 
aniiiia  vestra  (P$aL  Lxvni,  35);  i  qux*  quidemboiies 
proplieia  Ainos,  in  Oxonieusi  editionc  citaio,  scd  cx 
Pdaitno  Lxtx,  juxta  catiidem  Senioruin  inierprelalio' 
nciii  dcsuinpta  suiit. 

Mnjorein  fortasse  admirationein  aliquibus  luovc- 
buht  citaia  abillo  adversus  etbnicum  hominem  i^- 
dani  Novi  Testaiiieiili  verba  :sed  buK;  paudssinia,  oi 


ad  Demelr.  pag.  185)  ?  In  aiitiquis  autcm  editionibiis  C  ipsiusmet  Cbristi  sunl.  Duas  autem  cur  ea  protulcril 


ac  pluribus  nianiisciipiLs  exemplaribus  absunt  baec 
duo  verba  el  nominii  (Ibid.  pag.  187  et  188) :  sed 
legutitur  in  qnbiquc  aliis,  nec  ibi  addita  tcmere  vi- 
dciitur.  Stipremam  autem  s.icraruoi  nostrarum  Scri- 
piurarum  auctoritntetn  ideo  tam  asseveranter  prucdi- 
cat  (Ibid.  /wiflf.  187,  188,  190,  IW.iUS,  194  ei  495); 
qui.1  pcrsu.isum  oititiiiio  habuit  ipsuinmet  Deuin,  ac 
Spiriluin  sanctiim  in  iliis  locnlos,  easqiie  composilas 
fuisse  a  Propbetis  cl  sniplorilius,  qui  codem  Spirilu 
sancto  pleiii  erant.  Consiatis  vcro  semper  fuit  b;rc 
Cypriani  sententia,  quam  in  liac  coiunientationc  et 
plerisqueomnibiissciiptis  suis,  nc  potissinmm  in  Iribus 
adversus  Judaeos  libris,  ininquam  ceriatn  et  niinime 
dubiam  poait  et  sequitur.  Nibil  iuqueopus  e$t  illud 
a  iiobis  fusius  probari.  D 

At  opersc  forsitan  alicnjus  pretitim  erit  observnssp 
qnx^am  Ezechielis  verba  alio  modo  in  boc  citari  ad 
Demeirianum,  quam  iii  sectindo  iilius  advcrstis  Ju- 
d.neos  libro.  Naro  ea  cidem  Demetriano  (Ibid.  pag. 
19i),  aliisque  geiitilibus  sic  objicit :  c  Vadiie,  e(  C(e- 
dite,  et  nolite  parcere  ociilis  vesiris.  Nolite  misereri 
senioris,  aut  juvenis ,  aut  virginis ;  el  parvulos  et 
mulieres  interficiie,  ut  |»erdeleantur.  Oiniiem  auiem 
super  qucm  sigtium  scriptum  est,  ne  teiigeritis.  Quod 
autein  sit  lioc  signnm,  etqua  in  parte  cor|»oris  posi- 
ium  sit  matiifesiat  alio  in  loco  Deiis  dicens  :  Transi 
pcr  mediam  Hierusalem,etnotabissignum  superfron- 
lcft  virorum,  qiii  ingcmutit  el  moprcnt  ob  iiiiquilales, 


nobis  reddit  raliones.  Pi  iino  qiiidem,  quia  Cliiisitis 
neininem  umquam  fefellit.  Sccundo,  qiiia  plun  ytxt- 
dixit  qucniadmodum  revera  evonerunl.  Quaiiiobrcin 
c(linicos,adbibita  liacc;iulione,sicallo.|uilur:  <  Crc- 
dilc  illi,  qui  oinnino  non  fallit ;  credile  illi,  qui  ii3*c 
oninia  fulura  pr.-edixit  (Cypr»  ibid.  pag.  195).  >  iura 
auiciii  poiiori teslitnonia  Veieiis Teslamenii urgcl atl- 
vcrsus  ilios,  qui  ncscire  p(»tcrant  ea  Chrislidoos  ac- 
cepissc  ab  iiifcnsissimis  suis  bosiibits  JadxiSt  a  qoi- 
btis  illud  intcgrum  et  sanum  servatum  fuerat  (Oiiser- 
tul.  $uper.  cap.  5,  art.  5  $eqq.). 

ARTICULUS  II. 

Quomodo  Cyprianus  Deum  exsistere  danomtrel  ex  reeta 

humani  corporit  slatura,  ex  $oli$  et  aliarum  reruin 

crealione,  atque  ea>  publica  dcemonum ,  a  ChriiUanii 

ex  obtes$i$  corporibu$  ejectorum  con(e$$ione» 

Qitamquam  Cyprianus  in  boc  ad  Demetriaiium  li- 

bro  pro  cerlo,  et  jam  a  se  alibi  probato ,  siunai  unum 

duintaxai  essc  Detim  ;  quibusdam  tamen,  iiec  tuiuinu 

quidcm  tnomenti,  argutnentis  illud  tani  clare,  i\^^^ 

breviier  demonstrat.  Primuni  aulem  illud  esl ,  ^^ 

in  etliiiicum  liomiiiem  sic  pugnat :  f  Rccium  le  dc\i& 

fccit tibi  subrtmis  statits,  et  ad  ccelos  aiquc  ati 

Deum  $ur$um  (uieliores  codices  %uum)  viiltus  erfcius 
cst.  liliic  intuere,  illuc  oculos  tuos  erige,  et  in  ^^" 

pcrnis  Dcuinquxrc cumslatu  oris  et  corp^ris 

animitin  tuum  statue.  Ul  cognoscere  Deum  possis,lc 
nntc  cognoscc.   (  Cyprian.  ad^Dem^r^wg^  ^W'  * 
Digitized  by  VjOOQ^IC 


095  blSSERTATlO.  094 

Dcum  iiaque  revera  exsislerc  ,  ac  cssc  unicuro ,  inde  A  Chrisiianorum,  eos  adjuraniium,  vcrbis  non  pccus 
luculcutcr  ( onncil,  quod  liomo  si  se  ipsum,    el  nui- 


inum  suuni  cognoscai,  si  ad  slalum  suum  sublimem 
nucndai,  si  vuliumad  coelos  ercctum  serio  cousidoret, 
lum  cogetiir  rnlerise  a  Deo  coiidltum  ,  ac  coelos  et 
omuia  crcata  nbillo  fuisse.  Nos  vero  banc  nrgumen- 
talionem  in  nosira  de  Lnctaiitii  libris  dissertatione 
cxcussimus  et  explanavimus.  Quin  etiam  sol  ipseso* 
lus  omnibus  evidentissime  patefacit  clarissimum  (Dit- 
gertal.inLactant.  cap.l^arl.  5,  et  cap.  ii^  art.  2). 
ut  ait  idein  Lnciantias,  et  nos  alibi  annotayimus ,  lu- 
Rien  suum  csse  in  argumeiitom  divinx,  et  unicse  ma« 
jcstatis  (ibid.  cap.  12,  art.  I),  id  est,  exsisiere  Dcum 
verum  et  uuicum,  a  quo  creaius  est.  Sulis  aulem  et 
coeli  exemplum  prx  cxteris  omnibus  creaturis  uter- 


nique  spiritalibus  flagris,  vcrberibus  ,  nc  lormciiiis 
cscsi  et  excarnincnii.  Qunpropicr  ille  ad  Donatuin 
scribebnt  datain  Gbrislianis  raciiltalem,  qua  poterant 
hos  immundos  et  erralicos  spiriiAs,  c  ad  confessio- 
nem  minls  increpantrbus  cogere,  ut  recedant  duris 
verberibus  urgere;  conflictanles,  ejulaiitcs,  gementes 
incremento  poenae  propagantis  extendere,  flagris  cx- 
dere,  igne  torrere.  Res  illic  agitur,  nec  vidciur ,  oc- 
culta  plaga,  et  pcena  manifesta.  (Cypr,  lib.  ad  Donat. 
pag.  k).  I  Rursus  autem  alio  iu  libro :  c  Yideas  illos 
nostra  yoce  et  operaiione  mnjestatis  occultx  flagris 
c^edi,  igne  torreri,  iucremcnto  poenae  propagantis  cx- 
lciidi,  ejulare,  gemere,  etdeprecari  (Idem  lib.  de  Ido" 
ior.  Vanil.  pag»  14).  >  Quocirca  cuilibel  Genlili  flden* 


que  sclegii,  quia  cunctis  bominibus  supremam  Om-  B  ^^^  dicebat :  c  Videbis  nos  rogari  ab  cis  quos  (u  ro 


nipoientis  Dei,  et  ipsius  solis,  et  coeli  crcaiio  majes- 
tntcm  et  poicntiam  demonsirat. 

Rcctc  crgoGyprianus  indecoucludit  relinquenda  esse 
idola,  sive  falsos  gentilium  dcos  quos  error  humanus 
iuveiierat,  ot  agnoscendum  ac  colcndum  illumverum 
ct  uuicum  Deum,  qui  opem  djusimplorantibussubye- 
nire  taiu  facile  potest,quam  frustra  fnlsi  dii  precibus 
bomiiium  invocantur. 

Deiudevero  Deum  exsislere  probat  nlio  iuviciissi- 
ino  sane  argumcnto,  quod  ducit  ex  publica  confessio- 
nc  d.xmouum,  quosetbiiici  deos  csso  nrbilrabanlur. 
Nam  ii  a  Gbrisliani^  adjurati,  uoii  soluiu  ipsorum  ver- 
hU,  tamquam  spiriluaiibus  flagris  et  lormeulis  ,  ex 


gns;  timeri  ab  iis  quos  lu  times,  quos  tu  adorns.  Vi« 
dcbissub  inanu  nostra  stare  vinctos,  et  trcmero  cap- 
tivos  quos  tu  suspicis  ,  et  yeneraris  ut  dominos. 
(Idem  ad  Demetr.  pag.  191).  i 

Tuni  itaque  dxmones  non  solum  a  Gbrisiiaiiis  tor- 
quebaiitur  et  ejiciebautur,  sed  ex  obscssis  ciiam  bo- 
minum  cOrporibus  quantumlibet  invili  cxfunlcs,  adi- 
gebantur  palam  declarare  quibus  prasiigiis  boiiii- 
nes  fallerent,  se  vero  uon  esse  dcos,  sed  unicuni 
dunitaxat  csse  Ghristianorum  Dcuni.  Al  niliil  ccrte 
bac  pubiica  illorum  confossione  cral  vcriiis ,  certiiis 
et  manifesiius.  Mcritissimo  igilur  jure  Cypriauus 
haiic  adversus  ethnicos  elicit  concbisiouoiu  :  c  Gortc 
vel  sic  confundiin  istis  erroribus  tuis  poieris,quando 


obsessorumcjiciebaniurcorporibus,  sed  palam  quo-  ^  conspexeris  deos  luos  quid  sini  intcrrogaiionc  iiosira 


que  faieri  compellebaiitur  se  deos  non  esse,  suisijue 
pr;cstigiis  ac  fallaciis  illudere  hoiniiiibus  ,  ac  uniim 
duintaxat,  quem  ildemGbrisiiani  coIcbant,esse  Deum. 
Aniinadvertere  aulcui  juvat  quanla  conlidcnlia  hanc 
ndversus  cibnicos  urgeat  nrguineuiatiouem.  Dcmetria- 
num  enim,  ca.'terosque  omiics  ctbnicos  bis  couipellat 
vcrbis  ;  c  Osi  audire  veiles  (Mss.  noslri  codicesve- 
/is)  et  videre,  quando  n  nobis  adjurantur,  et  torquen- 
tur  spiriialibus  flagris,  el  verboruin  tormentis  de  ob- 
sessis  corporibus  ejiciuntur,  quaudo  ejnlaiites  et  ge- 
inentes,  voce  bumann,  ei  poiestate  divina  flagella  et 
vcrbera  sentientes,  venturum  jiidicium  confitcntur. 
(Cyprian,  adDemetr.  pag,  191)  i  Iiisiat  adhuc  acrius, 
ct  illos  ad  experimemum  tant:c  polcstaiis  ,  ac  iliius 


staiim  prodere,  et  pra*sonlibus  licct  vobis,  pro^stigias 
illas  et  fallacias  suas  non  posse  celare.  (Ibid, )  i 
Aut  sicut  in  alio  libro  dixeral  :  c  Unde  veniant  et 
qiiaudo  discedant,  ipsis  eliam ,  qui  se  colunt,  nu- 
dicntibiis  conHteri.  (Idem  lib.  de  Idolor.  Van.  pag, 
14).  I  Iii  aliis  porro  dissertatiouibus  iiostris  totam 
banc  argumentationcm  eiiiicleavimus  ,  planumr|ue 
cuilibet  feciinus  tanti  illam  esse  roboris  ;  iit  iiide  iu* 
victissiine  demonstretur  tam  falsos  ess^  gcntilium 
dcos,  quam  unicum  esse  Dcuin,  ntqiie  idcirco  tain 
falsam  esse  eorumdem  gentilium  quam  veram  Giiris- 
tinnorum  religionem  (Disiertat.  m  Minut.  cnp.  20, 
art.  3,  et  in  Lactant.  cap.  10,  art.  2,  el  in  Tertul,  cap. 
10,  art.  6  et  7). 


publicx  daimonum  confessionis  fnciendum  sic  provo-  j^     Morellius  |iorro  in  suis  ad  hunc  librum  obscrvalio- 


cai :  c  Veni  et  cognosce  vcra  csse  (|tisc  diximus  (Idem 
lib.  de  Idolor.Vanit.  pdg.  14).  i  Neqiie  id  seuiel  dixit, 
sed  duobus  nliis  repotit  in  libris  (lib.  ad  Donnt.  pag. 
4).  Jam  vero  observayimus  (Ditsertat.  sup.  cap.  10, 
art.  6  et  79)  eosdem  gentiles  non  ininus  audactcr  a 
TeriuHiano  provocari,  ncc  illud  ab  ullo  umqiiam  ho- 
minc,  si  sani  capitis  sit,  revocari  posse  iii  diibium. 

Gerlo  igilur  ccrtius  cst  tum  djcmonosa  Gbrislianis 
expulsos  fuissc  ex  obscssorum  corporibus.  At  si  id 
niiriim  sit,  mirabilius  profocto  qiia  rntionc  fugaban- 
lur.  Noii  voce,  quidein,  humam,  sed  divina  potestate 
cogobantur  ex  corporibus,  quolibet  tcinpot  e  obsessis, 
exire,  ejulanteSf  ait  auctor  noster,   et  gementes  ,  ac 


nibus  animadveriit  Gy|iriaiium  ibi  sernioncm  fecissc 
de  Exorcistis  Ghristianis,  qui  dsemouin  cx  obscsso- 
rum  corporibus  ejiciebant.  At  cci  te  si  Gypriannm  dc 
iis  tnntum,  qui  Exorcisiariim  ordineinitiatiernni,  lo- 
cuiuin  esse  existimat,  plane  fallitur.  Naiu  Gypiinnus 
iu  jam  citaio  libro  ad  Donatum  diserto  nsscrii  cuivis 
Gbristianoconcessani  fuisse  da^monia  cjiciondi  potos- 
talem.  Nos  quoque  lu  superiori  iiostra  disserlationo 
osiendinius  tum  a  quibiislibetGhristianis,  qiicmadmo- 
dum  ab  Exorcistis,  ejectos  fugatosque  d;cm(uics  (Dis^ 
serlat.  in  Tertul.  loc,  cit.). 

ARTICULUS   Ilt. 

Credendum  Clirislo ,  qui  gunguinis  tui  pretif 

Digitized  by ' 


Km^h 


m  IN  DIVUM  CmiANUU  9M 

sacro  BapihmaU  regeneratf  de  duplici  mortis  illiut  A  quemadinodum  nollus  et  iEgfpto  $alxxi&  ei  inco- 


signo;  de  pmilentia^  ac  quo$ensu  nemini^  banc  vi- 
(am  agentiy  sera  etse  dicatur, 

Saiis  liomini  non  est  Dcnm  cognoscere,  scd  illi 
ciinm  dcbet  credere,  ac  Clirislo,  qni  nb  ipso  Palre 
suc)  a'terno  missus,  c  redemit  crcdciilcm  proiio  san- 
gnitiissui,  reconciliando  bomiiiem  Dco  patri,  vivifi- 
c.uido  mnrtalem  regeneratione  coelesti  (Cyprian,  ad 
Demetr,)  i  Al  quxnsim  est  illa  coclestis  rcgeneratio , 
nisi  sacri  Bnptismatis  sacramentum,  quo,  iil  ait  Apo* 
s^iolus  consepulti  sumus  cum  Cbristo  c  in  mortein,  iit 
quomodo  surrexit  a  mortuis  per  gloriam  l*airis,  ita 
ct  nos  in  noviiate  viise  ambulemus  ?  (5-  Paul.  ^pist. 
ad  Roman.  eap.  vi,  4. )  iQiiaroobrcm  Cjitrinnus  paulo 
aiitea  scripscrat :  c  Qui  exposita  naliviuie  terrena  , 
spiritu  rccreaii,  acretiati  suinus,  non  jam  mundo,  sed 
Dco  vivimus  (Ct^pr.  ibid/ pag,  495.)  i  Dixil  autcm 
cxposita,  id  est  deposita  et  abjecta  nativiute  terrena; 
qitosensu  Terlullianus  et  Lactantius,  quemadmodum 
in  superioribus  disserlationibus  observavimus  ,  lioc 
.  vcrbo  utnnlur.  Nec  semel  quidem  illiid  auctor  noster 
ndbibet,  scd  alibi  quoque,  et  in  suo  imprimis  ad 
Donatum  tractaUi,  ubl  ndmirabiles  Baplismi  effeclug 
lotis  eloquentisB  suae  viribus  describit ,  ac  prsedicat 
(Idem  ad  Donat,  pag.  3). 

At  sicnt  recte  docet  Baptismalis  gratiam  csse  san- 
giiinis  Cbristi  prelium  ,  ita  cilam  asscverat  ad  cum- 
dem  cjus  saiigninem,  et  criicis  tormcntuni  pcrtinere 
sigiium.  quo  quisquis  invenieinr  iiisigniius,  salvusct 
incolutnis  rcservabitiir  (Ibid,  png,  194).  Quod  qni-  C 
deni  prol)at  snpra  citato  Ezecbielis  tesiimonio,  el  bis 
iiisuper  Moysis  in  Exodo  verbis  :  Et  erii  sanguis  in 
signo  vobis  super  domos^  in  quibus  vos  eritis  ;  et  videbo 
saUguinem,  et  prolegam  vos,  el  non  erit  plaga  diminu- 
tionis  cum  percutiam  terram  jEgypti  (Exod,  cap,  xn, 
i5).  Quodnam  auiem  sit  illud  signum,  ipac  nobis  in- 
dicni  in  vicesiino  secniido  seciindi  ndversus  Judaeos 
libii  capite,  nbi  utrumque  itlud  Ezechielis  et  Moysis 
tcslimonium  retulit  (Cypr,  lib,  ii  adv,  Judas,  cap, 
^%  pag.  46).  llujus  quippe  capilis  titulus  est:  cQuod 
iii  lioc  signo  crucis  salus  sit  oinnibus,  qui  in  fronti- 
biis  notentur.  i  Nos  vero  alibipost  Augusiinum  an- 
notavimns  banc  aliasque  capilnm  inscripliones,  ab 
ipsoinetCypriano  esse  profcct:is.  Eodein  porro  modo 
citata  Exodi  verba,  in  hoc  libro  scripia  sunt,  aiqiie  j) 
in  nostris  tractalus  ad  Demeirianum  codicibus.  At  in 
illius  cditionibus  pro  In  qiubus  eritis^  lcgiinus :  /n 
quibus  vos  eritis, 

Addit  ille  agnitm  Pascbalem  fuisse  hujus  signi  uin- 
bram  et  imaginem,  cujus  verilas  in  Cbrisio  niorictile 
implela  est.  Rationem  vero  banc  slaiim  reddii  :  c  Et 
iilic  percnssa  iOgyplo,  Judaicus  populus  evadcre  noii 
nisi  signo  et  sanguine  ngni  potuit,  ita  ei  cum  vastari 
cfT.perit  mundus  et  percuii,  quisquis  in  sanguinc  et 
signo  Chrisli  inventus  ruerit ,  solus  evadct.  (  Jdem 
ad  Demetr,  pag,  194).  i  Hac  autcm  coniparatione  et 
argnmentatione  rursus  probai  neininem  in  ftnc  mundi 
•atvanduro  ,  U4si  sigiuun  crucis  Cbrisli  pnetulerii, 


lumis  evasit,  nisi  agni  signo  et  sanguine  noUius. 

Nemo  lamen  in  anironro  inducai  Cyprianimi  esis- 
timavisso  quemlibel  eo  solo  crnci^  signo ;  froiui 
sune  praeGxo ,  salvum  fieri.  Ad  xternana  enim  k- 
liciiaiem  comparandam  bona  fnspper  inpera  requi- 
runtur.  Neque  alio  sensu  djxii  :  c  jCrediie  illi ,  qoi 
credentibns  prxmiuro  viise  aetern9e  dabii  ( hii. 
pag,  195).  i  Naro  ille  in  ftuispassim,  ac  plenis  etiaa 
scriptis,  uii  in  libro  de  Qpere  et  Eleemosuini^,  et  libro 
iertio  adversui  Judteos  jdtne  ostendit  pr^ter  fidemct 
crucis  Christi  signum  nece^saria  esse  bona  opera, 
quorum  meriio  possimus  sempUernam  bcaiitudlDeffl 
consequi. 

Plura  autem  recensei  ei  proidicai  bonn   Chrisiia- 
B  norum  opera,  de  quibus  poslea  agenduni.  Ai  neiBo 
snne  negabii  unum  ex  U»  esse  ,  quo  liomiucm ,  et 
impii  falsoruro  deorum  culius,  et  prisiiiiorum  deli- 
Clorum  poenitei.  Eleiiim  si  vera  et  sincera  sit  pceni- 
lcniia  :  c  Ycnia,  inqnit,  conritenli  dalur,  et  credeoii 
indidgentia  salutaris  de  divina   pictaie    concediliir 
(Ibid.  pag,  196)  i  Ncque  ullus  dinicullaicm  illiusolh 
tinendae  excusare  ullo  modo  polcst.  Nam  paiet,  ait 
iile,  c  ad  indulgentiain  Dei  adilus,  et  quxrentibu», 
ntqne    intelligeiitibus    vcritatem    facilis  i  accessus 
e>t  (  Ibid, )  Quin    etiam  nullum  vult  aul  infirma, 
nut  provectiori  oclate  rclardaii,  quominusnctapoe- 
lcnlia   salnlem   ndipiscalur ;  qnia   c  in  Islo  adliuc 
niundo,  inquit,  iiuila  sera   est  {ibid.)  i  Tanlura  si- 
quidem  est  satiguiiiis  Ciirisli   prciium,  ut  c  subipso, 
ait  adbuc  illc,  licct  exiiu,  et  vilae  iempor:dis  occasa, 
venia  confltenli  detur,  et  credenii  indulgeitia  cooce- 
datur ;  i  et  ita,  c  ad  immorialitatem  snb  ipsa  Biorie 
transilur.  i  Verum  ibi  docius  0\oniensis,  latndsi 
ecclesiac  AnglicancB  cpiscopus,  scitc  obsei  vatbxc  ad 
ctbnicum  liomincm,  ncc  sacris  baplisini  undis  adbuc 
renatuin,  fat  ta  esse  veiba  ;  quaiidoquidem  improbis 
et  scro  resipiscentibus  Chrisiianis  non  potesi  tam  fa- 
cilis  venia  promilli.  Et  cerie  id  saepius  probat  Cj- 
prianus,  ac  prxcipiie  toio  suo  de  Lapsis  tracialu,  ex 
quo  tix*c  iranscripsisse  nunc  sufnciat :  c  Quam  nsa- 
giia  deiiquinius,  tam  grandiicr  deflcamus.  Mto  vul- 
neri  diligens  et  longa   mcdicina  non  desii  :  pceni- 
tcittia    crimine  niinor   non    sii  ( Lib.    de    LepMf 
pag,  157).  i 


ARTIGULUS  IV. 

Utrum  Cyprianus  ignes  purgatorios  negoMni ,  quam 

diserte  asserat  miernasfore  poenas  damnatorumtq^' 

rum  brevis  oculorum  fructus  perpetua^  vwone  pen* 

sabitury  ac  quamvariis  ethorrendis  cruciatibusPhri" 

stiani  ab  his  excarnificati  fueriiU, 

Posi  Iianc  vitam  nullus,  inquit,  Cyprianus,  poeni- 

leniide  ct  sntisfaciionis  locus  est,  scd  c  liic  viia  aut 

«mittitur  aut   lenetur.  (Cyprian,  ad  Demelr,  p^S* 

197).  I  Ai  quo  magis  clara,  el  certa  suoi  hxc  poslc- 

riora  yerba,  eo  minus  probabiiis  nobis  videiur  it^ 

Oxonicnsis  cpiscopi  aniinadversio  :  c  De  Purgaloriis 

ignibus,  aii  illc,  non  estqiiod  quis  sibi  bfondiatur,  et 

Digitized  by  VjOOQIC 


007  DISSEftTATlO. 

vit.ts  poslliminium  sperelabiiiferis?  >  Numqnideiiim  A  qncmadinodum  ille  adbuc  ait 


998 
c  Insaiiabilis  carni- 


Cyprianus  ibi  purgatorios  negavii  ignes,  quorum  nui- 
lam  ibi  fecit  mentionem  7  Numquid  illos  ibi  noiare 
nccessario  ilebuU?  Minime  gentium.  Nam  fatenle  eo* 
dem  Oxoniensi  episcopo.  ibi  ille  contra  gentiles  dis- 
putat,  qul  quidem  st  in  impio  falsorum  deorum  cului 
ad  mortem  usque  perstveraverint,  seicrnis  crucia- 
buntfir  inferni  pcBnis  et  ignibus  :  bi  vero  morte  im- 
niinente,  credant,  converiantur,  f  et  regeneraiione 
coelesti,  >  sive  i>aplismo  rcgenernti,  ex  bac  vita  dis- 
cedant,  beaiara  iminorlaiiiaiem  siatim  consequentur. 
Quis  aulem  non  videt  nthil  inde  conira  pui^atorios 
ignes  pofse  concludi  ? 

Postquam  autem  auctor  noster  plane  pronuniiovit 
fore  ut  infldelium  et  improbonim  boniinuin  aiiimse 
cum  corporibus  torqueanlur  xtemts  doloribus,  ac  B  leriinendis  Ciiririiianis  crndeliias,  tanto  inajor  eral  in 


ficinae  rabies,  et  inexplicabilis  libido  saivili:e  {Ibid.)^ 
excogiiaro  uinqnain  poluil.  Sed  de  iis  iii  siipcrio« 
ribus  nosirisiiisserlationibusacittm  abuiide  a  nuhis 
fuit,  et  in  seqUenti  adhuc  agetur  ( Distcrlat,  in  Lac- 
tant  cap,  10,  art.  %  et  in  TertulL  cap.  i6,  art.  1  et 
in  Luc,  Cacil.  cap.  8,  cap,  12). 

ARTICULUS  V. 

Quanla  iniquitate  ethnici  condemnaverint  Qltmtiano&t 
nec  defensos,  nec  auditos;  quam  mirabilis  fuerit  eo- 
rum^  quorum  numerus  semper  augebatur,  patientia^ 
et  quos  Deus  ulms  esl  ruinis  Regum,  jacturis  opum^ 
dispendio  militum^  ac  diminutione  castrorum, 
Quanlo  major  etbnicorum  in  excarnificandis  et  in- 


^tippliciis,  continenter  idyddi  :  c  Spectabitur  iliic  a 
nobis  semper,  qui  hic  no6  spectavit  ad  tempos,  ei  iii 
persecutionibus  faciis  ^culorum  crudelium  brevis . 
fructuspcrpeiiiavisionepensabilur  (/6t(<.  pag.  105).» 
At  riirsum  observat  episcopns  Oxoniensis  his  verbis 
exagitari  evanida  et  saeva  theatrorum  gaudia,  quae 
gcntilium  et  christianse  *eIigionis  persecutorum  pas- 
ccbant  oculos.  Sed  docii  viri  venia  nobis  dicere  li- 
ceai  Cyprianum  ibi  non  loqui,  immo  uec  cogiiasse 
quidem  de  publicis  theairorum  gaudiis,  sed  dc  crude- 
lissimo  spectacuio  gentilluni,  qui  Christianos  dirissl- 
niis  cruciatibus  excarnificari  et  necari  avidissinie  spe- 
ciabant.  Sensus  ilaque  illius  cst  crudeliuni  oculorum» 
quibus  Cbrislianos  in  perseculionibus  ininiani  fcriiate 


iis  condemnandis  Injustiiia.  Nam  contra  proescriplas 
naturalis,  divini  et  buinani  juris  leges  cos  ncc  de- 
feiisos,  nec  auditos  torquebant ,  condemnabant ,  ac 
quibuslibct  necabani  hacleiius  inauditis  posiiaruni 
generibus.  Quamobrem  Cyprianus  iniquissimos  illos 
bomines  hoc  argumenio  profligat  et  revincil :  cChri- 
siianuni  esse  aui  es^  crimcn,  aiu  non  est  {Cyprian. 
ad  Demeir.  pag,  iOi). »  Si  crimen  non  est,  innoccns 
cerle  absoivi  debuit.  Si  vero  crimeu  esl,  qui  se  Chri- 
stianum  esse  inficiabainr,  is  caelerorum  reoruin  inore 
qu:eslione  lorqueri  debehal,  doneccrimen  suuin  fale- 
retur.  Nain  ideo  legibusconstiiuta  esidereis  quxsiio, 
ni  corporis  dolore  exprimatur  an  vcrum  sit  accusali 
crimen.  Ycrum  eihnici,  spretis  hisce  a;quissiinis  le- 


crucialos  et  occisos  ethnici  non  roagno  sine  gaudlo  C  g*bus,  Chrisiianum  se  esso  sponte  et  sa^pius  confi- 


spectaveruni,  brevis  fructus  c  perpeiua  visione  pen- 
sabitur,  »  sive  considerabitur  et  xstimabiiur  :  c  se- 
cundum  Scriplurae  sancta%  »  sicuti  ille  ibidem  ait : 
c  lidem  diceniis  :  Vermis  eorum  non  roorietur,  et 
ignis  eorum  non  exsiingueiur,  et  erunt  ad  visionem 
universx  carni  {Ism.  cap.  lxvi,  24).  > 

Quamvis  autem  dixerit  brevem  esse  frnctum  geii- 
tilium,  qui  crudeles  ocalos  horrendo  Chrislianormn 
irucidatorum  spectaculo  oblectabant ;  iii  tamen  ipsi- 
inel  Chrisiiani  tam  longis,  quam  horrendis  cruciati- 
bus  sxpissiine  interflcieoantur.  Yaria  autem  iilorum 
genera  Cyprianus  sic  depinxit :  c  Innoxios  doino  pri- 
vas,  palrimonio  spolias,  calenis  preniisv<  carcere  iu- 
cludis,  bestiis,  gladio,  ignibus  punis.  Nec  saltem  con- 


tenlcni,  in  ipso  foro,  ct  audientibus  uiagistratibus  ac 
prsesidibus  clamautem,  ac  iiilsos  gentilium  deos  ever- 
tQntem ,  quxstione  crudeiissima  cogere  nitebantur, 
iit  se  Chrlstianum,  id  est,  quod  putabant,  crimeii  nc- 
garet.  Cypriamis  itaque  ellinicos  bis  insectaiur  ver- 
bis  :  c  Cujp  sponte  conliiear,  ct  clamcm,  et  crehris 
ac  repetitis  idctttiJem  vocibus  Christianum  me  essc 
conlesier,  quid  tormenia  admoves  confltenti  ?...  Dum 
nie  Christianum  celebri  loco,  ei  popnlo  circumsiante, 
pronuiitio ,  et  vos  ei  deos  vestros  clara  et  publica 
prxdicaiione  confundo,  quid  ie  ad  infirmitatem  cor- 
porisvertis?  Quid  Gum  caruis  imbecillitate  comen- 
dis  ?  (Ibid.)  »  Quis  auiem  dirtilebitur  uihil  iniquius, 
et  omni  humano,  civiii  et  divino  juri  magis  contra- 


lentus  es  doloruni  nostrorum  compendio,  etsiniplici,  J)  lium  fleri  umquam  posse,  quam  hominem  dirissimis 


ac  voloci  brevitale  poenarum,  admoves  laniandis  cor- 
poribus  longa  lormenta,  muliiplicas  laccrandis  viscc- 
ribus  numerosa  supplicia,  uec  feritas  atque  iinmani- 
tas  Uia  usiiaiis  potest  conienta  esse  lormeiiiis,  exco- 
gilui  novas  poenas  ingeniosa  crudeliias  (Cyprian. 
Ibid.  p.  100).  >  Palam  itaque  facil  suppliclorum,  qui- 
biis  sanciisvimi  roartyres  nostri  torquebaniur,  duplcx 
fuisse  genus.  Aiia  enimveroerantordinaria,  vidclicet 
exsilium,  spoliatio  bonorum ;  caiense,  quibus  prcmi ; 
carcer,  quo  includi ;  bcsU:B,  a  quihus  dcvorari;  gla- 
dius,  quoplecii  capilc;  ignes»  qnibus  c;curi  solebant. 
Alia  vcro  extraordinaria ,  nimirnm  longiora,  niulii- 
plicata,  ct  ea  omnia,  qnu!  ingcniosa  crudeliias,  et 


toriiientis  compeilere,  ui  criroen,  cujus  accusatur, 
etiam  mendacio  fallente,  deneget,  ei  ita  iiegantem  ab- 
solvcre?  Toiam  porro  hanc  argumeniaiionem  cxpo* 
sniinus  et  e.\aminavimus  in  superioribiis  nt)Stris 
disserlalloiiibus  de  Minucii  Febeis,  et  Terlulliani  li- 
bris,  ex  qnibus  Cypriauus  eam  delibasse  haud  prorsus 
iinmerito  vidutur  {Dissertat.  in  Minuc.  cap,  8,  art.  2, 
el  in  TerlulUan.  cap.  17,  art.  i). 

Sed  urget  adbuc  ille,  ac  recte  docet  Chrisiianum 
ad  rejiciendam  aut  ncgandani  religionem  suani  nec 
vi,  nec  tormenlis  cogcudum,  sed  vinccndum  raiione, 
ac  validis  argumenlis  fidem*  ejus  dcstruendam.  Qua- 
propt(ir  ethnicum  homineni  sic  conipellai-^  c  Cum  j 

Digitized  by  VjOOQIC 


990 


IN  DIYlJM  CYPUIANUM 


§m 


animi  vigorc  congrcdcrc,  virlQtcm  mcnlis  iitfringe,  A  cl  G  rusci  cladom  el  mor(cni.Qu»m  cviilcni;  aufciu  ci 


lidcin  destrue,  disceplaiione  si  pote> ,  vincc,  vince 
ralione.  (Cyprian.  ibid,)  i  Eadcni  sicuti  ostcndiinus, 
est  Tertulliani  ac  Lactaniii  arguineniatio,  quam  isie 
liunc  cxpriinit  in  moduin  :  c  Religio  cogi  non  potcsi. 
Vcrbis  poiius ,  f|uam  verberibus  rcs  ageiidn  esi,  ut 
sil  voiuiiias.  I  l)c  bis  auicm  plura,  .ic  nisi  falliiuiir, 
satis  nbuiidantcr  in  supcrioribus  difscriationibiis  no- 
slris  disiMitnviiiius  (LaclauL  Ub.  v  Institul,  cnp,  19, 
pag^  518.  Dissertat.  in  Lactanf,  cap.  10,  art.  5,  et 
m  TertuU.  cap.  19,  art.  I). 

Quamvis  auicm  Christiani  cerncreni  se  summa 
omnium  Iniquitate  ac  propter  suum  solum  nomen  ab 
elhnicis  condemnari  el  triicidari ;  horribilos  tamen 
cruciatus,  sine  ulia  in  persecutores  suos  malcvolcn-  , 
lia,  sed  tanta  profccto  patlentia,  quanti  aniint  forci-  B 
ludine  perferebant.  Sibi  eniro  a  Deo  pra^ccptum  esse 
noverant,  ne  odio  baberent  ulluni  uniqiiain  homi' 
iiem,  ac  ipsos  etiam  inimicos  suos  diligerent  (Ct/* 
prian.  od  Demetr.  pag.  197).  Qiiapropter  nullam 
leddebant  pro  injuria  vicQin,  sed  pro  odiis  benevo- 
lentiain,  ac  pro  inflictis  sibi  suppliciis  inonstrabanl 
salutis  iter  (Ibid.  pag.  172).  Nemo  itaque  a  tyran- 
nis  apprebensus  reluctabatur,  immo  cxcnrnificatus, 
gloriabalur,  et  graiias  agebal.  Qus  quidem  iii  supe- 
riori  nostra  dissertaiione  explicata  sunt  (Disserial. 
in  7er/ti//.  eap.  21,  art.  i). 

Neque  tamen  illitd  iiifirmitati  aut  iinpotcnti»  ad- 
scribenduin  :  Nimus,  quippe ,  ut  ait  Cyprinnus,  ct 
copiosus  erat  illoruin  numerus  (Cyprian,  loc.    cil) 


insigiic  fiierit  illiid  ilixmx.  ullionis,  !:t  loquitur  audur 
noster,  documenlani,  ostcndemas  in  snbscqiif*ntt<&- 
scrtntionein  librum  Lucii  CsBcWnde  HoUibus  Perteeu' 
lornm ;  quo  qiiidein  aliisqiie  pluribus  cxcmplrs  palaa 
omnibiis  fecit  qu:iles  quanlnsque  Decins  airiqoe  ioi- 
mnnissimi  Clirisiiaiiorum  tyranni  poenas  Dco  deile- 
riiil.  Iii  aliis  quoqiie  disseriationibus  nosiris  iBauH- 
fcsic  exncndimus  quam  validum  et  invictnin  es  its  ad 
viiidiciindam  cbristianse  rcligionis  veritniein  ai^ 
meiiluiii  ducatur  ( Dissert,  in  Luc.  Ca^ciL  eap.  7, 
art.  1). 

CAI»UT  IV. 

Expenduniur  Cypriam  argMuetUa^  quibus  DewelrioHum 
aliosque  geiitiUt  refellii^  qui  Cluristianos  pubUcmum 
bellij  faniis.  ei  pestis  caianuiatum  causam  este  crij»- 
nabantur. 

AETICULUS  PRmtS. 

Prmum  Cypriani  argumentum  ex  mundi  senio  dfunmp- 
tum  examinatur. 

Vidimus  iti  siiperioribus  noslris  dissertaiionilMS 
quam  saepe  et  impudenter  ethnici  objeceriot  Cbrisiia- 
iios  publicaruro  omiiium  calamitatum ,  qutbiis  mun- 
dus  vcxabaiur,  ideo  esse  causam ;  quia  illorum  dcos 
non  venerabantur  {Dissertai.  in  Arnob,  cap.  6,  orf. 
1,  seqq.  in  TerluU.  cap.  23,  arl.  1,  seqq).  Qoam* 
vis  autem  toiies  insulsa  illa  criminatio,  nb  re- 
ligionis  nosira*  dercnsoribus  funditas  cversa  fiicrit. 


Et  certe  vidiinus  quanla  csset  Tertuliiani  leni|K)re  C  <l"oti(^  nb  iisdem  elhnicis  rcpitita ;  Dcinelrianuni  la- 


iltoram  multitudo ,  qui  xum  quotidie  niultipiicaren- 
tur,  longe  plures,  dum  auctor  haec  scribebat,  procul 
dubio  esse  debebant  {Dissertal.  in  TertuU.  loc.  cii.) 
Non  id  itaque  probandum  esse  censuit,  quod  omnibus 
notissiroum  erat,  et  gentiles  molestissim^  ferebant. 
Sua  igitur  rouliiiudinc  Chrisiiani  lacile  poterant  gen- 
tilium  ulcisci  crudelitaicm,  quemadniodum  a  nobis 
adhuc  in  superiori  dissertatione  demoiistratum  est. 
{Ibid.cap.  2i,  ari.i). 

Praeterea  certo  sciebant  borrendam  gentilium  iin- 
manitatem  non  impuDilam  ab  aequissimo  judice  Deo 
dimitti :  c  Patientes,  >  idcirco  eos,  inquit  Cyprianus, 
c  faciebatde  secutura  ultionesecurius  (Cyp.  ibid.pag. 
192).>At  unde,  inquietaliqui&,8ecuritas  tantatPrimnm 


inen  aliosque  iion  puduit  eam  rediiitcgrare,  cutn  Cy- 
priaiii  nostri  lemporc  iiiundus  tripUci,  belli,  famis  et 
horrenda;  peslis  clade  premebatur.  Cyprianus  ilaque 
ad  eos  rursusrerellcndos  btmc,  nti  annotavimus,  coa- 
scribere  librum  coactus  est.  Quia  vero  eortim  rai|Hi- 
dentiam,  satis  superque  ab  aliis  repulsam,  iiovis  qni- 
busdam  rationum  mometitis  comprimit ,  ea  iiunc 
solito  more  nostro  examiiianda  sunt.  Prironm  igiiur 
demonstrai  has,  aliasquo  publicns  clades,  auf  geiiera- 
tiro,  aut  sigillatim  spectaus,  roinime  qutdem  a  Chri- 
siianis,  sed  noniiuroquaro  causis  naiuralibus,  ellonge 
saepius  maximis  Ipsurummet  gcntilium  sceleribus,  ac 
seinper  in  sceleratorum  hoiuinum  poenaro  excifiri. 
Naturalibus  autem  causis  eas  generaliter  triUuendas 


quidem,quiaoronipoieusipseDea8,idfutururoessedi-D  esse  colligi  possc  putat  ex  senio  ronndi»  quem  ad 


sertis  solemnibusque  verbis  promiserat.  Deinde  vero  il  - 
lurorevera  proroissis  stetisse  hincauctor  noster  confi- 
cit;quodcnuroquaro,  inquit,  iropioruro  scdere  in  no- 
strum  noroen  exsurgitur,  ut  non  stntiin  divinitus 
vindicla  coroitetur<.(iHc/.)  >  Nec  id  probaiu  difficile 
sibi  essc  asscruit,  quod  ex  reruro  prxteritaruro  his- 
toriis  omnibus  erat  compertum.  Saiis  iiaque  sibi  suf* 
ficere  existimavit  recentis  roeroorix  proferre  exero- 
pluro,  quo  Deus  gravissimas  de  Chrisiiaiiorum  perse- 
ciitoribus  repeiivit  pccnas,  i  ruinis  regum ,  jacturis 
opuro,  dispendio  roilitum,  diroinutione  castrorum,  > 
Jam  vero  vidiroas  his  ejus  verbis  denotari  funeslissi- 
roaro  Decii  iroperatoris  ct  filiorum  ejiis  Decii,  Trnjani 


occasuro  et  interituro  vergere  arbitrabatur  {Cyprian. 
ad  Demelr.  pag.  186).  Quatuor  enim,  inquiebat,  in- 
vcrsae  erant  anni  tempestites.  Minor  siquidem  eral 
hyeme  copia  irobriuro;  acsiate,  solis  flagrantia ;  vemo 
tempore,  coel.i  tempertes;  et  autumno,  fruciaum  fce- 
cundius.  Praeterca  aurum,  nrgcnturo,  aliaque  nicialia 
iii  visceribos  terrx  decrescebant ,  ct  ubique  defide- 
baiit  agricolae,  naturac  etroilites.  Quin  etiaro  c  canot» 
ait  ille,  viderous  in  pucris,  capilli  deficiuut  anie  luaai 
crescnnt,  nec  aetas  in  senectute  desinit,  sed  incipii  a 
senectute.  {Ibid.  pag.  187.)  >  Deiiique  ninxima  crai 
morum  depravniio.  Atqiie  ex  his  omnibus  condudit 
niuiidum  sciiescerc,  ucc  miruiji^sc  si  in  cuus,  vcluti 
Digitized  by  VjOOQI '^ 


iOOl  DlSSERtATlO.  im 

iii  aliorum  viTenUuin,  sencclule  omnia  degencrcni  ci  A  monsiraviuius,  fuisse  creatnm,  sed  a  vero  cl  oroni- 

poienii  Dco.  cujus  nutu  ei  arbilrio  omnia  rCgunlur, 


deflciant 

Verum  sicuii  nullus  dubitandi  locus  cst,  quin  hxc 
omnia  vcra  sint,  qux  Cyprianus  lam  arnrmale  asse- 
verat :  ila  sanctissimi  Mariyris  pace,  fas  dicere  nobis 
sit  liac  non  accidisse,  quia  mundus,qui  per  tot  post  ejiis 
inortcm  saccula  integcr  pcrseveravit,  jam  luin  scnue- 
rat,  el  flni  suo  erat  proiimus.  Dcinde  vero  aurum  et 
argenlum  dccrescebant  cxbaustis  in  quibusdam  lan- 
luin  locis,  non  autem  ubique  terrarum  illoruin  vciiis. 
Frcqucnti<»rcs  vcro  bominum  mories  contigerc  potue- 
runt  ex  aei  is  intcmperie  et  corruptione,  unde  eliam 
orta  erat  illa  borrendj  pestis,  quo:  omnia  depnpula- 
«batur.  Pestilcutissimus  quoque  ner  eflicere  potuit,  ut 
plaiie  immaiura  esset  in  pueris  canities,  et  vires,  qux 


etcui  bouiines  et  creatursD  omnes  parere  acser\'ire  de- 
bcnt  (Cyprian.  ad  Demetr,  pag.  187).  Atqui  ille  pro:- 
cepit  iiumquam  falsos  deos,  sed  se  ipsum  solum  a 
cunctis  boniinibus  coli  ct  adorari.  Nnm  c  voce,  >  ail 
Cyprianus,  i  divina  >  jusserat :  Dommumluum  adora-^ 
bis,  el  illi  $oli  mvies  (Deuler.  cap,  vi,  15).  Alio 
aiitcm  iii  libro  lixc  (otidem  verba  retulit,  et  in  Dcu- 
teronomio  scripla  esso  lesiatur  ( Cyprian,  Exiiort, 
Mariyr.  pag.  171,  et  libr.  iii  adv.  Juda.^  §  ii,  pag. 
65).  Iii  granca  autcin  Senionim  inierpretatione,  K6/>(ey 

t5v  Otiv  0>eu  f&^iySyyy),  x«]  «tirA  /tt^w  )Arp€\rtitf,  Al  in 

Malthxi  etLiico:  Cvangeliobabetar^ir^&muvvyitr,  ado^ 
rabiSy  pro  fniijOy.vvi  :  timebi$,  Alibi  vero  Deus  probi- 


in  eis  aiigeri  dcbebaiit,  lamquani  in  sciiibus  minue-  B  ^"'^  "^  ^^'i  ^b  hominibus  dii  ab  ullo  uinqiiam  co- 


reiitur.  Yeriim  lameisi  baec  oinnia  ex  iialuralibus 
causis  orla  esse  evideniissimc  probaretur,  non  minus 
tamcn  certum  cst  lantas  clndes  in  improborum,  uti 
mox  videbimus,  Iiominum  accidisse  vindictam. 

Non  singularis  porro  fuil  Cyprinni  de  proximo 
mundi  fine  scntcntia,  sed  ipsi  cum  aliis  diversae  aela- 
tis  Palribus  conmiuitii.  Lictantiiis  eiiimvero  et  alii 
plurinii,  ut  suo  loco  obscrvaviinus,  persuasum  ba- 
buenint  fore  ut  (otus  mundus  expleto  ab  ejus  ortu 
sex  millium  annorum  numero  desirucreiur.  Alii  au- 
tem,  siculi  Tertullianus,  puiabant  eamdem  fore  illius 
atque  Romani  Iinperii  ruinam.  Alii  taiidem,  ut  Am- 
brosius  et  Gregorius  Magnus,  quemadmodum  Cypria* 
nos  noster,  pra^dicabnnt  toties  uiundi  fmeni  immi- 


laiitur.  Ila?c  autem  ipsa  sunl  ejiis  ciiaia  a  Cyprinno 
verba  :  Non  ernnt  libi  dii  alieni  nbsque  me  (Exod.^ 
cap,  20,  3).  Eadem  in  alio  libro  rer>et]t  {Cyprian. 
Exhort.  Marl.  ibid.)^  q\\x  Seniores  grxcc  sic  reddide- 
runt :  o&x  UovraU  «o<  $ce<  frr^i  kHv  if*ov.  Laiinc  vero 
in  Vulgnta  :  Non  habebn  deos  alienos  coram  me.  Lau- 
datus  quoque  ab  eodem  auctore  nostro  Hieremias  Ju- 
daeis  caeierisque  omnibus  annumiaverat  missos  a  Deo 
Propbeias,  qui  illos  commonefacerent  irani  ejus  Iioc 
impio  alienorum  dcomm  culiu  provocari.  Nolite,  in- 
quieliai,  diis  alienis  servirc,  illosquc  ndorare  :  Ne  m- 
citetis  me  in  operibus  manuvm  vestrarum  ad  disper* 
dendos  vos  {Hierem.  xxvi,  6).  Totidem  aiiiem  hxc 
verba   alio    iii  libro   retulit  (Cyprian,  adv,    Judai. 


nere,  qiioties  piiblicis  famis,  pestis,  et  nliis  extraor<  C  iib.  i,  §  2,   pag.  21 ;  Jdem  ad  Demetr.  pag.    189); 


dinariis  calamiiatibus  vexabatur  (Dissert.  in  Laciant. 
cap.  29,  art.  1 ;  et  in  TertuU.  jCiip.  15,  art.  1  et 
cap.^{,art.  {;Ambros.  libr.  \;  Exposit.  in  Lkc, 
§  10,  pag.  1506;  Gregor.  Hotml.  35  iit  EvangeL 
pag.  1612).  At  ne  in  animuro,  quacso,  tiium  facile  in- 
ducas  id  ab  illis  omnibiis,  tamquam  certum»  ac  minime 
dubium  pronuntiari,  qiiod  soli  Deo  cogniium  esse  cer- 
tioribus  Christi  verbis  didicerant.  At  quia  videbant 
quaedam  accidisse  praenunliata  ab  eodcm  Christo 
mundi  labentis  signa,  de  bis  monendos  esse  Cbristia- 
nos  extstimavenint,  ut  de  subeecuturis  plane  in- 
certi,  sanciiorem  vitam  ducerent,  nec  sibi  promitte- 
rent  longiorem.  Ex  publicis  porro  calamitatibus,  quem- 
admodum  ex  morom  corruptione  nullus  cerio  coii- 


grace  vero  Scpluagima  :  dir«c  f*ii  "t^pofrtfi-nri  /**.  fv  toTc 
ipyo^f  rfiv  x^^P"^^  bf*&^t.  rev  x«xu9flec  vftSti,  In  Yiilgata  au- 
tem  legimus  :  Neque  me  ad  iracundiam  provocetis  in 
operibus  manuum  vestrarum,  ut  non  affligam  vos.  Sed 
eo  gravius  erat  gentilium  scelus,  quod  non  solum  fal- 
sos  deos  colereni,  ac  verum  et  unicum  Deiim  asper- 
narentur,  sed  Christianos  cliam  illum  colentes,  contra 
omnia,  nli  vidimus,  humana  et  divina  jura,  iiec  nu- 
ditos  umqiiam,  nec  defensos  condemiinrent,  ac  qui- 
buslibet  necarent  ^oppliciis.  Jure  Igitiir  mcrito  Deus 
tanta  illorum  iniquilatc  et  impietate  offensus,  hccc  ct 
alia  plura  ipsorum  crimina  publicis  calamitatibiis  vin- 
dicavii. 
Vemm  enimvero  praeter  ulramque  illam  idolola- 


ficere  umquam  poiuit  proximum  esse  mundi  Onem.  D  trise,  ac  summsc  injiistiiisp  atrociiaiem  :  c  Innoccnlin, 


At  nemo  quoque,  uti  putamus,  negare  potest  rectis- 
sime  a  Cypriano  nostro  concludi  publicas  calamitatcs 
commotas  fuisse  gravissimis  gentilium  flagitiis,  sce- 
leribos,  superstitionibus  impils,  ac  communi  moruni 
cormptela.  Quomodo  autem  secundum  hinc  ille 
emat  argomentum,  jam,  si  placet,  cxpendamus. 

ARTICDLUS    II. 

Quam  luculenter  Cyprianus  demonstret  publicas  caia- 
mitates  non  ideo  aecidisse,  quia  Christiani  verum 
Deum  venerabantur,  sed  quia  etimici  [aisos  coiebanl 
deos^  et  atiorum  gravisiimorum  crinnnum  rei  erant, 
ubi  de  servorum  poenis. 
Constai  saiie  mundum  non  a  se  ipso,  ut  alibi  de- 

PATItOL.  IV.   S.   CtPRUN. 


ait  auctor  noster,  dcfercrnt  in  furo,  justilin  in  judicio, 
in  amicitiisconcordia,  in  moribusdisciplina  (Ibid.pag. 
186).  I  Longe  vcro  fusius  hsec  prosequitur  in  suo  ad 
Donatum  libro,  ubi  rationes  reddit  cur  ipsc,misso  ncfan  • 
dis  ethnicorum  superstitionibus  nuntio,  christianam 
religionem  aroplexatus  fuerlt :  f  Incisae,  iiiquit,  sint 
licet  leges  duodecim  labulis,  et  publice  aere  praefixo 
Jura  prsescripta  sint,  inler  leges  ipsas  delinqiiiiur,  in- 
ter  jura  peccator.  Innocentia  nec  illic,  iibi  defenditur, 
reservator.  Saevit  invicem  discordantium  rabies.  et 
inter  togas,  pace  rupta,  fonim  litibus  mugit  insa*' 

num Flagrant  ubique  delicta,  et  passim  multi- 

formi  generc  peccandi,  per  improbas  menies  nocens 

32 

Digitized  by  ^ 


Google 


1003 


IN  D.  CYPRUNi  OPERA 


fW 


virus  operatur EssejamiDierDOcentesinnoxiuiii,  Aexigii.  Reldctantem  itaqoe  nee  obedientem  qoandd 


crimen  est.  Malos  qui^uis  non  imitaiur,  offcndit. 
Consensere  jura  peccaiis,  et  cceptt  liciium  esse,  quod 
publicum  est  (Cf  prtaR.  adDonat,  pag.  7  et  ieqq,)  >  Cke- 
tcra  yero,  qux  hic  transcribere  longius  forel,  ibi  le- 
gere  poieris.  Qiiam  aatem  li£C  vera  sint,  si  quis  dubi' 
tare  possit,  ex  iis  certior  adbuc  Aei,  quae  in  superlori- 
bu8  Dostris  dissertationibus  de  corruptissimis  eibnioo* 
rum  moribus  sepi^s  observata,  ac  paulo  post  dicenda 
sunt. 

Ethnict  itaque,  cum  lot  tantisque  criminibus  divl- 
ons  et  humanas  leges  mira  plane  audacia  et  temeri- 
late  evertereol,  eonqneri  sane  non  poterant,  qwod 
Deus  ipsos  publicis  cladibus  castigaverit.  Bed  eos  in- 
super  Gyprianus  obvia  omnlbus  domini  et  servi  com- 


corripit,  is  ipse  servus  poenarum  suarum  caofta  est 
Quanto  igiiur  magis  scelerati  bomines  publicaram  ra- 
lamiiaium  causa.  sunt,  qui  relicto  vero  Deo,  rem 
omnium  domino  et  moderaiore,  ac  spretis  et  labcfic- 
tatis  omnibus  ejns  legibus,  falsos  deos  colonl,  el  ia 
omni  scelerum  genere  volutantur !  At  hi  non  quiden 
Chrisliani,sed  Gentileserant,  quorum  idcircO  iniqes- 
sima  erat  de  publicis  cladibns  conquestio.  Quaprop' 
ler  recle  Gyprianus  illos  sic  urget  :  f  Ncc  di<^tis 
mala  accidere,  qoia  dii  vestri  a  nobis  iiod  coluntnr : 
sed  sciatis  (ita  In  sntiquissimo  codice  Colbenioo) 
hanc  iram  Dei  esse  censuram,  ul  qui  bencGciis  uoa 
intelligitur,  vel  plagis  intelligatur  i  {Cyffrian.  ad  Uem^. 
pag.  194).  Sed  haec  magis  adhuc  clara  et  perspicaa 


paraiione  plane  revincit.  Si  tibi  sit  servus  coniumax,  B  fient  e\  iis,  qu»  ille  de  singulis  cladibus  dixil,  el  ftuiic 
prolervuSy  inidelis,  et  qui  jussls  luis  non  obtemperet,      explannnda  sunt. 


nonne  illom  c  flagellas,  i  ait  Cyprianus,  i  verberas, 

fame,  siti,nuditaie,  ferro  frequenteretcarcere  affligis 

et  crucias  {Ibid.  ad  Demetr.  pag.  18S)  T  i  At  numquid, 

iiiquietaliquis,  (asdommis  fuitiam  multiplicibus  pcenis 

scrvos  Sttos  castigare?  Eiiam  inquimus,  el  aliis  pluribus 

quas  Plautus  bis  versibus  expressit : 

Perfidia  laudos,  gratiasque  babemui  merilo  magnas, 
Cum  nosiris  sycophantiis,  dolis,  astutiisque, 
Scapularum  ooofidentia,  vtrlule  ulmorum  (a/.  bumerorum) 

(freU 
Qui  adversum  stimulos,  laminas,  crucesque,  compedesque, 
Nervos,  catenas,  carceres,  numellas,  pedicas,  boias 
Indoctoresque  aeerrioios,  goaroaque  nostri  tergl , 
Qui  8«pe  ante  in  nosLras  scapuias  cicairicea  iodiderant. 

Sed  alius  quispiam  a  nobis  postuiabit  cur  ibi  Cypria- 


▲RTICULUS  III. 

Qttomodo  Cyprianut  probaverit  niuiiquam  CAriiCassafy 
scd  Gentiles  bellorttm  fms$e  eau$Q9L, 

Magna  quidem  erat  eihniconim  de  bellis  expostola- 
Uo,  sive  ut  Cypriani  verbis  utamur  :  Hostem  qmemis 
ex9Hrgere  (Cyprian.  ad  Demetr.  pag.  189),  qui  ftoma- 
num  imperium  vaslabat,  et  depopulabatur.  At  ccrte 
id  minime  quidem  tribuendum  erat  Cfarislianis,  scd 
hb  ipsismet  genUlibus  :  Quibn$  quam  etn  hosih^  ait 
adhuc  auctor  noster,  de^t^  esse  pax  kter  tptas  toga$ 
po$sit  (ibid.).  Togarum  aulem  nomine  omties  ftoma- 
nos  magistratus;  prssides  et  juilices  togaios  compre> 


nus  addiderii  (erro.  Numquid,  inquiet,  dondni  scrvos  G  liendit.  Jam  enim  vidimus  quanta  inier  eos  essent 


suos  occidere  impune  poterant?  Respondemus,  anti* 
quissimo  jure  Rpmano  donnnis  rcTera  concessam 
fuisse  in  servos  vit»  et  necis  potestaiem.  Posiea  ta- 
uien  Adrianus  imperator,  tcste  Spartiano,  non  solom 
vetuit  ne  servi  a  dominis  occiderentur,  sed  jossit . 
etiain  a  judicibus  dominos  condemnari,  qui  in  servos 
suos  acerbius  animadverUsse  convincerentur  (S^- 
lianus  in  Vita  Adriani^  post  med.  Cod.  Theodos.  Ub. 
IX,  lU.  11,  de  Emend.  serv.  Le§.iet%  pag.  19).  In 
libris  vero  InsUtuUonum  at  nmillo  dal»  ab  Antonino 
legis,  qua  f  qui  sine  causa  servum  suum  occideHt, 
non  mious  puniri  jubetur,  qufim  si  aliemim  aervnm 
occiderit.  Sed  et  major  asperitas  dominorum  e^us- 
dem  principis  constituUone  coerc^r  i  (InsHiut.  lib. 


dissidia,  et  dissensiones,  quanta  aviriiis^  et  injustfiia! 
crimina,  quibus  iMmiiiies  erudeliits  qoam  helto  sxpe 
sxpius  Yexabantor. 

llue  accedit,  quod  :  i  Etsi  extrema  >  {aiilh}uiss!mi 
nostri  aliique  mamisaipli«  et  ediU  codiees,  auema) 
c  de  barbarts  arma  at  pericttla  eompHmanlor,  *  in- 
terua  tamen  et  domesiiea  hella  alrclcfos  gerebantor 
f  eahimniis  et  hijurlis ,  >  quibus  ln  aliortfm  bona  In- 
vad^Mt.  Nonne  enim  mitios  reipoMieA  dMmwa 
belKs  Niferebator,  qoam  eom  t  a  N«eeofe,  >  oli  tlle 
ait,  c  crhnen  admlwiiur,  nec  inneeeoS,  qol  tttldieel 
iflveiitior,  de  accmiatore  vel  judiee  mem  nolHial  kn» 
ponitatem  conseqnontfir  mali ;  ditm  m#iHti  taeent, 
Ument  conscii,  veneoi:!  Jodiefllorl  (IM.  pa^.  I^.  > 


],  tit.  8 ;  de  his  qui  sui).  Demuin  ConstanUnus  MagRus  B  Sed  de  bis  uherhis  ad  HomiHim  h«e  acrifM  ln  telha  : 


hoc  dominorum  jus  in  scrvos  duplici  lege  plane  peni- 
tusque  abstulit,  ac  prxlerea  prohtbuit  oe  dirios  om- 
quam  in  eos  saevirent.  In  citato  autem  codice  Theo- 
dosiano  habes  uiramquc  illam  lefom.  Cseterifm  quam- 
vis  Cypriani  adhuc  lempore  dommi  poMiMeM  servo^ 
suos  iDterlicere ,  qobis  laaE^n  baud  aegee  persooitebi- 
tur  nominQ  ferro  non  |iau<^  utique  poteaioiem  desi- 
gnari,  sed  poUus  qua;4juii  instrumeuta  f^rreav  qoem- 
adraoaum  memoraias  a  PhuHo  lamlnaa,  seo  canden- 
les  aeris  ei  ferri  labellas,  quibusservi  excruciatentor. 
Cajieriftp  lameisi  dorainiisjiis  vilaeet  necis  mservtim 
suura  noo  hal^a^  ab  iMo  lulHlomimM,  qoi  ^sdem 
cum  ipso  natura^  «st,  debitam  servitutem  mertto 


c  f  bgr.wt  iibiqiie  delicta...;...  ilic  testoMieMOfli  Sob- 
jkit,  ille  fali^um  eapiiah  fraudeeoiiseribH.  Sle  afeefrtar 
haTCilitaUbus  iiberi,  iiUc  boiih doiionloritficlii. HMh 
cus  iiistmulnt ,  calinniiiator  jmpogtlat,  USStH  InMlat; 
utrohique  grassalnr  fn  MendacNfm  erloHnuM  ^Mlk' 
luiae  vocis  veiialis  aodoeia,  com  hHerim  ooetalesiiee 
cuin  iimocciiUbus  pereuttl.>  {Idtm  ad  Donat.  pag.  7.) 
Quia  ergo  tanius  erat  tegtfm  eootempfttfS,  tamtaqife 
gravissiinorum  eUain  erimintfm  im|ranit.tt:  c  Nultos, 
oit  Hle,  deliiiqaendi  metos,  >  (hoc  verbimi  hi  phtribos 
maiiuserlpUs  exemplaribus  desiderator)  4  tel  podor 
esi ;  et  sic  peccaiur,  quasi  rtmgls  per  l^ifta  peccdta 
placejitur  (Idem  adBemetr.,  pag.  Wy.  f  Qtild  eigo 

Digitized  by  VjOOQIC 


\m 


DtSSERTATIO. 


1006 


ininim  si  tot  tamque  impii  el  flagiiiosi  bomines  ubi-  A  roemiis  bafic  pronunliat :  c  Captans  annonam  male- 


que  reperti  ruerint?  Quid  mirum,  si  morUrerum  'ca- 
put  impudenier  extulerint  ffalsarii.etveneficiTiQuid 
mirum,  si  visisunt,  c  in  media  civiiate  sicarii,  tam  ad 
peccandum  praecipites,  quam  impune  peccantes  ?  i 
(Ibid,  pagA90,)  At  de  bis  facinorosissimis  hominibus 
io  superiori  dissertatione  aclum  est  {Dissertat.  in 
Terlnll.'  cap.  ^,  nrl.  4).  Quis  autem  dubilat  lixc  in- 
testioa  bella  longe  pejora  Tuisse  externis,  quae  in  ex- 
tremis  Imperii  Romani  flnibus  gerebantnr  ?  Sed  vide, 
quseso,  utmro  bis  verbiSt  exlerna  de  barbaris  arma, 
ad  ea  potissimum  collioeaverit,  qoibus  Oecius  aliique 
Imperatores,  qui,  ut  supra  vidimus,  cum  in  Cbri* 
stiaoos  acrius  saevirent,  ad  internecionem  caesi, 
morle  sua  dederunt  crudelitatis  suae  poenas. 


dictustiiplebeesl^Gre^.  ibid.  Cypr.  rib.  5.  adti.  ludcf. 
§  61,  pag.  89);  i  aut  sicut  in  Yulgaia  legimus:  Qui 
abtcondit  frumentumy  maledicitur  in  populis.  Neque 
divinis  tanium,  sed  bumanis  legibus  haec  cnidelitas 
damnalur.  Testem  enimVero  Paulum  jurisconsultum 
babemos,  qui  scriptum  reliquit :  t  Anrionam  attem- 
perare  et  vexare  vet  maxime  Dardanarii  solent, 
quorum  avariliae  obviam  Itum  est  tam  mandatis, 
quam  constilutionibus.  i  {Digett.  lib,  lx,  lituL  ii  de 
Exlraordin.  Crim.  leg.  6.) 

l^erum  diiri  et  ferrel  illi  gentiies  bas  aecrois^mas 
leges  pessumdederunt,  ac  flocci  prxterea  habnernnt 
salutaria  Dei  monita  ,  quibus  sacri  ejos  prophetae 
futuram  ,propter  eornm  delicta,  femem  pratdiieraut. 


At  baec   bella »   inquit  Cyprianus ,  nec    forluito  6  Quid  enim  citata  a  Cjpriano  {Cgprian.  ad  Bemelr. 


p.  187)  bac  Aggaei  ph^monitlone  cteritts?  Eo  guad 
domu$  mea  deterta  est ,  tos  autem  teetaminif  hAMtm 
(Vulgaia,  fe$tinatis)unu$quhqueindomum  suam^  prop^ 
terea  abttinebit  coelum  d  rore,  et  terra  protrahet  pro- 
creatione$  8ua$,  et  inducam  giadium  $uper  terram  , 
x«i  lv^«  ^ftfitUv  iiti  r^y  ys^v.  tulgata  :  Et  ffoeaiH  tie- 
citatem  $uper  terramy  et  $Uper  frttmentrnn^  et  wper 
vinumt  et  $uper  oleuM,  et  $uper  honmm^  et  $uper 
jumenta,  et  $uper  omnei  tabore$  manuum  eorum  (Agg. 
cap.  \  f .  9  et  \(f).  Fraedlxerat  igitur  fCHuram  terrae 
sterilitatem,  ptot»tereit  qood  homtfles  reiictitrl  erant 
domum  Del,  id  est,  i*jits  ctfltom,  seu  domuiii,  in 
qua  coli  soMbat^  ut  sibinint  ttmtsqaisque  in  dommn 
suam ,  in  qna  idola  felsosque  deos  tenerarentur. 
^'^.J''J!^Z.  ^?^r"!.  VTl^.[  .''!'".  (^^"[^*^^fC  Quamvis  aulem  Cyprlanos,  Septuaginta  seniores  se- 
,.  _  cnius,  dixcrit   gladium  ^   eo   niiiilominos   nomine 


aliquo  casu  ,  nec  iii  Christianorum ,  sed  Genlilium 
qui  Deum  irritaverant,  ullionem  gesta  sunt.  Nam 
c  clarum  est,  ait  ille,  et  manifestum,  qiiia  non 
per  nos ,  sed  pro  nobis  i  (ita  antiquieres  et  me* 
lioris  not»  codices)  c  accidunl  cuncia  ista,  qoae 
de  Dei  indignatione  descendunt  {Cyprian.  ad  De- 
metr.  pag.  192).  >  Hae  igitur  bellorum  clades  non 
conijgerant  c  per  nos,  i  id  est,  nostri  caosa, 
et  qoia  lalsos  deos  non  colimus :  sed  c  pro  no- 
bis,  I  quandoquidem  Deus  bis  bellis  ulciscebator 
nostras  injorias ,  ac  persecotores  nosiros  poniendo, 
optatam  reddebat  £cclesiis  nosiris  pacem. 

ABTIGULOS  IV. 


$ed  gentile$  $terilitati$  et  fami$  e$$e  eau$am 

Clamabant  adlmc etbnici  se  fame,  agrorom  ste- 
riliiaie ,  et  frugom  inopia  iJeo  enecari  qoia  Chri- 
siiani  illorom  deos  noii  venerabautor  {Cyprian,  ad. 
Demetr.  pag.  189).  Sed  insolsa  plane  erai  liaec  se- 
ciinda  illorom  qoerimonia.  Yerus  elenim  Deus  vo- 
luii  hac  pubiica  caiamitate  muiidum  affligi,  non 
quidem  propter  Christianos ,  qui  illum  pie  colebant, 
ejusque  parebanl  praecepiis,  sed  propter  ipsosmet 
Gentiles,  qui  illum  verum  Deum  esse  negabant, 
ac  gravissimis  semper  laedebant  sceleribus.  Tanta 
siquidem  plaga  etsi  aequo  Dei  judicio  mundii^  per- 
cuieretur,  non  inde  lamen  eihiiici  faCti   suntme- 


significatur   haud  dubie  sicclias  et  Sterilttas,  qua 
mors  hominlbos  ioferebaiar. 

Qoapropter  hanc  sobjonxit  prophet»  Amofe  va* 
ticinatipnem :  £(  p/uam,  Septoaginta  tiAifipi^,  Vol- 
gata,  sicoii  pauto  post :  Et  piui  $uper  nnam  civi" 
tatem^  et  $updr  aiiam  non  pluam.  .  .  .  .  et  eongre^ 
gabunturduas  et  tre$  civitate$  in  unam  dvitatem  poiandee 
aqucB  cttu$a,  et  non  $atiabuniur.  El  non  convertimini  ad 
dicit  Dominus{Cygrian.ad  Demetr.  pag,  it^.Amo$.  cap, 
IV.  ^  .  17  ei  $eqq.),  Tantum  autem  al)est,  ut  tum  se 
converterint  ad  hunc  vcrum  et  unlcum  Deum; 
quin  potios  eom  gravius  oiTenderint  non  tantum 
famis  et  sterilitaliS)  sed  pesils  quoque  acerbios  sds- 


liores.  Avari  quippe  homines  ui  frumenta  carius 

venderent,  claudebant  horrea ,  pauperesqoe   fame  D  vieniis  lempore,  uti  jam  demonstrandum  est. 

absumi   malcbant,  quam  eorum  hidpia  opes  suas 

jion  augerl.  Majorem  itaqiie  et  mullo  crudeHorem 

famem  faciebat  eorum  rapacitas  et  avaritia,  quam 

terrae   slerilitas.  Ecqiiid   namque,  ut  recte  arguit 

Gre4|[oriu5  Nazianzenus ,  c  gravius  alque  acei^bius , 

quam  crudelitas ,  cupiditasque  ihexplebilis  eorum, 

qui  frumentoro  iiabent?  observant  enini  temporom 

difncoltates ,  et  famem  negotiantor,  alqoe  ex  alioruin 

ciilamitntibus  messein  faciuiit.i  {Greg.  Nat.  orat  20 , 

pag.  558.)  Qiiamobrem  immansueti  et   feri  hoiiii* 

nes,  qui  omnem  exueraiit  liumanilatem,  ei  Deo  el 

caBteris  hominibus  dctestabiles  suiiL  Nam  Salomon 

in  citatis  ab  eodem  Gregorio  et  Cypriano  noslro  pa- 


ART1O0LIJS  V. 

Ttnaum  abe$$e  ut  etfmici  lletiiii,  msm  crimimbui 
olfen$um ,  curaverint  pe$ti$  tempore  piaaare^  qmn 
potiue  illum  graidmbu$  flogi^  irrittnerint. 

Observalum  a  nobis  jain  f\iit  quam  borrendum 
el  inauditum  hactenus  in  modum  calamitosissima 
pcsiis,  uii  Cyprianus ,  Eusebius ,  et  allt  memorant, 
omnia  depopularetur  {Supr,  cap.  1,  art*  £»).  Sed  quid 
puias  tunc  actuin  ab  ethnicis ,  qui  Christianos  hnjus 
tertiae  cladis  accusabant?  Numquhi  inde  flcti  suiit 
meliores?  Minime  quidem.  Deum  enimvero,  qiiem 
propter  sua  fl:)gitia  ad  eos  hac  horriblH  postc  cas- 

Digitized  by  VjOOQIC 


1007  IN  D.  CYPRIANl  OPERA 

ligandos  coegeranl,  novis  nec  satis  umquam  dcles-  A  conqoesti  suot  eosfrubtra  liispbgis  cxdi  ct  verberari» 


landis  irritabant  sceleribus.  Nam  f  cum  pcstc  ipsa 
cl  lue,  ail  Cyprianus,  vel  delecta  sunt,  vcl  aucia 
criniina  singulorum,  dum  nec  infirmis  ezliibelur  mi* 
scricordia  »  et  defuncris  avaritia  inhiat  acrs^pina. » 
{Cyprian.  ad  Dmetr.  pag.  189.)  Duplex  autem  nr- 
guit  geuus  sceleruni,  In  quae  tam  crudeles,  quam 
avari  liomines  palam  ruebant.  Primum  enim  summa 
erat ,  ei  dictu  horribilis  illorum  in  acgrotos ,  in 
morientes  ac  mortuos  inhumanitas.  Nullum  quippc 
rcrebant  peste  laborantibus  auxilium,  morienies 
plane  penitusque  deserebani,  fngiebaiit  motlenitum 
/^itera  ,ct  corpora  moriuorum,  non  secus  ac  canum, 
iiisitpulla  relinquebant.  Sed  haec  Poniius,  Cypriani 
diaconus,  etoculatus  testis,  tam  naiivis,  quam  ira- 


qui  nec  doluerunl,  nec  voluerunt  recipere  disci» 
plinam  {Hierem.  cap.  ii  f .  50).  Quld  Igitur,  ail 
Oypriaiius,  <ab  iis  actum  no!i  essct,  si  percosst 
non  fuissent  ?  Nonne  facinorum  impunitate  Cfevisscc 
peccandi  audacia?  Et  liaK;  quidem  suiit  argumeiiia» 
quibiis  auctor  noster  plane  demonstrat  geotiles  p«- 
blicarum  calamiiatum  esse  causaro,  rainime  vcro 
Chrislianos,  uti  adhuc  probandum  est. 

AETiCULUS  VI. 

Qaanta  mherieordim  opera  Chriuiani  eMbuerint  giil* 
buslibet  pe$te  infectit  morienlibut,  ae  morlicfs. 

Publicas  cnlamitaies,  quibus  mundus  propier  toc 
nc  lanla,  ut  diximus,  ethniconim    criminn  coocii- 


gicis  coloribus  depingit  :  f  Horrere,   inquit,  omnes  B  ticbatur,  si  Chrisiiani  avertere  non  poiuenint*  eas 


fugere,  vitare  contagium »  exponere  suos  impie 

Jacebant  inicrim  tota  civitaie  non  jam  corpora,  sed 
cadavera  plurimoriiro ;  et  misericordiam  in  se  tran- 
scuniium  conteroplatione  sortis  mutiix  flagitabani. 
Neroo  respexit  aliud  prxierquaro  lucra  crudelia. 
Nemo  similis  cvenius  recordaiione  trepidavii.  Nemo 
fecit  alleri,  quod  sibi  Oeri  voluii  {Poni.  in  Vita 
Cypr,  pag,  5).  »  Eadem  quoqiie  de  iisdeni  Gcntili- 
bus  scripsit  Dionysius  Alezandrinus  :   Nereiv  ^pxofil' 

y»U(  KTrMOtSvTt,  xAidcirl]iiuy»yToi»(fc^4rovc,  ««y  r«i(  62o7( 
ifpl^r^w  Ji/t/9yr,TA««  xAi  vxp^bt  irif^vt  «Ycc«xutf«l{^eyro  * 
ri*  Ttv  Ott*kr^\»  iMtvt»,  ««i  xoiyMyfflty  UrptnSfitTK.t,  jjy 
•ux  ijy  froX>i(  ftwijfpfm^/AtTmt  lK»Xly«c  ^Sioy  :  c  Eos  qui 
a)groiare  inceperant  exiurbabaiit,  cliarissimos  refu- 


conabanlur  piis  operibus  levare,  aut  ab  omnipotenie 
Deo  oblincre  niodum  iilis  imponi.  Nain  diebus  ae 
nociibus  c  jugiter  atquc  insianter ,  »  aii  CyprianoSy 
illuin  precabaniur,  cpro  arcendis,  hosUbiis,  et  imbrl- 
lius  iinpetrandis,  vel  aofercndis,  vel  teroperaodis 
adversii^,  et  pro  pace  ac  saluie  vcstra,  i  id  esi  Genti* 
liuin  {Cypriatt.  ad  Demetr.  pag.  195).  Ibi  aolem  ab 
Oxoiiiensi  ediiioni  pr;efecio  subtiotalor  his  verbis 
Cyprianum  rcspexissc  ad  meniorabile  Chrisiianomni 
facinns,  qul  sub  Aurclio  impcratore  imbrem,  de  qoo 
nos  in  superiori  dissertaiitine  cgimus,  exerciiat 
omnino  necessarium  divinitus  impetraveroiir.  yerom 
quia  Cyprianus  dixit  Chrisiianos  c  jugiter,  atque 
Insianier  »    Dei  imploravisse  misericordiam,  nonne 


giebant,  co^que  in  viis  semiiieces  destitucbant,  aut  C  bis  verbis  quolidianas  potius  denotavit  illonim  pre- 


roortoos  insepoltos  projiciebant  aversanies  mortis 
participalionem  ac  socictatem ;  qoain  lainen  licel 
roultiplici  adhibita  cautionc  ac  diligentia ,  eviiare 
non  poterant  {Eu$eb.  lib.  vii  Hi$tor.  Eccle$.  cap  22 
pag.  369).  » 

Seconduro  vero  boromce  horoinoro,  oroni  homa- 
nitatis  senso  plane  destitotorom,  flagiiii  genos, 
nec  priore  minos,  illud  fuit,  quo  morienies  ideo 
dereiiquisse  videbantur,  i  ne  posseni,  duin  curaniur 
cvadere  (Csfprioii.  ad  Demetr.  pag.  189). »  Non  cnim 
eorum  optabani  sanilaleni,  sed  mortem  celcrrimaiii; 
ot  iu  eoioin  bona  ct  f.icultaics  ciiius  irruercnt. 
Neroo  qulppc ,  oi  niox  citatus  a  nobis  Ponlius  di- 
cebat,  aliud  respexit,  quam  lucra  crudelia.   Ncque 


ces,  quibus  et  privalim  et  publice  io  sois,  oti  adftiic 
annotavimus ,  synaxibus  Deom  pro  impenloribos, 
et  sxculi  stalu  orabant  (Di$$ertat.  in  TertutL  cop  19, 
art.  2  et  cap.  23,  art.  4,  Ibid.  eap.  15,  art.  I). 

Quanta  autero  erat  ethnicorum  in  sodales  soos, 
peste  lal)oranies,  aut  roorientes,  aoi  mortoos,  oti 
mox  dicebamos,  inbomanitas,  et  avarorom  bonii- 
num  crudelitas  insatiabilis ,  tanta  erat  in  eos  Cbri* 
stianoruin  pielas,  charitas,  et  cororoiserailo.  Yiiae 
eniro  sux  pcriculo  omne  xgris  et  monois  auxilloai 
liilcrunt.  Cyprianus  cnimvero  congregaunro  protinos, 
uti  Poiitius  narrai,  plebem  sibi  commissam  tanCi 
eloqucntix  vi  ad  exhibenda  xgroiantibus  omnia  mi- 
scricordiae  opera  adhorlatus  est,  ot  qoas  a  CSiri- 


idcerledissimolabant.  Etcnim  c  procdandi,»  aii  adhiic  J)  stianis  pcrsoIuU  fueruni,  vix  possintexplicari  (Pont. 

Cyprianus,  c  dissimulalio  nuUa,  niilla  cunciaiio,  nulla 

rorniido»    {Ibid.  pag.  190).    Sed  eos  videre    erat 

passim  discurrentes,  defunclorum   bona   rapientes, 

ct  occupanies.   Nc   quis    vero  alius,   pari  nvarilia 

hiante  illorum  rapiiias   prxverieret,   prxslo    erant 

falsarii,  qui  inorieniium  leuameiiia  f.ilsa  suppone- 

Jiani,  eaque  judicum,   pretio  corruiJiorum,  auciori- 

late  lamquam    vera  confestiiii  approbabantur. 

Taniuni  igitur  abest  ut  improbissimi  homines, 
loi  taniiNque  ciadibus  vcxali,  resipiscerent,  quin 
irain  Dti  non  timcntes,  gravioribus  flngiiiis  illam 
in  se  scroper  acrius  concii«bant  (/6ir/.  pn^.  188). 
Merito    itaque  ciuii  ab  aucloro  noslro   Prophet« 


tii  Yit.  Cypr.  pag.  5  et  6).  Singulis  enimvero  pro 
sua  qualiiate  distributa  sunt  ministeria,  qiiibos  opem 
suam  peste  inrectis  conferrent.  Nulla  vero  interposita 
moia ,  divites  ea  omnia  qua^  egentibus  necessaria 
crant,  mira  liberalitale  largielmntur.  Paoperiores 
auiem  mercedem,  diviliis  omnibus  chariorem,  la- 
bore  suo  sobministrabant.  Sed  in  boc  incompara- 
bilom  Tobix,  cujus  venia  Ponlius  illud  dicturo  vo- 
luil ,  in  hoc  superabant  pielatein,  quod  hisce  mi* 
sericordix  ofQciis  conabantur  non  tantum  dome»* 
ticos  Odei  sublevare,  scd  sibi  ctiam  inrensissimos 
gentiles  quos  eiiam  mortuos  non  secus  ac  Chri- 
stianos  mandabant  sepuliura;. 


Digitized  by 


Google 


J 


1009  DISSERTATIO.  1010 

Al  Dioiiysiiis  Alexandrinus  h£C  rusius  cxplicat.  A  bilis  virius,  laeia  patientia,  fldes  flrmai  el  profniss» 


riurimi,  inquit,  duin  xgris  assidue  ministrantes  re- 
siiuierunl  eoniiii  valetudinein,  ipsi  tjni  sancta  quain 
gloriosa  morie  intcrierunl.  Alii  posieaquam  mortuo« 
rum  oculos  et  ora  clausissciit,  postquam  illorum  cor- 
pora  suis  liumeris  liajulasseiit,  lavisscnl,  composuis- 
seni,  ac  solilo  more  oinavissent  ve^itimeniis,  ipsi 
paulo  post  inortui,  eadein  officia  ab  aliis  cxc«'pcrunt. 
Atque  lioc,  ut  recte  quidem  Dionysius  ait,  mortis 
genus  ob  pietaiem  et  fidei  coiistaiiti.iin  non  inferius 
mariyrio  censetnr  {Eu$eb.  lib.  vii  Binor.  Eccle$. 
eap.  22,  pag.  269).  Quis  autein  iioii  videat  qiiain  di- 
Tersa  fuerint  eo  e;ilamitoso  pestis  tempore  Cliristia- 
norum  ct  gentiliam  opera,  et  quinam  ex  illis  Deum 
ofieiiderini,  aut  potuerint  iratum  placare  ? 

ABTICOLUS  VII. 

Cur  Chrittiani,  pkne  innoeenUe,  iiedem  pmblicii  eala'- 
mitatibutf  ae  teelerati  gentilee  affigebantur. 

Ilirandis  plane  maxirox  Christianorum  in  omnes 
pieiatis  operibos  minime  codfimoti  gentiles»  acrius 
instabani,  palamque  vociferabaiiiur  iniqiium  omnino 
fore  Deum,  si  publicis  calamitaiibus  improbos  pu* 
niendo,  iis  et  merentes  et  iminercntes  pariter  vexet, 
atque  cbriiat  (Cgprlan.  ad  Demetr.  pag,  192).  Sed 
hanc  argumcntationcm,  sscpius  ab  illis,  ui  vidimus, 
repetitain,  Cyprianus  nostcr  variis  raiionom  momen* 
tis  diluit  (Disierlat.  in  TertulL  cap.  25,  art.  ietti; 
Cypr.  ibid.  pag.  192).  Priinum  -enim  faielur  Deuin 


sibi  a  Deo  xtern»  felicitatis  certa  spes  et  exspe- 
ctaiio. 

Deiitde  vero  hon  ideo  mundus  tot  cladibiis  preme* 
batur,  quia  Chrlsliani  falsos  deos  non  colcbant :  sed 
illuin  verus  Deus  his  vexari  permisit,  ut  f  qiii  beiio* 
ficiis,  I  ait  Cyprianus,  <  non  iiitelligilur,  vel  plagis 
inlelligatur  (/Md.  pap.  195).  >  Etlinici  iiaque  hisca- 
lamitatibus  ideo  puniebaniur,  ut  eos  crimiiiiim  suorum 
pceniteret,  ac  rejecto  tandem  Insano  falsorum  dcorum 
cultu,  unicum  agnoscercnt  et  colcrent  omnipofentcni 
Deum,  ac  vcram  religionem  amplexareniiir. 

Ad  hxc  vero  Christiaiii  novcrant,  el  confidebant  se 

iisdcm  adversis  probari  et  corroborari.  Quamobrem 

alio  Cypriaiiiis  in  libio  :  <  Quam  neccssarium,  >  iii- 

B  quiebat,  <  quod  pestis  illa  et  lucs,  qii»  horrihilis  et 

feralis  videtur,  explorat  justitiam  singtilorum an 

infirmis  serviant  sani,  an  propinqui  cognatos  pie  di* 
ligant,  an  misereantur  servornm  languentium  Do« 
niini,  an  deprecanles  «gros  non  deserant  uiedici,  an 
rapaces  avaritisc  furentis  iiisaiiabilem  sempcr  ardo* 
rem  vel  melu  mortiH  exsiingunnt,  an  cerviecm  fle- 
ct;int  superbi,  an  audaciam  leniant  improbi,  nu  per« 
eunlibus  cbaris  vel  sic  aliquid  divites  largiantur»  ac 
donent,  sine  hxrede  morituri  (Ibid.  pag.  195 ;  Idem^ 
lib.  de  Morialit.  pag.  162).  >  Nam  sicuti  nauclcri  pe* 
ritia  dignosciiur  iii  tcmpestate,  sicuti  militis  ani« 
mns  in  acie  probatur,  sicuti  Abrahae  fides  imperato 
filii  sui  sacrincio  tcntata  est;  sic  his  publicis  cladi- 
bus  probabatur  virtus  et  paiientia  christianorum,  ac 
posse,  quoticscumquc  libiierit,  ea  mala  prohibere,  C  probata  coronabaiur  (i6id.).  Ciir  ergo?  i  Qoia  nisi,  • 


sed  noluisse  propter  etlinicoruiii,  ut  ostendimus,  im 
probiutero  et  scelera,  qu^e,  sicul  ait  Propheta,  ho- 
roiiies  ab  ipso  scparant  (h.  lix.  2).  Si  ergo  non 
peccavissent  eihnici,  aot  si  sinceram  egissent  scele- 
rum  suoruni  |>oeniientiam,  tum  a  Deo  non  separati, 
nullam  profecto  liabuissent  causam  de  illo  et  de 
Christianis  exposiulandi.  Deinde  vero  quamvis  Chri- 
stiani  piam  omnufio  casiainque  vitam  diicerent,  quia 
tamen  quanidiu  iii  lioc  niundo  siint,  par  illorum  et 
gentilium,  quemadmodum  boininuin  in  eadem  domo 
manentium,  debet  esse  qiioad  corpus  conditio,  utri- 
que  idcirco  iisdem  adversis  et  incoiiimodis  rebos  af- 
fici  debenl.  'Verum  longe  disparcs  quoad  spiritum 
erant.  Quinam  cnim  ex  illis  dici  poterant  publicis 
dadibus  alfligi  et  conturbari?  Nonne  hi  soli  gentiles,  ]) 
qui  moBrcbant,  dolebanl,  et  lam  clamosa  qiutm  qne- 
rula  voce  ntiseram  sortem  snam  lamenlabantur? 
Contra  quippe  chrisliani,  inquii  Cyprianus  <  spiritu 
magis  quam  carne  viventes,  >  vincebant  <  firmitate 
animi  infirmitatem  corporis  (Cypr.  ibid.  pag.  195).  > 
Quaniobrem  nullis  adversis  aniino  consternati  aot 
fracti  numquam  de  iis  dolebant,  vel  mnssitabant. 

Pneterea  gciiiiles  miserias  siias  et  acrumnasde- 
ilebant,  quia  in  hoc  tnntum  saeculo  bene  illis  esse 
poterat,  nihilquo  iilis  postea  supererat,  nisi  poena, 
et  dolor  (lb\d,  pag.  102).  At  Chrislianoriim,  caduca 
hujus  vitc  boha  speriientium,  mciis  e  contrario  inter 


ait  llle,  <  praecesserit  pugiia,noii  potestesse  vicioria; 
cum  fuerit  in  pugnis  congressione  victoria,  tunc 
datur  vincentibus  et  corona  ( Ibid.  pag.  160  ).  > 
Poslquam  aulem  id  quorumdam,  ac  potissinium 
Pauli  apostoli  excmplis,  alque  hujus  qiioque  et  Ec- 
clesiastes  verbis  confirmavit,  inde  concludit  lonje 
disparem  esse  Christianoruni,ac  gentilium  et  Jiid;co- 
rum  in  publica  pestis  calamitale,  aliisque  advcrsis 
conditionem.  Nam  his  Christi  hostibos  horrcnday 
de  qua  satis  egimus,  pestis  erat  insanabilis  et  ir.or« 
tifera  plaga,  qua  morientes  rapiebantur  ad  sempUcr* 
nuro  suppliciuin ,  Chrisiianis  vcro  saluUris  exccssus» 
quo  ad  xternuro  refrigeriuro  vocabaniur  (Ibid. 
pag.  161). 

Quantum  ergo  genliles  et  Jiidsei  de  peste,  fame,  et 
bcllo  conqiierebantur,  et  dolebant,  tantum  Christiani 
tranquillo  laetoque  animo  illud  verum  esse  ostcnde^» 
bant  (Idem  adv.  Demetr.  pag.  195)  quod  citatus  a 
Cypriano  Habacuc  propheta  longe  antea  hisce  ver- 
bis  praedixerat :  %  Ficus  non  afleret  frucium,  et  non 
erunt  nascentia  in  vineis :  Ov  naLpitof9^,9€t  xei}  o^  t^^i 
y€vyy^T«  h  T*7f  iifiiHUit.  Mentietiir  opus  oliv;© 
et  campi  noo  praesubunt  cibuin.  Defici^nt  a  pa« 
bulo  oves  :  Bfatwiv  4ic«  /9^ce*f  ^fUoLxa.  Et  non 
erunl  in  praesepibns  boves.  Ego  autem  'in  Domino 
gaudebo,  et  in  Dco  saluiari  roeo  :  Xixpif9fA*t  M  tA 
etA  9urifl  /iow. »  (Uabae.  iv,  17,  18.)     Nec    fi-^ 


ha&  ipsas  labeniis  soeculi  ruinas  erecla  erat,   Iromo-     cliim  quidcm  ^ul  viintimerat  ^^^^^'^'^'ed^*"^'^'"  *  ^^'*  lc 


lOH  IN  D.  CYPWAM  OPERA  Wl 

flrmiter  exspecul>aiit  dandam  lil^i  a  Deo  9eteriu|ii|  A  peregrint  Romanorum  dii,  oti  Mars  Thracios  et  Gre- 


felicitaiem. 

Postea  veroCypriantis  id  confirmat  longe  pluribus 
Terbis,  ex  Sapientiiip  iibro  desiiipplis,  quqp  alibi  inie- 
gra,  ac  poslremam  laniam  eoriim  pariein  ali|)i  reiu- 
lil  {Cyprian,  ad  Demetr.  paq,  195).  Salomon  autem 
cui  hic  ipse  liber  nominaiiin  ab  eq  tribuilur,  ibi  lu- 
culcntcr  enarrai,  quam  amare  impii  «i  iniqui  bo« 
mincs,  xleruis  inferni  ignibus  excruciati^  visa  Cbri* 
stianorum  bealitudine,  miserrimam  soriem  suam  ei 
setcriiam  dainnaiionem  deflebunt  (Sapient.  v,  1  el 
seqq.;  Cyprian.  Ub,  iii  Teslim.  pag.  68;  De  Habit, 
Yirgin.  pag.  97,  e«  de  ExharlaU  liarlyr.  pag,  182). 

In  superioribus  porro  disserlationibus  nostris  vidi- 
mus  banc  gentilium  ex  Cbrislianorum  adversis  et 


ticuSy  aut  adscitltiae  dex,  sicutl  Juno  ArgWa,  vel  Sa- 
mia,  vel  Poena,  aut  Diana  Taurica,  aut  Ifater  deaa 
Idaea^  aul  Yenus  Calva  Romanis  imperiura  dederaat, 
vel  propagaverunt.  Qui  enim  eorum,  a  quibus  cole- 
baniur,  regna  lueri  valuerunt,  qnomodo  potennt 
aliorum  fuiidare  et  augere  impcrium,  quibus  cogntti 
numquam  fuerant?  Huc  accedit,  quod  victi  sunt  Pe- 
natcs,  quos  iEueas  in  Iialiam  secum  adsportarif. 
Pnrterea  ante  Romanos  floruerunt  Assyriortim,  le- 
dorum,  Persarum,  i£gyptiori|m,  Graecoruna  regju. 
Dii  ergo  Romanorum  nec  illa,  nec  alia  dispensant 

Sed  age,  et  dic  nobis,  quseso,  quam  in  deos  soes 
ob  pietatem  Romanis  delalum  fuit  imperium,  quod  a 
parricidio,  raptu  virginum,  aliisque  nefandis  sceleri- 


vexationibusduclam  argumentationera  iion  lam  con- pbus  incepit.  Neque  dixeris  illud  auctum  auspidis, 


tra  illos,  quam  conira  Dei  provideniiam  pugnare;  ac 
quomodo  ab  eruditissimis  christianse  reiigionis  vindi- 
cibus  diluatur  et  everiatur. 

CAPUT  V. 

DE  CYPRIANl  LIBRO  Dg  IDOI^RtJM  VANITATE. 
ARTICOLUS  PRmOS. 

Anaiym  huju$  tibri, 
'  Tres  bic  liber  dividitur  in  partes,  quarum  priina 
Cyprianus  ostendil  faUos  omnino  esse  ellinicoruin 
deos  (Cypr,  tib,  de  Idotor.  Vanit.  pag,  11).  Mortui 
enim  reges  ab  iis  coli  coeperunt,  ac  deinde  cxpressi 
simnlacris  illorum  viiltus,  templa  sediflcata,  immola- 


auguriis,  et  aliis  hiijusmodi  supersliliontbus,  qiiibiis 
aul  fuiura  quxdam  pra^nuniiabanlur,  aut  credebaUir 
aliquid  extra  lolitum  natar»  ordinefii  ieri.  EfeM 
eorum  falskatem  exempla  Reguti,  MaAciiii,  ec  Caii 
Caesaris  demonslrant.  Quid  vero,  quod  hxc  et  alia 
etiam  omnia,  quae  gentiles  mirabantur,  non  acta  suit 
falsorum  deorum  suorom  potestate,  sed  fraudibus  et 
praesligiis  dxmonum,  qui  poetis,  Socrati,  Magis,  Ho- 
stani,  et  Platoni  cogiiiii  fuerunt,  quamvis  uterque 
tfostanes  et  Plato,  unum  dumiaxat  Deum  esse  docue- 
rint  {pag,  14).  Nam  bi  daemones  suot  insinceri  et 
perditi  spiritus,  qui,  sub  deorum  statuis  et  simuilii' 
Cfis  deli^esccnie^,  credulis  et  incautis  bominibos 
persuadere  conabaniur  bxc  ab  eisdem  iUis  diis  fieff, 


tae  bostine,  et  festi  dies  in  ipsorum  Iionorcm  cele-  C  ne  ab  eoruro  culiu  ad  verain  traducerentur  reiifio- 


brali.  Eo  autem  modo  dii  facii  suiil  non  modo  Meli- 
certes,  et  Leucolbea,  Casior,  el  Pollux,  iflscitlapius, 
Apollo,  Nepliliius,  verum  etiam  Jupitcr,  cujus  sepul- 
chriim  in  Crela  visitur,  el  Saturnus,  qui  latio  noinen 
dedil,  qui  Iltteras  impriinere,  et  signare  nuinmos  pri« 
roiis  in  Iialia  docuit.  lilum  aulem  a  Jove  fugatum  ex- 
cepil  Janus  bifrons,  a  quo  Janiculpm  et  Janiiarius 
mensis  cognomen  suum  traxeruut.  At  planius  cerle  et 
aperlius  Mauri  suos  coiueriint  reges.  Effrseni  porro  et 
impia  Iiac  licenlia  religio  grntilium  propagala  es|. 
Per  provincias  siquidem  sin^uli  non  unuin  et  veruin, 
sed  pliires  fictos  a  majoribus  suis  deos  veoerati  sunt. 
Quod  quidem  auctor  nosler  probat  Alcxaiidp  Magni 
epistola,  palamque  facit  nibil  diciu  esse  absurdius. 


i^em.  Omnes  siquidem  illorum  fallaciae  ei  fraodcs  fp- 
icciae  suni,  qiiando  Cbristiani,  ilios  per  Deum  ve^ni 
adjuranies,  coeg^unt  m\\  sojum  de  obsessjs  corpo- 
ribus  cxire,  sed  palani  quoque  faieri  qui  ipsi  sini,  ii- 
lumque  unicum,  ei  veruin  esse  Deuin,  cujus  iiomiiiC 
adjurabantur. 

Ad  secundam  buju$  cominenlaiionis  pariem  dela- 
psus  inde  Cyprianus  manifesiissime  probat  flluni  Uu- 
Himmodo  esse  Deum,  renim  oinuiuoi  crcaiorein. 
Nam  suiiima  divinitalis  subtimitas,  inquii,  ncc  dividi, 
nep  consoriem  paii  polcsi.  Quin  eliam  vcrrcm  rc|es, 
sicul  <  Tliebanorum  germanitas,  >  Roinani  geiuini,  el 
af(ioes  Pompeius  ei  Cjesar  iiequiverm)t  allerius  re- 
gnantis  ferre  socieialem.  Quid  vero,  ouod  rcs  nalo- 


quam  bujusmodi  diis  apt  datam,  aut  ablaiani  alios  D  rales  si  spectemus,  noniie  videmiis  apibus,  gregibus. 

etarmenlis  esse  unum  ducein,  siculi  untis  csimuiKK 

rec:or,  qui  nec  videri,  nec  comprehendi,  nec  saiis 
umquam  sestimari  potesl?Unus  anlcm  cum  iliesU, 
npn  pluribus  nominibus  appellatur,  sed  totuiu  noinen 
ejus  Deu»  est.  Quia  vero  ubique  esl  diffusus,  noo 
polest  inlra  uuam  aediculam  inciudi,  sed  tcmptum 
ejiis  totus  esl  mundus.  Vulgus  denique,  quanlunivis 
imperiium,  sxpe  sacpius  exclamando,  naturaliier  il- 
lum  invQcat,  et  exsislere  confitetur. 

Tertia  demum  hujus  operis  parie  Cyprianus  palam 
omnibus  facit  quae  genuina  sil  Cbrisiianorum  de 
Christo  doctrina.  Tamdiu  autem,  inquit,  iudico- 
rum  regnum  floruit,  quamdiu  divinis  prscepUs  ob« 

Digitized  by  VjOOQIC 


deos  procreandi  polestalem  (Ibid.  pag.  12). 
I  Neque  sinit  sibi  objici  Romanos  sua  in  dcos  suos 
pieiate  meruisse  tolius  terras  orbis  iinperium.  Noii 
enim  illudumquam  acceperunl  a  diis  aul  deabus  suis 
propriis,  et  veroaculis ,  neque  ab  aliis  percgrinis  et 
aliunde  adscitis.  Non  a  primis  quidem,  quales  uiiqne 
8unt  Romulus,  Picus,  Tiberinus,  Pilumnus,  Consus, 
'Vidnus,  Scansus^  Forculus,  Limentinus  :  nequeetiam 
-a  deabus  Cloacina,  Pavore,  Pallore,  Febre,  vel  Acca, 
et  Flora  utraque  meretrice,  vcl  Cardea  et  Orboiia. 
Tales  enimvero  deos  ei  deas  nominare,  refellere  est 
{pag.  13). 
Eadem  profectO|  immo  validiori  adbuc,  ratione 


im  DISSERTATIO. 

iemf^raveruni.  At  pasi^iiiMQ  ilia  spreveruuc,  da-  \     Diclu 


tauu  ubt  a  Deo  perdiderunt  graliam,  ac  soli  et  cceli 
extorres,  per  totuia  mundum  dbpersi  vaganlur, 
Dcus  iiaque  a&ium,  sicul  promiserat,  fkleiiorem  po* 
pulum  sibi  aUegit ,  qui  amissam  a  Judaeis  acciperet 
gratiam  etindulgeniiam.  Sialuio  iiaque  tempore  suum 
roisit  Filium,  qui  sermo,  virius,  ratio,  sapienlia,  et 
gloria  est.  Is  vero  in  virginem,  Spiritu  sancto  coope- 
raote,  illapsus,  bomofactus  esi  Deo  mixius.  Gbristia- 
norum  itaque  arbiter  ille,  magisier,  illuminaior,  do« 
ctor  e4  mediator  est,  qui  nos  ad  Patrcm  perdueit. 

Sciebant  quidem  Jud;i  i  bunc  esie,  quem  sacrt  eo- 
rum  Propbetas  et  tunc  et  tn  ftne  mundi  venlurum 
praenuutiaverant :  sed  sceleribus  suis  obcaecati  ne- 
gant  buue  primum  ejus  advenium,  et  secuadum  ex- 


leu 

auiem  longe  difncilius  videior  qnisnaai 
verus  etgeuuinus  sit  bujus  libri  titulus,  et  quodnam 
iiiius  iaiiium.  In  maouscripto  enim  Golbertiiio  anti* 
quiore  li^o  ab  annis  800,  uii  opinaniur,  scripio  sic 
bai>elur  :  <  Incipit  quod  idoia  dii  non  siut.  i  Tum 
coniiuuo  libcr  sic  inehoatur  :  c  Qiiod  idola  dii  bob 
sint,  et  quod  uous  Deus  sit,  el  quod  in  credeotibns 
daiis  (lege  datum)  sit  deos  noa  esse,  quos  colii  vui- 
gas,  binc  nolum  est.  Reges  oliiii,  eic  i  Eadem  piaue 
iii  regio  codice  3974,  et  aLiis  pluribus  exbibentur, 
nisi  quod  in  titulo  additum  est,  eontra  Pagauot,  qu» 
certe  duo  Gypriani  verba  uumquam  fueruiit. 

lu  vetusio  autem  exemplari  nostri  monasierii»  et 
olim  Gorbeieiisis,  quod  ejusdem  Cere  aique  Golberti- 
niim  setaiis  esse  dicilur,  b£C  legimus  :  <  Bpistoia  Ge- 


spectant.  Qiya  vero  iuQnita  propemodum  edidit  mi-  3  cilii  Gypriani  incipit,  quod  idoia  dii  nen  siai.  i  At 


racula,  ilium  magnum  esse  dixeruiit.  At  certe  cnm 
inter  homines  ipse  homo  vixit,  ea  omnia  contigo- 
runt,  qoae  ab  iisdem  propheiis  de  illo  praedicu  fue- 
rant.  Sub  vitae  auiem  ejus  flnem,  Judaeorum  magi- 
siri  et  primores  dlviiia  ejos  doctrina  irritati,  a  Poniio 
Pilaio,  ex  parte  Romana  Syriam  procurante,  extor- 
serunt  ut  cruci  afQgereiur*  Sed  ipse  in  ea  moriens, 
sua  spoute  dimisit  spiritum,  ac  tertia  abhiuc  die  ad 
viiam  reversus,  se  disoipulis  suis  videndum  prsbuii. 
Per  quadraginta  vero  dies  iilos,  cum  quibus  versatus 
est,  ea  docuit,  quae  alios  postmodum  docorent.  Deni- 
que  in  ooelum  sublatus  Cuit,  iiode  ad  omnes  homines, 
destructo  mundo,  judieandos  veniet.  Discipuli  vero 
ejus  ubiqua  dtsseiuiuaveruut  aecepiam  ab  illo  doctri* 


iria  priora  verba  non  primum  quktem,  sed  eadem 
lamen  manu  postea  adjecia  sunt.  Liber  vero,  seu  ut 
ihi  dicUur,  EpUiola,  sic  orditur  :  c  Deos  iion  ease» 
quos  oolit  vulgus,  hinc  noium  est.  Reges  olim,  etc.  i 
Neque  his  multum  dissunilia  in  codice  Tariiiensi  sie 
exarata  snni :  c  Epistola  Cecilii  Cypriaui  de  eo  quod 
idola  dii  non  siiit.  i  Tum  deinde :  c  Deos  non  esse,  quos 
colit  vulguSf  hinc  notum  est.  Reges  olim,  eic.  i  Re- 
cenlioris  vero  Golbertini  codi^^is  illud  est  sine  in- 
scriptione  exordium  :  c  Deos  non  esse,  quos  collt 
mundus,  hinc  noium,  i  elc.  Et  in  fine  :  c  Quod  idoUt 
dii  non  sint,  explicit.  i 

Nos  vero  clarissimus  fialuaius  ceriiores  fecit  in 
omuibus  fere,  quos  penes  se  habet,  et  i^liunde  coile- 


nam,  quam  uon  tamum  voce,  sed  tormentis,  cruci-  Q  git,  hujus  libri  codicibus  manuscriptis  iilum  ab  bigy 

absque  ulla  alia  inscripiione,  incipere  verbis,  qu»  in 
Golberilno  exmphiri  scripta  esse  mox  animadv^r* 
timus. 

Quosdam  Insuper  vidimus  codices  media  el  am- 
plins  parie  mutilatos,  quorum  initio  index  omnium 
Gypriani  iibrorum,  qui  in  eis  descripti  erant,  praeQ- 
gitur.  fai  hoc  autem  indice  simplex  iste  exhibetur  hu« 
jusce  libri  litulus :  c  Quod  idola  dii  non  sutit.  i  Utrum 
autem  librarii  illum  ex  jam  cilalis  Hieronymi  verbis, 
vel  aliunde  transcripserint,  nemo  facile  dixerit.  At 
cenum  plauumque  est  imperfeciam  esse  hanc  inscri- 
ptlonem;  quippe  quae  primam  dumtaxat  hiyusce 
commentationis  partem  repraesentet. 

Neque  minus  variant  ediiiones.  Nam  in  illis,  quie 


bus,  aliisque  poeuarum  generibus,  mira  constantia  ad 
mortem  usqiie  perpessis»  veram  esse  deraoastrave- 
runt. 

ABTICOLCS  II. 

De  hujus  libri  auctore^  It/u/o,  inilio^  integriiate,  ar^ 
gumento ;  el  cur  aliquando  epistolce  nomine  inscri- 
ba{ur. 

Uno  omnes  ore,  magnoque  animi  consensu,  faten- 
lur,  et  semper  eoniMsi  sunt  Cypriahum  esse  bujus 
libri  auoiorem.  Eequis  vero  de  hoc  dubitare  poiesty 
qiiod  Augustinus  his  verbis  non  obsetire  significat? 
c  Regulap  AposiolicaD  sectator  episcopos  Gyprianns 
de  uno  vero  Deo  adversus  mulioruin  deorum  falso- 


ruinque  cullores  dispulans,  multa  prorert  lesiimonia  D  anno  1540  et  sequenti   excus»  sunt,  inscribitur : 


delibris  eorum,  quos  praeclarosaueloresbabeut,  hoc 
est,  ex  illa  verilaie,  quam  iu  iiiiquliale  delineut 
(Auguit ,  lib*  eontra  Petitian.  de  nmc.  Bapli$. 
cap.  4,  |6,  pag.  530,  tom.  ix).  i  Expressius  lamen 
Hieioiiyinus  ad  liagnum  scripsit :  c  Gyiirianus  quod 
idola  dii  non  sint,  qua  brevilaie,  qua  bistoriarum 
ouiniom  seieutia,  quorudi  verborum  et  sensuum 
splondore perstrinxit  (Hieron.  Epist.Sl,pag.  937)?  i 
Plures  porro  alios  diversae  selaiis  scriplores,  idem 
proli*€to  alteaianles,  citare  um  facile  nobis,  qunm 
aliis  inutile  forei.  Nihil  itaque  neeesse  est  illiid  fu- 
sius  prohari,  quod  a  nemine  in  conlroversiam  vo- 
cnlur? 


c  Tracutu^quarius,de  Idolorum  Vanitate ;  i  initium 
vero  libri :  c  Quod  idola  dii  non  sint,  et  quod  unus 
Deus  sit,  et  quod  credenlibus  daiura  sit  deos  non 
esse,  quos  colit  vnlgus,  hinc  notum  esl.  Reges 
olim,  etc.  i  In  edilione  autem  a  MorelHo  anoo  i564, 
adomaia  hic  tiiulus  est :  c  Quod  idola  dii  non  smt:  > 
libri  vero  exordiam  :  c  Quod  idola  dii  non  sint,  et 
quod  unus  Deus  sit,  etc.,  i  ut  in  superiori  editione. 
Al  in  aliis  annis  1593  et  1606,  bic  litulus  est :  c  Quod 
idola  dii  non  sijit  et  quod  unos  Deus  sit,  et  quod 
Ghristus  salus  credenlibus  data  sit,  sive  de  idolorum 
vaiiitaie ;  i  initium  auiem  libri :  c  Doos  non  essc, 
quoft  colU  vulguSy  hinc  notum  eit.  Reges  olbDretc.  j 


Digitized  by  ^ 


etc.  I     T 

oogle 


1015  LN  D.  CYPRIANI  OPERA  m 

Eamdem  el  tilulmii,  ci  iiJem  libri  priticipiiim  roii-  A  omnibus  perspiciiur  quodnam  sit  iilitis  argumeotiia. 


nuil  in  accurala  a  sc  RigalUus  editione.  Dcmum  Oxo- 
niensi  pr^posiius  lixc  omnia  rejecit,  btincqite  prsc- 
lixil  lilnium  c  De  idoloriim  vaniiate,  >  el  librum 
bis  Terbis  orsas  est  :  f  Deos  non  esse,  quos  colii 
vulgus,  binc  nolum  esi.  Reges  olim,  ctc  >  Eu  nu- 
tem  tanium  se  reiinuisse  te^tincalur,  qu«  ipsi  vide- 
banlur  ad  libri  designaiioncm  magis  accominoda.  Ye- 
rnm  quis  negabil  liunc  libri  lituliim  noii  esse  melio- 
rero,  quam  isium  :  c  Quod  idoln  dii  noii  siiiit,  >  qui 
Hieronymi  aucioritaOe  conflrmnri  potesi.  Sed  primae 
tanium,  uti  diximus,  bujus  libri  parlis,  non  autem 
totuin  iliius  argumenium  exhibel. 

Cerlo  iiaque  afflrmarc  iion  possiimns  quse  vcra 
ait  bujus  libri  inscripiio,  ac  quod  illius  exordium. 


Quis  nninqiic  illo,  qui  brevissimas  est  currentibas 
oculis  pcrlecio,  stniim  non  animadvertit  in  eo  ife- 
monstrari  ralsos  genlilium  deos,  unieom  Deofli,  ae 
Cbristiim  cjiis  fllium  noslrum  e^se  inagisinim  et  n- 
deiiiptorcm  ? 

Deiiiqiie  jain  vidimns  lioc  opascaluin  iii  niofaif 
inaniiscriptis  exemplaribu»  Epistolm  nomine  ittscrilR. 
Scd  id  nemini  iniruin  videri  debet ;  qiiandnqiiideii 
ploraque  Cypriani  Opera  ab  antiquis  scriptorib» 
Eplilolte^  Tractaius,  et  Libri  indiflerenter  appellanlor. 
Neque  opus  est  illiid  a  nobis  demonstrari,  qnod  ab 
aliis,  ac  prasscrtim  ab  Oxonicnsi  Episcopo  saiis 
abundti  probatum  est.  Yenim  quia  h:ec  i^onimeuiaiio 
nullam  pra:  se  fert  epistolae  speciem,  standnm  po- 


Erasmus  vero  suspiciitus  est  illu  adaucta  fuissc  a  B  ^u^  videtur  eoram  judtcio,  qui  illam  in  tractAtuni 


quodam  docto  bomine,  nec  aliud  nobis  superesse, 
nisi  fragiiientiim  bujus  lucubrationis,  quac  capite 
truncata  est  (Eratm.  Nol,  in  hune  liltr).  Nam  testis» 
inquit,  noliis  esi  Lactaniiiis  plurima  a  Cyprliuio  con- 
scripta  fuisse  voluniinn.  Al  Lactaniius  qnidem  dixit 
multa  ab  illo  edita  fuis.^e,  scd  peiiitus  tncnit  quam  in 
rem  scripia  siiit,  ac  postea  uniiis  tantiimmodo  ad  De- 
metrianum  oraiionis  nominaiim  inemiiiit  {Lacittnt. 
iib.  v;  Inst.  cap.  1,  pag,  459,  et  cap.  4,  pag,  471). 
Poterat  autem  Erasmus  Augusliiium  etinm  et  Uiero- 
nymum,  n  nobis  pnulo  nnie  laudalos,  citare,  qiiorum 
piimus  leslatuin  fecit  niulta  a  Cypriano,  in  suo  ad- 
versus  etlinicos  libro  proferri  illorum  testimonia  : 
sccundus  vero  historiarum  omniiim  scietitiam  iii  eo 


numero  rei^mcndam  censuerunt  {Prmfat.  Oxoa.  in 
Annal.  Cypr,  pag,  4). 

ARTICULUS  III. 

Qno  tempore,  et  quam  fe$iinanler  hic  iiber  a  Gyjmano 
$criplus  fuerit. 

Tanietsi  nullum  temporis,  quo  hic  liberscrtpuisesi, 
indicium  iii  eo  deprebendatur;  quidam  taoiea  puiiiii 
illum  a  Cypriano  in  lucem  emissum  slaiim  aique  sa- 
cris  Baptit-mi  niidis  regeneralos  fuit,  et  «meqaoin 
prcsbyteratus  ordine  iniiiaretar.  Opimoneni  auiem 
suam  coniiitunlur  qaibiisdam  conflnnare  conijeelinis. 
Priinnm  vcro  itide  ducunl,  quod  eniditiores  viri,  qiti 
rejccta  falsa  ctlinicorom  religioiie,  chrtstianaBi  am* 


exbiberi  (Augnsf.  libf  contr,  Petiiian.  de  unic.  Ba-  C  plexabanlur,  solebant  publico  aliqao  scripk)  protore 
ptis.  cap.  4,  §  6,  pag.  hZO,  tont.  ix).  Scd  bic  dixit  id 
summa  brevitaie  factum.  £t  ccrte  in  boc  libro  citaiur 
dumlaxat  noniinu  suo  insigne  Alexandri  Magni  ad 
^  matrem  siiam  volumen.  At  quia  Cyprianus  plurima 
contra  gentiles  de  illorum  diis  congessit,  quac  a  mul- 
tis  meinori;e  ei  scripiis  tradiia  fuerani,  binc  procul 
dubio  Aiigusiinus  dixit  et  bxc  Scriptoriim  eiliuico- 
rain  tesiimoniis  coinprobari. 

Aliam  iosuper  Erasmus  miililaii  bujus  libri  coojec- 
turam  iiide  capit,  quod  ex  abru|ito  incipiat.  Neque 
nos  illi  nliisqiie  repugnabimus,  qui  arbitrabuiilur,  et 
ostendent  in  primis  aul  aliis  paulo  post  Cypriani  sx- 
culum  descriptis  codicibus  nullam  fuisse  iiiscriplio- 
nem,  ei  nb  bis  inccepisse  verbis :  c  Reges  olim,  etc.  > 


qiiam  sinccra  esseteonim  conversio.  Yemoi  noniqoid 
omnes,  non  dico  Cbristiani,  sed  christtans  religionis 
dereiisores  staiim  a  conversi<mis  suae  initio  iibros 
scripserunt,  qiiibus  fidei  siiso  certius  darent  pignos  ei 
iiiotiiineuiumf  Nemo  sane  id  dixerit.  Deiude  vero 
Cyprianiis  antequam  hunc  librum  edidissel,  satis  ei 
scriplo  et  facto  probaverat  fidei  suai  iiilegritaietn. 
Jnmenimad  Donaium,  uti  fnteniar,  scripient  Jibrum, 
quo  susceptic  a  se  religiunis  cbristiame  ratiMem  pa- 
lam  reddidil.  Certissimum  pneterea  dedtt  illtus  pi- 
gnus,  cuin  adbuc  catecbumenus  laulo  chmliauo: 
perfectionis  ardore  infiammatus  est ;  ut  prcdtis  suis 
oimiibus  veiidiiis,  collectam  inde  pociffiiara  paupcri' 
bus  distribuerii.  Quid  ergo  necesse  amplias  erat,  ut 


Sed  ab  bis  illud,  qiiod  dillficillimum  esi,  probandum  D  edilo  altero  libro  sntis  superque  probataoi  fidem 
erit  cui  adscribenda  sit  bujiis  tituli  prxtermissio,  aii     suam  denuo  comprobaret? 


Ipbimet  Cypriano  magiia  festinaiione  scribenti,  vel 
negligentiae  scribanim,  qui  vacuuin  baud  iiisolito 
more  reliqiierant  spatium,  in  quo  eum  titulum  ma- 
joribiis  Uueris,  ac  minio  etiam  exararent.  Saiis 
porro  adnotasse  sufficiat  illum,  qui  in  varii3  codici- 
bus  et  ineditis,  et  editis  tam  dlverso  modo  legitur,  a 
Cypriano  profectum  non  videri.  Plures  praeterea  exi- 
stimant  spurium  ac  suppositum  esse  in  prima  hti^^us 
llbri  parte  fragmentam,  de  quo  postea  agemos.  Non 
mlnima  igitur  dubitandi  ratio  est  utram  hic  liber 
plane  incorraptus  ad  nos  pervenerit. 
^  Atqiumto  Id  obscurios  est^  tapto  evidentius  ab 


Secuiida  illorum,  qui  liunc  libram  a  Cyprtano  no- 
perrime  cbrisiiano  confectum  fuisse  existiroant,  eoo- 
jectura  binc  capiiur,  quod  ille  verbts  Diiiiime  Cliri- 
stianis  boc  in  libro  usus  est,  qaemadoiodum  isUs : 

c  Rcgna sorte  variantar ;  >  et  posiea  de  Cbnsti 

ad  viiam  revocato,  c  Ad  supcros  denuo  legredi 
{Cyprian.  de  Idolor.  Vamt.  pag.  15  et  Ifi).  Plures 
quoque,  inquiunt,  Cyprianus  profanas  bisiorias 
congessit,  nec  ciiavit  sacr»  Scrlptura!  lestimooia, 
qu»  aliis  in  libris  affatim,  ac  nonnuniquam,  oii  ad- 
liuc  aiunt,  saepius  quam  par  erat,  reiulit.  DeukpK 
totus  lilc  lib^r  iis  composiius-.e8t,  qusiCxlluiiK^ii 
Digitized  by  VjOOQIC 


4017  niSSERTATIO.  1018 

Felicis  et  TertiUllnni  libris  de  verbo  qunndoiue  ex*  A  riis  exaraii,  in  diversisbiblioihectsreperiunlur.Qua- 


scripsil  ad  verbiim.  In  aliis  auieia  ejus  libris  nihil 
prersus  simile  videinus.  Omnibus  porro  hisce  ralio- 
num  nwmentis  potant  recte  coiifict  hunc  llbrom  a 
Cypriano  divulgalum  fuis&e,  quam  primum  chrisiia- 
nx  religioni  nomen  suum  dedit. 

Sed  qui  ila  argumentanlnr  nescire  non  possunt 
nomen  $or$  in  8.icris  et  Yeteris  et  Novi  Tcsia- 
menii  Scripiuris  (iVtimer.  eap.  xxvi,  55  «<  56;  iosiie, 
eap,  xYi,  xvti,  eic.)  eodem  ati|ue  a  Cypriano  sensu 
frequenier  acci|u.  Quid  eliam  in  iis  de  Ghrisio  ver- 
bis,  c  Ad  superos  regredi,  i  niinus  christianum,  quam 
in  istis  ipsiosmet  Chrisii :  c  Yos  de  deorsum  esiis, 
ego  de  snpemis  snm,  #  id  est,  supernis,  seu  snperis 
sedibos  (Luc,  cap.  i ;  Actor,  i,  elc. ;  Joan,  cap,  viii, 


tuor  aulem  ad  mannm  babuimus ,  Colbcrlmuin  aiili- 
quiorem  aiile  annos  800  descripium ,  ei  paris  anti- 
quiiatis  Corbeiensem,  nunc  vcro  Sangermaneiisem  , 
tertium  vero  Taniiensein,  uno  saeculo  his  posierio- 
rem,  quartum  landem  Colberliniim  alium  ante  annos 
500  scripiuni.  Alios  vero  plures  ad  novam  operum 
Cypriani  ediiionem  adornandaro  collegit  fialuzius,quo« 
nim  hunc  iiobis  dedii  indicem.  Qiiaiuor  prioresanno- 
rum  800,  niiniriiin  Piihoeanus,  sancti  Cornelii  compcn* 
diensis,  sancii  Mariini  Turoiidisis,  sancti  Remigii  Ke- 
mensis.  Unus  nnnoriim  700,moiiasterii  sancti  liicliaclis 
in  periculo  maris.  Diio  600  annorum,  sancti  Maiiri 
Fossatenhis  ei  Baluzianns.  Tres  annorum  500,  quorum 
primus  monasierit  sancti  Pelri  iii  pago  Nivemensi,  se- 


t .  25)  ?  Dixil  porro  Cyprianus  Christum  a  niortuis  B  cundusS.VictorisParisicnsis,ettertiusbeaiaeMariffide 


excitaium  c  regredi  ad  siiperos, »  non  quidem  deos 
sed  terraro,  inferis,  ad  quos  mortuus  descenderat; 
superiorem.  Ad  bistorlas  aotem  profanas  quod  spe* 
ctat,  noniie  iisdem  aut  similibus  Tertullianus  et  Mi- 
nutios  Felix,  nonne  Amobios  et  Lactantius,  nonne 
alii  Chrisiianorum  vindices  contraethnicosdisputant? 
Nemiiii  porro  mlram  videri  debei,  quod  in  lioc  libro, 
quem  feslinaiiter  scripsit,  plura  delibaverit  ex  Ter- 
tulliano  et  Minutio  Felice,  quod  uulla  Scripiune  sa- 
CRC  testimoiiia  expresse  proferat,  quod  in  eo  non  lam 
eleganlcr,  qnam  io  aliis  loquatur,  nec  siui  laiidem, 
quodperotium  ipsi  non  licebat,  sed  alioruin  argu* 
meiita,  et  aliquando  verba  muioatus  sit. 
Quanu  cnim  festinaiione  honc  librum  composuerii, 


Laeiitia.  Quinque  alii  codices  aniiorum  400,  Baliizin- 
Dus,  alter  Bohieranus,  Sorboniciis,  sancti  Eligii  Atre- 
batensisetsancli  VictorisParisiensis.  Quatuor  tandcin 
annoram  500  vel  250,  sancti  Dioiiysit  Remensis , 
sancai  Cornelii  Compeiidiensis,  Gratianopoliunus,  ct 
Doroini  de  h  Moignon  pResidis  iiifulati  senaius  Pa- 
risiieiisis. 

Quod  auiem  ad  hiijus  libri  cdiiiones  attinei,  exdem 
ills  sunl  ac  nlioruin  simul  excusorum  ,  quas  supra 
receiisuiinus.  Nihil  iiaque  necesse  est  ut  longius  dc 
lis  deducatur  orationis  fllum. 

Noias  vero  et  observationes  iidem  in  hunc ,  qui  in 
superiorem  librum  composuerunt.  Crasmus  vcro 
unam  io  eum  edidit ;  qus  sicuti  jam  diximus,  ruii- 


biiic  conjice  qood  ea  qiiae  in  secunda  illius  parte,  G  lumei  initium  hujiis  opusculi  spectat.  Novem  aulcm 


Umeui  diiabus  aliis  breviore,  scripu  aunt,  in  melio- 
rem  poiemnt  ordiiiem  facile  redigi.  Pr»terea  ubi  de 
lerrenis  disseril  regnis,  ibi  adverbium  cofterum  paucas 
inier  lineas  wr  repetit.  Primo  enim  :  c  Gaeteram  re- 
gnn,  inquil,  tenueriint  Assyrii  (Cyprian.  png.  14 ).  > 
Et  post  doas  lineas  :  c  Caeierum  si  ad  ordineni  red- 
eas.  >  Denique  paulo  post :  c  Csterum  et  Regulus 
aospichi  servavii  {Ibid,  pag.  15).  > 

Cum  ergo  huiic  libram  mngna  celeriuie  conficere 
coactos  fuerii,  nonne  id  indicio  esse  potest  ab  illo 
ftiisse  ediium,  quaiido  perseciiiionis  fugiendae  causa 
Carihagine  secessii?  Tum  eniin  pasioralis  officii  sui 
esse  censuil  Chnstianos  in  fide  corroborare,  rcfellcre 
gcntiles,  ac  temerarios  comprimere  impetus  Deme* 


sopra  sepluaginla  Pamelius  scripsit ,  ac  quadraginU 
novem  primis  ea  explanat,  quae  In  prima  hnjiis  libri 
parte  ad  evertendam  falsam  geniiliuni  religioiiem  a 
Cypriano  proferuntur.  Breviores  vero  suiit  reliqux  iii 
duas  alteras  ejusdem  libri  paries ,  quibus  ab  eodeni 
Cypriano  explicatur  ac  stabilitor  Cbristianorum  de 
Deo  et  Cbristo  Domino  seiitentia. 

Omnes  porro  bas  nnimadverslones  Goularlius  in 
adoroaU  a  se  Cypriauicorum  Operuin  ediiioiie  toii- 
dem  ^erhis  recudi  curaviL  Nihil  aulein  iis  de  suo  nd- 
didil,  iiisi  antiquissimum  csse  idololatrixscelus,  quotl 
a  Noe  posteris,  post  diluvium  a  Dei  cullu  recedenti- 
bus,  orlum  esse  exisiimat.  Ubi  enim  iii  Genesis,  in- 
quit,  libro  Rachel  klola  patris  sui  subripuisse  dicitiir 


triani,  qui  stcut  in  superiori  capile  diximus ,  saepiiis  D  (Oenet.  cap.  xxxi,  y.  19  el  54),  de  iis  lamquam  tuin 


ad  eum,  nec  aliam  profecto  ob  raiionem  venerat, 
nifti  ut  clamosis  vocibus  falsaui  religionem  siiam  tue- 
retur.  Yeram  de  his  nosiris,  et  aliorum  conjecluris 
pcritiores  jiidicabont.  Nihil  qoippe  omnino  certioccor- 
rit,  qiio  vera  bujus  commeuuiionis  oeUs  assigneiur. 
Ai  ceriius  sane  de  illa  jodiciom  ferri  posset,  si  genol- 
nain  ejus  inscriptionem ;  et  initiom  minime  dobium 
haberemus. 

ABTICULUS  IV. 

De  hujus  iibri  manuuriptis  et  ediiis  codicibus  ac  vario» 
rum  in  illum  noiis, 

Plures  hujus  opusculi  codices,  a  varix  «Utis  libra* 


vulgatis  et  communibus  sermo  factus  est.  Ai  ccric 
alii  ionge  antiquiorem  fuisse  idololalrine  originemop:- 
nanlur,  quemadiiiodum  alibi  osieiidinius  (Tom,  i 
Apparat,  pag,  720 ,  ei  seq.), 

Observationes  deliinc  a  Rigaliio  profcct;e  ad  textuin 
variis  Tclerain  codicum  lectionibus  emeiidan^Iuiii 
conducunl.  Nonnuliis  vero  aliis  verba  Cypriani  expli- 
care,  aut  aliis  veterum  Scriptorum  lestimoniis  eno- 
dare  et  conflrinare  conaius  esl. 

Oxoniensi  porro  editioni  prxfeclns  nous  duplicis 
geoeris,  quemadmodum  tu  supcriorein  et  ali;is  Cy- 
priant  lucubrationcs  adornavit.  Primis  aulem  cxlii- 
bet  diversas  autiquoram  quoramdam  codioum  f^j^T^]^ 

igi  ize     y  g 


lOlt  IN  D.  CTPRIAM  OPERA  lOM 

us  ft  M  lecifoRe^,  vel  slbl  ob  alil8  irinsmiftiat.  At  A  <liss«9 :  siiccessisse  ?ero  in  eorum  loeum  Cfarlstiaoos, 

fide  Doroinum  promerenles ,  el  de  omnibiis  geBiiboi 
aode  loio  orbe  veiiieuief.  Iiem  libetio$  alitis  ooaiiiiK 
Chrisil  sacramentum,  quod  idem  fenertt,  qui  seciiB- 
dum  Bcripturas  annuniialus  est,  et  gesscrii  ac  peHi* 
cerit  universa  ,  quibus  iiilelligi  et  cognooci  poM 
^uodipsesit,  qui  prxdielus  esi  {Idem  udt,  Judg, 
pro€8m.  pag.  18).  >  Duolms  ilaque  bis  libris  liartyr 
sanciissinius  ii»  satisfecii,  qui  desiderare  poleraBt,ea 
testimoiaiis  saci  ;u  Scripiune  probari,  quae  in  boc  de 
ita  omnibus  breviori  expositione  tradidit. 


secuiidis  saiis  certe  prolitis  ea  enucieat,  aliorumve 
aoctorilate  coinprobat ,  qiia)  lii  prima  bujus  libri 
parte  contra  fictilios  genldium  deosdicuntur:  in  aHis 
auiem  lengc  brevior  cst. 

CAPUT  \I. 

flOVJt  IS  HONC  LlBROM  OBSBSVATIOMS. 
ARTICOLUS  PRmUS. 

D$  iis,  f  K(p  Cffpnanais  9X  TerluUiano  et  Minucia  Felic$ 
eifcerptilt  ac  quomodo  duobn$  aliis  iu  librii  ea  iocrm 
Scripmr^  leMiimouiii  probaverit,  quoB  %n  iUo  4* 
Judmii  Chriitianii,  et  Chriuo  (hmno  brevUer  eHap- 
rai. 

Tres  loni  biijui  lihri  partes,  quarum  prlmam  et  3 
secundam,  slcttli  diximiis,  Cyprlaiius  ex  Minucii  Oo- 
tavio,  tertiam  ei  Apologetioo  Teriiiiliani,  ei  utriusque 
lisdein  allquando,  ac  bujus  potissimum  verbis  deeor- 
psit  (7erlii//iaii.  Apok)§a.  cap.  xxi,  pag.  31).  Qu» 
autem  ex  Miiiuclo  delibavit,  bsec  pleraque  omnia  in 
nosira  de  illius  Ociavio  disserlatione  simul  reiulimus. 
Alia  vero,  quae  ex  Terlulliaiio  praecepiore  suo  inu- 
tuatusesl,  ea  in  superiori  nosira  dissertatioiie  enu- 
cleaia  suht  (Diuertal,  In  Miune.  eap.  11,  art.  6,  et  tn 
TertutL  eap.  ix,  art.  %.  et  eeq^.).  Neque  tamen  om- 
iiia  et  singula  ex  uno  potius,  qiiam  alio  decerpsisse 
nobis  videtor.  Nemo  eiiim  nec  certo,  nee  facile  affir- 
inare  potesl  uirum  ea ,  quas  ille  in  prima  hiijiis  librl 
parte  de  difemonibus  Iradidit,  ex  Minucio  Felice,  po« 


ARTICULUS  u. 

Quam  lucuienter  Cup^unui  asseraL  orlhodoxum  de  m- 
prema  ChriHi  divinitale^  et  iaucliisimis  rrtiuislii 
m^iterio  documentum. 

Non  sine  observalione  aliqua  pr.clermitiere  soUf 
lieetquam  manirmte  Cyprianos  suprsiuaiu  ¥iUi  Dd, 
ChHsti  Domiiti ,  diviniiatem  asserai ,  es  praedim. 
Postquam  eniiu  variis  raiionom  momensis,  qua  ia 
superioribus  no»iris  diseriationibas  exauiin.iia  snst, 
evideniissiine  adver^iis  ethnieos  probavil  unicum  ei 
omnipotentem  esse  Dcnm,  bseo  de  Cbrisie  prMas- 
liat :  i  iiic  Deus  nosler,  hic  Chrtslus  esl.  >  (CifpriaiL 
d$  idohr.  Vanitat.  pag.  i5.)  Cuni  ergo  priu^  conlra 
nulversos  geniiles  demoniiraveni  unum  taniommodo 
esse  Deum,  nunc  vero  dissertissime  asseveret  Ghri- 
stttin  etiam  Deum  esse,  hinc  necessario  sequitur  ifiaa 
ei  alios  Oiunes  sno  lempore  Cbrtstianos  mdidisse 
eamdem  ense  Cbrisii  aique  «lernl  Patrls  ejns  dirjnt- 


lius  qunm  ex  Tertulli^no  hiiusla  ruerini.  81  quls  porro  q  taleni.  Si  his  namque  verbis  signirtoare  voluisseiito 


curiofiius  indagaro  vulueril  iibiiiam  in  (ifssertationilHis 
noslris  delibata  ex  iitroque  Cypriaui  luca  explioare 
conieiidamus,  Iiibc  in  capiium  suminariis,  aut  gene- 
rall  totiiis  libri  iiosirl  indice,  designaia  haiid  difliei- 
liter  reperiet.  Nihll  iiaque  opus  est  liase  singubiibn 
recemere,  qu»  plerhN]ue' isediOi  nec  muliis  maguo 
usui  esse  possunt. 

Quia  etlam  illa  fere  omnia,  quie  in  hac  Cypriani 
coinmeniaiione  difflellia  vel  ubscuriora  oceurrnni,  in 
iisdem  nosiris  dissertatlonibus  enodare,  illusirare, 
ac  compl.mare  conati  sunius  ,  inuiilis  pariler  operae 
firrci  nosiras  iiuiio  rcpeil  et  recudi  obserTaiioncs* 
Qu.imobrcin  ea  lantuiu  atiingetiius ,  qu»  auclori 
iiosiro  peculiaria  suiii,  neo  sine  aiiimadversione  ali- 
qua  prteicriro  debomus. 

Primtim  liaqiie  adnoiandum  es^i  ea,  qiio)  Cyprianus 
In  lerlia  liujus  libri  parie  do  Judajis,  ob  sua  sceiera 
a  Deo  alidicaiis,  de  suffectis  iii  eoruin  locom  Cbris- 
tianis,  de  Clirisio  Dco  et  hoinine,  inortalique  ejus  vita 
tr.ididil,  huc  pluribus  saerai  SoripturcO  lestimenrK iii 
duobus  illius  ad  Quirinum  adversus  Judieos  libris 
luculenler  demonstrari  (Cypr.  lib.  de  Idolor.  Vanitat. 
pag.  15  6/  ieqq.).  Ei  cerie  in  illonim  procemio  sic  ille 
praRfatur  :  i  Complexiis  sum  libellos  duos,  part  u  qiia- 
liiate  moderaios,  unum  qiio  oslendere  enisi  suh)i:s 
Jtidxos  secundum  ea,  qiia"  fuerant  ante  pra^dicta,  a 
Deo  recest;isse.  ct  indulgontiam  Dommi,  qoaj  sibi  Jam 
piideui  dala,  cl  in  posterum  proinissa  fueral,  perdl* 


diios  esse  Deos,  aqt  alium  alio  poieniiorem,  Ji^luia 
praibniaset  adversariis  suis  geoiilibus,  qui  pleres  deos, 
01  Jovem  aliis  potentiorem  esse  veiiditsbani.  Chrlsluin 
ilaqu)  verum  et  unuin  oum  {'aire  suo  Deom  esse  as« 
se? eiantcr  arfirmat.  Quamobrem  utla  absqoe  hsb^iM- 
lionc  ibidem  adjccit :  c  Hic  esi  virlus  Dei,  bicraiio, 
hic  sapienlia  et  gloria ;  »  et  paulo  anie,  t  Scnuo  ct 
Filius  Dei  (Ibid.)  1  Atqui  virlus,  Mtio,  Senno,  el  Fi- 
liiis  Dei,  ejiisdem  ac  ipse  aelernus  ilJius  Paier,  cs( 
nalurae,  subsinnlirD,  et  spternitniis,  qttemadmodom  tn 
superiori  disserlatione  domonstraviinus  (DtuerMU.  ia 
TertulL  eap.  viii«  art.  i  et  ieqq.). 

Praterea  liaiid  diibitanter  pronuntiat  Chnstum  ideo 
a  mQrie  ad  vitani  revocatum  ,  c  ul  vim  divin»  m^s* 
l^  talis  ostenderet  (Cffprian.  ibid.  pag.  i6).  > 

Qiiaronam  autem  osiendcre  polerat  diviniiatcn , 
nisi  haiic  ipsam  quam  aiitea  ,  et  semper  habuit  ?  I<a: 
que  oum  non  aliena,  scd  propria  sua  viriute  ad  vit^tiQ 
regresius  esl,  tuin  ostendit  se  scmper  babuisse  viin 
divinn  majestatis,  boc  est,  eamdem  cuiii  Patre  suo 
diviniifcm. 

Nequeboc  tantum  in  libro,  sed  in  sua  etiaw  ad 
Cn^cilinm  epistola  seniel  el  iterum  ab  ee  dicilur, 
€  Jesus  Chrislus  dominuselDeus  noifter  (irfeMi,  Epist. 
05,  ad  CwcH.,  pag.  i48  et  i35).  •  Alibi  vero,  ubi  d« 
secutido  illius  iii  rnie  inundi  adventu  disseril,  ibi  60' 
cct  eum  prxnuntiari  his  Psaliiiographi  vcrbis :  Deut 
nMnifeite  veniety  Deui  noiter  ituoa  iilebUf  atque  istis 
Digitized  by  VjOOQIC 


iOil 


DISSEBTATIO. 


1033 


eiiam  hdiac  :  Domnu^Deu$  virluium  ftodihil.  Postea-  ^  sunt  esse  upa  et  adunata  Trinitas ,  nisi  eadem  sit 


quam  ^u(em  idprobavit,  l)anc  infert  conclusionem  : 
c  Hic  e^\  Deus  nosier ,  id  e^t ,  non  omniuro,  sed  fide- 
liuin  et  credeniium  Deus,  qui  cum  in  secundo  mani- 
festus  adveniii  venerit,  npii  ^ilebit.  i(/(/em  de  bono  P^a* 
ti0nl.f  pag.  220.  Psal,  xiix,  v.  3.  Jsai.  c:tp.  4i,  v.  15). 
At  quo,  amabo  le,  pacto  tam  saepe  et  toiies  dixit  et 
repetivit  Clirii^tum  esse  Deum,  nisi  pro  certo  penitus 
kabuerit  hanq  csse  et  eorum,  ad  quos  scribebat,  et 
caeteronim,  0¥C^Us  bafireticis,  Gbristianoruro  senlen- 
tiam? 

Yerumtamen  non  ibi  ille  stetii ,  ultraque  progre- 
dilur,  ac  plane  palamriue  declarai  Clirisiuin  in  coelos 
conscendisse  ,  f  ut  per  orbem  discipuli ,  magisiro  e( 
Deo  moncnie ,  diffusi  ,  prxccpta  Dei  in  saluteni 
darent.i  (  Cyprian,  de  Idolor.  vaniL  pag.  16.  )Yidesne  3 
quam  discite  Chrii^ttis  ab  illo  dicaiur  non  soluni 
discipulorum  suorum  magi$ler ,  sed  Deu$  etinm  , 
verus  uiiqiie  et  idem  ac  Paier  ,  quandoqiiidem  plures 
dii,  sicuti  ibidem  demonsiraverat,  csse  non  possunt  ? 
In  secundo  iiisuper  adversus  Juda^os  libro  variis  sacrae 
Scripiurx  testimoniis  luculenter  probat  illuin  verum 
esse  ,  ac  coxiernum  Pairi  siio  Peum  ( Idem  lib,  ii 
odvert,  Jitd.,  §  5  e(  6,  pay.34  et  $eqq>  ). 

Neqiie  minus  perspicue  sancti  Spiritus  divjnitniem, 
et  orlhodoxum  de  SS.  Trinii^ie  documenlum  in  illfi 
asserit  et  prjedicat  epistola ,  quam  siio  et  colleganim 
suorum  cuepiscoporuHn ,  in  synodo  adunntoruin  ,  ad 
Jubaianum  d«  biereiieoriiro  B{ipii0niate  seripserat. 
Primum  onimvero  in  ea  dcfinivit  validmn  osse  borum 


illorum  natura  ,  et  unus  et  idem  siiit  Deus  ? 

Neque  ullus  nobis  objiciat  subseqiientia  Cypriniii 
verba,  qnibus  aperte  dixit  Palrem  a  Clirislo  appellari, 
c  Domiuum  et  Deum  suuin.  >  Nam  ibi  de  illo  loquitur , 
qui  quatenus  li(»mo  pe:ii  a  Palre  clarificari ,  et  usquc 
ad  mortem  ipsi  obsecutus  est.  Apage  igiiur  inipji 
ciijusdam  Sociniani  insulsissinias  cavillntiones,  qui 
ex  hoc  et  aliis  nonnullis  similibus  loquendi  modis 
inferre  voluit  negalam  a  Cypriano  Chrisli  diviiiilaleni, 
quaro  tam  so^pequain  aperle  acperspiciie  pnTdicavlt. 

▲ETICOLtlS  III. 

De  Chrislo  homine,  acquosensu  did  potueril,  Spirilus 
saiicius  carne  induilur. 
Pergamus  ,  si  lubel ,  ac  videamus ,  qiiam  dilucide 
planeque  Cyprianiis  asseveret  Cbrisium  non  modo 
verum  Dcuin  ,  sed  verum  quoque  esse  bomiuem, 
Missus  ,  inquit ,  fiiil  ,  haud  dubie  ab  xterno  Palre 
suo  ,  f  lllumiiialor  et  docior  generis  humani ,  i 
queinndmodum  anlea  <  per  oinnes  proplieias  >  praQ- 
dictum  fuernt  (  Ct/pri/in.  de  Idoior,  vanitat.  pag,  15). 
Dixit  quidem  ^  omnes  proplicias  ,  >  sed  quia  brevitali 
|)ac  in  lucubrniione  sludebiit  ,  id  iion  duxit  fusius 
ibi  probnndum.  At  boc  uiiqiie  dnla  opera  probavjt 
in  seciindo  potissinium  adversus  Judicos  libro  ( Idem 
/i>.  II  adv,Judas,  §  10,  pag.  57).  Ad  illiid  insuper  ea 
Onmia  conducunt  prisci  Tesiaincnti  lestimonla , 
quibus  I  uli  ille  ostendit ,  pncnuniialiim  fuerat  abro- 
gandaro  vcterem  legem  ,  ei  novam   subrogandam  , 


Baptisroa  :  «  Si  0umdem  Patrem ,  eumdom  Filium  ,  Q  venlurum  Cbristum ,  «i  fundandnm  nb  eo  veram  reli- 


eumdero  Spiritum  sanctum;,  eamdein  Ecclesiaincon- 
fitentur  nobtscum  (  Idem.  Epi$t.  73,  ad  Jubaian, 
pag.  ^OO  ).  I,  Postea  vero ,  si  qnis  apud  lia.'retico6 
baptisatiis ,  teinplum  pci  facius  es( :  f  Quacro,  inquit, 
ciijus  Dei  ?  Si  cieaioris  ,  noii  poluit ,  i  ejus  ficri 
lempluin  ,  f  qui  in  eum  ,  i  sicut  Marcionisia  ,  f  non 
credidii.  Si  Cbristi ,  nec  hujus  fieri  polesl  lempluni , 
qui  nogal  Cliristum  Deum.  Si  Spiritus  sancli ,  cuin 
trcs  uuum  sint  ,  quoinodo  Spiiilus  sancius  placaius 
esse  ci  potesl,  qui  aut  Palris,  i  queniadmodum  Pairi* 
passiani  ,  f  aul  Filii,  i  veUiti  Aulhropiani  ,  f  et 
cx*teraj ,  i  ul  ipsc  loquilur  ,  i  Jixreticorum  pestes  , 
inimicus  est?  i  {Ibid.)  Al  curaibi  dixit  Ires  illas  sarc- 
lissiinai  Triniiiatis  Personas  csse   unum ,   nonne  ibi 


gionero  (  Et  lib.  i,  pag.  M  et  seqq.  )  Cum  aiilem  in* 
iicias  uemo  ire  possit  bxc  omnia  ad  cuindem  Christum, 
mortalemque  ejus  viiam  spectare ,  hinc  procul  dubio 
Cyprianus  collegit  illum  aununliatiim  fuisse  per  om.ves 
propheta$.  Nam  alii  ejus  advcnlum ,  alii  plura  ,  alii 
pniioiora  de  illo  pr.xdixerunt.  Piiires  porro  de  fuluro 
Chrislo  sacrorum  votum  pra^dicliones  in  superioribus 
noslris  dissertalionibiis  ,  a  Laciaiilio  et  Tertulliaiio 
citatas  ,  cxposuimus  ,  et  enucleavimus. 

Tum  dehinc  Cyprianus:  i  Hic  ,  inquit ,  sermo  et 
fdius  Dei ,  in  Yirginem  illabitiir  ,  cnrncin  Spirilu 
sancio  cooperanle  induilur.  i  Et  ila  quidem  in  ediiis' 
et  manuscripiis  recentioribus  quibusdam  codicibus. 
In  antiquiorum  vero  ediiionum  margine  li'.3ec  aniio- 


sequiiur  Teriullianum  prxceptorem  suum,quiiu  sbo,  D  tantur;  i  Alias  carne  spiritus  induitur.  i   At  qiiid  , 


sicuti  iu  superiori  disscrlniione  annotavimus  ,  ad- 
vcrsus  Praxcam  libro  dixecal  :  f  Quitresunumsuul, 
non  unus  i  (Dissertal.  in  Tertult.  cap  8,  art.  .5).  Quis 
crgo  non  videt  eamdcm  csse  utriusque  dc  tribus  di- 
vinis  Personis ,  et  uiia  cademque  iilorum  nalura  scn- 
leiitiam  ?  Quomodo  autein  tres  possunt  esse  unum  , 
nisi  quia  ires  divinc  Personie  unain  liabent  na- 
luram,  qua  tres  illae  unus  eiidemDeus  sunt  ? 

Deniquo  ille  paulo  post  doccl  hoc  Christi  de  gen- 
tibus  in  noinine  Patris,  ctFiIii,  ei  Spirilus  sancti 
baptizandis  pr.ecepto  juberi  illas ,  f  baptizari  in 
plena  etadunala  Trinilate  i  (Cyprian.  ibid.  pag.  206). 
Al  quoinodo  Pater ,  Filius  ,  et  Spiritu^  sanctus  pos- 


obsecro  lc  ,  hac  adnolnlione  nliiid  siguincatur  ,  nisi 

hanc  fuisse  aliorum  excmplarium  lcctioiicm.  Et  cerie 

hxc  ita  scripta.funt  nou  solum  in  Corbeiensi ,  seu 

Sangermanensi,  et  aliis  ,  ut  iniuus  seplein,  veluslio- 

ribus  ,  ac  melioris  notu;  exemplaribus.   In  nonnullis 

vero  f  carnem  Spirilu  sanclo ;  i  in  Tarnicnsl ,  f  carnc 

Spirilus  saiicti  operalione  induilur.  i  Yides  sanequnm 

diversai  sint  hoc  in  loco  codicum  leclioncs. 

Sed  quia  haec  verba  carne  Spirilus  ( in  quibusdnm 

addituni  sanclus  )  induiiur  ,  duriora  aliquibus  videri 

poterant ,  in  sancli  Martini  Toruacensis  ,  et  alioruni 

duorum  a  Pamelio  citatorum,  margine  islud  explica- 

tionis  causa  adjectum  est :  f  Cum  dicit ,  carifen 

Digitized  by ' 


re*gle 


1023  IN  D.  CYPRIANl  OPeRA  DfSSERTATIO.  iOU 

riliis  snnrtiis  induiiur,  non  personam  Spiritus  sancii  A  dispuinndo,  illam  animx  opponit  ( Lib.  de  RnwneH, 

eap,  8,  pag.  530  ct  seqq,  )•  Atqui  in  libro  de  Aiaaia, 
diserte  deUiiil  aniuiani  ei  spirilum   homiois    csse 


accipit ,  sed  Filii  ,  qui  et  ipse  spirilus  dicitiir  ,  juxla 
illud  ;  Deus  spiriius  est.  >  Qiiac  quidein  Pamelius  iii 
ipsum  Cypriani  lextum  ab  Afllig.  ei  Blaiid.  codicum 
librariis  iiilrusa  fiiisse  testificalur. 

Rigultius  vero  tametsi  priorem  lcctioncm  ,  Splrltu 
$ancto  cooperante ,  \n  Cypriani  textuin  admiiierit ; 
eam  tamen  in  noiis  suis ,  t:iin(|iiam  a  sequeiiiiuni 
aetatuin  subtiliorc  schola  invcnlam  ,  plaiic  repudial. 
Yerum  si  spuria  esi ,  ei  ab  acuiioribus  scltolaslicis 
coiiOcta  ,  c.iir  illam  iii  lexlu  Cypriani  reliquil  ?  Qua 
etiain  ratioiie  aliam  rcjecii ,  quas  in  antiquiot  ibus 
exeinplaribus ,  ipso  falcntc  ,  rcpcrilur  ,  ct  quam 
probat  posse  boc  catbolico  scnsu  explicari  :  Spiriius 
sanctug,  id  est,  persona  lilii  Dei ,  qui  spiriius  cst, 


unum  et  idem  {Jdem  Ub.  deAnima  cap.  II,  pag,  271), 
Nam  ut  plura  omiitamus  :  c  Cum  de  auima  ,  inquit , 
et  spiritu  agiiur  ,  ipse  erit  anima  spiritus  ,  sicut  dies 
ipsa  Iiix.  I 

Quid  ergo  vetat  quominus  in  Apolngetico  diseril 
Cbristi  carnem  in  Yirginis  utero  nguraiani,  et  spiritm 
sive  anima  inslructam  ,  ouinia  eflTecisse  biuDaiia 
niorlalisque  ejus  vitui  opcra.  Verus  aotem  si  sit  hie 
Tertulliani  sensus,  nonne  dicere  possuiniis  baiic 
eumdcm  esse  Cypriani  sensuni  :  Sermo  Dei  in  Yir- 
gincm  illapsus  ,  carne  spirilui  ,  id  est ,  cjus  anima 
induitur.  Nec  magni  cerie  refert  utrcim  posi  spiriiMs , 


carne  induiiur.  Sed  Rlgaltio  longe  antiquior  cst  hacc  B  adjectum  fuerit  sanctus.  Quis  enim  nesciai  sanelam 


explicatio,  quam  paulo  aiitc  monuimus  in  triuni  ve- 
tenim  manuscriptorum  margiiiibus ,  et  duorum  alio  • 
rum  textu  inveniri. 

Yeriim  quiaCyprianushanc  libri  suipariem  exTer- 
tulliano  ,  siculi  diximus ,  poiissimum  delibavit ,  non 
inutilis  forsilan  opera;  pretiuin  erit  si  paiilo  accuratius 
expendamus  uirum  Magisiri  verba ,  huic  Discipuli 
ejus  loco  lucem  aliquam  aflerre  posslnl.  Dixerat 
autem  TeriuIIIanus  :  Vcrbum  ,  sive  Sermo  Dei , 
c  delapsus  iii  Virginem  quamdam ,  et  in  utero  cjus 
caro  Ogiiratus ,  nascitur  liomo  ,  Deo  mixlus  :  caro 
spiritu  in^tructa  niiirilur,  adolescit ,  alTatiir,  docet, 
operalur  ,  et  Chrislus  esl.  i  (  TertutUan.  Apoioget. 
cap,  21,  pag.  21.  )  Yidcsne  hsec  ab  illo  pluribus 
verbis  iradita  ,  qux  Cypriaiiu;;  paucioribus  reddidit  ?  Q 
Uiriusque  igitur  quoniam  eadem  mens  ,  idemque 
sensus  est ,  inquirenduin  sane  quid  c  carnis  ct  spi- 
ritus  I  noniine  TeriuUianus  ,  ac  proinJc  Cyprianus, 
intellexerii.  At  carnis  noinine  ille  sxpius  signillcare 
videlur  toiam  humanam  Christi  iiaturam  ,  qiia  in 
ulero  Virginis  ligufaitis  ,  c  nascitur  boiiio ;  i  baud 
dubie  quia  cvangelista  scripserat  :  Verbnm  caro 
factum  est,  et  habitnvU  in  nobls.  »  {Joan.  cap.  i, 
li.  )At  si  rcs  iia  sil ,  diccndum  est  Tertiilliaiium 
c  Spiritiis,  »  aul  sancti  Spirilus  noiniiie  non  quidem 
dcsignassc  tertiani  SS.  Triniiatis,  sed  sccundam 
Yerbi  diviiii  Pcrsoiiain,  qu.c  revera  spiriius  et  sancla 
est. 

Yerumtamcn  si  aliquis  conjecturse  locus  nobis  da- 
retur ,  hanc  libi  proponcreiiius.    Nonne  dici  poiest  J)  in  TertuU,  cap25,  art.  i.  Disserlat.  in  Minue.,  eap.  18 


esse  Cbrisli  animam  ?  Caiterum  hanc  explicaiioiiem 
iis  tanlum  exponimus  ,  qui  conjecturis  ,  quibus  raro 
iiidulgemus ,  veniam  aliquando  dare  possuoC. 

Denii|ue  aucior  nosier  dixit :  c  Deus  cum  boniine 
miscetur,  i  qiiod  ex  his  adbuc  delibaTit  magistri  sui 
Tertnlliani  verbis  :  c  Nascitur  homo  Deo  mixtus.  • 
Rursum  autem  cernis  ab  utroque  eadem ,  sed  diversis 
verbis  enunliari.  At  quomodo  ca  ioteltigenda  sint , 
in  superiore  dissertatione  patefecimus.  (  Dissert.  iii 
Terlull.  cap.d,  art.i.) 

AHTICOLUS  IT« 

De  idololatrim  origine^  ei  ridieulis  quihudam  Aohm- 
norum  diis ,  in  dubio  aut  notho  hujus  Hbri  fra§- 
mento  nolalis,  ae  de  crudeli  CoHsuhtm  Ramtmonim 
initio. 

Quae  adversns  ethnicos  diS  idololatris  origine  ,  ac 
falsis  pluribos  illorum  diis  Cyprianus  dispusai,  ca 
omnia ,  qiiae  aliqua  animadversione  digna  sunt ,  in 
superioribiis  nostris  disseriationibos  enucleare  ct 
illustrare  connisi  sumus.  Paucissima  itaque  restani 
a  nobis  observanda.  Ab  ipso  autein  libH  initio  aocior 
nostcr  nefarii  Talsorum  deorum  culius  orfgitiem  a  Sa- 
turno  cuin  repetii ,  praiccptorero  suam  ,  sictiti  j.iiii 
annolavinius  ,  Tertullianiini  ,  sequitur.  Paulo  post 
vero  geotiles  Romaiios  ,  non  secus  atque  idem  Ter- 
tullianus  et  Miiiucius  Felix  ,  refellil ,  qui  garriebanl 
sua  In  deos  pieiate  meruisse  totiiis  iertx  orbis  impe- 
riuin.  (  Cyprian.  de  idolor.  vanitat.  pag.  13.  Dissrrtat 


Tertullianum  ibiccarnis  inoininesoIumChristi  corpus, 
et  spiritus  vocabulo  aniinam  cjus  indicasse  :  nain 
c  caro ,  inqnit ,  s;  iriiu  inUructa ,  i  id  esi, caro  ejus, 
sive  corpiis  spiritu  ,  seu  anima  fuit  instructum  ,  et 
informaium.  Quamvis  enim  hoc  ipso  carnis  nomino 
toium  hominem  ,  id  est ,  corpus  et  aniinam  sa^pius 
dcsignet ;  hoc  tamen  nou  impedit  quin  saepe  etiam 
carnis  noinine  solnm  corpus  intelligat.  Quid  namque 
In  toto  deCame  Chrisii  libroaliud  agit,  nisi  ut  contra 
ba^reticos  ostendat  non  fictitiam  ct  siinulatam  ,  sed 
veram  ab  eo  assumplam  fuibsc  carncm?  At  ibi  carnis 
nomine  solum  corptis  ejus  deiiotare  videtur.  Eodem 
m()do  in  subsequciitc  libro  de  Rcsurreciione  cnrhis 


el  19,  et  in  Tertullian.  cap.  27,iirl.  5  et  seqq, ).  At  ibi  in 
Rigaltiana,  Oxoniensi ,  et  quibusdam  aliis  editionibas 
hxc  leguntiir :  c  Acca  Flora  meretrices.  In  tantura 
vero  deorum  vicabula  apud  Romanos  fingonlnr,  ul 
sit  apud  illos  et  Viduus  deu5,qui  animacorpus  Tiduct, 
qui,  quasi  feraliset  funebris,  inlra  muros  non  dabeiur, 
sed  foris  collocatur  ^  et  nibilominus  quia  extorris 
facins ,  damnaiiir  poiius  Roinana  religione  ,  qiiam 
colitnr.  Est  ct  Scansus  ab  ascensibiis  dictus,  ei  For- 
culus  a  foribus ,  et  a  limilibusLimenlinus ,  etCardex 
a  cardiiiibus ,  et  ab  orbitatibus  Orbona.  Hi  dii 
Romani.  i  {Cyp.  ibid.  pag.  12  et\Z.)  V\\  nostrts  aiH 
(em  codicilius  lixC  i^uti|m^l)S(!>e^urrri«  Acea  el  Flors 


i025  CARMEN  DE  RESURRECTIONE  M0RTU0M3M.  10^6 

iwprelriccs.  Ili  dii  Romani ;  •  ca^tersi  vero  omnia  A  «flp.  8,pfljf.  93  el  «tijf.el/i^.  vi,  Cflp.  9,  pfl^.  150.)  Dc- 


dcsunt ,  qucm.ndmodum  in  cdiiioiiilms  anno  15i0, 
i5il ,  lo6l ,  1593,  divulgatis.  Falelur  quoque  Oxo- 
niensi  ediiioui  prxposiius  ea  in  prohalis^iiuis  exem- 
plaribus  desidcrari  ,  ilsque  pcrturbari  Cypriani 
sciisum.  In  ejus  lamen  lextu  illa  idcirco  reiinitii , 
quia  ,  inquit ,  in  BenevenUino  codice  ,  Vcronensi , 
uno  saltem  ex  qtiatuor  Yossiaiiis,  et  Corbeiensi  le- 
guntur.  Scd  quid  de  Iribus  primis ,  quos  aliena  fide 
citavit ,  nec  nos  vidimus ,  dicendum  sit ,  nihil  quidem 
scire  po:uimus.  At  hoc  cerie  scimus  haic  'Omnia  in 
Corheiensi ,  sive  Sangermanensi ,  quem  pnc  mnnilms 
haberous,  non  reperiri.  Mirum  itnque  quomodo  hxc 
nec  pauea  quidem  verba  in  tot  codicibus ,  qui  vnria 
sctate  9  et  in  diversis  regionibus  scripti  sunt ,  oinitti 
poluerint.  Nonne  ^rgo  haec  purum  pulumque  addi-  B 
laiuentum  saifs  redolent  ?  Sed  liujus  dirficuliatis 
noduin  soliia  sua  sagacitaie  solvet  haud  dubie  cla- 
rissimus  vir  Stephanus  Baiuzius ,  qui  tot ,  sicuti  di- 
limus ,  consuluit  maiiuscriptos  codices ,  quos  videre 
nohis  nou  licuit. 

Verum  quamvis  hxc  notha  plane  et  adullcrina  siut 
vcrba  ,  nonnuUi  tamen  a  uobis  forsiian  sciscita- 
buntur  ,  quinam  illi  dii  fueriul.  Quamobrcin  his  ,  si 
qui  erunt,  curiosis  homiuihus  respoudebimus  de 
Forculo,  Limenlino  ,  Cardca  ,  et  Orbnna  jam  a  nobis 
actum  in  noslra  dc  Arnobii  libris  di^scrtatione. 
(  Di$$erL  in  Amob,  cap.  13,  art.  h  tl  6.  )  Ibi  vero 
plane  osteiidiinus  hasc  numina  a  Centilibus  iu  illorum 
nomero  reponi ,  qiios  singulisquibusque  rebusprxfici 


niquc  Cyprianus  ostendit  nec  daium  Romanis  ,  ncc 
auctum  iniperium  propter  illoruni  iu  ficiitios  deos 
siios  pielatem.  i  Eienim  consulaium  ,  inquit ,  ce- 
pisse  vidcmus ,  ut  rcguuin.  Filios  iiitcrficit  Brntus , 
ut  crescat  de  suffragio  sceleris  commendatio  dlgui- 
taiis.  >  (  LyprJe  idoL  Yan,  pag,  13.)  Omiiibus 
autem  nota  cst  historia  Tarquinii  Supcrbi  ,  qui  a 
Romanis  regno  pulsus  fuit.  Briitus  vero  priiuus  pos- 
tea  consul  filios  suos ,  uxorisque  snx  fraires  virgis 
cxdi ,  etplecti  cnpiie  propierea  jussit,  quia  de  Tar* 
quinio  reducendo  cum  aliis  conjuraveraiit.  Testem 
ca  dc  re  si  quem  desideras ,  cilaiuro  habes  ab  Augus- 
tino  Yirgilium  ,  cujus  liacc  suiit  carmiiia  : 

Vis  et  Tarqiiinios  reges,  aDimamqne  superl)am 
Ulloris  BruU,  fasces(|ue  yidere  receplos? 
Consuiis  imperium  hic  priuius  saevasque  secures 
Accipiet,  uatosque  pater,  novi  hella  roovenles, 
Ail  pceoam  pulcora  pro  libertate  vocabit. 

(ViiiGiL.  lib.  M  jEneid,  v.  813  el  $eq,) 

Plura  si  cupias,  adi  Scrvium,  in  hos  Maronis 
versus ;  Titum  Livium  ;  Dionysium  Halicaruasseum , 
Valerium  Maximum ,  et  alios  Rotnan.-c  hislori» 
scriptores.  Pluribus  porro  aliis  ralionum  momentfe 
Cyprianus  evidenier  convincit  quam  falsa  et  nbsurda 
sit  Romanorum  jactatio,  qua  suam  in  dcos  siios 
proptcr  pietaicm ,  fundalum  et  ad  ultituos  orbis 
lerne  partes  propngalum  imperium  suuni  cCruiiebant. 
(Aug.  lib,  III  de  Ciri/.  eap,  16,  pag,  72;  Ltvtuf,  tib,  ii 
init. ;  Dionyt,  Halicarn,  lib,  v  Anliq,  Roman,  Yal, 
Max,j  lib,  V,  cap,  8  §  I.)  Sed  haec  argumenta  in  suj.e- 
somniavcrant.  Tales  etiam  erant  Viduiis  ct  Scansus  C  rioribus  dlsserlationibus  nostris  ,  nisi  planc  falliuiur, 
saiis  perspicue  in  notatis  hujus  ,  de  quo  agimus ,  salis  cxplicaia  sunt.  (  Ditsert.  in  Minuc,  cap.  i8  et 
librieditionibusdescripti.  Sedpluraderidiculis  hisce  19^  ^^  in  Lactant,  cap.  32.  flrl.  \  $eqq,  etin  TertulL 
omnibus  diis  Auguslinus  cx  Yarroiie  reiulit ,  quem  ^^p^  ^7^  ^^j^^^  5  ^^  ^g^  ^^ 
adire  cuilibet  lacillimum  est.  (  Aug,  lib,  iv  de  Civ., 


GARMEN  AD  FELIGEM, 
DE    RESURRECTIONE    MORTUORUM. 

( E  Yeterum  Scriptor.  et  Monum.  ampHssima  Collectione,  tom.  ix.) 


OBSERVATIO  PRJEVIA 


D.    EDV.   MARTENB. 


Quod  in  hujus  tomi  limine  collocamus  Carmen  de  D 
Resurrcclione  itiortuorum,  S.  Cypriani  nomcn  prtefert 
in  pervetusto  codicc  Corbeicnsj  ante  annos  nongentos 
litteris  majusculis  cxarato.  Quis  autem  sit  ilie  Cypria- 
nus,  haud  facile  est  divinare.  Nam  quominusceleber- 
rimo  illi  Carthagin^nsi  episcopo  et  martyri,  cujiis 
egregiascripiasuavissime  leguntur,  illiid  ailribuamus, 


obstare  videtur  oratio  nimls  salebrosa^  et  violaiae  fre- 
qiieutiiis  inetri  leges;  tameisi  scutcutinn  gravcs  et 
ncrvosae  ab  eo  roinime  abhorreant,  nec  laiito  doctore 
iiidignx  judiccniur.  Sed  neque  aetas  auctoris  a  Cypria- 
ni  Carihaginensis  aevo  distare  vidcti#.  Nani  si  eo  an- 
tiquior  non  sit ,  subsequalem  saltem  fuisse  complura 
evincunt.  Ceric  eo  scpraesertim  temporevixisse,  quo 


Digitized  by 


Google 


i(m 


CARMRN 


im 


\igebnt  adliuc  idulorum  cullus,  his  inslnuat  versibns,  A  Plioenicia  episcopum  et  martyrem,  cnjas  acta  tribi» 


({uibus  iiupios  in  exlremo  judicio  conscientiai  stimu- 
lis  agitalos  inducit ,  eumdcm  idolorum  culluni  dcte- 
stnnles  : 

lUic  quisquc  suae  falebitur  cfifera  vilae. 

Jam  primum  quicunK|ue  Deum  maln  censerat  anle, 

Et  vaga  roenliiio  cokiisseut  uumine  saxa^ 

Alque  cruentaias  igne  sacraverat  aras, 

£t  plcturatas  limult  sine  voce  flguras ,  etc. 

Floruisse  cliam  turbulentissiinis  nasceiitis  Ecclesiae 
lcmporibus,  quibus  Verbi  sacri  prxconcs  crudeli  neci 
tradebanliir,  ac  fidem  Chrisli  quam  praedicahant  san- 
guinis  effusione  testes  invicti  obsigiiabant,  satis  de- 
inonsirat,  cum  tyrannorum  in  Christianos  iinmatiiia- 
tem  his  verbis  redarguil : 

Vos  tamen  hnnc  Bominum  cceli  terrxque  negaslisy 
El  justos  potlus  crudeli  c«de  necastis, 
PraeconesqueDeipleriqne  s»pe  fugastfs, 
Veritas  In  v(d)is  pro  crimine  semper  fnbaesH. 

His  tMe ,  qno4  MillenarloriHii  de  terreno  Christi 
regno  post  resurreclionem  liaud  obscure  insinual 
opinionem,  qu»  vix  sscculi  terlii  Guero  attigit.  Sed 
neque  minus  antiquitatem  sapit »  quod ,  pelitis  undi- 
<iue  argumeiiiis,  insanos  sevi  sui  philosophos  futurain 
corporum  resurreclioncm  negantcs,  hoc  carroiue  im« 
pugnasse  a  vero  non  est  absimile. 

Erit  forte  qui  carminis  hujus  aiictorem  faciat  Cy- 
prianum,  ex  niago  Christianum»  deinde  Aniiochix  in 


libris  a  coxvo  scriptore  dlstincla  primi  edidim» 
tom.  iii,nosirorum  Anecdolonim.  Verum  ilIeDon  b- 
tine,  sed  graecc  scripsissei. 

Cxterum  bujus  opusculi  pretium  probant  asserti 
in  eo  proecipua  chrisiianrc  religionis  dogmata,  pecca- 
tum  originale,  Baptismi  necessitas,  Triiiilatis  mysle- 
rium  ,  mortuorum  Resurrectio,  qus  saiie  tanti  vtsa 
sunt  in  nniiquissimo  auctore ,  ut  ab  eo  edendo  mini- 
nie  delerrere  potucrit  oraiio  ejus  subbarbaira,  qux 
eiiam  nb  imperilolibrariolicetanliquissimo  excerpla, 
adeo  depravata  est,  ut  sxpe  hxrere  necesse  sit ,  ne- 
que  proplerea  ,  credimus ,  conqiierentur  erudiii  Tiri 
frustra  nos  operam  nostram  collocasse. 
Hxc  postquam  scripseram,  sequens  ndverti  car- 
ft  ineii  editum  ad  cnlcem  Tertulliani  operum  fuisse  : 
quod  cum  ibidein  legissem,  et  cum  ms.  nostro  contu- 
lissem,  audacem  deprebendi  editorem ,  qui  violatas  a 
Cypriano,  quicumque  ille  esl,  nielri  teges  humilemque 
slyluin  iinpatienter  fercns,  opusculum  istud  eleganlio- 
ribus  veriibiis  reddere  conatiis  est,  et  sic  non  Cypria- 
ni,  sed  siiam  publici  juris  locubrationem  fech.  Qua- 
propter  cum  vel  ipsa  erraia  in  SntiquiS  scriptoribus 
venerari  soleaiit  viri  eruditi,  operx  pretium  duxinius 
ideni  carmen  qiiale  ab  auctore  prodiil,  su»  restltoere 
siiiceritati. 


Qm  mUii  raricolas  optavi  carmine  imisas, 
£t  vernis  roseas  titulavi  floribus  auras 
i£slivasque  graves  maturavi  messls  arisias, 
Succidi  tumidas  autamoi  vitihtis  uvas, 
Et  liteinis  nlacidas  laudare  semper  olil)as, 
Atque  moaulatas  exclusi  foUtibiis  undas, 
Frondentesque  vago  cecini  de  gramine  s|lvas  : 
Protinus  xthereas  modulabor  luminis  auras. 
Jam  mihi  luciferas  liceat  cootingere  musas, 
Pandere  secretas  fluviali  verlice  nymphas, 
£t  laetas  alio  pomtas  sub  sidere  silvas 
^teroasque  siinul  meinoral)or  carmine  rousas. 
Unde  mare  tumidas  immeiisum  fluctuet  undas, 
Quae  virtus  moneat  solldas  iremfspefe  tmas; 
£t  lux  unde  novo  prefulserit  aurea  inunao. 
Qiiis  hominem  laeCo  potuhset  migere  Ihnb, 
Unde  genus  vacuo  i^otuisset  crescere  sa:cIo, 
Et  varia  populo  quse  sit  vivendi  cupido, 
Ouae  creata  niald  prifduip  mpH&id\  ph)ifeigo, 
fJbde  bou^  rttsek  odorque.pitdbrqne  ootoois. 
Quid  faciat  laetis  utvilisaestuet  uvis, 
Ulque  nova  veteris  lactescat  bordea  culmis, 
Arbor  et  ut  glaciem  ■igris  pubeseat  oHbis, 
Germiuibus  variis  quis  decrementa  viroris, 
Mollibus  et  maUrem  filiorum  protegat  umbris. 
Omnia  iiosse  bonum  quae  siot  incepta  ramorum, 
Ut  liceal  per  cuncta  Deum  agnoscere  verum, 
Qui  lucem,  maria,  coelum,  terramque  paravit, 
Ornavitoue  novuin  variando  sidere  ■nHKkwi. 
Et  pecuaes  primum,  volucres  proccdere"  Jttssrt, 
£t  dedit  a^quoreas  complere  piscilius  undas, 
Atque  roecuudaias  animalibtis  egit  arenas. 
Talia  compositis  deducam  carmina  musis, 
Salubremque  vobis  exponam  fonlibus  undam; 
£t  laetom  placidiB  ventoDtew  mbibiis  liabrem, 
lo  animas  bominum  peniius  ultroque  flueotem, 
Exciplam  plenis  in  nostra  novalia  rivis. 

II.  Nunc  agesecnraar.vrMttnqiw  attingere  Ijpnpham, 
£t  celeres  vitae  facilem  haurite  Hquorem. 
Si  qui  velit  |><Bnas  aeterose  evadere  flammae, 
Iniamsque  di#velttaricpie  irigctos  acvi» 
£t  justae  potius  adipisci  praemia  vitae, 
Hunc  unum  meminisse  Deuiii,  s(*lnmqno  precandtim, 
Oui  tottfm  fn  Hbra  posuitsab  Hminn  mundtim , 
^terauinque  maneiis,  semperque  futurus  iu  aevum 


» 


SaecQla  cancu  tenens,  et  aiite  onoia  saeeala  sohis, 
Ingeuitus  sine  fioe  Deus,  thrommiqae  diviiwB) 
Solus  habens,  coelo  semper  supereiiiinet  alio. 
Omnlpotens  solus,  col  pareut  onmia  rernm, 
Pater,  Filius,  Spiritus,  qui  suBt&emper  in  OMB. 
Qui  sibi  complacilum  hominem  formavit  ia  aevuiB, 
Pasiorem  pecudum,  domlnnm  dedisse  ferarum, 
JusquededitvoUimim,  pootumque  sot|ira  doi 
Qui  sermone  tenus  poiuit  extendere  ccelum, 
Et  solidam  verlio  jussit  suspendere  terram, 
Ac  dicto  citius  separavit  aequoris  uodam, 
Hanc  manibus  caram  dilexit  lingere  formam, 
Decoramque  suam  voluitinesse  tiguram. 
Spiriitt  vivillcam  alftavit  vuliibu^  auram  . 

III.  Immeuior  ille  Efei,  temere  committere  taota. 
Nec  uKraiHoflritdmqulCqaam  conUflgeret,  uoam 
Unde  malum  sciret«  et  unde  diguosceret  aequum. 
Protiuus  illicilum  vetuit  contingere  pomiim. 
Qaanta  Deos  homini  permiail  imiaera  Modi. 

£t  M*»didce  sur  ^gnavit  pfem^  ationBi 
tJlina  cara  tribuit  maudata  satutis, 
Sub  ditione  dedil  terras  aoimamque  viventen, 
FeHmtvnqiie  genos,  peeud«$»  ffeansenme  ferarum, 
Et  genus  sequoreum,  animalia  cuncta  natanta. 
Sed  quoniam  prinio  transgressus  criminelegem, 
Jainjam  primus  homo  Domini  mandata  nmtabat, 
Conjuge  cuncta  mala  suadente,  morte  peribat. 
Naiii  peccati  malum  commisit  femina  primom, 
Prod«dit,  alMid  suum  decepit  lege  maritom. 
£^a  persuasa  male  patefecit  Ikmioa  lelbo, 
El  sil)i  cum  genere  creavil  funera  loto. 
Hioc  nefas  incautum,  mors  emanavitin  aevuro. 
mde  liragis  facinus  facile  praecrebuit  altum, 
Agricolieque  labor  agilavit  sxvius  annum. 
Callidus  hoc  xelo  serpens  injedt  iniquo. 

tiide  magis  populi  multa  commi<(sa  madorum, 
li  nefaiida  malis  pepereront  semina  factls. 

IV.  Idcircoque  Deos  soius,  cut  summa  yfHDftaa, 
El  super  alta  tenens  S>imma  fastigia  coelt, 

Attus  inaccessam  habitans  in  saecola  hicem, 
Prjeteritique  memor,  et  praescius  ante  ftHuri, 
Progeniem  meriii  decretum  servat  in  acvum, 
Et  curtctas  animas  qiiie  corpora  tarda  got^aat, 
Kt  ratlone  moveni  bottiioc  vagante  ^r  artus.  j 
Ut  priuio  posiio  membrorum  pondere  cedunt , 


Digitized  by 


Google 


lO^ 


DE  RRSURRECTIONE  MOnTUORUM. 


lOSO 


Terrenisqoe  loves  resoluOD  nexihas  ibiint, 
Ac  proprias  repient  diversis  panlbus  orbis. 
iiticet  ocr.uliis  alias  includi  lenebras, 
Ast  alias  laetis  revocare  proiinus  auns , 
Servari  peiiiius  decreia  ad  praemia  legis, 
Donec  iterum  mortis  resurgant  corpora  membris. 
Nunc  bomines  primse  pensare  feenora  vitie, 
Judicisque  Dei  memores  adstar e  priorum; 
Exspectare  suam  suo  quemque  ex  crimiiie  poenam. 
Funditus  aut  pecorum  sine  nomine,  pondere,  flaiu, 
IHcassumve  Dei  tiniendo  ftindere  flatum. 

V.  An  Deus  omnipotens,  cujus  sub  nutu  reguntur 
Omnia,  non  valeai  uost  mortem  reddere  vitam, 
Aut  alicjuid  rerum  Domiuus  non  posse  videturr 
Si  potuit  tenet)ris  ciaram  excludere  lucem, 
Atque  omnes  vertM)  potuit  componere  moles, 
Omnia  de  nihilo  illiiis  potente  voce  parare, 
Cur  non  ex  aliquo  possit  coiupingere  noiam, 
Quaefuenitquondam,  qus  vixerat  ante  flguram, 
Similemque  suae  jul)eat  resurgere  fbrmaiu  ? 
Cum  siut  cuncta  Dei,  reddent  magis  omnia,  tellus 
Jussa  revociibit  quidquid  conlexerat  ollm; 
Si  quem  torte  rogisabolevit  flamma  sopiiam, 
Aut  aliquem  caecis  dejecerat  aequor  In  nndis; 
Si  cujus  tamen  saliaruut  viscera  pisces, 
Aut  tinxere  lerae  crudelia  funera  membns, 
Alilibus  jacuit  raptalo  corpore  sanguis, 
Ultra  nec  Domino  negabnot  fbnera  qnemquam, 
Apparare  Deo  tivos  de  morie  nocesse  esl, 
Kesumptlsque  suis  lioniines  adstare  figuris. 
Semiua  sic  versis  credeutur  arida  terris, 
£t  penitus  iixis  f.ulrescunt  morlua  fulcis, 
Inde  reparatis  animatur  culmus  aristis, 
Et  iterum  vivis  flavescuut  fbrtia  granis, 
Coiisurguntque  uovae  vario  cum  (oenore  roesses. 
Sidera  cuncUi  cadent,  itenim  renata  lucescenl, 
Et  dies  iu  densa  morltnr  cum  lumine  nocte; 
Occidit  inque  diem  uox,  retnis  luce  quiescit, 
Ac  dies  alu  sois  iterum  resarget  in  astris. 
Solque  cadet,  splendoriferque  lumine  claro 
Lux  perit  umbnto  venieuti  vespere  mundo, 
Kt  remeat  toto  renovataque  gaudia  saeclo, 
Sic  cremata  suo  vivit  de  funere  phoeuix, 
Kxtempio(iue  suo  volucrls  resurgit  e  busto. 
Enudata  toliis  suu  tempore  fruciicat  arbor, 
Alque  iteruiu  pomis  curvata  ex  germine  ramls. 

VI.  Ergo  ut  ad  vocem  muudo  tremente  divinam, 
£t  penilus  inotis  vinuiibus  aeris  alti : 

Tuiic  fragor  iiisoliius,  et  maxima  murmura  coeli, 
Promovenie  Deo,  venientejudicemuiidi, 
Protinus  iunumeris  cuncurrunt  irc  minislris, 
Goi)va!lantque  Dominum  cum  majesiate  sua  CflBlestiy 
Angelica  late  descendunt  agmiiia  terris. 
Omnes  nuntii  Dei  quibus  est  divinai^cnltas, 
Precibus  et  lorma  virtulissplritus  omnls. 
Igneus  liis  vigor  est,  rutllanlia  corpora  cceli, 
vis  diviiia  roieat,  hinc  tellus  universa  remugit, 
Hinc  trepidans  terra  penitus  (inivers;i  remugit, 
Parturiens  hominesquos  reddere  justa  jubebit 
Mirantur  comites,  turbantur  deuique  nimbi, 
Astra  mirata  pavent  subita;  virtutis  ab  alto, 
Hic  jubente  Deo  fkcile  cum  voce  potontis 
Cuntinuo  ropUs  per  omnia  f  e^na  sepulcris, 
Omnis  humus  latis  efiUndit  hiaiibus  ossa, 
Viventesque  |)arens  populos  eruclat  areiia. 
Ha^reut  memttra  comis,  nectuntiir  ossa  mcdtillis, 
Conscrtique  regunt  spirantia  corpora  nervi, 
£t  simul  infusse  movenior  sangumc  ven:r. 
Dimissseque  cavis  animae  redduntur  a|)f  rtiSf 
Organaque  sua  rcpetuut  surgenlia  quajqiie. 
Proh  miranda  fkles!  hinc  omnis  puliulat  aias. 
Pullulat  antiqua  inortuorum  pulverc  tiirba, 
Matres  atuue  viri  repetita  luce  resurgunt, 
Mu^nanimijuvenes,  pueri,  nuptaeque  pueliae, 
Defunciique  senes  auimis  viventibus  adslant, 
Infantumque  gemens  resonat  vagitibus  orbis. 
Cum  varis  gentes  veniunt  de  sedibus  imis, 
Eoumque  manus  et  quas  videt  ultima  tellus, 

Sua:  colunt  medias  devexo  in  climate  zonas, 
ipbeasaue  tenent  pruinosi  sideris  arces 
Ouinis  aJest  |)avidus  fiiiis  cujusque  colonus« 
Rusticus  et  miles,  posito  diadeiuate  reges, 
Pauperi  permixtus  xquali  in  agmine  dives, 
Allusubique  tremor,  prccil)us  nunc  ingeniit  orbis, 
Tendeniesque  mauus  populi  ciamare  niirantur. 

VII.  Ipse  se  Dominus  eiiiinenti  lumine  ciarus, 
Et  praepoicns  cunctis  inicat  in  viriutibus  ignis, 
Excelsoque  tbronocuelesti  sede  c^Tuscat, 


X     MartjTil>us  septus  niimoro  candenle  virorum, 
Bealisquo  suis  comitantibus  vatibus  exsiat, 
Clara  quibusniveis  efliili^ent  lempora laiilis. 
Jamque  sacerdolis  nitidis  In  veslibiis  ad.Miot, 
Gebtaiiles  rutilas  prieiiiia  vit«  coronas, 
Summissique  omnibuS  genibusque  reflexls  adorant. 
Sotus  aqm  sanctusgue  i)em,  vox  omnlbus  una  est, 
Hinc  Domiuus  geminam  jubebit  sistere  plebem, 
Imperat  et  iustos  numero  discemi  malorum, 
Indutosque  jubet  devicla  morte  vigorem, 
Semper  inexiinctas  habere  luminis  auras, 
Ire  per  anllqua  semper  florcntia  regna, 
Ditia  per  uemora,  semper  amtena  vireta , 
Degere  perpetuam  prseclaro  In  corporc  vitam. 

VIII.  Est  locus  yEoliis  Domino  dilertus  in  oris , 
Lux  ubi  clara,  spiratque  salui)rior  aura, 
yElernamque  dies  alque  immutabile  tempus, 
Etsecrela  Deo  reglo,  dltissirna  campis, 
Beataque  nimis  sereito  in  cardine  sedes, 
Semper  aer  lajtus,  semi^erquc  In  luce  mtunis 
Lenis,  et  aspirant  vltalia  flaiidna  ventis. 

Ouinia  fert  equa  solo  prsrdivfie  tellus. 
^      Florea  libratis  conflagrat  purpura  pratls. 
*     Omnia  prxTulila  miscent  non  Invidalucem, 

Klos  alium  laeius  suo  lumine  vestit  amictum. 

Hiiic  rosea  niveo  variautiir  semine  rura, 

£t  roseis  nivea  crispatur  florlbos  anra  , 

Nescia  illa  quibas  siiavescant  puKhrius  arva. 

Quis  melior  specle,  vel  plus  prxH-ellat  houorc. 

Numquam  florigenis  similes  nascuntur  In  hurtis, 

Lllia  uec  nostris  flornerunt  talia  camtiis, 

Nec  sic  nota  ruliet ,  mox  tit  rosa  panditur  arva, 

Purpura  nec  Tyrios  sic  esl  incocta  rul)ore, 

Gemiua  colorallsfulgetspeclosa  bpillis  , 

Piasiiius  inde  nitet,  illic carbunciilus ardct, 

Smaragdus  lupsis  micantiJ  lumina  fundit. 

Hic  et  odoriferls  uascuniur  cinnoma  vlrgls, 

£t  viridi  laeto  folio  conflagrat  amomunl. 

Hic  jacel  ingenltum  radiati  luminls  anrum, 

£t  iieinora  alta  tenent  florentla  Vf^riice  C(ttum, 

Vircnlesque  gravant  uberrlma  germina  ramos. 

Nutla  suos  similes  porrexit  Indla  lacos, 

Non  ita  deiisa  levat  viddis  cacumina  pinus, 

Nec  vermis  meliiis  floret  cuin  tempore  ramus. 

Nec  sic  alta  coinas  cris|«t  vibrata  cUpj^essus, 
C     HiC  al)ietes  closae  florent  In  vertlce  nl^ae, 

i£t(  rnum(|ue  virciil  solac  sine  grandinc  silvae, 

Nulla  caiiunl  Iblia,  nullusque  flos  tempore  dcsit, 

Hubore  compacia  virent  cacumina,  purnura  arbor. 

Sed  puto  flos  ille  rosa  est,  rabor  sequus  in  ilio. 

Sic  speciein  talem  foliis  aspirat  odorein. 

Siat  cum  flore  novls  arbor  pulcherrima  pomis, 

Vitalemque  frngem  felicita  rol)oradensant. 

Metella  viridautls  conflagrant  bingula  rainis, 

Lao  etiain  plenis  manat  potalMle  livis. 

Vitamspirat  ibi  quidquid  pia  lCTa  virescit. 

Beaiosque  siinul  qiiidquid  degermine  floret, 

Atque  solum  pulcbirae  redolent  medlcabile  cretac. 

Foiis  illic  placidns  perfuudit  gramlne  campos, 

Quatuor  inde  rigantpanllam  flumina  terram. 

Ver  puto  semper  agU  ve^tltus  fforibus  aetber. 

Non  trigus  varlat  hit>ernl  sideris  anras, 

Nec  radiata  micat  pressb  caloribus  aelas, 

Coelum  iuce  sua  screna^  temperut  anras , 

£t  refioit  foetam  meliorem  flamine  tcrram. 

Nox  ibi  nulla,  suas  defbndunt  astra  tenebras. 

IX.  Irseque  insidisque  absuni,  et  dira  cupido, 
H     Exclususque  roetus,  pulsaeque  a  Hmite  cara;. 

Hinc  malus  extrentas  relegalur  exul  in  oras, 
Beatos^ue  labor,  veritusque  cotitingere  flne^, 
lilic  prisca  fldes  electa  in  sedc  quiescit, 
Justitia  gaudens  «terno  in  toedere  vivit, 
£t  secura  salus  pbcidis  iaetalur  in  arvls, 
Seinper  viclura,  semper  in  iuc&  futura. 
Hic  quicumque  pius  aequi  bonique  colonus, 
Quique  Dominum  metuit  innoxia  meute  Tonantem, 
Aique  suos  coluilsacra  pietate  parentes, 
£t  coluit  sanctaui  semper  sine  crimine  vitam. 
Autinopem  quotieus  opibus  solatus  amids, 
Atque  laborantes  nimium  subveuit  egeiios  , 
Pauperis  adjuior,  soiitos  solvere  pupillos  , 
Eruit  et  nocitos,  subvenlt  cnmiue  pressis, 
Hospitibuscarae  tribuilsua  pigiiora  mensa*, 
Omnia  diviiiis  gessii  sua  uiunera  jiissis,  * 
Non  aliquem  nocuit,  udu  aliena  cupivit. 
Illi  exultantes  divinis  laudibus  omnes, 
Orautesque  simui  referunt  ad  sidera  voces, 
Psallentes  Domino  celebrant  per  ^audia  grat^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


i051 


CARMEN  DE  RESURUECTIONE  MORTDORUM. 


ie2 


BeaUnague  viam  nuntiis  comiUntibas  ibunt.  A 

X  Haec  |ioslquam  Doininus  felicia  dona  pereglt. 

Et  justos  pariter  xtenia  in  re gna  remisit. 

Ft  miseranda  veuit  lii^eus  sua  crimiiia  turba. 

llic  gemitiis,  moerent  lacrymis  aitgeniibus  onmes, 

Testanturque  sua  crebris  ululalibus  acla, 

Flammea  |>ro  meritis  instantia  tela  tremiscunt. 

Angeli  corriptunt,  jain  iainque  prohibenlque  iirecari , 

Et  prohibentseras  pGeniteotiae  fundere  voces. 

Jamque  precum  venia  flamma  venienie  negatur. 

0  miseri  qtioiiens  vobis  divina  |  otostas 

Innotuit,  qiiotiens  majesUs  coguiia  veri? 

Aiidislis  soniius,  vidislis  lulgura  coeli. 

Assidue  pluvias,  venlorum  et  grandinis  iras, 

Kxperti  quotiens  noclesque  diesquc  sereiios, 

Tempora  foecundabaui  l)ei  iiiunera  douis , 

Verabunde  rosas,  friigibus  nec  deruit  aslas, 

Aulumiius  varia  praebebat  milia  poina, 

Semper  hvems  laetas  glaoialis  regit  olivas. 

CuncU  Deus  tribuil,  bunitas  nec  defuit  ulla, 

Nec  per  UuU  Deuin  genusoinne  scivit  hunianum. 

Terra  Deum  tremuit,,  iKMitus  Dei  nuiu  pepeudit, 

Kt  fluvius  siccis  tn^pidus  refluxit  arenis  ,  n 

£t  genitura  Deum  per  omnia  Ueu  fatetiir. 

XI.  Yos  tamen  hunc  Dominum  cceli  terraeque  ne« 

[gastis, 

£t  justos  potius  crudeli  caede  necastls, 

Praecoiiesque  Dei  pierique  saepe  fugastis. 

Verilas  in  vobb  pro  crimiue  semper  inhaesit. 

Ei  ideo  fructum  capietis  semeulisiniqui. 

Non  scitis  ecce  dlem,  quem  vos  ridere  soletis. 

Ibilis  in  tenebras  ignis  et  sulphuris  altas, 

Ardendo  ssevas  passuri  doloribus  iras. 

Uos  aeternae  jubet  Dominus  disceJere  poenae, 

Ire  sub  ardores  semper  sioe  fiue  geheonse, 

Urgeri  molem  per  stagna  torreiitia  flainmse, 

In  flammas  converti  Jubet  elemeuU  miuantis 

Atqiie  onMem  coeli  descendere  nubibus  iguem, 

XII.  Tunc  avidos  rapidus  includit  UrUrum  iguis, 
Atque  procellosas  ructabuut  aequore  fl:immas, 
loUque  viventes  coiinindet  terra  favillis, 
Flamiiieus  et  sulcus  aer  vibrabil  iraios, 

Atque  omoibus  tiacibus  torreus  aniiabitur  orbis. 

Impetu  urUreo  frendent  Inceiidia  mundo. 

Illi  praecipitem  puisi  tolliinturiu  iestum, 

Hinc  fugiuiit  illac  cursu  referuulur  acuto.  ti 

Obvia  fit  saeve  flammae  fugientilws  ira, 

Agnoscuntque  sua  jam  tum  de  crimiue  poenam. 

Jamque  vago  nullo  tellos  possessa  cokmo, 

Et  maris  extremis  pressa  sub  fine  profuudo. 

Qna  sol  emeuso  radios  defiult  olympo, 

Ortaoue  trausacto  tolluiilur  sldera  mundo. 

Glts  -it  aer  densis  abstrusa  luce  tenebris, 

Ultima  secretis  slagna  flaminantia  rivui. 

Est  natura  loci  signatis  tgnea  poenis, 

Et  palus  inferiii  scandens  ardoribus  ima 

Intonat,  horrificis  fertur  iKBuule  camiiiis, 

iEstuat  et  rapido  turbatur  vertice  flammae, 

In  tormenU  ruens  fluctuauli  gurgite  flumen, 

Torrida  se  cuncU  coeno  miscetur  areiia. 

Uuc  captiva  gemens  mittetur  turba  maloruro, 

Arsurumuue nefas  scelerati  corpoiis  aginen. 

Magnus  plangor  ibi|  fletus,  sociante  clamore, 

Kt  stridor  rapidiis,  ululatus  iiide  dolentuiii 

Exsurget  de  flamma  procul,  altus(|ue  sonoras 

Ignis  et  ardentis  gemilus  consurgit  in  auras, 

XIII.  Tunc  imago  mali  pendet  promissa  propago, 
Incipientque  precesad  ccelum  peudere  seras,  r\ 
Atque  Deum  uunc  nosse  volent,  quem  nosse  nolebant. 
Illic  quisque  suae  fatebitur  effera  vitas, 

Noceotesque  manus,  et  saevascriroine  mentes, 


Atque  infandasuae  tesubitur  effem  viuc. 

Jam  priroum  quicumque  Deum  male  senserat  aote, 

El  vaga  menlilo  colutsset  numine  saxa, 

Atque  cruentatas  igne  sacraverat  aras, 

Et  picturaUs  timuit  sine  voce  fi<;oras, 

Ac  falsi  tenues  adoravit  numinis  uqdas; 

El  quaeciimque  malus  seduxit  prolinos  error, 

Si  quis  adulter  erat,  natosquicumque  necaral; 

Si  quocumque  malo  quis  oonsda  mente  vivebaty 

Aut  raplo  grassatus  erat,  aut  fraude  clientis; 

Si  quishumaoo  siias  maculahat  sanguine  palaias« 

Aique  latebrosa  miscebat  morte  veoena. 

Tuoc  st  quis  vacuo  scelerabai  peclora  furto, 

Autalieni  mali  lucro  gaudebat  iniquo; 

Admisit  qutciimqite  nefas  quodcunit|ue  malorao, 

Allus  ardor  eum  igni  torquebit  amaio, 

Suppticiumqiie  dabunt  viventi  funera  concti, 

Sic  homiuum  totam  uioereutes  servare  larbam. 

XIV.  Ha^  adeo  saiicU  quoliens  cednere  prophctaev 
Spirilu  saepe  Dei  moniti  dixerc  futura? 

Neiiio  suas  (misertuu  !)  neino  heu  praebutt  aures. 
Sic  Detis  omnipotens  volnil  sua  praemia  nosci 
Atqite  iiiiuas  posit»  pluriuta  per  Ulia  legis, 
Mittendo  plures  coelestia  verlMi  damanles, 
Denique  ju&su  Dei  compe^it  ossa  prophetes, 
Et  stufmit  moU  subilo  non  sponte  sepulcra 
Cineribus  creta  jacuisse  corpora  passis  , 
Surgere  tuiic  vlvos  anima  veniente  miratus , 
Et  cum  voce  sua  ad  coeluin  tendere  MiJmas, 
Graunturque  Deo  et  victori  (alia  Cbristo, 
Illaquidem  tiimulo  petiere  silejiies, 
Servaudique  Dei  diei  cessere  futuro. 
Paulisjer  juSdit  retiueri  C4il>ilibas  imte 
Donec  illediescompleio  temijore  magnns 
Advenlat,  cuncti  Doniiuum  cognoscite  ventm , 
Oui  solus  aniraam  faciat  conscendere  loccm , 
Eamdemque  potest  iu  Urtira  trudere  poen», 
El  cui  cuncU  patet  vitas  mortisqiie  potestas. 
Posse  Deo.  non  velle  Sdtis  est,  rtctunHiue  diceiMio 
Ille  meus  solusmetueiidussensibus  irais, 
El  qtiouiaui  ietho  cursos  conduditur  omnis, 
Quicumgue  est  hodie,  secumsua  viu  feretor. 

XV.  Et  ideo  diim  viu  manct,  duin  carperc  hBcem, 
Duin  ixenitere  liceU  prius  ouam  termiuus  aevi 
Occupct  iiicautos,  et  nescia  lumlna  solvat 
Uitiiiius  llle  dies  mortisqui  lege  teoetur, 

Uuod  primiim  superest  care  vigibte  salutem, 
Ei  (aoile  eritque  bouum  deflectere  cursuui. 
Post  a^rau  suis  et  pressa  piacula  sacris 
Postque  vagae  niniitim  quos  vexare  procellae, 
Kecus  adite  vias,  et  flamina  recu  tenelc. 
Hinc  laetis  prius  animis  repellite  crimen , 
Et  oorrecU  diu  proluatur  pectore  colpa, 
Tuiic  oommissa  roala  mltes  abolete  nefanda, 
^Eternisque  Deitm  (iredbus  placate  ireroeiidirai 
Pessima  cuncta  bonis  cedant  roorulia  vivis. 
Coiiservate  novam  jamjaro  sioe  crimine  vitam, 
Et  servate  pias  veroque  in  noroioe  roentes. 
Ac  veniam  primis  supplices  rogale  delictis, 
iamjam  pura  piis  maiurescant  corda  colo^Us, 
Iiinocuasque  maous  precibos  attollile  jiislis, 
Laudibus  et  fadles  divinisreddiie  voces. 
Indpiaiitque  bonis  vcrisque  assuescere  inenles, 
Divin8K]ue  magis  celebrentur  munera  legis, 
Et  memorate  bona,  simulque  invadite  facu; 
Sordida  nitescant  olim  commissa  nialorura, 
Et  meliora  piis  flagrabunt  omnia  Vobis« 
Uorrendisqiie  simul  liberatur  vita  periclis, 
Atque  aetema  suis  venicl  ad  praemia  volis. 

EXHJQT. 


Digitized  by 


Google 


mz 


SELECTiC  IN  CYPRIANUM  NOT^. 


1051 


APPENDIX  QUARTA. 


OXONIENSIS  EDITIONIS 

SELECT^  IN  GYPRIANUM  NOTtE. 


EPISTOLA  PIUMA. 

Consisienlibui.  Formula  hnec  saepius  occurrit,  et 
plus  sibi  velle  videiur  quam  ui  designaret  rnires 
qui  Furnis  rueraiil,  aul  uui  consisierent  cum  asside- 
renl  presbytc.ri.  Ea  piitius  nienle  npposiiam  creda- 
nius ,  qua  intra  tVaires  sianies  et  con$istente$  app<*l- 
laniur,  quatcnus  ab  xva^Atf  el  lapsis,  schisniaiicis 
atqiie  hxrelicis  disiinguerel. 

CoUegtB  viei  qui  pr(edente$,  Emineniiss.  Baroniiis, 
PameHiis,  quiquc  nuper  cnncilia  edidenini.  Episiolam 
hanc  in  syiiodo  quad.un  posi  rediluin  Cypriaui  ex  se- 
cessu  scripiain  voluni.  Sed  e  contra,  soteinne  fere  est 
Cypriano  in  Epislolis  synodicis  noniina  episcoporuin 
appoiiere;  uude  saiis  verisimile  videiur  episcopos 
de  quilius  liic  menlio  occurrii ,  ex  causa  miniis  so- 
lemni  prfsentes  fuisse,  qiio  tempore  designationis 
istius  a  Yictore  fact:v  ,  nuiitius  accederet.  Certe  iu 
Episiola  xxxiv,  ad  Painelii  numeros  xxviii,  meniio 
habetiir  Collegarum  qui  preesentes  erant ,  ubi  niilla  ce 
lebraii  concilii  potest  esse  suspicio.  Occasionem  cuu- 
jeclune  de  tempore  scripisc  Eiiistolu;  videtur  dedit^se 
locus  ille  concilii  Carihaginensis  87  episcoporuro 
de  b:)ptizaitdis  haerelicis,  ubi  Geminii  a  Fiirnis  nomen 
habelur  :  hunc  eiimdem  credebani  viri  erudili  cuin 
Geminio  Victore ,  et  proinde  illum  e  vivis  exccssisse 
ali*tuanio  post  isiam  synoduni.  Sed  ininiis  credibile 
cst  Gemiiiium  hunc  episcopum  fuisse ,  tum  ob  facii 
ipsiiis  notam,  tum  etiam  quod  fratrem  eum,  non  col- 
legam,  Cyprianus  appellet.  Sed  esto  Geminius  Yiclor 
fuerii  episcopus,  noiine  pnriier  probabile  Geminiuin 
Faustinum  eiiam  episcopiim  fuisse ;  et  qiii  eo  tem- 
pore  cum  testamentf»  alteriiis  Geminii  curatorconsii- 
luerctur,  Furniianorum  ecclesi»  erat  presbyier ;  de- 
inceps,  et  speciatini  concilii  pncdicti  lempore,  ad 
episcopatum  fuemtpromotus?  Quin  istis  addi  poieril, 
in  synodo  ilta ,  ex  Hde  nonniillorum  codicum ,  et 
ctiain  D.  Aigustini;  noii  Geininius  ,  sed  Gemintis, 
Furn*tanorum  eplscopus  perhibetur.  Sed,  missa  hac 
de  nomine  controversia,  rationem  reddamus  immu- 
tati  ordinis,  et  quarc  Epistolam  hanc  non  post  redi- 
tum  ex  secessu ,  quod  viiis  doctis->imis  placuit,  scri- 
ptam  ceiiseamus;  sed  sub  ipsis  episcopaius  Cypriaui 
initiis,  Philippisadhuc  iiuperium  retinenlibiis,  exara- 
tam.  Ei  priinum  ,  Vicioris  faolum  pacis  illa  tempora 
qiije  Cyprianiis  in  libro  de  Lapsis  describit,  respicere 
videtur;  quando,  ut  cjiis  verbis  utar ,  non  in  sacerdo- 
tibu$  religio  devota,  non  in  minislris  fides  iniegra^  non 
in  operibu$  mi$ericordia  ^  non  in  moribu$  disciplina; 
quando  epi$C9pi  pturimi,  qtto$  et  hortamenio  e$$e  opor^ 
terel  eceieris  et  exemplo,  dimna  procuratione  contempta, 
procuTatore$  rerum  scectUurium  fierent,  Et  quidem  non 
saiis  san:e  mentis  videretur  Geminius,  si  supremis  labu- 
lis  tutorem  scripsisset  Christianum  presbyterum  siib 
Decian:!^  persecutioiiis  xslu,^iitcerte  illo  uondum  de- 
flagrante;  illuuique  alienx  saluiis  vindicemassignas- 
set^qui  decapitesuoin  dies  cssctperic!it:iliirus.  Porro 
ciimCyprianushacinEpisioiaexpresse  dtcat  cauonem 
iilum  qui  prohibel  ne  clerici  a  lideliuio  quocumque 

Patroi<.  IV.  S.  CvpRi>«', 


A  lutores  nominentur,  ab  epi$copi$  antece$$oribus  suis 
sancitum ,  et  taineii  formam  eam  nnper  daiam ;  rei 
hiiic  gestx  minime  quadrabnnt  extrema  episcopaiiis 
ejus  tempora.  Non  esi  dissimulandum  dicere  etiani 
Cypriiinum ,  hoc  jam  pridem  in  conciiio  fuisse  slatu- 
tum:  at  voces  illu;,  ex  Cypriani  loqueiidi  more,  icm- 
pns  brcvissimnm  denotaiii ,  quod  infra  videbimu>  in 
Epist.  LVii,  ad  Pamelii  numeros  liv,  ubi  auctor 
noster  rem  anle  anniim  vix  gestam  jampridem  stu* 
tntam  fnisse  ait.  Sed  de  istls  videantur  Aiinnles, 
an.  2^9.  §  9. 

Presbyteri  qni  nobis  assidebant,  Ex  utraquc  parte, 
scil.  Ignatius  ad  Magnes,   iilos  saluiat,  /xrTaT&w  afio- 

TtpilflVXAr^^Xt  iTiyXOTCOU,  XV t  ItVU/UfltTlXOWffTtpbtVOU  TOW  irpiv 

evTcp/ou.  Theodor..  1.  v,  c.  5,  doC(*t  quod  6  itla".^  Ostx^c 
ad  episcopum   pertineai.  Immo  viri  erudiii  ad  tiunc 
episcopi  in  cleri  iiiedio  sedeiidi  morem,  trahunt  qiio^ 
habentur  Apoc.  v,  2. 
Gemininm    Fau^tinnm    pre$byterum  luiorcm.    Ob- 

B  servaiidum  hoc  loco,  ex  jure  Roinano,  lutelam  pupil- 
lorum  ,  pro  munere  publico  habitam,  onus  fuisse  a  * 
qiio  non  nisi  ex  certis,  iisqne  gravissimis,  causis  lege 
deGnitis  excusatio  concedebaiur;  quas  qui  scire  v<  lK't, 
adeat  lib.  i  ln$tit.,  tit.  25.  Qnam<iiiam  vero  miiiime 
exspectandum  ut  privilegio  aliquo  tam  peciillari,  ex 
indnlgentia  ethiiicorum  imperatorum  friierenlur  sa- 
ccrdotes  christiani ;  tamen  ex  inutuo  inter  sc  con- 
sensu ,  el  vi  canonum  caveri  potuii  iie  Chrislianus 
aliquis  id  oneris  cni()uain  de  ciero  vellet  imponef  e, 
id.pie  sub  poenis  iisdem  canonibus  contentis.  Con- 
siautinus  revera  iinperator,  rerum  potilus,  nihil  anli- 
qiiius  habuit  quam  ut  immunilates  clero  christiaiio 
privatim  fnctas,  multiplici  aiictario  cumulatas,  legi- 
bus  latis  inuniret.  Iluc  facit  rescriptum  quod  Euse- 
bius  memorat  ad  Anuliiium,  proconsulcin  AfricaD, 
lib.  X,  c.  7,  quod«iue  et  ipse  Anulinus  respicit  in 
Episiola  sua  ad  Constantinum ,  quamque  laudat  D. 

p  Augiistittiis,  Episl.  Lxviii  ad  Jan,,  et  habent  acla 

^  collat.  Cartha^inensis  die  3,  num.  216  et  220.  Kuc 
etiam  spectat  lex  illa  quae  prid.  calend.  nov.  Con- 
stanl.  Aug.  iii  ct  Liciuio  iii.  coss.,  hoc  est  anno 
Chrisii  313,  edita.  ilcereticorum ,  sni  imp.,  factione 
comperimus ,  Ecclesim  catholicee  clerico$  ita  vexari,  nt 
nominationibu$  $eu  $usceptionibtt$  aliqmbu$  quu  pubii- 
cu$  mo$  exponit ,  contra  indulta  $ibi  prioiiegia  prwgra^ 
ventur,  Idque  placet^  $i  quem  tua  gravita$  inveneril  iia 
vexatum ,  eidem  alium  $vbrogari ,  et  deinceps  a  supra 
diclm  religionis  hominibus  iiujusmodi  injnria$  prohi 
beri,  Iiumo  et  aiiasdeinceps  leges  exlorsit  Dooatista- 
rum  imporiunus  furor.  At  vero  eodem  fere  .saeculo, 
pace  Ecclcsijc  reddita  ,  et  pacis  longic  malis  suppul- 
luiantibus ;  cura  turpis  lucri  causa  sreculanbus  cnris 
se  iiumiscerent  clerici,  necessarium  duxerunt  impe- 
ralores  qui  successeiaut,  nec  iionsyiiodi,  ut  iion 
privilegio  excusati  esseut ,  sed  legibus  latis  exiiide 
depetlerentur.  Sic  inicr  tria  capita  a  Marciano  Chalce- 

|x  donensi  synodo  proposila,  elcan.  5,  decrela  occurrlCy 

/Il7/8iv*  TOU  ).otJtou,  /*■?»  ittivMXOf,  /Ain  »\lf)pix6f^  /A-h  ^»4- 
^OVTflt,   ^  /Mt^00»9*|    XTT^TflC,   ^    ffpXy^T*,     ^  p^J^ytlt  ^ 

Di^SedbyGOOgle 


1055 


OXONIENSIS  EDITIONIS 


iO% 


istuT^.vxoT^MxattcScoixy^itf-w.  Pariler  Jiisliniafi. .Vou^/.  li'),  A 
Ci  •-  t),  |M>'li'U»M  III  cU;ni  coinilulo-,  ex  ulht  l.g'  .m/o- 
rtf.v,  rtii/  cnriUof  ('8  cuj^scuiHiue  per$OH(B  ji^vt^  eic 

in  honore  sporiuiantium  frnifuin.  U  >ii;ii  ia  s  iis 
cra  il  iHiiior  nc-i  qii:e  «^porinlariiiii  no  oiiie  ceii^ebau 
Inr;  lalia  iiiniirnin  qiia;  sninuii  nuigislniins  accipere 
iioii  delreclabaiil.  Uide  \e^r  taia  nio.ius  ipsis  siaine- 
balnr  :  iia  iil  rescripto  TlictMlosii  m  >^u\  c  lumm  :  Ex- 
ceptii  con$iilibu$  oriittariii^  tttiili  prorsus  alteri  aurenm 
sportttlam  4^ndi  sil  facuUii^;  ctun  pubtica  vero  cele- 
brantur  officia,  sii  sportnlis  nummtu  argenteits^  nec  ma- 
jorem  argenteum  nummum  fns  ^it  expendere ,  quam 
qui  formnri  solet ,  cum  argenti  Ubram  unum  in  arg^n- 
teos  sexaginta  dividimits,  lliic  spcclare  viileiitnr  qn.e 
de  lioiionriis  decniiiHiuni  liai>i'l  P  iii.,lib.  x,Ep.  11  i, 
et  ctiam  occurrnnt,  lib.  v,  §  nlt.  ff.  de  Don.  intcr  viv. 
Se<i  in  nsii  Ccclchi.e,  res|ie«  tns  non  >oliiin  babilns  vi- 
dctiir  ad  Konianornni  sporiula<^,  sed  ad  nioreni  Kcrbv 
.  si.i!  jndaic;e;  apnd  qiiani  oblaiiones  cnnistris  repo- 
nend:e  :  nt  videre  esl  Dettt.  xwi  ,  2.  Certi%  :id 
canoiies  A|>ostoloriini  3  el  i,  u1>i  probibeiiir  plebscbri- 
stiana,  iiiel,  lac,  aui  siccram,  eic,  ad  ahare  ofTerre, 
sed  ad  episcopos  ei  presbyi  ros  dominn  mittere  jii- 
bctnr,  Bjlsainon  annulal  bx'C  xa^^vxia  sive  sporiulas 
appellarl. 

TamrjHamdecimas  ex  fructibus  acctpieutes,  Docimnc, 
qn.irnm  pensiiatio  leKcm  Mosaicam  loiigi<  leinpornm 
iniervillis  pra^cesserat ,  miniine  jus  siium  a  W^c  il!a 
accersunt  :  .sed  qneuiadinodum  teinpoiis  irv«bis  con- 
cesgi  scptima.n  p.iricm  taiQ  luani  Deo  d«d)iiain  nsque 
dic  imus  ,  i(a  racnUatmn  deciinas  in«Tit  >  etia  nnom 
solvimns.  Serius  quidcin  (feetmus  ex  frucubus  accipie- 
baiil  sacerdotcs  cbristiani ,  qma  ruris  incol.ne,  qniqoe 
agriculturaiD  exeicebanl,  nm  nisiscro  ad  liilem  erant 
conversi ;  uode  pnganorum  nonieii  etliiiici:>  aJhaesil. 
£t  etiauinum  apud  iios ,  abi  deciina^  ubique  soivmi- 
tnr,  nrbinm  pirocbi  ex  oblnionibus  sive  sportolis 
poiissiinuin  almiiur.  Igltur  non  satis  oppnrtime  dcci 
niarum  pensiiaiioni ,  invidiam  hic  loci  videiur  facere 


EPISTOLA  ra. 


Uo(ptiannn,V.'^\\\\ii\i  P:inielinsemndcni  linnc  ^s^ 
qm  m  ct>in  lin  87  epi>i'.  a  N  «va  dici«ur  :  s*^*!  t»oc 
ininii^  veri  i  iiilc,  iHin  <'b  senettam  Rog;i:i:ini  ciijus 
hic  meiilio  bnbeiur ,  qnam  qnod  a!ter  a  Nova ,  imhi 
iiiter  primos;  quod,  ex  Arricaii;R  e<cb*si:e  iti  «re,  loi 
aiiiiormn  qui  iniercesscrujit  ipiscopaus  p  i^lularel  ; 
sc:|  nilimos  suffragimn  tnlit.  pi  con'  iinnien  inditi 
exbibet  codex  LiMColqieiisig,  et  (^assinni  ^ppellat. 
Cardin.ili  Baronio  non  accediinus,  qni  ao.  257,  c.  li, 
hacc  in  ^ynodo  >cripla  pronuntiai,  ob  cmsas  siipe- 
riis  Ep  I,  allaias  Obscrvit  Riisaliins  hnc  EptMiol* 
Cyiiriunum  consil  um  Hogatiano  dnre  quod  ipse  in  alHM 
EpisioUs  noluit  sibi  snmere^  ifui  nd  cpiscopos  et  pret- 
byteros  ait :  i  Aliud  vero  quod  scripsenmi  nobis  com- 
presbyleri  nostri  solus  rescnbere  nihil  potui;  qttando 
a  principio  episcopaius  mei  statnerim  nihil  sine  coU" 
sitio  vestro,  et  sine  constnsu  ptibis^  mia  pnvatim  sru 
teniia  gerere  i  Sed  qiii  consideref  qii:ini:i  cum  invidui 
B  Gypri  iiins  iieop'>yiiis  et  plaiie  n>v«  llns  ad  st-dts 
Cartbagi.  ensis  lasiigium  pervenerit,  non  ininiliicor 
eum  necesse  hatmis<>e  popularibus  arhbns  nii ,  ei 
jnre  ^uo  in  pluriinis,  pr.esertiin  adm.iitsiraiio:.is 
sii.-R  priinordiis,  disedere;  qn^d  miiiime  opus  t-r;il 
ui  RoKaiianus  seoex,  ei  urbeculae  privati*  episcopus, 
pnc^l.irei. 

Tres  de  minislris ,  Chore ,  et  Dathan ,  ei  Abttron. 
Coiistit  solum  Cliore  leviiain  biisse,  Oaihan  vero  ex 
Abiroii  ex  iribu  Riibeii  orimidos.  Sed  facinHs  qnas 
iwiuinat  (Bquat :  quique  ciim  reliellibns  |cviti>  sen- 
liebaiit,  iion  immeriio  inter  ipsos  niinteiaiit  ir.  Uude 
xMoses  i  >se  locuius  est  ud  Core  et  omnem  mHliitudinem^ 
noii  exccptis  Daiban  et  Abiroii :  Mullum  erigimimi, 
filii  Levi. 

Exprobrn  de  malo.  Grcca  hab  nt  fia^xtpr,^'.^  wtpi 
Tiu  xaxoi/.  Iii  Jmbeorniii  sacerdole  satis  (|uaUral>it 
coiihimeliose   de   reo  lo  (ui :  Domiiius  noster  noa 


islas  vices  rependti ,  nicmnqne  lace>situ<.  Forl.*sse 
crudilissimus  Kigillius.  Scd  de  hac  re  fusms  agiiur  C  scnplmn  eral  exprobii.  l\  argmneoium  probaiionis 
sub  calceni  1.  de  UniL  Ecclesia.  ^^^''  adversum  me  :.dhibcas  isia  qnaj  dixi. 

Heminisseautem  diaconi  debeni.  Mon.ium  hoe  p.!- 


EPISTOLA   U. 

/h  ariis  BiKB  dedecore  Tertnll.  de  Speciac,  c.  %i, 
dicit  has  artes  professos  damnari  ignomtnia  et  capitis 
minulione,  arari  lurit,  rostris.  senaiu,  equite,  civte- 
risque  honoribus  omnibui ;  simul  et  ornamentis  qnibus- 
dam.  Pariter  A  i«UnI  deCivit.  Dei  I.  li,  c.  14,  Ac- 
tores  poeticarnm  fibularum  removeri  a  socieiate  civi- 
iatis^  et  ab  hononbus  omnibm  repelli  Unde  Labrrius 
cum  a  C;csare  c  lactns  esset  mimum  agere ,  tain<|iiam 
gravissima  injnria  afft>ctus,  qninuenta  millium  preiio 
nequicquam  intercedcnte,  indolnii,  dicens  :  Eqnes 
Romanus  lare  egreisus  ineo .  dotnum  reverfam  witnus ; 
nimium  boc  die,  uno  plus  vixi ,  t?it//i  quam  vivendum 
fuit.  Et  ciTt"  E«desia  c:»siior  qnam  civ.tas.  Inmis 
ergo  erai  excusalio  quod  bisirio  fiic  a  theatro  cesaa- 
verai,  ei  privatim  dociTet.  Qiiibus  iion  licci  cogitare  r) 
quoij  maluiD  est, mioime liicbit  privaiim  perpetrarc. 

In  tege  prohibenntur  viri  Toriull.  de  Spctac  ,  e. 
50,  nii:  Cum  in  lcge  pnescrtbii  ntaledictnm  esse  qui 
muliebribtts  vestialur.quid  de  pantomimo  judicabit ,  qui 
etiam  mtiUebribns  curatur  f 

Salario  se  esse  redimendum.  liryiff^lotf  et  lantis 
coiidilionibns;  qo:e  iribiinis  mirnanbiis,  d  'cil>iis<|ne 
ex  piiblico  pcndcbaiitnr.  lui  Prmiiis  1  in.  c  7  UotiO' 
rib-js  iitHitiwque  interpottitur,  Salariis  itide  diciis  P«»rro 
|ocntioba*cii  •iuca  lj;eiii«-sOrieiiialesperiiiea\ii.Nain 
E7.r«eiY,  14»"6q  N73%Tn7aestanl:e  pcisiciE  aluinnus. 

Pnterit  se  ad  nos  trnnzferre.  Encratius  in  concilio 
Africano  87  episcoporum ,  Thenarum  pra^sul  csse 
dicitur; qos' urbs  Byxaceii:e,  el  in  via  inilitari  ad 
Garthaginem  posiia ,  ut  ex  Antoiimo  iiquet;  unde 
conimoaus  viatori  transitus. 


riler  ct  presbyleros  tangil  :  qni  ab  episcopis  in 
curarnm  pariem  admlssi,  ita  lameu  ut  in  illonion 
obseqiii.i  rem.ineani. 

ApostoloSt  id  esi  episcopos.  Sic  Iren:rus  I.  iii,  c  5, 
abEiisebio  laiidaliis  I.  v  Hist.f  c.  6,  dicil  ab  Aposto- 
lis  insiitutos  episcopos  fuisse,  et  eorum  successnres 
tis(jue  ad  nos.  Dein  recen^et  episcopos  (|iii  in  cele- 
brioril«usecclesii>  Apostoli>  sncceSM*runt.  P.iriierel 
Terlill.  I.  de  l^rasscript.,  c.  3i :  Edant,  inqnii,  oii- 
gines  ecclesiaruin  suaritm  :  eviflvant  ordinem  episco^ 
porum  suorum ,  ita  per  successionem  el  initio  decur- 
rentem ,  ut  prtntus  ilie  episcopns  aliquem  ex  Apostolis 
vel  aposiottcis  viris ,  r/Mi  tanien  cum  Aposlolis  pers^e- 
ravenni,  hnbuerit  auciorem  et  atttecessorem.  Hoc  enim 
modo  Eccle»i(C  apostuUcts  ceiisus  suos  deferuhi ,  sicmi 
Sniyrnaiorum  ecclesia  Pulycarpum  a  Jonnne  coUoco' 
tuin  refert  :  sicut  iloinunorum^  etc.  Porro  hunc 
e|ii>Ciporum  coiiNlilnii«>ncin  cl  siircessi  meni  4l«i- 
scribii  Apostolis  suppar,  Clemens  Roni.  jn  Ep.  ad 
Cor.  c.  4i. 

EPISTOLA  IV. 

/n  stalu  suo  esse.  Tres  feiniii.irum  nnmerantur 
slaliis,  vii|[innni.  vidnarum,  niipiirnni  Virumes 
pr.e  re;iqui%  in  prim:i  d«gnaiion»!  h  bcbaniur;  liiiilms 
noii  la  (tnin  ob  tmelain.  scd  eliam  honoiis  ergo  locus 
Iteculia  is  m  Eccbsia  a.vsigoabaiur;  qucm  <|U.i;  ca< 
pcs.^ebant,  et  liajiiin  non  inairo  i:ili ,  ^ed  viiginuni , 
id  est  veli,  indiielMntur;  se  pnecl  irnni  iJlnd  viUD 
Insiiinium  .seciari  apeite  profitebminr.  Staius  anlein 
yox,  aiil  condiibmem  civilem,  nimirmndignilaips  et 
jura  liberi  ca^iis,  signilic:ii,  aui  ad  rem  agoni:  lo^am 
periiiiei,  qiio  quis  se  tucri,  aut  adversarium  degr^^lu 
dejicere  lostruitur. 


Digitized  by 


Google 


<057 


SELECTiE  IN  CVPRIANUM  NOTiE. 


1058 


Unum  diaconum  esse,  El  ideo  grayiore  ciim  scan-  A  pielalis  ardores  derprbneninf,  Clirislinni  sfngiilis  dic- 


dalo  poccabaiiir.  Slupniin  «ruiconi  \i\  Kcclesia  Coii- 
sinntiiiopotilHon,  snli  Neclnrio,  aiiiiqiinm  poeniieiniae 
disciprmani  apud  Ori(  niales,  lanlum  non  labefecit. 
Vid.Socnii.  I.  v,  c.  U. 

Pro  arbiirio  et  ructu.  Ilanc  lectionem  cum  Rigaltlo 
verissimnm  ceiisemn*  ;  pnrsortim  cum  n:«dein  ferc 
forniidn  locuius  sii  Pontins:  Absil  ui  df  lam  beatifisimo 
Marlyre  ructus  homnii  judicaret.  Neino  ruciui  iitdul- 
geic  solei  itisi  lnifr  .«-ervulos  ei  p:ir;»sitos;  i|iiibiis- 
cuiii  omiiia  liconl  :  uude  illud  salyrici :  —  Si  bene 
ruclarit ,  elr. 

Ahstinendo  diacono.  Pro  recepio  diii  in  Erclosia 
luore,  in  Iniconim  crimina,  excoiiimiinicalfniie  re- 
lif|ni^ipie  E«clesi:e  ceiisui is ;  al  clericorum  deposl 
tioue  animadverii  sorunm.  Sod  iribiis  priiiiis  suculis, 
eniscopos.  presbyieros  ei  diaconns  poenileiiti^u  pu- 
blica;  el  maiiimm  imposiiioiii  sicut  laicos  obnoxios 
fuisse,  res  e^t  mnnife^la.  Consului  lector  Morin.  de 
Administ.  sacr.  Pcenit.  I.iv.c.  12. 

Non  mariti,  sed  Chritii  adullera.  Licct  maritiim 
non  habenl,  adultera  andit.  (brisii  sponsa  esi  <|ua:li- 
betfldclis,  at  inulio  magis  virginiuilem  professa. 

EPISTOLA  V. 


Salttto  voi  incolumis.  Ciim  ad  deslinnlas  latebras 
salvus  pei venissel  Cyi»riaiius,  consenlanenm  omuino 
ferat  ui  pro  mtiuia  illa  qn:i»  ipsum  el  fraires  inierces- 
*sil  benevol.ntia,  aWsen.iae  deslderiuni  nnani  primum 
lieri  polnii,  scri|»lo  lenir»'l,  rerli«.rr8  uib|ue  reddc- 
ret  de  *^al'He  oi  rebns  siiis ;  et  demuni  de  iis  qu;u  nd 
Eccb*siaj  slatum  specinrenl,  sedul.i  moiierel.  yuiC 
omiiia  liac  in  Epistola  plenissimo  sunl  pracsiiia.  Ideo 
verisimilo  admudum  videiur.  non  modu  litieras  hns(  e 
prinio  oinnium,  sed  etlam  sl.ilim  posi  secessum  fac- 
las ;  cni  succodlt  nlia  eiusdem  fere  argumenii  ei  lisdein 
verldsconcepta,  Ep.  inmirnm  vi,  nd  l  aunTu  num.8!. 
Oinnes  iii  bisce  latebiis  J«criptns  13  uuinero  fuisse  Q 
leslaluripseCypriaiius  Ep.xx,  ad  Paineliinnmeros  15, 

3ii:e  oinnes  bic  repneseni  »ntiir;  lioet  alii  .  dilore^  pro 
«•ploraiis  liabonMii  earnm  nonnullns.  Noinri  Insuper 
poierli  in  veleribus  exempbinbus  mss.  Epistolam  liaiic 
rariss  mo  ( omparere,  adeoque  soro  adnm<luni,  sc. 
post  oiunes  E  a.smi  editi  mios  iyi»is  fiiisse  in:iinlatnm. 

Non  permitttt  loci  coMd/lio.  Tumulius  Canh  »ginc 
exciiatiis;  in  quo  C)pri:iiiusin  circo  et  amphithealro 
popnlari  fremitn  fld  leonem  petitus.Ql  domnm  pro- 
scriptus,  quemadmbduni  diriiur  Ep.  Lix,  ad  p.mie  ii 
niimi*ros  lv.  I..fra  eadem  de  re  v.rha  fnciens  alt : 
Vtinam  toci  et  a.  adus  mei  conditio  permitteret. 

Summa  qui  redacta  est.  Sors  lola  qu:e  in  pecii- 
niis  nnnioraiis,  raiiombus  subductis,  ad  pauperes 
peniuebat.  Nam,  qiieina  imodum,  na-couto  Ecclesia, 
prelia  rorura  pieiaiis  ergo  venditanim  ad  Apostolo- 
rum  pedes  dopmobanliir  (Act.  iv,  55),  iia  demceps 
qu  !•  D^o  eraiil  dicaln  .  episcop.irum  \\M  eraiit  cmi- 
crediti  :  qiiod  uinorilssiniis  verbis  J.istinu- Manyr  in 
Apologia  v^'(evl  Niiuirnm,  divisione  facin  ,  pirs  uoa 
e|)i  copi,  aliera  clori,  terli.i  p;iupornin  usibus  ccssil. 
Cum  ergo  ad  siccssum  piopeinrei  Cypiianus,  pocn- 
niiis  liasce  inter  clencos  parliias  deposuii,  ut  illi  fu 
cilius  demio  disinbiiereni. 

Visitatidum  confessores,  Visitnre  aegros .  aut  in 
alia  qnacnm  pie  calamila^e  coiistitulos,  pielails  ofd 
cium  menlo  nputalur.  V»d.  Matt.,  xxv,  36.  Sed  el 
atia  cnnsa  iiiferins  appnrobit  qu  «re  glomerntim  .nd 
ninriyros  plnrimi  ronflnevent;  nempe  ul  ah  illis 
prininm  paonu  extonpi»*reni,  ei  dennle  ab  Eci  les  a. 
Obitor  ven»  bic  uitinndum  (■.yprimnm  liOc  In  b»co  , 
qupimidiuodum  ei  nlibi.  coufrssonsetmnrtyiis  nomi* 
nibus  promi^^ciie  nti .  cum  strictiiis  lo.pioiiil',  illi  s«»- 
liim  martyies  dicendi  qul  pio  Cliristi  iiouiine  passi 
fueriut ,  confossores  ven»  qui  cilni  uoeiinsinsequeiilcs, 
se  Christianos  pro  tribnnali  proliteuautur. 
Qut  apud  con(e$mcs  offetunt.    AiUequani   priin* 


biis.  nut  saltem  doininicis,  sncra  mysteria  p:iriici- 
pabaul.  Mariyrcs  voioqni  sub  ictii  p  s^io  lis  pcrpetiio 
ver.s:ibantur/id  maxime  satageb:mi  iil  iiiinijnam  di- 
vino  illo  vi:»tico  careient.  Qnia  voro  in  isiis  s<ileinni- 
bus,  oporlebnl  iit  dlacnus  presbyicro  nssislen  t,  iia 
ut  presbyier  solus  accodere  iion  polnerii,  monct  Cy- 
prianus  ul  i-  li  per  vices  nlternent^  et  vicissitudine  conve- 
weniium  minuanl  invidiam.  (jnid  sit  aninl  confissoros 
ofTTfo,  n  Cypriano  disrimns  Ep.  xxxiv,  '•d  Pamilii 
iiumpr««s  28  :  Intetjre  et  cum  disciplina  fecistis,  fmtres 
charisannif  fjuodconsil  o  coilegarum  meorum  qui  prtesen" 
tes  ernnt,  Gaio^  Dnldensi  prrsbytero,  et  diai  ono  eius^ 
censuistis  non  conimunicandum  :  qui  comniunicando 
cum  lapsis .  et  offerendo  obiiiiiones  eorum ,  in  pmvis 
erroribns  frequeuier  depiehensK  elc.  Ulii  obiler  n«ii:iii- 
diim  aliqnnn.io  presl>y:eris  pecnlinies  dmcoiios  qui 
ipsis  assisienMil  assigiiatos.  Cominnnicure  cuin  uUqui- 
bus^  el  oblntiones  eonmi  offeire^  ros  qnidein  inior  .^0 
j^  (ltvers:e;  sod,  (|uoniain  iieino  de  sacris  mysieriis  par- 

^  ticipanai,  Tfm^^  "■'"■■^ a  '^'^.■■'""ln,  aUrnHra 

voce  apposiia,  lotnm  lioc  bacrnm  oirninm  ^il^piss/uiu 

inielligitur.  Faritcr,  llcel,  quod  ail  D  P.mliis  Meb., 
XIII,  10.  bnb«amiis  altare,  lainen  sacrilici:i  riinsiia- 
n:o  piotaiis,  a  Gentinm  ct  Judaoium  iminobaiomims 
prorsu-»  abh-irrent ;  ot  piTpciam  iionnulli,  audioalla- 
ris,  oblalionis,  aut  sacriticii  no.nine  ,  viclimamcTncn- 
tam  ati|ne  liosiiam  ca'sam  importuiie  ingernut:  quo- 
rum  oiuuinm  iiividinn  apologiis  suis  i alius  antiqui 
strenuo  aiiKdtebantnr. 

Tanporibus  scrvire.  Lectio  liasc  uoii  modo  pluri- 
niorum  iiiss.  codicum  sutfiagiis  mniiiia;  sed  ei  anti- 
quiiaie  commend.iia  cst.  S:c  eiiim  non  tai.tnm  Ori- 
genes  iii  Comment,  ei  aucior  iioster  bic  loci ,  >ed  et 
Ignarms  in  Ep.  ad  Polyc.  vnlelur  legisse.  Abbievia- 
tura  x« ,  pro  nuptt^  et  xA^pA  ex  n^quo  pouiiur ;  unde 
furtubsis  varia  leciio  ortuiii  duxeiit. 


EPISTOLA  VI. 

Epistoia  Cypriani  ad  martyres.  Non  miiltum  rcfert 
quod  ntmuiilli  «odicos  mss.  iicc  iion  ot  impiessi  le- 
gaiit :  Ad  l{ogatianum  juniorem  et  ct£teros  confessores. 
Tiiuli  eiiim  isli  libranorum  ciine  et  ini:e.iiis  dehen- 
lur,  quilms  leclor  sine  dispoodio  plenmiqiie  carore 
polent.  Puiahanl  illi  Hogatianwn  presbyterum,  glorio- 
sum  senem,  qni  exciptens  ferocimiis  populi  impetum , 
primum  hospitium  in  curcere  projparavit,  et  tnetator 
quodammodo  antecessit,  mariyrio  fmsse  conm:itnm ; 
ei  proiude  fieri  non  posse  ut  ad  illum  liitene  dirige- 
rentur,  atiue  ideo  alinnU  gaii:iimm,  priori  dissimi- 
lem,  quantum  (iori  poinit,  scil.  juirorem,  excogila- 
baiii.  Sod  manifestiim  est  nlliil  de  Kogatiano  sono  hic 
dici,  nisi  qm>d  cx  inmuUu  popnL.ri  carccri  fnisaol 
niaucipaiiis;  iuio  polius  iunuitui  illum  in  cxomplnm 
supiTesse,  et  hunc  quoque  antecedere,  quando  isia 
siriberoniur.  Noc  n  •vum  cst  ui,  cnm  liiieno  pluri- 
biis  coiijuiiclim  soribuntur,  ex  ocoasioiic  daia,  de 
n  illoruni  uuo  pcculiaris  moiiiioliabeatur.  Porio,  si  ciui- 
*^  jeciur»-  ex  nommo  ali.jnid  valeani,  oinnim»  Ito^alia- 
iius  iiui  bio  docribilur,  ilie  i.ise  fncril  do  qno  menlio 
habettir  Episiola  soqne.t.^  7  niiuirnm,  ad  P.milii 
numeros  36.  Ep  14,  nd  P.iuioliimmiorost);  et  41,  ad 
Pninelii  mi  oeios  38.  I>e  temporo  qiiaii.lo  EpisioU  b  ic 
mi>sa  orat,con  nl  .lleolor  qnae  diligeniissimedispniata 
smit  a  reveiendiss.  epi^copo  Cesirieusi  lu  Annulibus 
Cypriani ,  operi  huic  pra?iiiis5i8. 

Osculum  Domini.  Multa  comminiscuntiirHebrai 
in  sun  tbeologia  de  osculo  Doniini ;  ei  ita  Mosen  c 
vivis  e\ces>*isso  profitentur.  Eisi(|uidem  Dent..  xxxiv, 
5  occnnit  quod  morliinsesi  MisesnVT^  V;  aimii 

U;ibbimnsnp«:3Tnwa^yi   HDpi  ^-pm    :\^j^ 

nrno  In  hoc  vero  longe  abeunt  a  Cbrisiiaiiis  Judo^i , 
quoil  his  mors  quieia  et  placida  oscul«m  Domini  vi- 


Digitized  by 


Google 


1059 


OXONIENSIS  EDITIONIS. 


f040 


ufjuumi  ,  II  o  ,  ^^^^  pnscant  provtdenles  ovibits ,  non  iurpn  lucri  «- 

p\d%ne^  sedgralis:  neque  ut  dominnnlt^s  in  clens^  id 
esi  iilebem  ctirisiianam.  Queriiur  demum  quod  siqai- 
deni  ipsi  paslores  nomen  cleri  qtiod  erut  ovium  •iiii»«r- 
sUati  commune,  sic  proprium  sibi  fecerunt^  ui  eitem 
nomen  ipsum  ovilis ,  injopuii  sive  plebis  et  /aiVonoB 
appellalione  vilesceret,  Binc  exottajam  avo  Tertulliam 
et  Cypriani,  inter  clericos  et  laicos  differentia  iania,  ul 
laici  non  inielligerenlur  appellalione  cleri,  Quid  sibi 
velil  vir  eriiditus  loiiga  bac  discepmione  iion  faciic 
esl  conjicere.  An  male  ipsiim  liabel  quod  in  Ecclesia 
sinl  episcopi  ei  pasiores?  Id  noii  vidflur,  siqiiideio 
agnoscal  adhibuisse  Dominum  ovili  iuo  pastores  uiique 
coaiplures.  Et  ci^rte  rerum  diversitas  vocuni  divcr- 
sitaiem  non  admitlii  mod'i,  sed  etiam  exigit-  Ao 
qiiandoquidem  0.  Petrus  presbyleros  compresby' 
teros  conipetlat,  eril  indicium  neglecta»  simplicilaUs 
cbristi.in«,  ct  phaiismca!  siiperbia;,  si  Apogiolus  aul 


et  maxime  expeleiula  cen-etur. 

Metator.  Vegeiius  ait  I.  u,  c  7  :  Metalores  m  ra- 
siris  dieuntur,  qui  prwcedentes  locum  castris  idoneum 
eligunt.  Ita  Ca^sarianus ,  apud  Locaiium  :  Hespenos 
audax  veninm  metator  in  agros.  Uiide  rcctissime  de 
Rogaliano  et  Fclicissimo  dicuim ,  quod  iu  carcerein 
priiiii  quasi  meiatorcs  accesscrint. 

EPISTOLA  VII. 

Dignatus  fuerit  Dominus  ostendere.  Saepius  ad  re- 
velaliones  sibi  factas  provocat  Cyprianus ;  id  autem 
facit,  non  ut  fidei  dogmaia  aliis  obtriideret ,  sed 
suam  iiinoceniiam  ab  iiiviilis  lacessiiam  tuereiur. 
Secessiis  ejus  tamquam  turpis  luga  male  audiebat ; 
ostendil  ergo  se  gicgis  sui  caiisa  tantiim  meliicre  ; 
nec  animo  suo  sed  mandalodiviuo  iiorein  gessisse. 
Porro  ipsi  apud  clcruin  el   plcbem  erat  botuirificum. 


auod  Oeiis  psuiu  suis  colbxpiiis.  et  rerniii  riiiiirnr...u      c,mH:tfp.«  jus  et  polestatem  in  cicnim  erclcsiasticiim 
/Aoniiinop  'l»»"---  •       "--  •— *^'  "*  '^i^^i^^"»  crclc-  ■>  sibi  viiidicei?  et  qiiod  I).  Paulus  admoiiel  I  Tim.  r,  f , 

SS^lpSwminiriiis  oblinuii ,  ubi  b:eretici,   cl  specialira  *  -      -^       ^    -^ ^ »^- 

Moniaiius,  pro|)betia$  et  revelationes  magiia  cum 
poinpa  ingerebant 


Credere  volnit  et  crescere.  Carlbagiiic  nimirum  , 
ubi  ad  fidem  conversus  erai,  ei  ad  episcopatiim  pro- 
molus  :  sedi  illi  (amqnani  actis  radiribiis  aflixiis. 

Qnantiiate  mea  propria,  Vide  qux  su|)erins  dicta 
de  oblaronibiis  in  tres  parles  divisis,  «|iiaruin  uua  epi- 
scopo  c.'.ssiu  Nain  quodadea  quc  olim  cibiiicus  pos- 
sedcrat,  Pontius  nus  docet  quod  quaiiiprimum  fidei 
clirisiian^e  se  adilixerat,  distractis  rebus  suis  ad  indi- 
gentiam  pauperum  suslentandum,  et  lota  prwdia  dis- 
pensans  ,  nibil  reliquum  sibi  fecit  quod  denuo  do- 
nareL 

Acoluthum.  Hesycbius  ait.  A»Uou9dc,  6  viuTcpoc 
tt«7c.  OtpkitWf  0  v*pi  rd  ff«/Mf  Miiiius  erat ,  si  qiiod 
aliud,  pcr  toiam  Eeclesiam,  lioc  sscculo  recepiis^i- 
miim.  Quod  Oricntales  altinet,  nomeii  a  Griecis  bau- 
s:uin  ostendit  apiid  illos  iu  iisu  fuisse.  De  Roiiiana  q 
Ecclesia,  litlerc  Cornelii  ad  Fabium  Aiiiiocbensem  , 
quas  infra  laudaluri  sumus,  id  abuiide  lestantur.  De 
Africana,  locuplcs  fuerit  teslis  auclor  nostcr  iii  Epis- 
lolis  passim.  Sed  dc  bis  plura  videaniur  in  annotat. 
ad  Ep.  sequentem. 

EPISTOLA  VIII. 

Cleri  Ronwni.  Quamquam  verba  hsec  ad  Epistolse 
bujus  titiilum  pertineaiit ,  qui  a  librario  pro  capiu  siio 
appositiis,  nullius  pondeiis  aut  auctoriiatis  esse  po- 
lerit ,  eruditissimus  Rigaliius  oceasioncm  Iiinc  arri- 
pit  ut  oslentlat  cleri  vocem  perperam  (rabi  ad 
personas  ecclesiasticas ,  homines(|uc  sacris  ordinibiis 
iniliaio»  designandos.  In  piimis  aii,  ^Mpoc  tria  signi- 
pca$^  sorticulam  qua  utimur  in  sortiendo;  sorlionem 
sive  sorlitum^  aclionem  ipsam  soriiendi;  m  auod  sor- 
litu  ctiique  accidit.  Subjuiigit  porro,  rcrum  Hebraica- 


itprHvr^po*  ini^Xikv  i  ^^^  codem  cipilc  V.  iO,  presby- 
teros  flagitiorumobinpertos,  Apostoloid  ipsimi  man* 
dantc ,  oportebii  ivwTriov  icavruy  ixi>|<t<.  An  vero  in  eo 
peccaiur ,  qiiod  quando  eleri  vo\  oinnes  Clirisiianos 
aliqiiando  comprebcndat,  ad  verbi  eliam  minisiros 
aliquando  contrah.itur?  .At  iii  usu  commuiii  id  ubique 
ohlinct.  Non  modo  summum  Numen ,  sed  ct  magis- 
tratiis  dii  apt>cllantiir ;  ct  Apoc.  v,  10,  omne»  fidelcs 
reges  et  sacerdotes  audiiiiit;  nemo  tamcn  dixerit  i^-in- 
cipcs s^culares,  et  sacris  operanies  cnjusiuinqiie  or« 
diiiis,  nomiiia  illa  per  iiefas  sibi  viiidicare.  Agnosci- 
mus  sories  tribuiim  Israeliiiearum  cleros  d>ci :  sed 
Levitarum  a  reliqiiis  tribubiis  ali.iin  loiige  fuisse  ra- 
tioncin  ,  ipsc  sacer  texlus  nos  docel:  Nuni.  xviii,  20, 
Ev  Ti)  y^  auT&v  ou  x>vj^vo/u>>ccc«  itai  /a<^U  9vx  Itf-rai  ^o/ 
iv  «vroic  .  ^i  h^  t**P^i  '^^  t  **i  nXripivifJiiA  ffou  i*  ftiet» 

Tdv  viOv  \9pv.iX.  Alia  ceric  fes  cst  ul  (ernc  portioncs 
tribubus  absign<t.c  illorum  cleri  dicaiilur;  ct  quod 
Levita:  ipsi ,  qiios  Dominus  pro  sortc  sua  aguoscit , 
ejus  clerus  dicantur.  Non  diffiiemur  D.  Petruni  in 
Epistola  siia  I  omncs  Chrisiianos  Domtni  clerum  ap- 
pelIasse;sedilleipsePelriiSiir(.  i,  17,  munus  apos- 
tolicuiii  jiX;.p6y  SieutGytoc  vocare  non  diibilat.  (]i>iioo  ia 
loco,  si  non  sufficiat  Rigaliio  Cgpriani  ei  etiam  Tertul" 
liani  smcuio  inter  cUricos  et  laicos  differentiam  fuisse 
tantam^  ut  laici  non  inieiUgereninr  voce  Cleri ,  id  Apo* 
stolorum  aevo  obiinuisse  icsiabidirCIemensRoniaiius 
iii  Episiola  ad  Corinihios,  qui  ail :  Apxi'pt7  iSiac  Utrt,»^ 

Tlroxrai ,  xflti  Xcu^racc  iStai  SiAxovtdti  cic£xccvr«i*  o  XkIx^ 
Mpcavjf  TOif  XaFxoic  wpavxAyfiAnyt  2l$Kr«t.  CIC.  Scd  Jc 
his  pliis  satis. 

Didicimns  secessisse  benedictum  Papmn  Cgprhnum, 
Dicil  Rigaltius  secessnm  istum  Cypriam^  {ugtB  probro 
miniine  caruisse  apud  quosdain  de  Christiana  fraleriit- 
tale^  qui  TertHliiaiti  de  Fuga  in  persecutione  disputa* 
tioncm  legerant.  Nec  dubito  quin  ipsa  tanU  inagislri 


rnm  scripiores  griecos ,  ab  iisqne  eliam  lalinos ,  clerum      severilas  discipuU  menlem  adeo  suffuderii ,  vcl  uUquo 
dixisse  quod  ex  antpUssiino  illo  terrarum  tractu  ^  Josua  D  $aUem  scrupufo  sic  pupugerit,  ut  fugae 


jubente^  in  itndeciin  tribns  Hebrworum  divtso^  per  sor- 
tiiionem  umcuique  conligeral.  Rem  hanc  iiisianlia  cx- 
plical.  Benjamini  Iribtts  cleris  in  urnam  conjeciis,  urna 
mota ,  qui  clerns  exierat  sortieule  Benjamini  tribu ,  id 
clerns  Benjamini  dicebatur.  Atqne  ila  de  casteris  unde" 
cim  tribuum  porlionibtts.  Inde  progreditiir :  Posiquam 
figuris  Mosaicis  veritaschristiattasnccessit^  e/,  male  me- 
rentibns  Hebrceis^  graiia  divina  ad  Gentes  conversa  est^ 
quod  heUenistm  dixerant  Ecclesiam ,  dixerunt  etiam 
Clerum.  Mullis  iiiicriiosilis,  quibus  tainen  mii  imc 
conficit  hellenistas  pro  Ecclesia  denotaiida  clerum 
tamquain  synonymitm  adhibuisse,  periochen  D.  Pciri 
adducit  vir  doclus  diccns  quod  prava  mortaUum  cob- 
eitas^  christiana  simpUcilaie  neglecta^  pharisaicam  sti* 
perbiam  reduxit ,  el  obruit  ceelestia  lerrenis.  Cleri  voca^ 
bulum  ad  res  christianas ,  primus  transtuUsse  videtur 
petruSf  Epistoh  sua  canonica  prima,  Uorlatur  presby^ 


jce  suspicioitem  Cy- 
prianus  amoUri  abs  se' niagno  studio  contenderet.  Hoc 
et  Poniii  famiUaris  sui  saiis  intricata  seduUtas  persna* 
det :  ipsiusque  Cyfiriani  Episloles  seqHeutes  declaraut ;  ei, 
si  virum  amamus^  haud  aliud  inagis  ista  Rotnani  cleri 
tain  argninentosa  qiiam  incoitdiia  commoniiio  proscri^ 
bit.  Fortissiina  est  tUa  Cypriani  defensio^  quod  Dei  hii- 
tu ,  riiimo  ^'iiMu  secesseril.  Nam  qtiid  upertius  mandmto 
divino  per  Chrisium  AposioUs  tradito?  Cum  presct|uen- 
tur  vos  iii  civiiate  ista,  fugite  iii  aliain.  Quod  si  m/iit- 
dalutn  ad  atios  quam  Apostolos  pertinuisse  negaveris, 
quis  a  Cypriano  jussi  Dominici,  Spiritus  sancti^  divitd 
erga  ipsnm  quoque  speciatiin  favoris  testem  eaagni  ?  Sed 
et  complures  hnmantv  prudentim  rationes  atnici  cau^ 
saU  sunt.  Erat  persona  imignis.  Untu  Cyprianus  I\c^ 
clesiam  demonstrabat :  eo  suhatOf  iota  pessumibai  fru' 
ternitas.  Unius  Cypriani  prcBsentia  inimicas  nontiui 
christiano  poiestates  exasperabat.  Unum  prmsertim  Cjf^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


iOil 


SELECTiE  liN  CYPRlANUM  NOTiB. 


iOi^ 


yrianum  popului  efferatus  ad  ieonem  deposlulaverat,  A  vidcmur  prapotiti  es$e ,  el  me  pattoris  custodire  gre- 


Eo  uUquantisper  amotOj  rabies  sedari  posse  videbatur. 
Deuique  absens  nihilominus  per  prof  uratores' aui  vica- 
ffos,  perque  tiiteras  frequentiores  Ecclesia:  suee  neces' 
saria  cuncta  providebat ,  suggerebat,  Has  certe  secessus 
causaSy  lunc  vatde  probabi'es,  sequentibus  sacutis  exem' 
pto  (uisse  arguil  prwctura  Augustini  ad  Honoralum  epis- 
totn ,  qnce  el  consilia  pra^bet  adversus  cunctas  istius  hu- 
manm  prudentice  subtititalcs  salnberrima.  Strategicorum 
scriptores  quantionim  tractant  huic  nostrw  liaud  absi- 
milem :  An  sit  laudandus  %n  belto  dux ,  quem  non  pi* 
geat  caput  suum  passim  fortiter  ac  slrenue  pericutis 
objectare.  Qua  res  hanc  definitionem  admittit;,  Habeu' 
dam  in  primis  esse  rationem  ducis ,  quo  sublalo ,  salus 
populi  snbvertatur  necesse  esi ,  tunc  enim  fr^^roy  ^pycv 

«Lptxl.i  fiVflti ,  o^f f tv  riv  ^icatvr*  t'  dtXi*  ffei{;ovT«.  At  ubi 

de  exenipto  ducis  lota  pendel  exercitus  constantia ,  tum 
vero ,  neque  manibus  neqne  capiti  esse  parccndum.  Hvc 
sapiemer  observavit  in  Petopida  Plutarclius, 

A  Clenientio,  Infra  Epistota  prosime  setj. 

Subdiacono.  Causalur  Rigaliius  qnod  stc  pautatim^ 
alque  ab  minimis ,  inlravit  in  Ecctesiam  regnum  et  do- 
minandi  tibido,  Aposloli  dinconos  tantum  dixerant, 
^tas  Cypnani  subdiaconos  admisit ;  sequens  archidia' 
conosj  ac  deinceps  arcliiepiscopos  et  patriarchas.  Apos- 
toli  episcopvs  el  presbyteros  tantum  dixerant.  Tertultia- 
nus  dixii  episcopum  esse  summum  sacerdotem.  Pace 
Rignhii  crediderim,  noii  nd  fnsliim,  ad  regnum  et  do- 
minandi  tibidinem ,  siib')i:icoiiaium  aliosque  l:im  iiifc- 
riores  qu:tm  superiores  in  clero  gradus  Ecctesiac  in- 
vectos ,  scd  ad  iiece*«sarios  pielatis  clirisiiaiia;  usus 
fuisse  adliibitos.  Quid  magis  poluil  ad  Afrtcan^c  ec- 
ciesio!  uniialem ,  cl  alia  piiblica  commoda  confcrre , 
qiiam  ul  onines  Africce^  Numidite^  et  Mauritanice 
episcopij  Cyitriani  uiiius  regiinini  subcssenl?  El  ex 
advcrso ,  {iradus  infericires  qiiod  aliinel ,  si  qiiis  pri- 
miti\9e  Ccclusia;  statnm  perpenderit ,  ad  convcntus 
soleitincs  viritiin  omnes  convocandos,  et  iion  sine  de 
lectu  01  cxciibiis  postea  admittciido> :  nuntlos  non 
niodo  iii  rcgiones  vicinas,  sed  longe  dio:sitas  ^abiiide  G  Euseb  ,  c.  ^iU. 


B 


gem,  si  negligentes  inveniamur^  dicetur  nobis,  elc.  Quas 
verba  cum  sint  communia ,  et  curw  ulrimque  eommu' 
nis ,  civilem  magis  et  verecundam  sollicHudinem  cliari' 
tati  chrisliance  convenientissinKim  significanl,  quam  ali' 
ciijusimperii  sive  potestatis  superbiam.  Minoris  (immo, 
niajorisEDl>.)esi  inomenliqnod  sulmeclit,quod  nrttio 
sanus  negavcrit  prcecipuumiam  olim  ac  primarium  fuisse 
Romanoi  Sedis  honorem,  ifam  el  ab  clero  Carthagtnensi 
datcB  ad  Romanumsuper  secessu  Cypriani  titteras.quasi 
rationem  reddunt ;  et  Romanorum  verba  quw  hicsequun" 
lur,Notumus  ergo  vos  mercenarios  invenire.etsihortatoria 
sint  potius  quam  imperaloria ,  et  consitia  magis  ijuam 
jussa .  satis  indicanl  Romanum  jam  tunc  etiam  Sede 
pontificia  fuisse  potiorem. 

Aniecessoribiis  nosiris^  JudaK)rum  sacerdotibus.  Ad 
verba  quac  seqmintur.  Errantem  non  correximust  Ri- 
galiius  ait :  Tertultianus  sic  reddit :  quod  expulsum  est 
non  convertistis.  Libro  de  Pudicitia. 

Ctaudum.  Rigaliins  ait,  Terlutl.  comminutum  LXX 
fl-uvrtT/Ji/x^bov  Ps.  cxLv:  Qui  sanalinfirmiiates  eorum^ 
ei  attigat  coniritiones  eorum. 

Ex  actu  ipso  quo  cessil.  BigAlliiis  ait :  Ex  facto  Pe- 
tri.  quiy apprehenso  a  Judceis  Clirisio^  nonproprie  fvgit^ 
sed  cessit  sive  abscessit  aut  recessit.  Nam.  ut  est  in  Eoan" 
getio,  sequebatur  Chrislum ,  sed  tongo  interiatto  quod 
fugw  speciem  prwbuit^  adeoque  in  Evangelio  tegitur 
disciputos  omnest  reticio  Christo,  fugisse.  Hcec  autem 
cteri  Romani  epistota  Petrum  eo  mugis  onerare  videtur 
quod  ait :  Et  cmteri  disciputi  simtiter  fecerunt.  Quan 
ad  exemptum  Petri.  Atque  hoc  Romani  torquent  in  Cy- 
priani  secessum ,  non  sine  opprobrio  fugce.  Sub  eadem 
invidia  fiigae  noinine ,  per  noc  ii>sum  tempus  labora- 
bat ,  digiiitutis  et  studiorum  particeps ,  grande  i£gy- 
pii  decus ,  Dionysins  Alexandrinus ;  is  vrro  pariter 
se  tiietur,  quod  v^ce  divina  adinonitns  laiebras  peliis- 

Set :  £)«d)  ik  xai  iv^Tcov  xov  OcoO  Xa^w  ,  xal  Kxtrdf  oiBtv  ori 
eS  /'cO^o/uaic,  oOSc/A<av  in  ifMvxc^  fiodXdiMJOf  ou  ik  x9tti 
itiirotrifjut  vi,v  fvyiiv;  ct  plura  in  banc  menteni   lib.  vi 


able^^niidos;  agrorum ,  paiipcruin ,  ratcchumenorum, 
lapsoruiii ,  martyrum ,  vinctorum ,  ad  meiiilla  danina- 
toruiii ,  et  deiiiuni  mortnorum  pcrpetu  in  habi^ndam 
cs^c  ciirani :  non  mirabiiur  in  tot  iicgotiis  l:ini  spis- 
sis,  tain  variis,tain  htboriosis  ei  |icricuIo  pleiits, 
|'ltirimos  qui  ea  procurarent  fuisse  adliibeiidos :  et 
pori  episcopos ,  presbyieros  el  diaconos,  snbdi:tco- 
iios,  lectdrcs,  acoly>bos,  ostiarios,  In  .vollicitudinis 
cccIo«ias(ic:v  pariem  snbrogaii.  Coriielius,  lioc  ipso 
irmpoie  ftotiianae  Ecclesia:  Episcopus,  quot  iii  nrbe 
rucriiit  iii  Clero  consiitmi ,  in  Episiola  ad  Fabium 
AntioclivM  8  >m ,  qii:v  babciur  apud  Euscb.  I.  vi,  c.  43, 
disiincie  tiadii  :  Fuis^eniniirnm  7:p'9€\jrkpo}j{  xs9o*pA' 
itbVTtt.  I^  '  Sitfxdvouf  CTr«t  *  uico8iout6v6U{  iitxot, '  axoUijOovs  Suo 
X*!  rtootipxiicvTa.  *  i^opMTtf c  hk xai  o^Ayi^oxAi&/A&  icuiw^oif 
ovo  xAi  vfvn/ovrtf.  Quibiis  subjiiiigil  fuisse  x^^c  '^^ 
OXiS(,fil^oif  j  Ortip  rac  X^^^"^  iTfVT«txo»tac  >  oui  fc^vrac  ^  tow 
Ar^^iorou  ^i-pif  xai  pc).av^f&>Tcftf.  BiAxplpti.  DeniUUl  dt>  Ulii- 


Ascendentes  ad  hoc  quod  competlebantur.  Facinu? 
ipsum  apertis  vocibus  eflerrc  refugiunt.  Rig:iltius  ail 
asceiidis^e  in  Capitotium^  ut  imponerent  in  acerram 
thura.  Sic  tib.  de  Lapsis:  Plon  exspeclaverant  saltem  ii. 
ascenderent  apprehensi^  ut  inteirogati  negnrent.  Et 
pauto  posl :  Nonne  qnando  ad  Capitolium  sponle  veii' 
tum  est ,  tabavit  gressus  ?  Ei  eodem  tibro :  Vnus  ex  his 
qiti  sponte  Capilotium  negaturus  ascendit.  Canon  59 
concit.  Etiberit.  Ne  quis  Christianus  ad  idolum  Capi- 
lolii  sacrificandi  causa  ascendat.  Latinii  codex  rcm 
aliier  proponii,  quod  nimiruin  Ecclesia^  Romana^ 
presbyieri,  nttciidentesadliocquod  infimiiCbristiani, 
niCiu  inipulsi,  ad  Capitoliuni  ascendereiit,animitm  iis 
addentes  monitis  opportunis  revocavcrant  ad  Eccie- 
siam.  Qitod  iiifra  in  impressis  dicitur,  apprehensos  It- 
more  hominum  revertisse  •  ad  coniexlum  iion  vidctur 
respondeie. 

Ecctesiam  istam  fortiter  in  fide.  Lecltoncm  Pamelii 


vcrsis  coiu-liidil,  V'-<rouTO  vXijOoc  xai  ourft»;  avoyxaiov  ^v  Tii  •.  rctiiicns  Rigaltins  adnoiat  qmd  liac  fortitudinis  suw 
«'xatjya  a«i  rf.c  tou  0c6u  :rp:voto«  icXouffi^c  Tf  x^^i  ic).>,6w«'v  ^  jactaiitia  Roniant  faciuiit  iiividiam  J}^^^^^}}}^^^^^ 
vpiO/Jihf    /jtirk  iiffirxov  xai  ot.vapi$uy,rov  Xotow.  Et  qitidem        "^' 

lloin:i?  :niiiilam  Cartliaginein ,  nec  in  iis  qnae  ad 
cliristi:iiintn  picLntem  spectanl  iniiltum  cessissc,  cre- 
dere  p;ir  fiicril. 

Certa  ex  causa ,  quod  utique  recle  fecerit.  II.tc  ita 
coiilintinnda  esse  dicil  Rigaitins :  Cer/n  ex  cnusa;  quod 
utique  recte  fecerit;  cum  sit  persona  insignts  et  immi- 
netite  agone,  Quai  videntur  esse  verba  cteri  Cartliagi- 
nen:ijs  tn  qratiam  et  favorem  Cypriani  scripta  ad  excu- 
sandum  ejus  secessum. 

Nobis  qiii  videmur  esse  prcepositi.  Dicit  Rigaltins: 
Cnm  ubiisset  e  vivis  Fabianus ,  Cyprianus  vero  seces- 
s'sset ,  utraque  sedes  vacnbat ,  Romaiia  et  Carthagi' 
ncnsis.  Vtrobique  igitur  cterus  Ecctesiw  suce  curam 
susceperat,  et  titteras  ad  Romanum  dederat  Carthagi^ 
neiisis  super  ilto  secessu  Cypriani  sui :  Romanus  Car^ 
ihaginensi  rescribens :  Cum  incumbal  nubis,  inquitf  qui 


Et  Rumarue  quidem  fidei  prasrogativam  Terlidlianus 
ipse  Carthaginensis  prasdicat  lib.  de  Prcescriptionibus: 
Si  autem  Italias  adjaces ,  in^^itK ,  habes  Romam ,  unde 
nobis  quoque  auctorilas  praisto  est.  Ista  quam  felix  Ec^ 
ctesia ,  cui  totani  doctrinam  Apostoti  cum  sanguine  suo 
profuderunt !  Et  tibro  advers.  Marcionem  quarto :  Vi- 
deamus  quid  etiam  Romani  de  proximo  sonent.  Scd  La- 
tinii  lectio  fortiiudinis  laudein,  non  Roinana:  Eccle- 
sinc ,  srd  Clero  tribuii. 

Si  quo  modo  indulgentiam  potuerunt  recipere.  Rigal- 
tiiis  ail  indutgentiam  poenitentice.  Porro  voces  illae , 
ab  eo  qui  potesl  prieslare ,  siibnectuntur ,  quia  pon- 
duin  Lc(  li  sia  idololatras  deoreto  aliquo  ad  pceniten- 
tiam  admisil;  licet  statim  id  fecerit. 

Sive  vidua: ,  sive  thlibomeiii  Rigaltius  ait :  Ptimus 
hanc  Epislotum  edidit  Guil  Morettius,  nec  indicavit 
unde  habuerit  cxempiar.  Non  invenituji^^tem  msst 

Digitized  by  VjOOQIC 


1043 


0)^OMENSIS  KDITIOMS 


iOil 


codicibus  Pamclianis ,  nec  in  Ilaticis ,  neque  in  nostra- 
libus,  El  tamen  vatde  proba  esl^  nec  lam  scatel  men- 
diSy  qunm  existmabut  Piimelius,  Morellius  igdur  lioc 
loco  edidit  clydoiiieni,  qnod  mfndosum  esse  non  infi- 
ciamur^  imo  veram  esse  urbitramnr  Panvlii  conjectu^ 
ram^  in  authenticn  scriptun  fnisse  clinoineiii.  Eoque 
magis  hCBC  optnio  firmari  videtur,  quod  inter  ilUus  wvi 
Christianos  probrosam  vulgo  (uisse  constat  appellalW' 
nem  ciinicornm^  qui  decumbenles  in  lctnlo^  proplcr 
imminena  morlis  pericnlnm  aqua  perfusiBuptismum  ac- 
ceperanl.  Qitnsi  non  proprie  bapiiziii^  //iii.i  perfusi, 
non  mersi ;  de  quibus  ayiiur  in  Kpislola  Cypriani  ad 
Magnum,  Cleius  ergo  Romanui^  iiiorum  eiiam  clinico' 
rum  caram  suscipiens^  vocabuli  trisiiliam  mitigal^  ac 
difiexa  tmninaiione,  AUvsfAhott  dicit ,  non  ttUnxaff* 
Ejusmodi  etiam  benigniiaie  TeriulUanus  in  Aiwloge 
iicQ ,  Chrislianos  gravi  senio  prope  confecios  noinil  ap' 
peliare  clinicos,  sed  jam  ilomcsiicos  senes.  Quod  ad 
EpisUil;e  lidiMii  speclal,  pr.rlrr  Latiiiii  coiliccs,  qiii 
ipsnni  agnosciinl ,  iii  Bodleiuioruiu  iino  liaitelur. 
Qiiod  ad  vorem  |>r.fbenteiii  niliiiet,  proUU  leclio  esl 
illa  qiiam  ndiiib«Miiiis;  ciii  ridein  facii  Episiola  C<>r- 
nelii  ad  Fab  um  quani  snpra  laudavitnus;  iilii  rx  coii- 
siiiiili  orcasione  iii«iili«»  habdur  xnp^'*  ^^*  ^/t^o/^lvwv. 
Se  exhibere ,  ^s%Q '^A  viiam  iiecesiiaria' sibi  suppedi- 
lare,  osiendimus  lib.  iii,  ad  Quir  n.  c.  61. 

Catechumeni  decepti  esse  non  debebunl  RignliiiK  ail: 
Nam  hcec  in  primis  andiebant  ab  episcopo  sive  presby* 
ttro ,  summam  esse  apnd  dmstianos  curam  charitaiis 
tive  dileclionis;  et  conqueri  poterani  se  deceptos,  $i 
conligissei  eos  in  ipso  persecutioms  cestu  deseri, 

EPISTOLA  IX. 


A  rum ^  (iorarumque  velut  nummorum  {li.niiro  in  iuprc^ 
mam  summam  coiiecto  compututoque,  Quatia  uepe  apntt 
Tertullianum  occurruni  sctiemata. 

Consnmmntio  lionesia  \iroces$eril,  Rigalliu«i  nit ,  ♦«- 
6i%>ou  ix\  VotfArit  /xapTU/9<y  T«/»to*9ivT&f .  Euseb,  vi  .  5U. 
Ruffiius :  Fubiano  t/i  urbe  Uoma  mariyrio  coronnto, 

Prmpositi  memoriam.  R>g:illius  ail;  Fob  ani  hlph- 
copi  liom,  qnem  etiam  prceposiium  vocat  Clerns  Rom, 
Fpislota  prcecedenie  ^  et  eodeni  nomine  cceieros  quoqne 
Ecclesinrum  rectores  afweiiai,  vpuivv&roc  dixdrat  Jusii^ 
nus.  Prcesidenlfm  Teriuliinnus  Apotog  Is  est  Kpiscoiirs 
qui  ei  summus  Sucerdos  ab  eodem  Tertuiliano  diciutr. 
Leyi  etiam  alius  tiiteras.  Ki^allius  ail:  Assentior  Pn- 
melio  y  non  aiias  fuisse  quam  prwcedentes  Epistulw  ^f- 
cundm,  puyinas. 

In  quibns  nec  qid  scripserint^  nec  ud  qnos  scripinm 
tit.  liigdiius  ail:  Uicenduin  igilur  in  authentico  omis- 
$nm  fnisse  lituium,  Qutv  forlean  fuctit  Romanorum  cau-- 
tio  sive  prudentia/inier  pericula  Decianoe  persicuiiotus. 
^  Eumdein  ud  vos  Epist.  uuthenticam  reniisi.  Kigaliiits 
*'  ail:  Anihenlicam  dicit ,  de  cujus  tumen  fide  dnbitahut ; 
sed  nihiiomtnus  auihenticam ,  cum  endem  omnino  e^et 
quK  atiata  fuerai  a  Ctementio.  Di>,»ru-i.  iioiniue  Epis- 
tola  b;ec  cbTica  dlcenda,  quia  scil.  a  Cicro  Rdinaiio 
nd  C.irihagitieusi.in  diiigureliir  ;  luiii  etiaiii,  idtfiie 
pracipue,  quia  per  iiutilitiiii  sarris  oniinibns  iniiia- 
tiiiii  niis^a  fuiTat  l)e  ordine.barum  Epistolaruni., 
cunsuiaiitur  aniii  i^O,  Annaies,  §  viii. 

EPlStOLA  X. 


Presbyteris  et  dinconibus  Homce.  Ri<*aliiu«  ait :  Cum 
exorln  sub  Decio  Cmsnre  adrersus  Chrisiianos  vexalio 
Fabianu>t\  Ecctesice  HomanoB  prwposiium,  peremiaset , 
Clerus  Roinnnus  ad  Cyprinnumj  Carthaginis  episcopum^ 
iitterns  per  Ciemenlium  subdiucouum  niisil,  nc  de  glo- 
rioso  Fnbinni  exitu  certinrem  fecit  Mox  eadem  pernirie  r 
per  Afriram  grasmute  ^  Cyimanus,  cnm  jam  rd  ieonein 
deposiutnretur^  Deo  s»V  a^nunente^  sece$sii ;  nec  de  secessn 
suo  quuaiiain  Eccte&im  fiomnncB  siguipeavit,  ^ed  poH- 
moduin  Cnrthaginensis  cterus,  daiis  ad  Homanum  tiite- 
ris .  quid  sibi  consilii  Cyprianits  cepisset ,  apmiit,  Ac 
subinde  Bouianus  Cnrlhngiuensi  rfScnpsJ/,  se  non  wn/j- 
mo  dolore  tnigi^  qnod  pislor^  ovibus  dereticiii,  lalebrns 
petiisact,  lloc  vero  agiinr  llpistoln  prwcedeuti ,  guam 
Moretiio  deberi  le^lalur  Pnmelius ,  et  ipsissiniqm  ejsse 
qunin  Cyprinnns  in  ntanus  suns  non  stne  aliqua  fraudis 
susi>icione  pervenisse  conquestus  est .  et  remisit  homuin 
preshyieris  ac  diaconis,  ut  recoguoscerent  an  esset  illa 
cterici  sua  quam  Ctrmentio  perferendnm  Irndiderant, 
Quid  antem  Romani  rescripserint .  non  habemns,  Hoc 
iantum  asseqni  conjectura  fas  est  Epistotam  snnin 
agnovisse  flomanos,  Euin  vero  sic  pnpugisse  animum 
Cypriani^  ut  necesse  sibi  esse  duxerii  lineras  ad  eos 
facere ,  quibus  et  nclns  sni  et  disciptince  et  diligenlice 
ratio  redderetur,  Qnod  sane  prcestitit  Epistota  quce  liac 
cdliione  (Oxon.)  hubetur  xx. 

Diaconibns.  Uig.illiiis  ail:  Aniiqufe  siint  inflectiones 
isliB^  diacones  et  diacoiiibus,  Et  tamen  liabebaut  Apo* 
siolum  in  manibus,  npud  quem  tegilur:  St^xovoi  e!  St*- 
x^uoif  et  ^ixa6jou{.  Et  in  veteri  versione  Latina.  D  a- 
coni ,  diiicones  et  diacouos.  Sescio  qno  pacto  mnlnC' 
rint  d'cere  diacones  el  dinconibus.  Sane  vocabuluin 
episcoiiornm  reverenlius  habnerunt,  Qui  antem  epis^ 
copus  dixere^  non  dixere  diaconas,  sed  diaconissas. 
Jusiiniani  Novella  iii.  qiinsi  epic<«no  gciieie,  it*x6- 

VOUJ  k^piVAf  ixaTdv.    T80»*fi«lxiVT«  S>  B^Xl^Ac. 

Cnin  de  excessu  bont  viri  coilegie  mei  Rip  diius 
n\\  excessum  esse  moriem^  quee  mox  consummaiio 
diciiur.  Mortis  nomen  qnantum  poierant  evitnbant  Chri' 
siiani.ob  spem  resnrreciionis  et  vi  oe  sempitcrna*.  haque 
pro  ninrtuo,  prcemis^ium;  et  pro  morie.  olntum  ei 
excessum  dicebani,  Ductoqne  de  arte  calcniniorin  t;ora- 
bulOf  consHnmatum  et  consummationem  annorum,  die^ 


Marlyribus  ei  Confessoribus.  Niforaiis  Fab«T  ad- 
noiat  qiioil  confessores  dicti  sunt  qui  ,  coram  jndi" 
cibns  interrognli,  Chrislum  prnfessi  erant  i^mariyres^ 
qiti  Christuin  professi^  et  prceieren,  ut  abnegnrent  (orti, 
perseverabnnl.  Marlyres  igitur  omne*  confasores  erant^ 
sed  confrssores  nondnin  martyreSy  nisi,  ut  eleganter 
Terlullinnns  vocat,  iniii^t  lib.  ad  Mnrt,^  designati^  etali- 
bi ,  candiduti  mnrtyrii., 

Confessio  tamen  prceiehs,  PerseciHio  a  mngislra- 
llbiis  ordin  iriis  inleiitai;i,  ad  cxsiliuin  solu(iiino<I  i 
proce^sil.  Proconsul  accdens,  tornienla  etinorlcm 
addidil. 

Qnosdam  jam  comneri  coronatos.  Quinain  illi  fiic- 
riiiii  dis*  iiiitis  o\  Lilcinni  EiMSlola  :  B  issiis  niinirinii, 
Mippnricus,  Foriuiiio,  Paiilns,  ,Fonima,  Viclorin  :s, 
Viclor,  lleroi)iu>,  Credulus,  HeriMia,  l).>naiiis,  Fir- 
nius.  Veuiiis,    Fruc.liis,  Julia,  Marllalis,  Aii>io. 

Voce  tibera.  Qiia  se  Cbristiaiios  pro  (libunali  pro- 
Dtebnniiir. 

^«/18  credenlibns  tantnni,  quantum  se  crrdit  accipere 
qui  suinit.  Si«"  snpra  lib.  m}  dntvAi,  :  Qttautnin  fidei 
cnpdcis  afferimus,  tantum  gratm  mundantis  hau* 
rimiis, 

Deus  pra*stai  ttgottem.  Vid.  qnae  supra  liac  de  re 
linbeniur  |,  li.  ady.  Jinla»os,  c.  9. 

In  omuibus  continens  est,,  lUgnltiiis  nil,  Paulus  ad 
Cor,  I,  nrk.yA  i/KfATt\>'Tcci.  Ei  Vulgata  versio  :  ab  om 
nibds  se  ab^linci.  Q<iil)iis  suluieqtit  Priorius  qiiod 
D  conferi  hic  agonem  c'iri5tianum  cnm  ceriaunnibus  gen- 
titiuni^  qui  diligenter  obscrvubant  victu::i  itexerciiniiones 
pugiium,  quibus  non  omitis  cibns,  s*'^  xv%^opm.yU,  ui 
vocat  Arisioieles^  iinponebaiur,  }*anis  eorum  cotiphinm 
vocahatnr.  Abslinebant  autem  a  voinptiibus  omnibus 
proph  r  exerchaiionem  corporis,  ut  innnit  Clemens  Ate- 
xindrinus  Slroin,  iii.  Pinlo  tib.  iii,  de  fiepub.  idein 
habet  :  Touto  ^iv  xai  ©ist).).ct  «ffx^jTa*  taewi^  5Tt  tu*  ftiXXsvTi 
aw^aatTt  «w  e^stv  ip*Tlcv  riv  TO/iwrwv  otTivrwv.  VoiuptateS 
inielligii  et  noxins  iilecebras,  llis  addi  po-^siint  qiiac 
Tertiillianns  liabel  in  Gxburi.  ad  Mnrtyr.  :  Athtetce 
seyregnntur  ad  strictiorein  disciplinam,  ui  robori  a^di- 
firnndo  vncent :  coniinentur  a  iuxuria,  a  cibis  tautio' 
ribns,  a  potu  jnrundiore^  elc 

Assnmptionis  mea*.  Legil  «v^X/^iwc.  in  iiostris  co- 
dicibns  div«t).6«wf  «»cciirrit;  vid.  I.  iii,  ad  Quirin.  cap. 
16  Terlull.  in  Scorpidc,  liabct :  Tcmpns  disjnuc- 
tionis,  f^  1 

Digitized  by  VjOOQIC 


\m 


SELECTiE  IN  CYPRIANIJH  NOTyE. 


i04G 


Planqit  ruinas  el  fmera  pturmorvnt,  K\^M\\<  ait,  A  vero  vwonem  in  iomniicontigisu  declarabit  Episloia 
Sie  epistofa   prtrcedenti  :  Inter  p/.  ngentinm   ruinni.      xvi.  ubi  de  Ecilasi, 
Riiwns  dicit  fruiruni    lapsorum,   quos  tormenta  de- 
jecirnnl^  ac  p^r  snrirtam  tormenlonmi^   tliurn  d^de^ 
rant  idotis,  nut  Christum  negaverunt,  Rttinoe  lapsoruntf 
funna  nrgatomiu, 

Pnx  svpertenerH  Rigalliiis  aii,  De  aua  pnierfa- 
mitias  in  Eitistola  seqnenie  prr  juvenem  iltum  anxium 
maudarernt,  tiis  verhts  :  Dic  il[i  acurui  sil,  quia pux 
veutnra  est. 

Accepio  post  gforinm  commentn,  R'g:illHis  ail,  Poii 
glonum  scilictt  voluniatis  iniegrce  et  conscieniicB  gto- 
riosCB  qnm  nos  coram  Dco  fncit  warlgres,  etsi  per 
ipsius  indnlgmiium  Dei  pax  supervennit  non  exspec- 
taia  nec  speraia,  qu(B  nobis  iribual  commenium  per- 
mannidt  adhuc  in  swculo  ei  in  Ecclesia  laude  florenies, 
ipso  jam  sceculn  proculcato.  SicuHbit  si  :»rrt*|»ia  |.aoe 
CiuniiieaiiiN  a  l>eo  «Inlur,  lioc  esU  si  fraires  in  peri- 
culo  moriis,    post  acceptnm  ab  Kccteshi  pucem,   Deo 


11 1  pro  quibnsdnm  perfonii  designatis  iibi  pelerent, 
R  gjiliitis  ail  t  Quod  memoriam  facii  nlicujus  refricat 
de  quorumdnm  tapsorum  posnilentia,  circa  quam  dissona 
fueruiit  fralram  suffragia. 

Secunttum  pacem  qvum  nobis  Dominui  dedit,  Rigal- 
lins  ail  :  Dixit  AptfStotii^  aj ud  J oannem,  xiv,  27  :  Pa- 
ceiii  nieam  do  vot»is.  Non  quoinodo  niiindus  dal,  ego 
do  vobis.  Dubat  enim  pi  cem  inler  iuos  Aposiotoi  mu- 
tunm.  Ua  sensit  ChnjfOsioiiuSyliyii  K^.ttMi  r(n*<nnv  , 
Wff-rf  fjttr  «^ir;)«v  tipr,nv€iv  ,  otrip  w/Mac  ia;cu/»oTi/5owc 
itou7. 

In  unum  frf.terniias  animata.  cJ^o0u//*8dv. 

Rete  portobat.  Ri^ahiiis  aii,  liorc  visio  diabolum  ex- 
hibei  in  armmura  reiiarii;  gui  rete  jacuto  et  tridente  seu 
fuscina   pugnubat, 

Ut  circunisinntem  populum  cnperet,   RigaUins  ail  : 

^mutns  Chriui  diubolui  livminei  Captt  doHs  et  frnudi- 

vnteure,  pencuium  evaanui,    concesso   tms    u  utu  vi-  ^  bus.  Ai  Chriiiui  ad  piscatoris,  Simonei))  et  Audreamt 

vtndi  comineaiu,   niliilomtnui   pace   fruauiur,  quam  "  capiendis  niscibus  inientas.   Vetiite^inquU.  facinmvoi 

"^    *    "  ....       piscntoreinominum.  Et  pro  retibui  ei  iugena  dt^diliH^ 

mnndata  Dei  Patrii  omnipotejiil»  ad  iutuiem  anernath 


voienfe,  periculum  evadant,   concesso  iltis   a  Dto  vi- 


Ecclesin  conteniplalione  murlis  nppropinquantis  indul' 
serat,  Et  iibro  de  Itlorialitate :  r.uni  qiMdaiii  de  cr»l- 
legin  ei  consacerdoiibus  nosiiis  ihfirmitaie  def«  ssus 
ei  de  nppr  pinqiiaiite  nnTie  solliriiu*»  coniiiie:«tuin 
sibi  precaroinr,  id  est,  a  Deo  peieret  indulgeri  sibi, 
nt  adhiic  uliquumdiu  in  vivis  permaneret, 

Ob  gloriam  eoronetur.  Gloriosiim  cerianien  scilicet 
tenip«Manii!i\  casiiiaiis,  pietaiis  iu  pace,  consianlix, 
palieiiliu;  ei  lidei  in  congrcssione. 

EPISTOLA  XL 

Quamquam  scinm,  Rigaliius  ait :  A-gnst.  lib,  iv,  de 
Bap.  coiiira  Donntiita%  mentionem  facit  hnjui  epislo- 
tce  cum  hoc  liiulo,  Ad  cii'ricoi  de  precandn  Deo.  \)uem 
titulnm  agnoscit  Inniqitnm  Cypriani  genuimtm :  et  qnaii 
nd  cttricoi  verba  faciens  se  qunque  ipsum  nltoquere- 
tur,  irnnsfigHrnns.  innuit  Augastiiius,  in  ie  ttt  iunctui 
Dnniel  peccala  popu^i  sui, 

Sfpcnlo  rerhis  sotis  et  non  factis  renunfiantei,  Addit 
Augiisiinits  eX  Epist.  PauVt  nd  Tvum :  i  onfiieniur 
enim  no^se  se  Deum  fnctis  awem  niqant.  Porro  lo- 
cutn  bune  laiidal  I.  de  Fide  et  Operibus  c.  nlt.  Epi- 
sloli  89.  d,  4  el  eliain  I.  n  ronl.  Cresc.  c.  15. 

Tnrmenta  sine  fine  torioris,  sine  exitu  dninnaiionis. 
sine  sotatio  mortis.  Ri*;aliiiis  ail ,  Tcriullianus  ad 
Mnri,.oiiinecariiificis  ini.entum  in  tormeniii  :  ttuffiniis 
versone  Hislorias  Ecctes  Ensebiance  tibro  vi ,  ubi 
de  Origenin  vexaiione  sub  D^rio  ;iia  ui  inille  mort!- 
bus  vexaius  sit,  nec  lainen  unn  ei  qnain  ('«"piabal 
aceid<*rei,  pi'rs«TUlore  siinnin»  siiulio  id  'ger*Mile  vl 
n'*e  iiiteriiiis  p-rrsiareiur.  n<*c  pne  la  cs^nrel.  Eh- 
Sebius  tanium  scripserat  :  M>5^"/w«f  awrdv  av2/«iv  irctjd 
oOivft  Tou  Jt/arrow  pc).ov«»Vwc  i  ^«vt'v«.  Rerli'  ;inil<*lat 
Paiiieliiis  biiic  iiuliciuin  siiini  quo  leiupore  scripia 
sit  b.ee  MpisJola. 

Qnnmdv  dejicinnt.  V^^i^ro  diim.  DoMec. 

Inier  ipsa  cruciamenln  defecerit     ll.mc  lerlionein 


ef/icaciisima,  qnihus  itti  prmeptis  iive  mandatis^  hO" 
mines  a  diaboto  in  mortem  deceptos,  ud  vttam  re- 
cipereut. 

Jactu  retis  operiret,  Rigaltius  ait  :  Retis  superfusi, 
jaculo,  «^te/rffTpw.  ffuda.  Servius  ad  illud  Virg, 
Georg.  — funda  p.m  verberat  amnem,  Funda^  inquit^ 
genui  est  reiis^  dicium  a  fundnido,  id  est  jaculum , 
quod  dicitur  fiiU(,  Coniposilo  igilur  retiario  cum  Thrace 
aiit  myrmillotie  aut  secutore.  urs  certathinis  erut  ut  re- 
tiaiius  effusiim  reie  tutitn  agilitate  contraheret,  ut  ad' 
versarium  corriperet  Coniractionem  tllum  sive  compre- 
hensioneni  TerluHianus  spongium  dixit,  libro  de  Spec- 
taculiSj  defixus  in  morsus  ursorum,  et  spongias  retia- 
riorum. 

Vt  vos  vexarel,  toO  o-ivtaotiet,  litlellexil  in  noiioue 
voeis   coniiiiiini,   niiiiirniii  iil  signilicct   yaxoupvp.*» , 
C  AXjcTcrctv  :  non  auiein  9Ciff«it,  xo7xty-u0wt,  de  quibus 
ll<sycli. 

Pater  nos  et  eorrigit,  Ranc  genuinnm  esse  leciio- 
nem  snadenl  qn.-e  sequuiitnr,  et  Christo  ejus  firtniter 
ndhwrenies  :  qiix  ceilc  vfiba  prarcedeinia  ad  P^trein  * 
deiiriiiiiiaul.  Alier.i  vero  leciio  qiiu*  babH,  pariier 
nos  et  corrigit  et  luetur,  lespieit  qiiae  supia  babeiiiur, 
de  Jesu  Christo  Domtno  et  Deo  noslro :  qua;  niinime 
quadranl. 

In  detictii  licet  plnrimii  constiiulum.  \n  eamdem 
mentnn  Tertullianiis  I.  de  Pa^wtentia  seipsum  ap- 
pell  t  peccatorem  omnium  noturum. 

Dic  illi,  itiquit,  iecurtu  iil ,  quia  pax  ventura  eit. 
Rijialiius  ail :  liaque  sub  finem  Epistolce  dicil :  fto- 
geiiius  pacein  maturins  reddi.  cito  laiebns  nosiris  et  pe- 
riculs  si'bveniri.  Hujusce  auteni  visionii  meminit  Eptst. 
A  el  16.  Alloqtiiiur  puierfuiuilias  juvenem^  '  ui  supra 
appuruit  Cypriano  in  somnii  anxtus  et  subtristii,  uic 
iltijdest  Cypriuno. 

Nemo  reiro  atteiidens.  Etiaiii  Grrcca  qua^dnm  exem- 


mux  uie  ge  luiiiam  exisiino;   qni   «'niiii  iii  lorinen  ^  p1  iri:i  oidiiie  islo  verba  bgnnl. 


lis  exsniraveiit,  reeie  ^licilnr  adeplus  gloriain  non  ler- 
mino  Sftpplirii,  sed  celentale  luoriend'. 

Diclnm  eti  in  visiane  Rigallinsaii  :  Vimnnm  exem- 
pln  sacri  utriusqne  bibliotheca*  codices,  Mosuici  scilicet 
et  Chnslinui,  snggeruni ;  nain  et  mulia  sibi  div  uiius 
rev'laia  Palri  trclKB  nnrant,  nnrranl  Prophe:(e.  Vi- 
dit  Peints  (lemissum  sibi  de  ccelo  ras  iugens,  ei  vidit 
Paulns  quoe  nec  auris  tiniquam  auilirerai,  nec  vide- 
rai  oc.ulus,  Dein  ilirisiiance  Patres  Eccle&ia*  pleraqne 
sibi  m  soniiiis  sigiiificata  iiiteris  mnndavere,  Et  vi- 
siontim  t^stiiiwtiin  TerlnWunus  ciiut  non  se.mel,  Adeo 
iu  hae  Deciana  chrisiiani  popnli  vexalione^  Cypriauus 
rem  ftcii  episcopo  couvenieniissimumy  r/ni,  Innoestate 
savieule^  ul  peiilus  nstrorum  gitbeinntor,  cwlttm  con- 
lempliitur^  el  maudala  sibi  de  roelo  veciorbus  sws  in- 
citlcai,  sundendi  qene.re  rfpracissnno,  visione  oblatn 
sibi  divmilus,  ticgolio  quod  ayitabut  apltssima,  Hanc 


Quod  eiuiserai  perdidit,  Iier  oinne  illud  quod  einen- 
sa  Inerat  in  irrium  cessit.  De  boc  u^u  vocis  bujus 
a|iid  Cypiiaiium,  siipra  egimus. 

Lnugneniium.  L:i|tsorum. 

Lapsorum  paeniieutia  reformetur.  Rigallius  ait,  Ne 
recipiatur  cruda,  pracox,  et  imperfecta,  aut  parum 
sincera, 

EPISTOLA  Xn. 

Ad  curnm  desii  iis.  Tertiill.  ad  Wnrtyr.  :  Nihit  adhuc 
dico  de  pra*mio  ad  (juod  Deus  Martyres  invitni  Ipsnm 
inlerim  coiiversntionem  scpculi  et  carceris  compnremus , 
si  non  p/w*  in  carrere  spirilits  ncquirit,  qtMin  cnro  amil- 
til :  immo  et  quce  justu  sunt  caro  non  amittit  per  curum 
Ecclesiie, 
Dies  eorum  qmbus  exccdunl  aiinolate.  ^^lull^^ 
Digitized  by  ^ 


i0i7 


OXONIENSIS  EDITIONIS 


lO^ 


Oorona,  Clirislianiim  sic  nlloquilur.  Habe$  tuo$  cen- 
SHS»  tHo$  fastos  :  nihH  tibi  cum  gaudii$  $(Bculi ;  immo 
contrtnium  debe$  Libri  raiionuiii  qiii  coutiiicbaiit  ex- 
pensas  iu  panporibns  sublevandis  factas,  crnnt  ccn- 
su.ibs  niieiiuiH  Lnliul.T.  Mariyroloiiia,  eoruiu  lasli. 
lloc  fen;  t(*mpore,  snb  iiiiiiis  Decii.  Fabionu$  Ro 
mas  septem  in$tituis$e  dicitur  $ubdincono$,  qui  $epten\ 
mtarii$  iammerent^  et  ge$ta  mariyrum  in  integro  col' 
lifjermt.  Porro  Mariyrum  p.issiones  ei  «lies  auiiiver- 
.s:»iia  roiiimemnraiituitt  per  Arricam  celebrari,  dicit 
Cypriniius  Ep.  xxxix.  Et  qiiideui  de  siiigiilari  pi  isca)! 
£(  cl«*8i:u  Orienlalis  i:oc  in  iiegotio  diligeiitia.  illustre 
inonuiueniiini  exstat,  cujus  parteniservavil  Enseb.  I. 
IX,  c  15,  l{evtM(Midis<.  v«ro  U^scrius  nuper  iulegruin 
cxbibuii;  iiiiclligo  Kpistolam  Ecclesi.ii  .Smyriifnsis 
ad  Eccle^ia.^  Po  iii  perscripumi,  de  Mariyrio  Poly- 
carpi.  Ibi  \o  t^piam  Acia  Manyrii  ejiis  perciirri-sonl, 
sp'Mid(Mit  fritrcs  se  favente  ituiuiue  iittrtUh  rtv  roS 
fAKprvp^ou  auTuv  i/jiipoi}f  yA^^Uov^  tJc  t«  twv  ^c/ooi^Oiti/.OTWv 

/<''»./«»3V,     X«l    T«V     /USUOVTM^     «aXVJTIV     Tt     *aI      tTOt/tfltVttfV. 

PassioiKMU  aiitem  incidisse    feriinl   /u>?v3c  SatvrixeD 

Sgvvipji.  (0-r«/uivou,  icpi  tJtTflt  xaX^v86v  /u«^t^mv,  9^€$i.r<a 
fAr/AXt»^  upx  oy^ifi^  vv^Orp^^ll  uird  iJpwSbU  ripvjvkp)^0\j , 
ujtd  apyiip^Mc  ♦i^i-jrTiu  TMcUiav9v,   aviJuwATfUovroc  Xt»' 

r^bu  KoS/ȣt6u.  Quibus  veibis  uibil  consigiialiiis  dici  aut 
cogitari  polesl. 

EPISTOLA  XIII. 

De  vita  no$tra  quotidie  dimicamu$.  Rigaltiiis  ait, 
Quod  aiiclor  inteUigit  vilam  aHernam ,  ut  $upra  pag. 
187  :  DiscipUnte  et  vitw  ip$i  omnium  nostrum  convenit. 
Sed  iiiagis  ohviuin  quod  inorti  «{Uotidie  objiciinur  ; 
Mudft  Tertiilliaiiiis  lib  de  Spectacuti$,  cap.  i,  cxpedi' 
tum  Morti  gentt$j  vocnt  Chri$tiano$.  Et  $i  quid  inaugU' 
ratum  aut  fatale  conlingeret^  Chri$tiano$  $tatim  ad  leo- 
nem.  Idem.  Apolog»*t ,  c.40. 

Fide$  el  nativiia$  accepta.  Uigaltiiis  ait :  Acceptam 
fidem.  dicit.  et  acceptam  nativitntem^  prosu$cepta  fide 
Christiana,  et  $u$cepto  Bapti$mo .  Sicet  amisium  Daptii' 
mum  dixit  TertuUianus  lib.  de  Bapt.  et  in  anliqui$  tii- 
$cripiionibH$  de  $acri$  magnas  Ma'.ri$ :  Taurobolium  aC' 
cepit  ct  percepit,  et  TauroboUum  fecit,  et  alicubi  etiam^ 
T.iuroboliaiiis  e^t.  Quemadmodum  autem  uccipere  m- 
cra  dicebant^  $ic  et  tradere.  Lapide$  untiqui,  Tradide- 
runl  Leontica.  Tradiderunl  Coraciea.  Tradideiunt  Pa- 
trica. 

Con$eeutio.  Baptisma.  Yid.  lib.  ni,  ad  Quirin.,  c. 
*«el97. 

Lucete  $icnt  luminnria.  Pamelius  annoial  qnod,vox 
grceca  fAivtOi  ambi^ua  c$i.  In$upcr  ad  imperandi  mo» 
auffi,  quo  htc  Cyprtanus  utitur,  et  Ambrosium  in  com- 
ment.  deflexi$he. 

Ut  dum  reiractanl  de  vobis.  Ripllius  ail  :  Dum 
ethnici  quwstionem  hahcnl  de  vobis^  dum  inquirunt,  dum 
examinant^  dum  obloqutintnr.  Petru$  Epist.  i,  ii,  cv  ti 
xoLTttXxXoZaiv  xjfim.  Vulgata  versio^  deireclant.  Chssce 
vetere$^  hetrecinre,  UtB^piv   Detrectat^  eic;tw9f7, 

Quasi  de  Malignis.  <uc  xaxoTo«av. 

Prwcipui  nominis.  Chrisiiani  iiimirum.  Jac.  ii,  7, 

XUXiv  5vo/<flt. 

Quando  alius  alicui  temulentu$,  Rigaltius  ait :  Oni' 
ite$  aniehac  editione$ ,  quando  aliu$  aliqni$  ,  ve/, 
quando  ttttus  aliqni^  tenittlentus.  Hactentt$  igitur  m<w- 
dosi$sima  scriptura  preeclarnm  Cyprinni  8en$um  corru' 
pit.  Cum  qtianto,  inquii,  nomini$vesiri  pudore  deVtnqui' 
tur,  quando  aliquis  ab  aqui$  temulenttt$  et  lascivien$ 
demoratur?  Ab  aqui$,  id  est^  a  baptismo.  Qtd  nomen 
Christo  dedit^  qui  in  nomen  Christi  titictu$  sive  bapti» 
zalu$  e$t.  hoc  $acramenlo  obligat  $e$e  futurum  hominem 
frugi  ac  temperantem.  Subinde  igitur^  $i  temtilenttu^  $i 
nequam  apparet ,  magnttm  deductu  et  probrum  relu 
gioni  $ua!  objicit,  nam  cum  temttlenttt$  a  temeto  dicatur^ 
lemetum  autem  aqui$  diluatttr^  isie  contra  naturnm  aif 
aqms  exi$iil  lemttlentns,  a  lavacro  la$civu$  el  turpi$. 
Benuntiivit  Satance,  et  in  Satanw  ca$tra  ^everiitur. 
Unde  extorris  factu$  e$t  regrcditur,  Pace  Rigaltii  dixe- 


A  rim,  uon  omnes  veleres  ediiiones,  sed  ipsius  cmendji- 
tionein  esse  ineiidosisKiiiiain  ;  nulla  exemplariHai 
lide,  nullo  raiiouis  pr.'Ci>idio  Kubnixani.  Ilic  eiiitn  lotu 
noii  de  iiiiper  baptizatis,sed  confes-oribus  agilur  :  de 
reverteiitibiis  uiuiiruin  a  Proconsnlis  tribuiiali,  Doa 
aulem  ab  Ecclosi.e  baptistcriO.  Soleronc  quideiii  esi, 
iil  cuui  Critici  leciionem.  quae  ipsis  arguia  videlur, 
sccinniiir,  genuinam  et  obviam  deseraiit. 

Vitde  extorri$  faetu$y  elc,  Paiiielius  ait :  Videt  tJt  «s- 
pre$st$  verbi$  in  exiorre$  objtirgationem  tendere ;  aUmfy 
autem  ad  iltud  i  Petr.  ii  :  Quas  e$t  enim  gloria  n  per- 
cante$  et  colaphizati  $ufferti$  ?  utpote  significani  iiios^ 
qui  injtt$$i  ab  exilio  rever$i  essent^  jatn  ocadi,  ncu  mt 
ChristiatioSy  sed  ut  nocetttes.  Perieraiu  bxcaliodc- 
(leciil  Rig;iUius,  quasi  lixc  mens  esset  Cy|iriaiij : 
Confessores  ob  cau$am  qtddem  Chri$tiin  exHium  puisM^ 
$ed  ibi  tnm  improbe  conver$ato$ ,  ut  post  reditum  aHh- 
demnenlur  a  Jtidice,  jatn  non  ut  Chrt^tiani^  $ed  nocat- 
te$  Qu;e  exlorrcs  in  aliena  Proviiicia  deliqueraut, 
^  potuittieAfricae  Procoiisul  Carihagine  piinire  1 
'^  lllustrata  menibra.  ^TiffOivra,  Est  eniui  uiartyriim 
8anf;uiuis  Baptismus. 

Scecuto  renuntiaveramus.  Non  opus  est  de  solenmi 
obreiiuntiatiouis  formiila ,  perpetiiis  lcmporibus  in 
Eccie^ia  usurpata,  eadem  sxpius  luoiiere. 

lntiioribu$  di$ciplinam.  Rig.dtiusail,  Po$/  ha^c  ^erba^ 
in  codice  lUmen$i  legnntur  i$ta  :  Et  quamquam  CLen 
no$tro,  et  ntiper  cum  adhuc  e$$eti$  in  careere  coH$(iiuit\ 
ud  nunc  quoque  denuo  pleni$sime  $€ripserim^  ut  si  ^ini 
vet  ad  vesiiium  ve$trum,  vet  ad  victum^  uece$%arium 
fueritt  $tiggeratur  :  tamen  etiam  ip$e  de  $umpticuli$  pro- 
prii$  quo$  mecum  ferebatn,  misi  vobi$  CCL,  $ed  et  o/m 
CCL,  proxime  mi$eram.  Victor  quoque  cx  tectore  diaco- 
nu$  qui  mecum  tst^  misit  vobis  CDXXV.  Gaudeo  autem 
quando  cogno$co  plurimo$  fratre$  no$tro$  pro  sua  i/r- 
lecttone  certatim  concurrere^  el  nece$sitate$  veslra$  $mi$ 
cottalionibu$  adjuvare.  Opto  vo<,  etc.  Qiiod  attetarium 
tanto  tnajori$  ea^e  pietii  dehet^  qtmnto  nobis  apertit» 
exemptum  $uggerit  Cieciliatias  chantatis  erga  fratres» 
G  iVam  1)1  atiit  quidem  Epi$toti$  habemu$  ip$um  de  pro» 
pria  quidetn  quatttitate  tiberatein^  hic  vero  etiain  desum» 
pticuli$  $uis,  quo$  $ecttm  ad  nece$sitate$  $ua$  ferebat.  Ut 
jaminteUigatnu$,etiatn  deneceuarii$sui$fratruin  neces- 
$itate$$ubtevas$e.  Ktettim  ip$e  $ibi  necessuria  $umplibus 
$ui$  degravabal,  Viaiico  autem  tevi  nihtt  gravitu.  Iii  co- 
dicibus  tumen  quos  videre  conti^ii,  hxc  nusquain  oc- 
curruiii. 

EPiSTOLA  XIV. 

Limare  po$$emti$.  Rigaltius  ait  :  Cto$sa!  veieret : 
Limat,  ptvt^u,  ^^rtx.  Phcedrus:  Si  tnendacium  $uhniiier 
limassetaradicibttSf  non  evertissetsceterefuncstodomum. 

Tertutto.  Prius  laudato,  s:i*piiis  laiidaudo.  Stquidetn 
is  nolissiiiia!  foriiliidinis,  ct  cximi  e  indusiri.c  iu  re- 
biis  iiiarlyruin  procurandis  vir  luerit ;  uula  suscipio 
subesse  poterat,  quod  is  tiiiiida  consilia  EpiscoiK)  stio 
suggeshisset  lia  oiiinem  ansiain  arripit  Cyprianus  ul 
secessuni  suum  tueretur. 
D  Discant  quid  secundum  $cripturarum  tnagi$terium 
Ecctestastica  disciptina  (/eposra/.Rigaliiiisait:incicicai 
quod  jam  tnonuii  Epistola  proecedenti,  utquijam  roM- 
fes$toni$  titulo  cftoriantur,  sint  tttliitoitiinu$  ItunitUs^  mo- 
de$tt.  quieti.  Ne  superbia  $ua  provocent  adversum  $e 
ethiiicorum  $icvitiein,  tainquam  adver$ti$  rebetle$  ei  coh- 
tumacesy  el  $ic  nomini  Cliri$tiano  invidiam  faciaut. 
Curm  autem  j)relium  fuerii^  $emel  hic  observare  Grd- 
lium  no^trum  i$tis  Epistotis,  hoc  prenertim  contendere^ 
ut  populum  faciatquielum.ac  probeChristtanum.Scie^ 
bat  ettim  plerosque  protervn  Lhristiani  nomini$  iacltt^ 
tione  importuno$,  ip$a$  etiam  sofctt/i  pote$tate$,  ac  per- 
$tepe  aliud  agente$^loiie$concila$$e^tU  nece$$eliabueriiu 
pubticcB  quieiis  periurbatores  poeni$  $upra  modum  exa^ 
cerbaii$  crudelis$ime  coercere.  Quw  re$  magnutn  fidei 
Chri$iian(B  dedecu$  attuterat.  Hoc  item  $ciebat,  in  Ec- 
cle$ia  stta  complures  e$$e  lavacri  $atutmri$  fiducia  ui* 
mium$ecuro$^  di$ciptinai  totiu$que  fraternitatis  itnme^ 

Digitized  byV^OOQlC 


1019 


SELECTiE  IN  CYPRIANUM  NOTiE. 


io:x) 


mores,  lucri  cupidos ,  ambitioni  tludentes^  factiosos^  A  rourw  r^  hviiAArt  npo9at.yopivu^  aOroWf  6tc.  Porro  lapsos 


luxuTtm  dedilos^  superba  conoersatione  sibi  placentes, 
oinnibus  displicentes,  $olo  denique  nomine  Chrittianos, 
Aii  igitur  L^priauus  hos  moris  tantoruni  causas  esse 
iucSuuni,  qutbus  Ecclesia  prolrila  disperdifur.  At  quid 
islic  miramur  in  duorum  jam  s(BCHlorum  EccUsia,  qui 
et  pejora  Corinihiis  suis  Paulam  exprobrasse  toties  au- 
dimus  aut  leyimus? 

Ad  inepiias  et  discordias,  Rignilins  nit,  Cavei  Cypria- 
nus  eonfesioribus  istis,  quemadmodnm  Seplimiusiene- 
diciis  lUs  ttdmartyrium  designatis,  quos  in  ipso  carcere 
a  diabolo  tentatos  fuisse  dictt  vilibus  scidiiSf  offectioni' 
bus^  aut  inter  se  disseniionibus.  Quce  sane  muiia  tnala 
dederuut  reipubiicce  Chrisiian(B.  Inepiiashicdtcit,  quce 
TertuUianus  viles  scidaSf  aut  vitia  sctdia, 

Ad  id  vero  quod  scripserunt  mihi  compresbyleri  no- 
9iri.  HigAms  i\\l :  De  lapsis  videlicct  ad  pceniiendam 
recipicndis, 

JSihil  sine  constlio  vestro  etconsensu  piebis.  Rigaltiiis 
aii,  Hoc  est  cttm  tota  Ecclesia^  sicut  Apostoli  fecerani^ 


noti  qiiasi  inissillbus  ct  donariis  iii  inedium  projeclis 
lociipleiabanl,  et  securos  beaiosque  csse  jusscrunl 
0)itiiiii  mariyrcs;  sed  monilis  ei  soilicila?  pieiatis 
ofliciis  nd  tmiiain  friigem  resiivufMiles  ciirnbant  :Ouy«^ 

tyet€oj  xetj^rifjut  /wtT«Tjiv<c€rrTCJx^TO»v,  aiX*  iv  oif  ^rrXc^va^oy 
erinoif  touto  toic  iv^s^vripiis  iT>;pxouv.  fiyjrptx^  a"x't.k'/x''^ 
tX^^rti  ,  xai    iroiXa    itifi    avtSJv   iif/if^tm    iaxpua   itpd^ 

T^v  Trarffa.  etc.  Eiiseb.,  I.  V,  c.  2.  Deraiini  Cyi»riaiius 
hac  iii  Epistola ,  posi  inenlionem  faciam  honorificcB 
petilionis  Narlyruiii;  Iransit  ad  actam  pceniientiam, 
dein  recensel  exonwlogesin  gravissimi  atque  extremi 
deltctif  niiniruiii  ldoloia(ri:e.  J'oslea  niemorat,  manus 
ab  episcopo  et  clero  in  posnilettlinm  impositas,  et  de* 
iniiin  pacem  obl  itam  lapsiSy  et  Eticharistiatn  dalant  re- 
fcri.  Quilms  verl)is,  qu.'c  fere  occiirruni  Epistola 
proxiina,  lypus  exiiiljelur  totius  veieris  ccclesiaslic«c 
disciplinae.  Primus  nd  Viiiiaiii  cl  pacem  gradus  erat, 
si  reus  ad  Poenilentiam  admilterelur;  quod  non  sine 
iiianuiiiii  im|>osiuoiio,  et  exuiiiologesi  scu  confessione 


prtmailla  Syuodo^quw  describitur  in  Aclor,xv,  «2.  "  expediebaiur.  Sccundum  conipie\il  poenilenti»  iin 
Ttittc  placuit  Apustolisel  Settioribtu  cum  omni  Ecclesia.      posilae,  per  varias  fletus ,  aiidiiionis ,  ei  civnststeailas 

1^;^«lr.     — T.      L L\,.. i     _~. •.._« •...    «\  , 


too^f  T6l{  A^tcrffT^Xocc  xai  toij  ir^a^uripotc  ovv  5i»j  t^J 
Exx/>!9ia.  Ad  eum  vero  locum  prwciare  ChrysoUomus  : 
Dart  iei^Ai  ori  cu  tw^vvikwc»  ^ti  'jrajt  Tat/T«  Boxu.  et 
paulo  post  :  our«c  ouSe-c  rupoc  ijv  iv  rij  Exxivjafa.  Sic 
ipsimet  Homani  infra  Ejnst.  5.  Cullaiiotie  cottsiliorum 
ctttn  episcopis^  presbyieris^  diaconis,  confessoribus  pa- 
riter  ac  stantibus  laicis.  Supra  moiiiiiinus  saleg  sse 
Cyprianuni  iiividiam  amoliri  :  bic  vero  dicii  se  i.ihil 
qiiod  ad  disciplinx>  Ecclesiastice  ralione^  spertnt  in- 
coiisiilla  plebe  .stiluere.  Eleniin  cum  exlerior  effctus 
poteslaiis  claviuin  in  tii>c  fere  vcrsabatur,  iit  Piebs 
rc.jsitraj  siiiijeclos  pm  Elbiiicis  el  Publicnnis  liaiieret ; 
cerle  non  erat  exspectandum  ui  nmicns,  nece>sario<«, 
fraties  excoininunicaiioitis  fulinine  percu^sos,  dese- 
alios  iinos  eji'cernni  denuo  nd- 


rcrcnl  univcrsi ;  aut  alios  qnos  ejicernni 

niittercnt,  donec  dc  eorum  cnniiMiliUs,  aiii  poeiiiten- 

tia,  ipsis  fuerit  saliafaciuin.  Porro  hic  observnndiim, 

in  iapsoruiu  causa  non  ex  rcceptis  in  Ecclcsia  mori- C  ^^^^^^sissent,  osiendit  Cyprianus 

biis,  scd  cum  lenitaie  eo  usqiie  inaudib  actuiu ;  et      ^tim  23 

pioinde  niagis  e  re  erai,  ul  innovaii  inoris  raiio  red- 

de  eiur. 


periodos ,  decursus.  Tertium  fecii  exomologesis  al- 
tcia,  sivc  solemiiis  ct  publica  post  peractatn  poeiii- 
teiiliam  pcccati  coiifes>io.  Iluic  ipiarlo  in  loco  suc* 
cessit,manus  ab  Episcopo  et  clero,  denuo  in  tesserain 
refoiiciiiaiioiiisconcessae,  iniposilio.  Ilisrile  peraclis, 
ad  Eiicb;)risti  u  mysteria  tamdein  paiidebaiur  adiliis. 
Sed  miro  viaruin  compendio  id  nunc  agebant  Marty« 
res,  ut  lapsi  mortiferos  idolorum  cibos  adhuc  pette  ru' 
ctailes  ,  exhalantibus  eliam  nunc  scelns  suum  faucibus, 
et  contngia  funetia  redoleniibus  ,  protettus  Douiini  cor^ 
pus  inraderent,  Yerba  suni  Cyprinni ,  lib.  de  Lapsis, 
p.  9i.  SufTnigia  manyrum  in  caiisa  tapi^oruin  iii  Ec- 
clesia  olim  obtiiiuisse,  ex  Tertnlliaiio  osteiidimiis, 
P.  liiijus  operis  93,  unde  recieinfra  dicilui*.  Qualia  in 
praaeritum  attiecessores  vestri  martyres  concesserinl, 
Faiiliiin  vero,  Aurclium,  et  pra^  rcli<|nis,  Lucianum, 
cos  fuisse  qui  in  libellis  teiiiere  concedcndis  mo<liim 
"    -      •  Ep.  27,  ad  Pain. 


EPISTOLA  XV. 

Honorificatn  petitiottem.  Stntim  appcllal  tnartyrutn 
desideria.  Quidquid  martyres  in  giatinin  Inpsornm 
prxslitere,  crai  id  totnin  per  niodum  intercession  s ; 
qii:c  quidem  hottorifica  adnsdduin,  ct  n(Ui  faciie  insii- 
per  babenda;  peiiiio  tamcn  iisque  fuit,  ei  giaiiiv  so 
luin  pr;iTog.>!ivis  polleiwt.  Rnn  inuiiis  exequiliir  Cy- 
prianiis  in  iil).  de  Lapsis,  p.  92,  iiuiu.>  cditioiiis,  ci 
deiiiceps.  Mandaitt^  iniioii  ille,  aliquid  marltjres  fieri? 
d  jusia,  si  lici:a,  si  non  conira  ipsum  Dominnm  a  Dei 
sacerdole  ladeuda  sttni ;  obiemperanits  facilis  et  proua 
conseusiOy  si  peieuiis  fuerit  religiosa  moderaiio,  etc. 
A|)ud  Deuin  biterccssiones  Mariyniin  pluriimiin  va- 
lcie  putai)aninr.  qnia  amrct  Dei  pecuiiari  laiioni;  dicti 


Gravissimi  atque  extremi  delicii,  Rigaltius  ail:  Alibi 
dixit  :  Mterni  peccati ,  tdololatrinm  significat.  Ingens 
et  supra  omnia  peccatum,  Princimte  crimen  generis 
humatti,  Sutnmus  sasculi  reatus.  Toia  causa  judicii, 
Tertuilinn. 

Offerre  pro  iUis.  Yerior  certe  ha?c  lectio ,  ct  quam 
Ej).  2  loetiir ;  nbi  decreti  syiiodici  babelur  nientio, 
ne  quis  fraier  excedens  ad  luielam  vel  curam  Ctericum 
nominaveril :  ac  si  quis  hoc  fecisset ,  tton  offerelur  pro 
eo  Sic  Epistola  stquente:  Uffertur  nomine  eorum,  et, 
prohibe.mtur  offerre.  Ex  altera  partc,  offerrepacem  iion 
ila  coiiiinode  dicitur. 

Lapsis  quidem  potest  in  hoc  venia  concedi,  Rigaltius 
ait,  /fi  hoc  scUiceiy  quod  urgeanl;  quod  festinent ;  quod 
auiicipare  velini  paenileniice  lempora. 

Maler  prior  sumat.  Rigatiiiis  ait ,  Ep,  sequ.  klater 
nostra  Ecclesia,  TertuU.  libro  ad  Marlyrus ,  Domina 
mater  Ecclesia.    Consultissinte   Cypriattus,    desideria 


Cl  crediti  sunt.  In  Eccle>ia  proMOKativam  babuerunl,  D  tnariyrnm  super  pace  lapiis  coucedtnda  ,   in  illud  tem 


qiiia  si  lapsi  eidein  scainialo  fuerant ,  m.iriyres  e 
coiiira  laudem  ct  decus  eidcin  fcenorabanun ,  atque 
cuinuiabanl.  At  verisiiniie  videlur;  bic  loci,  inodes- 
iuin  et  jiobrium  iibollu  ii  qiicin  priino  iniserant  Mar- 
lyres,  ipsis  dignnni  ct  houorificam  peiiiionem^  pecii- 
liaii  raiionc  appcllnri.  Observandum  porro,  qiiod 
cliam alibi  annolaviimis,  nliter  longe  mirtyrum  jussa 
ol»iiiiiieiU!ii  qtii  coronaiA  c  vivis  excesseranl;  cl 
coriiin  qni  ctiainniiin  supcrsiites  ,  de  corona  ct 
pace  sua  ipxi  pericliiabnniur.  Prisca  niartyruin  sini- 
plicitas  vivis  loloribus  dei.iugilur  ab  Ecclesia  Lug- 
duiicns:  ct  Yifiincnsi ,  liticris  quas  scripsenini  de 
pnssijiic  liinrtyruui  sub  M.  Aurelio,  Eccie^iis  A.>i;eet 
Plirygi:r.Ow/ a-TaJ  6u5^8ic»  aXia  TtoX/axtc  /««tj5Tupir.cavT«c» 
/.«l  IX  0/jffuTf  ctu^ic  wvflt/^j>^ivr«c»  xat  Tct  z«tUT»/5ta,  x«tf toOc 
u'»/'jnrAi  xai  toc  TpaO.oaTA  ^x^vrst  inpixiffjKvet,  oiJ  t'  auTot 
ffipfup^i  e^tur^Oc   avsxyfUTrav,    cOtc   /*cv  •/ipth  inhpmo'^ 


pus  servat ,  ciim  ipsa  tttater  Ecclesia  pace  gnudtbit.  Ne 
scilicet  wstii  perseculionis  incalen  ente^  a  ruina  receules^ 
confestimque  ad  pacem  admissi,  stanlibus  cwteris  exem^ 
.  plo  suo  noceunl ,  minus  consianter  in  agone  cerlaiuris^ 
blaudieutc  ipsis  })ost  lapsutn  el  ruinam ,  pro  se  quoque 
sperandi  dulcedine. 

Abrupie  el  iudigue  vel  a  vobis  promissum.  Rigaliius 
ail  :  Cl  apud  mariyres ,  censona  verba  sic  prwmiitit^  ui 
temperari  poswti  sequeutibus  isiis^  vel  a  nobisfactum, 

Apttd  Ceutiles  quoque  ipsos  Ecclesia  tiosira  erubes* 
eere  iucipial.  Kigaltiiis  ait  :  Sic  supra,  dequo  posmtO' 
dum  non  erubeacit  Ecclesia^  apiul  ^i  ntiles  scHicei,  ErU" 
bescere  aulem  coutiugebat  ob  dissolulos  quorumdam 
mores,  vel  ob  dtsciptinum  miniute  servatam  fide  turvi' 
ter  eversu  ipso  staiiu  agouis  piiucipio, 

Ptrsonas  aciipieules.  Iligaltiiis  ail  :  Malthwus  ei 
Marcus  dixeiey  fixixuj  tic  itpb^inroif.  xxii,  10,  Jtu,  14.       t 

Digitized  by  VjOOQIC 


1051 


OXONIENSIS  EDITIONIS 


lO^f 


Lncn*,   XX,  21.  'j^yCiiu  vpUwnv*,  Cui  opponitnr  iv  A 

alriOtU;  rx-*  oZh  tow  0eoO  3t5a»xav.  Z)t'M«  UOn  Cit 
ir/roywTolrtrvjf. 

Aucnpfintur,  Rigiliius  ail  :  (jM^m  fa?f/fl[  /a6f»«  rtiam 
tttbis  Kcclesio!  mnttjrng  proslravU?  Sam  hor  $ignificat 
Cijprianuii,  Ptia  *i  inlf*r  m  iriyrai  ex$^.iti$$e  qui  Vt'nali's  ha- 
brent  imcis  Ibetlns.  Tnrpins  :iiin;m  iimlto ,  si  ipsi 
PiMi'i(ices  iiierciuiii  istaniin  iiisiiiorfS  siiit  el  i»ro- 
P"»l  I». 

Al  Cfernm  et  ad  pteb<'>n,  H«t  simiil  scnpia  rniss**, 
Ciiiii  d  io'ni>  secf  »einil»iis  Iiim-  osteii  liiiir.  Qiio<l  lir«U 
eani  II  li'C  mciirmeril  Cypiiaipis,  ciiam  vic*»  vcrsa 
caniiodiMii  iii  illis  meiilionoiii  fu*  ial.  Viil.  Ep.  xvt 
et  XVII  siib  fiiiem. 

EPISTOLX  XVI. 

Vm  pilientJam  meam  tenui.  Plurcs  aniea  cx  se- 
Ce^su  scriiisil  Episiolas  aiictor  no^ler  presl>y'eri^  el 
diacoiiili'i<;  in  caMsa  vero  hipsiiriiin  ,  nos'  acceplniii 
Doniti  ForlMiiali,  Ni»viti  ci  Gordii  iii>o!ciiieiii  posfn 
laiionem  ,  cui  <n  isrrHMnrmii  se  sp  r;iver  «i,  ciim  «lc  ea 
u9  ;ue  ad  rHilitnni  siiuiii  aMipliaiiduiii  dixis^ct;  iiiiuc 
prim'iin  lilter.is  ad  illos  fa-it. 

Aliqni  de  presbijteris,  S<ilicet  «iiperiorc  Ei»istoli 
iiominaii,  inier  <pio»  nonnuHi  illi  ipsi  e^^eiioscuuMir, 
qiii  d"iiic^ps  Cy»i  i:ifio  noslr »  ifir»nsi  rneron! ;  el 
qMinqiic  presliy  croriiin  liiiil  >  iusi.,'  iii  suit  :  quos 
lameu  nt  deliuirct .  cnmiireslivtcr  »s  appellat. 
.  Nec  loci  sni  memnres.  lUualtius  ail :  Gradns  prcs- 
byterati%  ,  qui  snhdilns  e%t  epscopati,  Sam  sic  eral 
ordi  Ecci 'Sfanlirus  snb  C.ynriano  ^  a'qne  idem  omnino 
jam  fnerai  (pvo  Tertulliani.  V/im  ubi  disserit  de  (arnt- 
tate  dand'  Baptismi ;  Dtndi  quidem,  inquit ,  hnbet  jns 
snmnvis  sacerdns,  qni  e$t  episcopns .  dt'i*i  preshyieri  et 
diaconi  :  non  lamen  sine  Epi^cnpi  a"Cforiiiit<* .  proptcr 
Ecctesife  honorem;  quo  $alvo.  safva  P'ixe  t.  InimM  is  crat 
O.-iIo,  a  prifiiis  Cliri>tiaii;e  pieialis  iniliis ;  sa'teui  cx 
qiio  presl)yer'»s  in  i»irt«Mii  ciir.ini  >  aduiisernul  Epi- 
sc'»pi.  Uude  dicil  q  lod  lioc  presl»y'eroriitii  ;»ttiMila- 
tiim  ,  nnmiuam  omivno  $nb  aiiti'ce^.sorihu$  fatium,  C 
Igiiitiiis  ail,  licere  fjinUj  &nrj  yyviwjj^  iirtyiivQ^j  »ii«iv. 


tum  s:>nctum  ,  idem  prorstis  es^e  ac  Chrif^ium  aboe- 
g»re.  Ei  revera  Luc.  xii  voces  Ii*  iiiiineiline  s«*H. 
licciUDtiir  i^iis  :  0>nni$  qnicnmqne  confexsus  furtit  au 
coram  hmiinibns^  et  fiiins  hominis  confit' bitur  rum  *■&- 
ram  Angelis  Dei ;  et  qni  me  wgaveril  coram  hotuiuibui, 
neqabitnr  coram  Angciis  Dei.  Porro  ul>i  occiirril  idea 
lioiiiiiii  diciuiii  M  1  h  xii  ct  Marc  iii.  nd  bla^iihe  »•»$ 
iii  eiim  dirgiMir.  Vid.  qu:e  aiiiini:ii.i  in  t.  iif  :«d  Qiu- 
riu.  c.  28  :  Rtmissam  is  non  habebit,  Qur»  E«cl  %ii 
eiicicndii>  csi ,  n»*c  uisi  per  |)<e'iiitMiiaiii,  qu.i^  u*>\c2 
po^l  iiaiirr  giuiii  lahiila,  rcsii  ui  polcsi. 

/Eterni    p^citi      Sic    gra-ca    qiicfdain     exen  pb- 
rin  lcjiiiiil  uuAzriv.;.   P-r  a'lcrnu:ii  pecratum,    iiu»!- 
ligit  suiiiitiuiii  iiliid  iicfas  idolol:iiri.e,  qui>d  ab  Ectic 
.sia  «xi  rm  ii:il. 

Plus  Cfideitt.  Uigtliifis  ail  :  Qni  jam  excid^nn^  ie 
fide  dicia  Christo^  uunc  etiam  excidunt  de  diMpUai 
Etctesiv  CJirisli. 

In  minoiibns  peccntis.  Salen  re^peclu  habiro  ad 
^  Apo^laNi.im,  inicHi;:ii  enim  inlcr  alia  adolif^rinm  ei 
"  ho  iiicidiu  II    CaindtMii  co  nparationcm  insiituil  Cyitr. 
Kp.  proxiui!. 

Offeitnr  nnmen  eoritm.  Risaltins  ait  :  tni^  oratio- 
num  Sficrificia  nominantnr .  Oiationes  sivr  p^eees  proeh 
nominntim  atlegnnUir  Deo  per  Hresby  eroi.  OffeitwT 
nomen  eorum  nua  cum  preribns  qua*  pro  eis  olferuuiur, 
Qnnd  observnt  Pnmflius,  in  libns  manntcriptis  CfmO' 
nem  ila  cnnripi  :  Memf^nto,  Dominr^  famniorum  famm- 
inrum  fue  lu  irnm  ;  iiomina,  stc  inietli(fi  debet,  ut  post  eM 
verb  r,  MenientJ^  Domin-',  fainniorum  ftimutarumquetaa 
rum .  scripium  fnerit  prcecipiendi  niodo  nomina  :  que 
sriticet  admonen'nr  prestiy  er  qui  propopulo  farit  meU" 
tionem  hoc  loco  hubendam  csse  certarnm  personarum  no- 
minniim. 

Exmnotygni  facia.  PiiMicam  coiiression*»m  hic  iii- 
teliigi  siipra  iii  lil).  d<>  Lipsis,  iiioiiuinius.  Iia  iu  Epi- 
Slohi  ad  Antoni.tii.  .Ptaciv  sacrificaiis  in  exliu  stttve- 
niri ,  qiiia  exomotogtsis  ajmd  inferos  non  e$t :  uhi  nm- 
iiiiio  co  »siai  VM'hi  ii|  •  Ps:diiiiSl;f  hpidnri :  /«  inferno 
ariis  confiieb'  ur  libi?  Di  erl  s  porro  verl>is  ^iibji  ilur; 
Ei  qnia  apnd  inferos  cnnfessio  non  est ,  nec  exomoioge- 
si$  iltic  fieri  pofest.  Sic  lih.  de  Lapsis  Qnanio  rt  fide 
majore^.  et  timore  mftiores  $nnt ,  qui  quamvis  nutlo  sa- 
crificn  anl  tibilli  fucinore  consincli ;  quoaiam  lamen  de 
lioc  vet  c  >gitaverunty  hoc  ipsum  npnd  sncerdotes  De%  do- 
tenler  et  $im;>ti>  iter  confitentes  ,  exoinolng,sin  c  >fi«c>.  n- 
liie  fnd.nl^  nuinii  $'ii  pondns  exponuni,  Kt  slttun  d* 
trihiis  piieris  ail :  Exomntoge$m  ficiebant  Deo  in  midio 
igiiis  Va  siniiliier  dc  D  nielc  ail,  Exomotogeain  dolfa- 
ter  fa  ien$,  d  xii  :  Ihinine,  Deus  magnuSt  eic.  Peccati' 
niu$^  (niinns  adniisimuSt  e  C. 

Seivns  D,i  eum  Dci  sacfrdote  commiHiint.  Rig.iUiiis 
:iii.  Id  e$i  f  cnn  Episcopo.  Sic  E\k  5i  cons  itutum 
Romoi  D/i  $acerdntt'm,  Animndveritndnm  tnc  tfei  ser- 
vo$  romniitti  cuni  Dei  sacerdote.  Sed  meninisse  debit 
Ddi  sacerdos.  e$se  se  etinm  Dei  servum. 

Memores  toci  nostri.  Rigaliius  ait.  Episropatis^  H 
qnidein  Cartliagine^nii  Ecctesia! ,  quce  prima  provi'ici(t 
sedes,  ad^oque  mnlt  irum  Eccte$iarum  cnram  $ui4uebat. 


Conempin  Prmpo^Ui  tolnin  Atbi  vindiceni  N  »u  inlra 
petitiod-  liiiiii.s  consislani ,  adeo  ul  niliil  episcopo 
rel  n  )ii»nt,  nisi  ohseqnii  gloriam,  aul  parendi  iicccs- 
Sitateni. 

$ine  rat'one  reslitnendas  sntulis,  Rig  ilt*u>  ail  :  id 
est,  commnnionis^  extra  qniin  non  estsatn^. 

Omnia  peccata  rem'ttcnlnr  filis  honiinum.  R  {jahiiis 
ait  :  Marci  vrrba  $nnt  cap  III  7r*T«  oLfiOtnTdn  xoc 
t</ixprri/AXTA  t:1(  utoTf  Tiiv  xvOp<uit«v  Qnnrum  rerbnnim 
ieatentinm  vu'qata!  v  rs^onis  anclnr  anblguam  f'cit 
transpositione  verbi,  reinlMcnnir,  qiinm  fiic  serrovit  Cy- 
pri'intt$.  At  tibro  ad  Q  irinum  iii  anertissinie  dirit  nnn 
posse  in  Eccte$ia  remliti  ei.  qii  in  D  nm  dpliq^erii ; 
deinde  cilt  ex  Evn^tqplio  xaTc<  M«T9a/ov:  Q>ii  dixmt 
verbnm  adrcrsns  filimn  hominis ,  remiitctnr  illi  :  qui 
antem  dixerii  adversns  Spirite.m  sanctnm  ,  nonremtte 

tur  iHi^  neqne  in  tinc^  neqnp  in  futnro  swcnto.  E'  stnliin  j^ #— -     - 

appnnif  ex  Marco  :  Omnia  nerctita  remiuentur  fitiis  "  Sic  in  Cud.  Ecctes.  Afiic   Auretius  Cnrthagints  Episco 


hnminnm^  et  blnsnhemice,  eic.  Ex  qnibus  manifesiissi' 
mnm  ,  hac  Epi$tnia  et  Hbro  nd  Qnirinnn ,  liinc 
ess^i  Cynrinni  mentem;  remitti  omnia  peccata  qnce 
adversus  filios  /lominum ,  id  est ,  adversus  lioin'ni's  , 
quis  commi%erit;  non  untem  qnas  adversiis  Spmtum 
sanctum.  H*)c  vero  Cyprianus  iiahel  a  mngistro  sno. 
Etenim  tibro  de  Pndicita  :  Dimittis.  iimil ,  ut 
dimittatnr  tibi  a  Deo.  Dcticta  mundantnr  qniv  qws 
in  f>atrem,  non  Denm^  alniiseril.  fhbtniibns  deniqne 
dimissnrns  tios  in  oralione  nrofitemnr  Piocnt  dubio 
inteiterit  Septimins  :  Debitoribns  nostris  ,  non  Di. 
Roiia  ciim  vc  ia  Rignliii.  lalis  scnsiis  hi- vcrhis  Cy- 
priaiii  assi;,'iinri  delnu,  qni  ciiiu  ejiis  instiluto  consis 
tere  poierii.  LocMin  liiinc  laud:»t  iil  ostcndat.veninm 
iioii  le  nere  Inpsis  concedeiidnni ;  ila  taiiieii  m  ea 
diMU  pOBiiilenljlms  u  n  diMnmoiur.  Diccfid«iiii  itaqiie 
puio,  au-iorem  iioslrum  8cn> Sic  blasphemare  Spiri- 


pits  :  Etjo  canctnrum  Eccleriaium  dignniione  Dei ,  ut 
scitis  fraires ,  solliciiudinem  su^tinto.  Ibidcm  ,  .Virnii- 
dins  Episcopus  ad  Anretium  .  fnit  semppr  Ittec  ticentia 
Ivic  hetii^  pro  dehiderio  cuinsq  e  Ecclesia  ordinart 
Epifcttpum.  Epiyonius  item  Episc.  :  Mecesse  habes  li 
omnes  Ecctesins  snffutcire.  ilaqneipse  lyprianu*,  Em- 
s  ola  15  $ic  incipii  :  Sotticitudo  toco  nosiri,  et  ttmor  Do- 
mini  conipetlit. 

Per  dies  qnoque  imfttetur  apnd  no$  Spirilu  sancto 
puerornm  innoci'n$  icttis,  qnie  inexsiasi  videt.  Rigaliius 
ail :  Son  ex  somniis  tantnm ,  verum  elium  ex  furorf^ 
divina  rarinrum  evciitnum  prtv$agin  concepere  ciri  Chri- 
slinna  pielate  laudalissimi.  Et  somniorum  quid^m 
ixtinptn,  quce  Ccccilius  nosier  Eciiesia;  «mit  prrsbytrris 
nnrrtU  ^  supra  nottivimns.  llnc  EpistAn  per  exsia  ic9S 
puerorum  innocenlinm  ejfains  monita  qnaulam  'iM 
mnndnta  incutcat,  Per  dies  ^Antina ^injAetHT  flparf 
Digitized  by  VjOOy  IC 


1055 


SELECTiE  IN  CYPUIANUM  NOTiE. 


i054 


nos  Spiritn  sancto  puerorum  hwocem  <Bias  ,  qu(g  in  A  dero  ei  plelie  corilinerelur,  par  eral  ul  quando  per 
exsl  $i  videt  oculis,  ei  audil  et  atloquitur  ea  quilms  no$      exomologesiii  eidem  saiisficrel,  ndfssenl  qui  iilriiis- 


Oomimi$  monere  et  instruere  dignatur.  necte ,  m 
exstHf^i,  Niim  adventans  in  pueros  vis  divini  Spirilus^ 
elocabat  quidqnid  in  ilUs  erat  meniis  iwiuilince  $ive  do^ 
mesticiS :  ita  ut  qtnsqtie  ,  non  jam  sni  comnos,  maqno 
tllo  hdbitiUore  pleiins,  nihil  praJter  liospitein  suuin  sen- 
tiretf  nec  videret,  nec  hqueretttr,  Quam  prope  explora 
titm  lidbuit  hanc  diiim  furoris  grntiam  :\riht»tele$^ 
libio  de  Divinitiioite  per  insom.  nbi  futeiw  exi*taiico$  fn 
turii  qimiidoqne  proipicere.  t&O  51  e>^uc,  fH^Mi/.Tjv  ^x- 
rr*rix&v  irfiopxv  aiTiov  6ri  ecl  dijte/V.ixivv.aecc  ow'.  ^voj^Xov- 
9i^t  3cU*  iknoipacil^o ^r*t  twv  |!yt%wv  ou^  /M«X,a-Ta  tthBk'- 
jcrron  IJnde  tiueni  illa  Jevwdt ,  nisi  nb  tllo  dtvino 
honpile  illnta  et  invectu?  Pice  la  e  Pliilo  Dissertatione 
sun  :  Qni$  divinorum  h(ere$^  i^orx^iTon  fi>v  y*p  ij  hfJth  v 
'^ovc  x*T«  Trv  Tou  OU'jU  «veuvwtroc  Aoif  tv.  6if*i{  ykp  <»wx 
fjTi  OvjQTOv  adAyxrw  fl'yvotx»}7*t.  Ata  t&Oto  ii  Siwi^  toD  ^oyt- 
afxotj  x*i  t3  -nipi  «ur^v  «^6x0«,  k'x*Tvcfl"iv  «"i  Ofjf.pT^rttit 
ptv^crv  i'/iwr.9t  Idem  micor  huncce  ffrorem  d  cii  esse 
ioOtov  *aToxwrt*»iv  Tf  fMnat.  Ac  pro\)terea  Tertnllinnus 
adversns  Marnonem  ,  lioc  etinm  lUfendit^  gr  ^tias  exsta- 
sin,  id  esi,  amentiam  convenire.  In  spiriiu  eniin  liomo 
constitntus^  injitit,  necesse  est  excidnt  sensu,  haqne  in 
exnlaticis  aiiquaniisper  sni^ieniia  moritur,  Nimtrum  di- 
vinm  snpervewu  Itumnna  sic  offnscn^ur  et  inumbratur, 
ut  excessisseinierim  videnlnr,  Chiysostomtts,  ubi  de  vi- 
sione^  qua  Petrns  vas  inyens  cwlo  demissum  conspi'xit  ; 
fxaretfftp,  TtviUftfltTtxr  Oew;;i*  yiyi¥i¥  *Otw*  tou  ffW/^TO^,  «^ 
av  tXnoi  Tif,  i^iirvi  v  ^»X^i' 

EPISTOLA  XVil. 


(|iio  partes  siJSii>uTeiU.  forma  a  Cypriaiio  Episropo 
duta  fiiii  :  condjii  nein  iiiiiiirutn  sul>  qua  lapsi  in 
Ecclebiaui  reciiuTeiiiur  is  pnrsciipsil,  quod  ex  Epi- 
sl  ila  liHC  et  seqticiiie,  p<iiiiiiiiM|iie  aiii  alMinde  c«n- 
f»tat.  Fnrmtvswv  condiiiix  is  iiiiph.*l;i*.Kcclesi:i*  nou  ine 
tesies  ei  J^rlulri  era  ii  disconnH  ei  Iratres  laiii  iii  h.uic 
r«'iii  acci  i.  H  i*c  piisra  di  cip  iiiae  ErcI«'M  iMi«*:e  ra«io, 
1*1  prospositi  cwn  clero  convenientes ,  prmenle  et  «/an- 
tinin  jilebe^  quibits  el  ipats  pio  fide  et  tintore  suo  honor 
Imbendus  r«/,  disponant  oiunia ,  consilii  comntun  $  reli- 
yione,  Sir  iii  »aci(ir'iiu  (irdiuiiui  (-(illaii  •ne,  KOLrkt^ii 
ad  epi>c«>p(is.  0-uv3vS'>xe0>i;  ad  ,)d(>lifni  speclahal.  Vid. 
Ep  Lxvii  nuc  iKMi  Cl«'iiieii.is  En.  ad  liom,  pnrag  44. 
Partem  plebis  quof  lui/sa  est,  li  .secuiida  classe 
eraiii  lip  i  iiuld^  M  iriyrinu  suirragiis  c<>uiiiien<lall, 
aui  eiiuiii  nondihii  ad  pueiiiieiitiaiii  adinls-i;  sed  ter- 
rure  nioriis  iiigriicntis  de  ^ericulo  adinoniii,  ftupplices 
l^  iilad  paceni  adn.iai  |.o>sciit  lli  «iiinnKpiaiii  ii»n  pari- 
^  ter  letipi  oeUerciit,  diviiue  lanicn  inib  nror«li.i'  Hianl 
coniiiieiidan  J,  cujns  pr^^^dio  e(Muiii  ^tuiiiii ,  laniiS' 
per  donec  uberiora  renKrdia  prociirari  poS!»eiil,  eraiit 
rulciendi.  Il<iac  e!>se  verburuni  sendUui  ,  ex  Epislola 
s<  qut^nti  li  iuitlo  apparet. 

Andientibus  eiiam,  T«'rtius  ordo  est  calecliiimeiio- 
riiiii ;  qui  cinn  nonduiii  ridein  Ctiri.slti  oiistrinxi^seul, 
levius  reliquis  lapsi  vid«'lianiur;  el  pruinac  paratio- 
rcin  veniam  eks^ieclare  poieranl. 


In  plebe  consislentibus.  Vid.  quie  dicta  ad  Ep.  1. 

Quibuspoten$  est  divina  misericoidia  medeluni  dare. 
In  iia  eraiii  seiiteniia  (maui  Moulani  ei  iNovati  <ni 
s(;quaces.gi-avissiiiioruro  nagitioruin  conipeiio^,  licel 
al>  Eccie  ia  veiiiain  nou  oliiini^ani,  a  Ueo  laiiieu 
p  sse  obliiiere  :  I*s  ergo  iiou  iii  tioc  veriebatin  ;  cl 
rocie  auctor  iio>ler  hoc  s  ifna  neii  opponit  lap^is  (pii  p 
ad  p  ceui  fcslinarcni ,  qiiod  noii  de  (^oruui  siliiie 
coiiciaiiiaiuui  >ii,  qiiibus  aiiie  iioeuiieiilio;  (iccur^uiii 
iiiori  coniingeiei. 

EPISTOLA  XVIIL 

jlistalem  coepi$$e,  Livandx  disciprmse  cou>aiu 
ali.-iiii  stiippedital  Ep;siola  vii  csiiir.i  ad  Pjiuel.  nu- 
incros  1.1.  Quod  Diiniruin  iion  niodo  lapsi ,  ei  plu- 
riini  eX  prrsb)leii>  Ciriba^nue -sili.is.  scd  cl  140- 
inana  Ecclesia  iudiilgentia  utcnduin  ceusuissel  ;  ct 
duiuin  oniiiino  cs>el ,  niui  ^..oiuiii  inodo ,  sed  el  vi- 
ciiiie  Eccle^i» ,  apud  qiicm  seccssus  ejus  jam  tuih 
inale  audiebai ,  biiiiul  et  semel  invidiaui  et  iras 
su  iie 

Anud  diaconum  quoque  cxomoloiiesm  facere.  Rigal- 
tiiis  ail :  E$l  enim  ettnm  in  diaconatn  sucerdoitum.  Sic 
Epist.  XX.  Iiem  Presbyteris  et  Diaconihus  non  defitit 
sucerdotii  vi^jor.  Cautc  liic  te^eudiis  esi  Ri^aliiu^  duiii 
ait  esse  in  dinconniu  sacerdotium.  Qu  ic  iinqiie  neces- 1) 
si  as  cogii  eiiain  illa  ((erendil.  sed  taiilispcrdum  iucu- 
bueiit.  iN.ita  e->i  bi^toii  apud  EuseK.  1.  \i,  c.  4i.  Eii- 
cbari^iie  per  pueruin  Serapioui  trausu  issc  :  neuio 
t  meii  dixrtit  las  esse  p  ieri:i  sacra  illa  niysietii 
disiiiiineic.  L  iige  aiiieui  is  a  vero  abit,  cuin  iii  dic 
toriiin  siioriiiii  lineui  addiiiii  verba  quu!  iura  b.iiicn- 
tur  :  Presbyieris  ei  diacouis  non  defmi  sacerdotii  viijor, 
iiileliigii  (Miim  illic  Cypti.iiius ,  siiaui  p«>te>iatein  in 
ipsos  {leliiiqueiiies,  hive  presbyteii  essetit  sive  dia- 
cohi  iioii  dcfuis^e  :  siquidem  uiiMsque  adiiioiiuisset. 
Dicitur  porro  apud  diaciuuui  exomobige  is  fac  a, 
nmi  (piasi  is  s  *lus  es^ei  ejusdem  conx-ius;  ptHiiiicii- 
tia  «-niin  ve!  »*groian.nim,  (juair.uiu  fieii  pi  tuii  i  lis 
S;ecuii^ ,  publi«-a  erai ;  sed  (\uh  abseiile  prcjliyt  ro^ 
ad  «.ueiii  niuiiiis  ilbni  iuipiiuiis  bpcctabai,  oiacoui 
pr;t'^c  .11  b  bet>;itur  pr  rsus  ihcessaiia,  (iU»  ciiui- 
que  e  plebe  adcsse  couiiiigerel.  Cum  euiin  Eccle^ia 


EPISTOLA  XX. 

Actus  nostri  ratio,  Uigallius  ait ;  Actum  dicit,  mini' 
sterium ,  administraiiofiem  ^  disciplinam^  El  svb  ftneni 
istius  Epist,  Actus  noster^qui  adunatus  e$se  et  consen" 
tire  circa  omnia  debet.  t^ic  etium  Episi.  xxvi.  Actus 
$uos  desideranl  eiiam  ab  ipsis  suis  fruttibus  com- 
probnri, 

Sicut  Domini  mandata  instrnunt,  Nimiruin  Maltb.  x, 
25,  cui  :iddi  poie^i  el  e}us  cxcmpiiiin,  quod  mandalo 
a><|nip  liet.  Luc.  iv,  50  ct  ablii.  Uiiiie  Orgeu.  in 
Joan.  xvM,  12,  ail  :  htlksMi  ^f*SLt  iv  ^uafp.Oit  *«('  ^«7$ 
x«d*  >*.VUO»v  j;rt€ou/.i«  av«x^P<<^^*>  It)  bauc  liicliteui  Cie- 
meus  r%lt*vaiid  Sironi.  iv,  ratioiicni  ledtiens  qu:ire 
Doiiiiniis  fugen' jus^il,  dicit  :  Bou>iToti  itfi&i  fArMvi  ai- 
T^ou5  /UJ7J4  ffuvaiT'ou€  xtfX(.u  Tivoc  '/fvc^at,  tf^'atv  t«  awTSff, 
Ttpdt  «^^,  x<'  TW  oid»xovr<  x*l  tcu  avflt/piCvri.  r^nov  *jfip  rijet 
itpoyA-jyiXuL  Muriv  nip(9r«t90Ai,  0  ik  traptfxouojv,  to//*//- 
pii  iMt  fitfoxhiuv^i,  ••t  8i  -'  avxip&iv  k/poifKOj  O-ow,  etc  6eiv 
kfMXiri^tii*  xA<ToDociroxTtvv{iv;6c  SAtxo*  ^'Oyof  xAdtarft-rai.y  6 
CAUT^v  nrp^Myt»^  t«  BtxtiTTfjpita.  outo^  5*  Sij  eiij  ">  fx^  ir^pt- 
ffTf  A^o/Mev9c  r^  iiotffiiit,  ocXd<0-tfC2.v  ^ioe  B^koof  n*>p\x^  *av- 
Tiv  ouTdc  eWi  rd  6»&v  ip'  iaurf ,  6  ffuvfp/o.  yive/uuev&s  t«j  tow 
St^xovTbc  vovrtpia.  Siaiiliier  Kccesi  Sioyrii*  n:»ts  I^oly- 
c^rpi  passituieiii  liescriiieos,  qiia;  qnidetii  post  cjiis 
set  essuiii  conligeiai ,  eain  vucai  r6  xar*  cuA^^lA/oy 
/ua^rvptov.  S>d>juu)(eiiS,  ^tfltfAtvtv  yap  iva  nAp^W^i^  6»{  6 
xuptoc,  i^  /At^ijrai  x«i  itf*ti(  awrou  ytf6tfju(/oc^  /4*  /li^vov 
ff^xOTouvrec  t^  xa^/  eaurouc  «  «AAa  x«ti  rd  xara  roW 
7cU«c  etc.  Qtiu3  ex  aiieia  parte  m.igiia  cuin  potupa 
aUeititilur,  niagis  Moulanum  sapiunt  quaiii  Curi- 
siiiin. 

Sncrileqis  contactibus  manus  sua$  atque  ora  macU' 
lassent,  liigaltius  ait  :  lli  dicebautur  sacrificaii,  qni 
maeulnvernnt  manns  sua$  imposito  in  acerram  ihure, 
vel  maculaverant  ora  s  a  vescentes  idoloihyia, 

Duren'ur  quolidie  tibellorum  millia.  Qnantus  Inpso- 
ruiii  in  Deciaiia  per.secutione  iiuinerus  vel  liinc  coii^ 
slare  poteiit;  prasfrliin  ciiin  uuo  liticllo  lotas  faini- 
li.is  mariyrcs  passiin  includeriini.  Coinmunicet  ille 
cnm  stiis.  Vid.  Ep  15  ct  aiibi  Ep.  25.  Vniversi$ 
pueem  dim  stmus  Ei  porro.  Habeunt  pucem  non  lan- 
tum  hos  ,  $ed  el  quas  scius  ad  auimnm  nostrum  perli- 
nere,  Ep.  22  Cerie ,  btijusiiiotli  iibelloruin  mHIia, 
lapso  bumaiio  geueii  vidcnlur  buir(^iu^a^.^^  by  GOOglC 


mo 


OXONIENSIS  EWTIONIS 


WjS 


EPISTOLA  XXf. 


Celennus  Luciaito,  LiUer:c  Ii:c  a  Cijlnrino  Romc 
agi>nie ,  nd  Lucianuni  confessorem  Carthaginetisem 
transmissae,  nna  cum  sequenlibns,  muliuni  hiciunt  ad 
expiicaiidam  di^  lapsis  restilncndis  coiitri>Yer«iam, 
et  in  ea  excitanda  singulareni  Luciani  invoreciindiam 
ostendiint :  qu;c  pliiriniuin  molcsli;c  Cypriano  ei  Ec- 
clesiae  ejus  crt^abnnt.  Undc  e  re  erai,  ut  is  basce 
Kpisioias  recoliigerel ,  atqiie  suis  adjungendas  cura- 
ret.  Vid.  Ep.  xxxvii  ei  xxxix. 

Hujui  mundi.  Correciio  ista  recept»  leclionis ,  ut 
et  sequenles  adeo  sunl  maiiifesta! ,  ut  non  opus  sil 
commentariis  ilias  aut  defciidere  aut  iliusirare. 

In  tam  florida  confessione,  Ri{;.illius  ait  :  Hoc  e$l 
purpnren ;  in  qua  $angui$  fu$u$  e$t  pro  nomine  C/rris/i . 
Sic  TerluUianu$  /i6.  de  Corona  ,  dixit  milUem  Cfiri$li 
ru$$atum  $(mguini$  $ui  $pe.  Et  panlo  po$l  Ca^cHiu$ 
no$ter  dicet  liorido$  mariui'e$j  $ive  confe$$ore$,  ian- 
guine  fu$o   purpurttto$,  Jam  vero  pridem  Snlma$iu$ 


A  confessores,  e  quibus  nonnulli ,  Moyses  sallem,  imT' 
lyrio  coronnbaiitur ;  qnare  non  ab  ipsis  Ceferittsi 
vtmiaoi  pro  inp^^is  sororibns  peiit?  An  hoe  fa^^aa 
qoia  Nuineria  el  Candida  Afr.B  erani,  ot  lirei  Rohez 
detiquerint,  CnrthagiiKMisi  Eccle^i.i!  depuiabanliir  - 
ei  i>roin«l()  mariymm  Ecclesi.-c  Carth.iginensi!»  suffr»- 
giis  siibicvaiid:c?  \n  leiiior  R.unx  inientibalnr  per- 
secini't,  ut  supplicia  capitaiia  ibi  non  cxpccUrentitr! 
Ceno  Moyses  posi  longos  carcerls  parjdores,  ex  idorla 
nrirluiis  videiur;  ct  leliqui  landein  erant  elapsi.  Aa 
deuium.  qui  i  niillus  Rouuc  fuil  episcopus,  nec  lama 
spe^.  ut  in  iiiiogruni  resiituerenlur  laps;e,  domee  epi- 
$copn$  con$lituatur ,  ideo  alio  speclubant  illx  ,  et 
fidem  prcsiilis  Carlbaginensis  iinploranini.  De  IsCis 
nibil  libel  siatiierc  :  dispicial  eriiditiis  lector. 

Donec  auxilium  Domini  no$lri  Je$u  Chri$ti.  Subandi 
$it ;  sive  ,  prce^telnr. 

Floridorum  ministerium.  Rigaltius  nil,  Siciegrndmm 
arbitramur.  Ftoridoi  vocat  confe$$ore$  itlot  jam  flmida 


probavit  Crasco$  $criptore$  av9)]p<y  dixi$$e  ,  purpuram      confe$sione  con$picuo$,  qui  jam  torti  equuteo,  $ive  tn 
veri  tumini$,  hoc  e$t  cotor\$  exceltenti$  et  p^rf^cti$$ime  "  guli$  concerpti ,    /idem  Chri$to  con$tantisiime  urra- 


florenti$.  Sic  etiam  auclore$  Latini,  circa  Cypriani  $(B' 
culum  ,  florido$  oer$u$  dixere^  exqui$ili$  $cnteniii$  no- 
b.le$  :  et  excerpta  qucedam  Apuleii  florida.  Et  flori- 
du$  color  opponitur  au$tero.  Ptin,  lib.  xxxv,  cap.  6. 

Peto  tameUf  chari$$ime^  a  Domiiio.  Ac  si  dixerii :  Si 
Diartynum  fiubieris  antequam  littcr.c  inc:c  ad  le 
pervencriiit,  Duininuin  rego  iit  luiscraruin  soro- 
rum  inearuni  inisereatur.  Si  vero  litterc  ineae  ad  tc 
vivuin  porveneriiit,  responsum  reddas  ol)Secro ,  ct  a 
Deo  peias  ut  sim  diguus  el  ego  coronari,  et  annu  is 
deiiiderio  nieo  pro  sororibus. 

Et  ideo  pcto  ut  annua$  de$iderio  meo,  Libelluni 
concedas  Numeriae  etCaiidid;e«  quuc  lapsic  eraiit.  De 
origioe  iiorum  libenoruin,  conjt;ctornm  satis  coniino- 
dam  interponit  illiistrissimus  Baroniiis  in  an.  Cliristi 
253,  parag.  60.  Fluxi$$e  inde  ea  con$netudo  videlur , 
qnod  tap$i  ad  confe$$ore$  ab  epi$copi$  pro  pace  con- 
svqttenda ,  priu$quam  recoHciliareniur  Eccle$ice,  mitte- 


verant ,  adeoque  procon$uli$  arbitrium  exspeciabmii  u 
carcere  :  $acrarnm  interea  Litterarvm  eomtaniiam  pn- 
cente$ ,  $pem  erigente$ ,  fiduciam  figente$  :  omnia  de- 
nique  tractante$,  quce  prcesentium  temporum  qaa- 
litas  aut  prcemonere  $uadebat^  aut  reeogno$cere.  Ad  tuec 
igitur  chri$tianm  pietati$  officia  fralribu$  secum  inctmsU 
Lucianu$,  $uper  ip$o$  factu$  anti$te$  ,  ip$e  quoqne  flo- 
rida  confe$$ione  pr(eclaru$  mini$trabat ,  ac  desideria 
confmorum  ad  fratre$  qni  forte  in  proiimo  formam  Ec- 
clesiw  retinuerant ,  perscribebat ,  aut  ab  dominee  matris 
Ecdesias  nberibus  transmissa  refrigeria  di$pen$ahai. 

Factu$  antistes  Dei.  Forie  eadein  mente  qua  in 
Apoc.  V,  10,  ninriyres  dicuntur  rege$  et  $aeerdotes 
Dco.  Aut  pociiliariier  F loridorum  ministerium  ini^' 
ligil ,  quo  $uper  iiinrtyres  factu$  anti$tes  ,  boc  cst 
procuralioneoi  obibai  eoruin  causa.  Sed  revera  l<»ctis 
corruplus,  iiec  quicqiiain  boni  «ensus  es  seqiieulibof 
facile  exculpi  polerit.  Forle  rcponcndum  amieus  Dei, 


rentur;  ut  ab  illis  primo  veniam  peterent,  in  quo$  inve-  p  boc  enim  ciogio  inarlyres  perpetuo  donnntur. 

recundiu$  deliqui$$ent ,  dum  foriHer  confitentibu$  t//u,  ^^"'*"  »"'»  *"  '''»•"»  •••»•«—'»«•*'    «-  .-^•«^«-^ 

ip$i  ignaviter  pernega$sent,  Magna  certe  imprimi$  hu' 

ju$modt  poena  e$$e  videbatur,  ip$o$  turpi  ngatione  fx- 

dalo$ ,  vel  vultu$  eorum  in$pexi$$e  confe$$ioni$  gloria 

fulgido$  attjue  decoros.  Consutebatur  hac  via  et  confe$ 

$orum  dignitati  el  lap$orum  utilitatifqni  $ic  coqereniur^ 

ut  victi^  $e  victoribu$  $ubjicere  ,  eaque  animi  demi$$ione 

eorum  precibu$  veniam  ab   Eccle$ia   promereri,   Sed 

quod  in  rcmedium  olim  fuerat  introdnctum ,  humana 

nequilia  coepit  convertere  in  delictum ,  dum  tansi  $preto 

ep\$copo  ac  alii$  $acerdoiibu$ ,  $i)onte  coniwlarunt  nd 

martgre$y  extorii$que  ab  ii$  $uppticibu$  ad  episcopum 

de  comnmnicationc  tibelli$,   qua$i  oppignoratam,  ac 

martyrum  precibu$  debiiam  communicationem ,  ab  Ec- 

clesia  exigebant  potiu$,  quan^   peiebant.  Et  quideni 

confessores  ex  parvis  iiiitiis  in  immeiisiim  sun  privi- 

logia  ainpiiasse,  Gdem  facit  lilorum  lioc  ipso  fere  tom- 

pore  Roinse  atteniaium ;  ubi  libellis  suis  p^eudoepis- 

copum  Ecclesia:  oblrudebant.  Sic  Pacianus  B()   ii 


Quia  pro  se  dona  numeravit ,  ne  $acrificaret,  Rigal  - 
liiis  ait  :  Sacrificandi  nece$Htatem  nummi$  redemerai, 
Sic  pterique  $nlebaut ,  qni  $ui$  ad  perfererda  lormenia 
viribu$  difjfidebant.  Itaque  paciscebantur  cum  delatore  , 
vel  niilitc ,  vel  furnncnto  aliquo  prcende.  Erga  i$io$ 
CaicHiu$  no$ter  multo  fuit  humanior  nc  benignior  Ter- 
tutliano,  qui  per$ecntionem  neque  e$se  fugiendam  cen- 
suit  nequb  redimendam.  Pretium  intereit ,  inquii  :  cet- 
ierum  sicnt  fuga  redemptio  gratuita  est ,  iia  redemptio 
nnmmuria  fuga  est.  Pecuniariam  vexationis  redemp- 
tioiicin  iion  cxcusat  tnntuin ,  sed  defcndit  PeCrus  Ale- 
xnii.  cnii.  XII,  cxeiuplo  Jasonis,  i4r/.  xvii.qiii  dalis 
pecuniis  diinitleliatur  ;  et  loco  iilo  S.  Scriplurae , 
Pr.  tium  redemptioni$  animm  homiuis  proprt«e  diviito?. 
De  illis  cerie  qui  sic  pecuniam  dederuni  diserie  aii, 

Sexngiuta  quiuque.  Gxtorres  habebantur  omuei 
qui  post  coiifessioiem  pro^cripti,  licel  Romam  per- 
gerent.  Nec  tiitiorcs  ullibi ,  quain  in   urbe  htebrre. 


dicii  Novatiauuin  epi$copum  fuctum  per  ei)isfolam  eo-  ])  Qui  fiiga  nnlcqiiaui  ad  tribunal  pertrabeliantur  sibi 


rum  qui  $e  confe$$ore$  esie  simularent.  Et  Ep.  iii  :  lUe 
auctoritaie  Epi$totarum^  $edente  jam  ttomai  adver$u$ 
fa$  $acerdotii  singulari$  ,  atteriu$  Epi$copi  $ibi  nomen 
a$sumit.  S^d  in  prxseiiti  c.iusn  ,  qoidilam  pcculinri 
ratione  iuexspeciaium  occurrii  .Celerinus  Rotn:r  a^ens, 
a Lucian)  Cartbaginiensi  conrssuro,  pacem  NiiiniTiae 
ct  Candid;c  c  »iicedi  petit ,  qu:c  RomnR  erant  lapsis, 
ct  illic  ab  Ecclesia  depulsa:  permnnobanl.  Qisc  qoi- 
deiii  pru;rogntiva,  episcoporiim  jura  loiigis  iiitcrvn-iis 
superat,  quoriim  potcstns  iuter  sunruin  Dici^ccsoon 
liniiies  clnudilur.  Sed  revera  mnrlyres  non  uni  :<licui 
Ecclcsiae,  sed  ouinibus,  a  primis  chrislianie  (idei  sx- 
culis  dfpiilnbantur  :  videiiiiis  enim  Acta  niartyrum, 
ab  una  Ecclesia  :id  nlins  iraiisini^s  < ;  et  singularuui 
Ecclesiantiii  nrirtyrologin,  noii  suoruni  iu-mIo.  sed  et 
longe  d'ssilorum  iiominuii!  oomina  continere.  Eiant 
p  irro  in  proxiiuo  Moyses  ct  Maximus,  aliique  Romae 


con«iuluiMUiit ,  profu^i  audiebant.  Non  vulgari  bac 
inipensn  .  et  profiisa  largiiionc  erga  lantum  coufes- 
soruni  niimeruin  ,  ncfas  peractum  redimere  coiia- 
baniur  ibt:c  sororcs. 

EPISTOLA  XXII. 

Si  diguus  fuero  vocari  collega.  Rigaltius  ait :  Serip' 
serat  Ceterinu$  Luciano  :  IJt  tibi  quoque  de  infimo  Um 
vel  frater  dicat ,  $i  fnero  dignu$  Ceterinu$  nudire.  R^ddii 
igilur  Lucianus  Celerino  voce$  hua$ ,  pulchro  chri$tiaini 
humiiiiaii$  certaminc>^  quod  expticabii  ipsa  mox  epis- 
tota  ,  non  ctegnntior  prmcedenti ,  $ed  non  minus  ckris' 
tiana. 

Accepi  littera$  tuas  in  quibu$  me  tantumgrava$ii.Kl» 
gallius  ail  :  Vatde  dnra  e$i  et  ineompia  dictio  huju 
Epistolx  totius,  $ed  initium  prasscriim  iniricaii$^imnm: 
niens  vero  digna  bono  confe$$ore  Chri$ti.  Hespondit  Uh 


Digitized  by 


Google 


1057 


SELECT/E  IN  CYPUIANUM  NOTiE. 


i058 


cinnus  littem  Celerini  atgne  iis  lanlo  se  pudore  oneratum 
fuisse  ait,  timnl  ac  legil  ea  Celerini  verba  ':  Si  dignus 
fuero  (rater  tuus  audire ,  ti(  perpetuo  dein  pudore  gra- 
vaius  pene  exciderit  g»udio ,  quod  maximum  ceperat  ex 
litteris  quas  optabat  posi  tantum  lemporis  legere,  Exui- 
iabam  ,  inquii ,  lecta  mentione  mei  honorificentissima  , 
$ed  pro  tanto  luce  humilitnlis  beneficio ,  quo  tam  demisse 
de  te  aui  iam  magnifice  de  me  seniis ,  nt  dixeris  :  Si 
dignus  fuero  frater  nominari  iuus,  in  ruborem  adeo  sum 
datus ,  ui  omnis  mea  loitilia  confusa  pene  corruerit. 
Nam  quid  mea  apud  pnsillum  magistratulum  confessio , 
prte  illi  tua ,  qnee  Chrisli  nomen  confessa  est ,  non  taU' 
ium  coram  milile,  aui  coram  aliquo  prosside ,  sed  coram 
ipso  Cmare ,  atque  hoc  vocibus  generosis  ac  verbis 
plane  divinis  ,  quibus  scio  ,  vicisti  anguem  illum  majO' 
rem  ,  meiatorem  antichristi,  Et  hoc  qnidem  scio  ,  qua 
fiducia  sciunt  amatores  fidei  et  zeiotypi  disciplinte 
Christi :  in  qua  ienoris  vivacitate  versari  te  eitam  atqiie 
ftiam  iwtor, 

Metaiorem  antichristi,  Rigallius  ail :  Nam  ex  verbis 
Pauli  ad  T hessnionicenses  ^  a  fine  imperii  Homani, 
aniiehristus.  Scite  autem  dicit  anguem  ,  quasi  lineam 
seu  funiculum  metatoris,  Aliuditque  tid  diaboium .  quem 
saerce  Litterw  serpentem  nuncupant,9oints  luctalor  atUi- 
cbristi  est  ejus  prjecursor,  quemailiiiodum  iiitfialores 
excrcilus  pnribanl ,  ut  loca  castris  ponendis  idonea 
designarenl.  Vid.  quse  dicui  ad  Epist.  vi. 

Confessus  deterruisti,  Ulcus  iminedicahile ,  ciii  me- 
delam  iiec  Valicana ,  nec  Bodieiana  bibiioibeca  pracs- 
tint;  apud  quas  solas,  bujus  ei  pr^cedeniis  Episiola^ 
exeiiiplaria  reperimus.  Si  conjcciuras  locus  dctiir , 
crediderim  voccs  itlas  scio  quasi  (  aiit ,  eos )  amatores 
fidei,  Et  zelotypi  disciplince  Christi,  Tuisse  verba  Ccle- 
rini  corain  imper.itore ,  cum  dc  Chri^iianoruin  rebus 
iritcrrogarelur.  Sic  itaquc  Feriodiis  concipicnda 
fuerit.  Nam  tu  Deo  voUnie  ipsum  anguem  majorem  , 
meiatorem  antichrisii ,  non  tantum  confessus  deterruisii; 
sed  vocibus  illis  el  verbis  deificis  ;  quibus ,  scio  quasi 
amaiores  Hdei ;  et ,  zeloiypi  diseiplina*.  Chrisli  ( tit 
qua  tenoris  vivacitate  versari  te  gaudeo  )  vicisti.  Con- 
fessioiie  sua  Decium  deierruit ,  apologia  auiem  vicit. 
Aut  etiam  &cribatur  ,  quibus  scio  qualis  animator  es 
fidei;  et  zelottfpus  discipiinos  Christi ;  ut  verba  sint 
Luciani.  Sed  istis  reciiora  dabunt  fortussis  alii. 

Post  arcessitionem  meam,  Kigallius  ail :  Postquam 
me  Dominus  vocaverit,  Mortem  dicere  noluntChyistianif 
minime  autem  martyres^  quibus  esl  corona  prcesto, 

Si  quis  abs  te  pacem  petieril ,  des  in  nomine  meo, 
Rigalliiis  ait :  Immo  in  nomine  Christi  dari  debuit^  si 
dari  expediebat  :  non  in  nomine  Panti  iHius  ,  qnamvis 
benedicti  marttjris,  Ac  propterea  meriio  Cypiianns  Lu' 
ciani  inverecundiam  notai  Episiola  proxime  sequcnti , 
plena  gravitaiis  et  prudentice  chrisiiauce. 

Bassi  in  petrario,  Rigaltius  ait :  Videndtim  in  exem- 
ptari ,  aii  aliqun  exsteni  vestigia  icripturiv  :  in  petrario, 
quod  esset  in  metatlo,  Coiisullis  codicibiis  inss.  si- 
quidein  aher  legil  perario ,  alter  pegrario,  inipressa 
pejeniirio ,  niiiio  prorsus  sensii ;  miiiime  dubitandum 
veram  lcciioncm  esbC  eam  quam  dcdiinus.  Laiomiae 
voceiii  apud  graecos  et  laiinos  scriptores  carcenm, 
sivc  metalta  signiticarc  saiis  notuin  cst.  IMautus  in 
CajJiiv.  :  Ibis  porro  in  Iniomias  tapidarias. 

Pauli  aqucestione,  RigiUiiis  ail ,  Sic  in  Actis  syno- 
datibus  coilectis  ab  Hilario  Pictavensi^  Liberius  de 
exsilio.  Sed  cum  dicaiiir  Mapp.ilicus  deccssisse  in 
qua*stionc,  Paulus  a  quicslione  :  vcrisimiie  videlur 
alterum  iiitcr  toriiienla  ,  alterum  post  torraenta 
mortuuin. 

Exposita  causa  apud  episcopnm,  Pamclius  ait :  Vides 
hic  a  Luciano  quantumvis  indiscretOy  tamen  observatum 
illud  quod  loiies  in  presbyteris  reprehcnJil  Cyprianus , 
ul  caum  apitd  episcopum  ,  ei  exomoiogeiis  prwmiiie- 
reniur  ,  antequam  pax  daretur  ,  etiam  ad  preces  Hiar» 
/i^rtim.  Licel  persecutio  adhiic  inlciitarctiir  saltem  in 
eos  qui  custodiu;  mancipaii ;  tamcn  res  ad  paccin 
spcciare  vidcbantur ;  ui  dcinceps  Cbristiani  nou  in- 
quircrcntur  ;  adeo  Lucianus  petit  lapsis  paceni  jam 


A  concedi  ,  fiim  Dominus  cmperit ,  ipsi  Ecclesice  pacem 
dart' ;  non  ex  sp  ctato  scil.  plennrio  ejtis  apt<ul>u,  et 
reditii  cpiscopi  et  cotiressoruiii.  Alitcr  null.i  Cyfiriano 
cuiii  Luciano  lis  iiitercederet ;  quod  ille  reduita  £c- 
clesi;c  pace  rcstiiuendos  lapsos  contenderet. 


EPISTOLA  XXm. 

Qtiid  post  commissum  egerint,  Qui  ad  poenilentiam 
ndmisi^i  in  illa  ita  se  gesserunt,  ut  episcopo  et  (ide- 
libus  offeiisam  non  dederiut ,  licei  ifmpiis  ipsis  asst* 
gnaium  minime  coniplevissent,  proteuus  recipianlur. 
Idqiie  non  taiitum  Caribagine  ,  sed  ubique  per 
Atricam. 

Optamus  te  cum  sanciis  martyribus  pacem  habere, 
Verba  h;ec  inleriniiiationem  continent.  Nimiruni  st 
h-jdc  ininus  piaestaret  Cyprianus,  martyres  cum  ipso 
noii  cominiinicatui  os ;  quasi  penes  ipsos  esset ,  iion 
tantum  comniunioncm  quibusvis  concedere;  sed  ab 
episcopis  ipsis  eripere. 
B  Prmsenie  de  ctero,  Non  sine  summo  periculo  com- 
niercia  Christianonim  olim  peragcl>antur  ;  ideoque 
cbTicorum  Hdei  perpetuo  concreditae  eraiit  liitene 
eorum  ,  quae  exiude  et  clericse  appellata;  :  adeo  ut 
necessc  habiierit  Cypriauus  lectorem  ordinare  ,  in 
bunc  ipsuni  tinem  ul  litleras  Romain  portaret.  Vid* 
Ep.  xzix.  Lucianiis  vero  ut  auctoritatem  aliquam 
litieris  suis  conciliaret ,  testes  adhibet  qui  ad  clerum 
pertiiiereiit ;  sed  illos  mininie  locupletes  ,  innoini* 
natum  qiiemdain  exorcistain  ,  et  etiam  lectorem  pa- 
riter  innoniiiiatum. 

EPISTOLA  XXIV. 

Cypriano  ei  compresbyteris,  lu  disiinguo  ut  Cartha^ 
gini  consistere ,  ad  presbytcros,  non  veroad  Cyjirtanum 
periineat.  Consiai  eniin  episiolam  banc  flagrante 
perseculione  scripiain,  ex  ejusdem  primis  verbis. 
Caldoiiiiiin  episcopiim  fiiisse  ,  licet  cujiis  civitatis 
parum  sit  coinpcrtum  ,  ex  Eiijt.  xu  et  xlviii  co- 
p  giioscimus.  Is  auiem  cum  in  re  dubia  consuleie  vei« 
^  let  ecclesiim  Cartbagiiieiiseui ,  quid  de  ea  ficri 
oporieret,  aeqiiuin  duxit  litleras  suas  noii  ad  Cypria- 
nuui  tantum  qui  in  laiebris  erat,  sed  et  cjiis  presby- 
teros  qui  Cariiiagine  fuerant ,  dirigere.  Prusertim 
cum  vix  alitcr  nisi  illorum  ope  ea;dem  perferri  pote- 
raiit.  Hic  ipse  Caldoiiius  circa  hiijiis  persecutiouis 
finem ,  delegntam  iiotestaiem  a  Cypriano  accepit  , 
ut  cjus,  noiiiiiie  el  vice  negotium  de  lapsis  resil- 
tuendis  adminislrarei ;  ei  proinde,  tuuc  saltein,  quid 
in  tou  illa  caosa  agcre  oporteret  satis  erai  iiistructus. 
Divus  Pet.  E;>.  r,  cap.  v,  seipsum  ^imrpi^^hxtM^ 
appellat. 

Feiix,  qui  presbyterum  subministrabat,  Pamelius 
ait ,  subministrare  presbyterum ,  non  aliud  videri 
quam  quod  hodie  dicimus  vicarium  presbyteri  agere, 
Talcs  apud  iios  Parochonim  curaii  videiitur.  Rigai- 
lius  ail :  Quf  frequenti  ministerio  presbyteris  aderat. 
Sic  in  Epistoia  Celerini  quw  proxime  habetur,  Numeria 
et  Candida ,  confessores  sexaginta  quinqne  minisrasse  , 
0  et  in  omnibus  fovisse  dicuntur,  Forie  presbyterium  sii6« 
ministrare,  idem  erit  quod  miuistrare,  aot  ilio  niii- 
ncre  dcfungi  :  ut  isle  Felix  prcsbyter  fuerit  Deciiiii , 
qui  decessor,  Caldonii  in  episcopaiu.  Litcriiii  aguos- 
ccaduiii ,  presbylerium  saiciilo  Cypriani  consisloriiim 
ecclesiaslicum  deiiotasse.  Sic  iii  Epislola  Cornclii  de 
couressoi  ibiis  ad  uiiitatem  reversis  dicitur ,  placuit 
contrahi  presbyterium :  et  fieri  poicrit  ut  confessus 
hiijtis  scriba  aot  noiarius  ,  dicatur ,  presbyterium  sub* 
ministrare,  Si  vero  ex  conjeclura  iii  antiijuorum 
scriptis  aj^ere  liceret ,  statuerem  genuinam  leciioncni 
fuisse  :  Fetix  qui  presbyterum  subminisirabat  Decimo, 
Hoc  est  qiii  Deciino  iiiariyri  in  extremis  agenti ,  ij 
cgit  ut  presbyicr  assisteiet. 

EI»1ST0LA  XXV, 

Qaasi  prostraii  non  debent,  Ipse  poenilentium  babitus 
aiiiucgestuslupsum  profitebatur;qui  \deovirc^6^^^1^ 

igi  ize     y  ^ 


im 


O&ONIENSIS  E:  ITIONIS 


m 


(li<Mi ,  niiiirum  inbineenUi  el    vtbslrali.   Cyprinniis  A 
vcro  (lirii  c*^,  iion  rratrilnis  mo<ln  atigoniciilari ;  sed 
dial>«>i*i  Siibsl*  tos 

Librum  tibiini^i  RignUius  ui\Libntm  dcLnp^is,  Stid 
iile  iitier  iptuduni  ViU«'«ir  scriphis.  Et  verisiiiiiji;  rst 
libri  viice  (^Ypriiniiiii  iiiitllexisse,  istuin  Epislolaruin 
fasi-iculiiiii  «iu«*in  Iraii  niisit. 

Ul  ttpuii  oiiines  uiius  ttcius.  Rugaltins  »it :  /ii  re  sci^ 
licei  fidei.  Nnm  in  Ecclesia  nd  ninistraUone  unicuiqite 
pra^potiio  liberum  esse  ail  voiuntaiis  tute  arl  it  lum  , 
Epistota  ad  Sti^pkauum  Epitc,  liom,  lp$i  pre»lyieri 
Hoin  ad  Cypriunum,  Epitt,  %x\i  :  Conscieiitium  »ciant 
Deo  soti  dfbere  $e  jitdici,  Vid'*aitiur  cxtremtp  cluusw 
Epistotatum  ad  Steph  tuum et ud  Juhttiunum, linino aii« 
niieiMliiin  ,  qiiantiiiii  licri  |H>iesi  ,  nt  in  Krclesi;e  ad 
mioiMratioiie  (lisci^tliii^o  Sii  nnus  actus  Seiisit  eiiiin 
prisca  Rcciesia  qn.intas  inrlias  d>*d(*rit ,  diversns  inos 
eelel)r:indi  Pascliatis  ,  f|ui  Ortentein  cniii  Occidenie 
cotumisit.  Et  qiiidein  hic  lori ,  non  de  hdfi  capite 
a!iqiio  ;  sed  dtsriplinu;,  nimiruin  poenileiiliaB  adnii- 
iiistratioiie ,  lis  crat. 

EPISTOLA   XXVI. 

Quid  posi  comnmsHm  egerint.  RiKaltius  ait ;  Quam 
eqerint  facli  titi  pcen.lntiam,  Supra,  Ne  quid  admite" 
rint  itiide  Erdisia  erubencal,  Inspiciatit  et  actum  ,  ei 
opera^  et  mmta  ringi*U>rum,  Cognitioiiis  liujus  exem- 
ptttm  hnbemus  in  Epitt,  Ceierini  ud  Lucianum  in  cauta 
Numerifeet  iluiididas.  iiro  quibut  ad  pacem  obtinettdam 
Ceterinnt  liiierat  sive  libetlos  ttb  egregio  el  fortittimo 
confetsore  Luciano  vxormurut ,  commemorui  qttid  poti 
commitnum  egerint,  Ipsoi^  iitquii,  att  confessoret .  qui 
a  vexutione  huc  venerunt ,  in  portum  detcenderuiit ,  et 
in  urbfm  lev  iveruni ,  texaqinta  qnmqtte  ministrare- 
runl,  et  in  omtiibus  usqu  '  hi  hfOdiertium  fovrunt.  Suni 
eniin  penet  ittos  onwei  Aliud  exemplum  tuggeril  Em^ 
I'  ia  Ltitdonii  Cypiianum  exoraniit  pro  tuphis  quibus- 
divn ,  qui  potteaquam  tacrificnverunl .  iteraio  tenluii , 
extorres  fncti  tutU.  Yidentur  ergo  mihi ,  iiiquit  Catdo^ 


EPISTOLA  XXVIII. 


Spiritule  certamen  vettris  virtutibus  imbuistit.  t» 
paltius  aii  :  lncceptttis.  Phrasis  TertttUiani ,  bk  it 
Jfjuniis,  ubi  jum  et  fumitiarit  pop  'lut  alieg»  DtocmfS, 
ei  rettitniio  liomfHt  imbui  polu  I  Et  ti^.  de  PudtcA, 
ubi  de  Petro  :  Ipte  ctavetn  imbnii ,  id  e*l ,  cioH  Pi 
ccppit.  ycinpe^  tvaitgelio  rerbi  Domiiiici . 

Coronut  vestia  m>mu  scrtat.  RigaUius  nil  ,  Ineseu- 
ptari  Cofbeitnsi  Lgitur  :  Coronu  veUra  manns  rettrsL 
Corrufile  qntdem  ,  sed  unde  fitci  Srripiuru  posmt.  C*- 
ronas  Vfi^tra  manu  sutas.  Pion  tumen  displhet ,  terfu. 
Eteniin  terere  coronum  dici  p^^ett  GTtyat^nXcxit ,  fu 
flores  in  usum  eoronce  sirophio  tnstni,  uecittqme. 

Titulut.  Vo\  ii|nid  Teiiullia  tuui  p«*r|M;iini.  f  Isiu 
ainbiiioniSf  idolottUrice^  lididiuum,  oficH^  injnnarum^ 
el  pliiriuia  ejusinudi.  Iini;io  ka^tuus  liuiicl  TumtareH 
Tiluiatum. 

EPISTOLA  XXIX. 

B  Quoninm  opnrtuil  me  per  ctericos  tcribere.  Ri|»alii8s 
ail  :  Tam  revrrcnier  chrisiiunu  negotia  perogebamt^r ^ 
ni  ad  Cterum  nun  scriberet  epitcopus  nist  per  clericn. 
Ohservnnduni  vero  est ,  ab  eo  jani  tempore  qmo  uiek 
Chrihtinna  rimul  cuin  clniris  de  rebus  Eccletiec  ji£ 
cabut ,  ttdiO  spnratos  a  clericit  Uncos  ,  nt  Episcop  &- 
teras  nonni^i  cteriii  perferrent.  Et  hoc  furtMt  prg- 
denter  :  ui  ti  tutins  videretur ,  etiam  terbo  lumudsta 
referrent.  Ohservavi»Mus  siipra,  pariim  f^ndtcfe  Ki^^l- 
lium  sii;:ill:ire  distinciiou<*in  laicx  plcbis  ei  (Jkii. 
Videautur  quu!  illic  dicta. 

Ctero  proximos.  Ri<;nlliiis  nit ,  Erat  ig':tmr  mlique 
dgnit.is^  proxiinalin  ctero ,  etfortean  metloprox''matui^ 
Ad  eamque  dignitntem  etsi  minimnm  Cyprianms  aun- 
mebat  communi  consUio.  Prosimi  isti  cfero  ,  faai  ^ 
exemplum  eorum  qui  circu  prtnrloein  in  sucris  scrin'iis 
m,litabant,  Ei  est  tibro  xii  C.  1 1,  Ue  projamissacrorum 
scrinioruin.  Ex  «•{tisropi  iiiandato  p  ihlice  in  Eccle^ia 
legere ,  erat  .s<detnfis  ad  luuuus  leciot  is  desij^naiio. 


uittt ,    abluitte  prins  dehctum^    dum  po^setsionet  et  Q  E»*h'0  ^*aiiin  suhjicit  :  Niliil  a  iue  vobis  absetitibms  fac- 
dumos  dtmittwit  ,  et  pocuiientiam  agentes  Chriitum  se-      '"'"  ^^L 


ttuitntttr^retiqueruut  possestionet  quas nunc  fiscut  tenet. 
Ideoqne  retpondet  Cutdonio  Cyprianut ,  recte  eum  teti' 
siste  circa  imperiiendnm  fratribus  pacem  ,  quam  tibi 
ipsi  vera  poeniteniiit  et  Oominicof  confestionis  qloria  red^ 
aiderant  ;  sermonibus  fuii  jt^stificati ,  quibus  se  anle 
dainnaveranf. 

EPISTOLA   XXVII. 

Cum  Mappalic.us  martyr.  Et  lamep  Liicianiis  non 
vcreltatur  ijicere ,  Ma|t|ialicum  ,  criidaui  iliaiu  pa^ein 
qiiuiti  passioi  is  coiireiehal,  dari  pr.i*ce|>is^e.  Sed  in- 
verecuiidiain  suaiu  niagis   ille   pr«»didit ,   riiin  a  Gy- 

})n.iuoadiiiOuiiiis  |»r*diceret  iu  p(*Ju8,  ei  episcopo 
psi  excoiiiunicaiionein  miiinretur. 

Ad/tuc  in  carcere  postto.  Cutii  nnllo  adliuc ,  e\  Ec- 
clesix  instiiutiS,  privilegio  gaudeiet;  siquideiii  non- 
du  n  (totoitatu^.  Porro  ul  niaiiyr  posi  ohiiuiii  p>ceni 
coitcedeiidi  jiis ,  supreuiis  qtiasi  tahulis  h:eredi  le- 
garel,  res  eiai  iiiaiidita. 

Sectce  nosirce.  Paiueliiis  ait :  Sect(^  noniine  in  bo- 
nnm  purtem  frequenier  utitur  Teriuliinnus  pro  confeS' 
sione  cliristmna  ;  wi  videre  est  tibris  de  Fitga  in  i^erse- 
CHiione  ,  de  Pallio  ,  el  Apologetico  conira  Genles, 
Qnem  pro  niore  stto  imiiantr  Cyprianus.  titm  Ittc ,  ium 
Epist.  xxxiii  de  Ceterino  y  et  pnBfnt.  lib.  \  Tett.  ud 
Quiiinum.  Sic  etiam  Aclor.  xxvi  tiiftvtv  iu  bnnam  par- 
tcin  accepisie  Apo  totum  ,  tesiis  esi  Ueda  ,  reiruclutione 
stin  in  acln  Pro  quo  ibidem  ,  secian^ ,  i^on  male  vertii 
uotler  inttrpres. 

/i/^rn/mm.De^tinatonniisissevidetiirvorem  xp'»tow, 
lii  i|i)  •  Gra«ci  codices  variaiit  :  alii  cniin  halieiit  decv, 
alii  \ri9QZ  \pt9xoZ.  Pariter  eniui  iegii  in  Episiola  ad 
C:ecilium  de  sacramemo  ciiicis,  locuin  hiinc  Cypria- 
iius.    Ila  eiiam  I(*git  Tertiilli  mus  adv.  hasres.  c.  27. 

Convertere  Evangelium  Christi.  ^TaiT^fj^*  pervcr- 
tere. 


Aul  modo  cum  presbyteris.  Videntur  qa'id:tm  de 
Cler.» ,  Cypi  annni  in  secessu  adiisse  ,  ct  comnium 
coiisilit*  qii;e  ad  Ecclesio!  st.itiitii  m  'Xtme  pTtineb^nt 
traiise^^isse.  Saturum  ad  lectoris  niunus  jum^idem 
desigiiatum  dicit  ,  0|italum  vero  leciorem  ,  modo 
Catechutiien  irmn  insittiitftni  addictuui  ,  el  confe:*- 
sionis  gloria  clariim  ,  Hy|iodiaconnin  jam  reuun- 
liaiiim.  luter  preshyieros  r  ciores  ei  doctoros  olim 
disti  xisse  videtur  divas  Paulus  Epist.  i  ad  Tlm.  c. 
IV.  17. 

Inter  lectores  doctorum  audientium,  Aigilcius  ait , 
liafine  ttme,  eiiam  inlectoribus  erudilio  et  aocirina  Ct 
merito  id  «luidem,  siquidem  insuiuuoai  catecbuaie- 
norum  pra^Ociehantur. 

EPISTOLA  XXX. 

Nefario^um  libetlr  m  profesxione.  Ri?aUius  ail, 
Dnus  species  libettatorum  otteudit  iitvc  Episljti.  Cnaai 
C  eorum  (fui  iiomina  sua  libetlis  pers^r  i$e  uut.  Jovis  ei 
Mttriis,  et  cwlerorum  hujusmndi  de»r  m  cuttum  prcfi- 
teiiiibus  :  atlerain  eorum^  qui  non  tpsi  quidem  pofet- 
sioiie  sua  tibettos  etlinicis  potestutibus  ubt'  lerostt,  sed 
per  atios,  ac  per  ipsus  [orteun  potestaiH  subm  ssos  ec- 
ceperunt,  et  signnvtrnni.  Tetinin  ve>o  ftiit  tib* itatoram 
gen>s  :  eorum  scilicet  qui  libetio  dato  accepiove  ptjf' 
lebaniur  se  Cltrisiianos  esse  uc  per  tioc,  in  capiiotiuit 
ascendere  aui  sacnffcnre,  sibi  non  licere,  ted  dare  st  ai 
ttuc  prwmiitm,  ne  auod  non  ticet,  fuciant.  De  koc  ff- 
nere  tibettaioriim  diictur  ad  Eiitt.  Cypriani  ad  Au- 
toiiinnuin.  Videantur  ea  qim:  dixinusLib.  de  Lap$is, 
p.  95. 

Qtiod  ipsum  contestnti  fuerant.  Rigaltius  ait ,  sciH' 
cet  te  ad  nefarias  arns  accessisse.  Unde  apparei  istud 
tibctlatornm  genus  diversum  fttisse  ab  lis  de  quibtrs  egh 
tur  in  Epistola  ad  Antoninnum. 

Ssd  stiam  ndtersus  iltos  qui  acceptq  fccissent.  ^\ykV 

Digitized  by  VjOOQIC 


lOGl 


SELECTiB  IN  CYPRIANUM  NOTiE. 


iC6^ 


liii^  tiii:  II oe  esl .  tiin  tubtmstot  ibellon  ncceifisS''nt;  sic 
eniin  ucceylo  et  ralo  ltnb'tennti  qnic'iaiil  iUis  conliuebu- 
tuv.  l.oiit  iiebtitur  nuleiu  iliuni  illo  d  e  in  Ciipiioliutn  as- 
cendihse,  ac  dedisse  ihura  Juii  :  ifuod  tlsi  iile  uon  fe- 
cera/,  aiinmen  feceial.  ut  se  fecisae  puhlire  legcreinr  : 
Lecio  salicei  Ibello.  quo  videri  votuil  proposiiis  udver' 
$us  Evangelium  ediclis  sulisfeasse^  quod  erat,  fidem 
Chrisiii  daiam  deseruisse. 

Totum  fidei  Sacramenium,  Rig:illius  ait,  Tola  fidet 
Chitstiana  Sic  sucrumenium  adopVons  Chrislianw^ 
adoptionem  dici  posse  aii  Facundus  Hermunensis  /i- 
kro  IX  adJustittianufu  linp,  U:i  el  i|i«ie  (>ypriaijiis  Epi- 
siola  Liail  ^iif  prius  eopulati  Sacramento  unanimitutis 
fnerini  :  lioc  e^i  iiii:iniiiiilale  jiincit.  Miiiia  vox  aiuid 
velereb  s.Tpiiis  occiirrii ;  el  iii  iiulla  inagis  ^ib.  in«lul- 
geiit.  |ie  liac  btauiii  iieruiii  agelur,  sul>  niieni  biijiis 
Epistolic. 

Fallaces  in  excusaiione  prwstigias  qinvrit,  Rig.illiiis 
ait  :  Hns  prwitigias  dainnat  Psahn.  c\L. 

Jnleicpia  posnilenna.  Rigaliiiisait,  Intcrceptam  pcs- 
nitenttam  dicit.  cujus  temporn  presbyier  profpostera 
misericordia  conlraxii,  nec  procedere  puhsus  est  iiuons" 
que  debuerat.  Cii.itii  iil  coiporis  iiiorlii  curentiir,  pub 
iiitentiu  oj  us  est.  trudelein  iiiedicuiii  iiiteiii|<eMns 
ager  r:icil. 

Ccnfessorum,  qnos  hic  adhuc  in  carcereni  dignitas 
$uas  confessionis  inctnsit.  Rig:iltiiis  ait :  JuvaOi!  Iiic  se- 
mel  atiquid  observasse  de  uomine  confe%surum.  Qua 
fonna  juris  auctores  in  qmrslione  de  Servtwibus.  con- 
fessoriutn  actionem  dicunty  qua,sibiquis  viimicat  snvi' 
tutem;  ei  negaloriam^  qua  aervi-tiiem^  quis  denegal  vin~ 
dicann  ;  Eadeiu  joriim  Pulres  Lhrisliani^  in  quwsiione 
/ideif  coafessores  dicunt  eos^  qui  de  /ide  uut  religione 
inierrngiitij  noincn  Chrihti  fortiter  usserunt,  et  se  esse 
Chnsiiuno$  affinnant;  negatores  vtro  eos.  qui  per/.de 
Christum  deserunt ;  ei  se  esse  Clmsiianos  dishiniutaut 
uut  negant,  Iiitenin  lu«iere  Viiieinr  iii  voribiis,  qui 
aliiiiKle  c<>iire>soris  nouitii  acceraii,  qiiiin  a  Diiinini 
nostri  viMbis  M:i  t.  x. 

Dignitas  conjessionis.  Rigaliiiis  :iit,  Ftoridas  sciticet : 
hoc  est  consiantis^  lobuslo!^  et  ad  exemidum  geaeroscc^ 
velt  utinox  stguitar^  gloiio  a.  Quam  dtynutio  d,vina  ad 
tanlum  glorice  cutnuti  ev  xit.  Ilanc  liignulioneai ,  pauto 
post  hwc  Epistola  nuncupavi^  divinam  indutyentiani. 

Custodit  tn  eo  ex  quo  iltud  possidet.  Di\er:ii  siipra 

Cypn:iiiiis  coii('e»sonbiis ;  iltos  ex  fLvangelio  luartyrts. 

Advocatione  fuiigantnr.  Riyaliius  ail :  Ad  veniam,  ad 

miscncordiam  promerendam,  sivt'  iiupelrand^nn^  gcmi* 

lus  et  /Itlits  amari  \utigantur  advocaioi  um  vxcm. 

i\isi  quia  mujoris  esl  rursum  ct  p.  liiii/i  et  pudoris. 
Rinaliius  Jtii :  Teriull.  sub  finem  tib.  de  l*asnneati<t. 

Auxilium  pacis  non  petiisse.  Uig:illius  ajl ;  IJoc  est 
veniu'  sive  indutyen.ice. 

Sed  hoc  totum  hi  Sucramento.  Rigairms  ail :  Sanl 
eniin  siyna,  mysteriay  et  sacrumenta  doteniis  ac  v.re 
pveniimts  anitni^  peittiomodesta,  postutatio  verecutnia, 
humitiias  necessuria,  paiienna  non  otiusa,  ext^ubulio  aU 
cnitrorutn  ccetestium  porioh^  quud  e*i  linnn  Lcctesiie. 
Oiiiiii .  i^ufji'A9'/i.7£Uf  sacraiaenla  prcectare  descnbii  Ter^ 
ttUtianus,  lib  de  1'wnitentiu.  Itaque  exomotoyem  pios- 
teruendi  el  humilificaudi  hoinims  disciptina^esiy  cotiver- 
sutiunem  ntjungens  ininericordia'  itticem.  De  tpso  quo- 
que  habitu  aique  victn  mnndatf  sacco  et  cineri  incubaref 
corpus  sovdtbus  obscuiare^  aitimam  nneroribas  dejicere, 
itta  qum  peccavit  trisii  trwtaiione  mutare.  Caterum 
pustuin  et  poiuin  pura  nosse ,  jeiuniis  prec  s  alere^ 
iugeatiscere,  tacrymati,  mugire  dies  noctesque  ad  Uo- 
iiiinHin^  presbyteiisadvotvi,  et  ciiuris  Dei  udyeiiiculaii, 
onmibusfraiiibub  leyaiiones  detirecationis»uai  injuugere, 
Recliiis  reierit  qui  per  Suciameinum  siiiipiicitt;r  miel- 
lexenikvein  cbri^tiaii-nn,  (|UJf  fidei  Sa*  ramentum  su- 
pra  aiiiiit.  Qiia  phrasi  iiliiur  eli^uii  Tertuiliaiius  de 
Aniina,  ei  alibi  pa;)&iiii.  la  legeiu  Mosaic:iin.  Sacra' 
metitum  J udaiium  a)>pellatiileiii  ierlulli:inu8  inApol.f 
c.  ltl|  cni  oppoiiit  nostrum^  sive  Cbri^tJaiiun). 

Acta  i^cenitentia.  Quaiitquam  ab  tcclesia  cauium,  ut 
iicino  sine  pace  excederet,  rcquirebatur  tameii  aliqua 


A  s:il cii  acta  poeiiitenttrt,'  et  professn  preqnenter  suorntn 
detest  t  0  facinram ;  lacrtjanv.  iii>ii  et  et  geattlus  el  fie- 
tua,  quiv  doteatis  a<  leie  ptrtiitcniis  atiim  sigai  piodt- 
derlint  et  (iriiiiiiii  laiignKliis,  (liviii  r  iiHhenconli:!'  rt^- 
lin  |iieii'iu*«,  Dea  ipso  xciente  quid  de  tnlHus  faciat^  et 
qualner  judxii  sui  rxamtnet  ponaera.  Istis  btei  ulis  sa- 
ceidos  nonduiii  iiidex  emi  coiistiiutuH. 

beatissime  nc  glarios^ssime  Papa.  Rig.nltiiis  ait :  Sic 
Bomautts  clerh$  appelial  Cyprianum  Carthaginis  epi$' 
copum. 

EPISTOLA  XXXI. 

Et  cceteri  confe$sores,  Rigaliins  ai(:  llorum  menlio- 
nein  facere  viditiw  Eusebu  Htsturia  sexta  c,  45  ex  Cor- 
nelii  quadi.m  ad  Fubium  episota.  Ait  Novatttin,  quos- 
dam  deconfessoribns  viros  optimo$  inter  ipsa  initia  silfi 
assuaipiise  :  et  in  iis  fuisse  Maximuni  Ec  tesice  Romanas 
presbyeruai,  et  llrbunum  qui  secundo  coniessores  exti^ 
lerant.  Sed  et  Sidintiutn.  ei  dlerinutn,  qui  vulde  ctari 
B  in  confessoribus  habebantur^  eo  qui.d  omnia  turwen  o- 
rum  g  nera  nuperaverant.  Observandus  hic  t.tiilus  hO' 
noiis  t.hris  iani  confessor. 

Ad  certamen  inimici  ex  illi$  non  $ati$  pasto$.  ^ev  gln- 
diaiores  in  aiciiani,  nec  in  acieni  mibics,  luipranii 
de>cendere  sob'baiil. 

Ceete  te  regnum  sine  utla  cuntatione  retinere,  Hoc 
m:iriyruin  |iri\i!cgiuni  perprluo  imMilc:iiii  vel4*res. 

Putics  eorum.  I^anifiiiis  aii,  Ora  io  consaninata  ex 
ilatthcei  et  Luccp  Evangeliis  Nam  veilM  hwc :  hU-  eniin 
fuiievant  proithetis  pal,e$  eoruin^  Lucce  sunt;  upud 
kluLhautn  vero  sunt  ista  :  sic  enim  peiSLCutt  ^unt  pro" 
pheias  qui  fuerunt  unte  vos. 

Pro  eo  qui  nos  delexii.  Vid.  nuie  dicta  ad  I.  iii.  Quir. 
•    c.  18. 

Pie$byteiis,  diucombus,  confes$oribu$.  et  ipsi$  stan- 
tihUi  luicis.  Rgalliu^  iiit  :  Eraut  i.ypr  ani  mo  $ubaa 
coni  et  letioi  es.  An  hic  om  Ituntur,  quia  sub  noiuiae 
diacoiiorum  intetUgan»ur?  Et  quid  diaconi$  subjungtl 
qnusi  01  dinem  coalessorum^  qiiando  ei  confessotes  etiam 
^  inter  presbyteros  ei  diaconos  erul  repeiiref  An  /titl  sati$ 
tules  coniek$ores  iUttr  pnsbyteios  et  diut^ouos  luisse 
$peciabH,s?  losieros  de  laieis  eximi.  lantum  viriuti$ 
eorunt  iigitandoi  graiiu!  ul  ;iim  denique  stantes  Ln  i 
dicantur  ea  pars  Ei  i  lesiw  quos  num>  90  conslat  fidettum, 
ex  qutbus  fierent  confe$$ores,  et  $ubdiacom ,  et  diaconi^ 
et  presbyttri  ? 

Ei  it'  rum  Foriasse  iitagis  probata  altera  lectio  quo) 
b:ibei,  iioii  ^emel  tantum^  $ed  et  ilerum  Al  \en».  quia 
niagiia  p.irs  cul  i<s  idol  bitiici,  in  ju>ti^  fiinebiilius 
et  l..ctii  yersabaiur;  nibii  inimutaiiduni  duxi.  lit^en* 
nus  lurrit,  qui  olim  Idola  fletibus  prose.|Uebuutur» 
nu  c  peccaia  t.«iidem  tiige^iin. 

Sua  spoute  quasita  necessitate,  Rigaliius  ait .  QttWiAta 
ncessitus  non  est  necessitas.  sed  quar^ittu  eotor  et  prce^ 
texMS  necessitatts,  fic^ et sinututa  nece$$ita$, 

EPISTOLA  XXXII. 

D  De  Peregrini$  Episropi,  Rigaltius  ait :  Eiiam  pere- 
griHis  ep.Siopis  honorem  hahet,  et  cottegas  $no$  vocat, 
tt  canone  Arelat.usi  \ix,  Locus  sacrificanai  dutur.  Pta* 
cet  eis  locum  dari  ui  offerani.  PicBclarum  est  Aii  i 
Vieniien$is  de  Maximiano  qtiodam  antistite  monitum  ad 
Ccesarium  Aielatensem  Epi$t,  ix  Quanfulibet  vel  tem, 
porum  tongiiudine,  vel  itineris  vasttaie,  geniialis  pa- 
triw  liiKiuat  hubitacutum,  peregrinus  sacirdos  dici  non 
potest,  ubi  cathoiicu  riperiri  Ecclesiu  poiesi.  Quo  sensu 
dici  eiiam  poterit,  mihiuie  esse  probrosam  nuncuputio- 
nem  Episvopi  peregrini^  quem  kcclesia  sortitur  aliunde 
quam  ex  pioprio  preshyteriOy  vel  propria  patria.  Pi-ie- 
griii:>  coiiimiiitio  de  qua  lanone^  ioqinin(iir,  adco  pa- 
riiiii  fuit  bonoriUca,  ut  in  pijRnani  cederet.  Sed  bic 
loci,  voccs  i*l:e,  de  Pereyrinis  episcopi^  (ales  Soluin- 
niodo  denol.ire  \identur,  qiii  extra  dioBcesem  suam 
vcrsaniur  :  scilic.  qui  Caribagtnem  negot^f  aliciijns 
causa,  fortassc  ecclesiasiici,  accessisseift.      j^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


10C3 


OXONIENSIS  EDITlOiMS 


il4l 


EPISTOLA  XXXin. 


Ul  Eccleiics  nomine  litterat  facereiit.  Voces  lias  priiis 
dcsideraias,  omiiino  texlui  iiiseri  debere,  rcs  ipsa 
inonet. 

Granditer  operati.  RigaUius  .lil,  Magnilice^  pro  ma- 
jcilate  ac  diiciplina  fidei  Chri$tian<e.  Sic  Martialii  in 
rebttssaieult  dixernl^  grande  opu$,  et  grandia  verba. 
Clo$scB  velereSj,  fjteyaUt^yac  Magnopere.  Meya>o'py^«, 
magnificium.  Tertnllianus  grnnde  officiim,  Juvenalii, 
grande  carmen,  pro  tragico.  Tertul.  grandiore$  fabuliS. 
Grandiiatein  verborum,  Cic  de  cla.  or.  ubi  de  grandi- 
loquentia  Demoslhenis.  lp$e  Cyprianus  infra  Epht. 
xxxiii  ;  Verba  $ublimia  dixit,  quas  Chri$tian<B  fidei  tes' 
timonium  dix€runt. 

Domino  impulaverunt.  Quidquid  Deiie  ab  ipsis  ges- 
tum  diviiise  graiiae  accepium  referebaiit.  Aut  si  lectio 
codicis  Bodleiani  admitleiida ;  iion  bene  olim  facfa 
lapsui  suo  opposuerunt.  Ac  si  Deiis  ob  merita  fuisset 
veni%  debitor. 

Qui  dignatus  est  o$tendere.  Rigaltius  ait,  In  som- 
nis.  Per  iUum.  In  vi$ionc.  Supra  Epi$t.  vii. 

QuasliHera$  cum  nuper  acceperim,  P.Mneliiis  ail :  De^ 
siderantur  tam  hm  litlerm  lap$orum,  quam  illx  ad  qua$ 
re$pondet,  qu<eiiex$iarent,  jam  libelli  Martyrum  forma 
nobls  nota  foret.  Ittinio  iiuta  c.^t  ex  Epist.  jlxih. 


A  fibilinel,  ut  nec  mensurnmtes  dici  velit.  Cujus  apprUih' 
liouis  wque  ac  sportulnntiwn  rara  sunt  in  libris  b&Ae 
ves/igfd.Coiijeciura!  Rgaliii  refragaiurnon  modoEp. 
xxxu,  sed  ,ei  optimtis  codex  Bodleianiis  prtaios  ,  ^ 
expressc  habet ,  a  divimne  mensurna.  Porro  nec  Utcam 
babct  Latinii  coiijectura  ,  qui  legenduin  suadH  a^- 
tione  men$Hrnantium,  scil.  a  consueiudine  csleronm 
presbyterorum.  Tertultiani  aevo ,  Modieam  nw 
quisque  $tipem  men$trua  die  ^  apponebat.  Quara  ^ 
collaiain  ,  depo$itum  pietatis  appellat ,  ApoU^H. 
c.  59.  Videntur  isti  fugitivi  censurs  efclesiasUac 
siibjecti ,  qu:e  dicitur  suspensio  a  beneficio.  Sed 
cnusa  hiPc  cautius  videbaiur  periractaiida  ,  quia  ipse 
Cypriniius  ob  secessum  suum  ,  siaiili  invidia  preme- 
batur.  • 

EPISTOLA  XXXV. 


EPISTOLA  XXXIV. 


Gaio  Diddensi.  Pamelius  aii  :  Si  ^iiid  in  re  'ncerta 
divinare  licet ,  fit  mihi  verisimile^  Diddam  piigumquenh 
piam  fuisse  in  dicecesi  Carthaginensi ,  el  Gnium  hune 
fuisse  illius  toci  pfesbijterum,  ia  e$t  quem  nunc  vocnmus 
pastorem  sive  curalum^  idque  quia  diaconi  illiu$  men- 
tionem  facit.  Porro  lociim  adiiioduin  obscurum  fuisse 
binc  licet  conjiccre,  quia  non  alibi  de  eo  occurrit 
meiiiio. 

Offerendo  oblationes  eorum.  Rigaltiiis  ait :  Elenim 
presbyteri  et  diaconi ,  intempeslive  ae  prasmaiure  cum 


Prospecla  temerilate.  DeliberaU.  Tertull.  in  Ap<H 
loget.  c.  6.  Etiam  circa  ipsos  deos  vestros  quas   pn* 
.  B  specte  decreverant  patres  vestri ,  iidem  vos  obgequetttas^ 
simi  rescidistis. 

Dominus /i^er^  pr<ec«pf C.  Niniirum  quod  Mall.  xTiii, 
17  dicitiir,  Si  Ecclesiaiu  non  aadierit,  sit  iibi  sical 
etlinicus  et  publicaiius. 

Ad  indutgentio!  privilegium.  Pamolius  ait ,  Vides  kk 
bis  usitatam  ,  Christiane  lector ,  vocem  indulge  Vm  ,  m 
eadem  prorsus  si^nt/ieatione ,  qua  nunc  uUmur  :  i$Mbfs 
eamdem  supra  bts  repetilam  Epist.  20.  et  Epittola  r 
que  sequenti. 


tap$is  communicando ,  oblaiiones  eorum ,  hoc  esl  ora-  q  nuncuparunt. 


EPISTOLA  XXXVL 

Ad  Epiuopum  illos  remittunt.  Rigaltins  ait ,  In  ee 
nervum  discifftinie  infringi  cen$ebat  B.  Martyr  ,  qnod  a 
martyribus  tibelli  corroaarentur ,  cum  tamen  ii  pacem 
dare  non  possent ,  sed  ad  Episcopos  suos  unumquemque 
mittere  solerent. 

Tu  (amen  frnter.  Rigaltius  ait,  Fralrem  voeant 
Epi$copum  Carthaginis,  quem  initio  Epistolee  Popam 


tiones  et  eleemosynns ,  pmnitentiam  nondum  probe  con- 
signatam  ,  crudas  adhuc  operationet ,  ac  per  hoc  di- 
vina*  majestali  minime  gralas ,  altegas$ent.  Nimirum 
p€Rnilente$  ,  et  presbyteris  et  diaconis  el  omnibus 
fratribus  legationm  deprecationum  suarum  injunge- 
banl ,  tc(  ail  Tertultian.  tib.  de  Pmnitent.  Videantiir 
quae  dicia  in  notis  ad  Epist.  v.  Dc  oblatione  vero 
pro  mortuis  qtiae  babenlur  in  iiotis  ad  Episi.  ii. 
Porro  observari  potest  qiiod    in    Cpisi.    xvi ,  ubi 

Eas-iim  iii  cxemplaribus  legilur,  Offertur  nomen  eorum. 
atinus  L  itinius  legeudiim  siiadet ,  et  codicis  cii- 
jusdaui  Vaticani  fidem  appeltat,  Offertur  nomine 
eorum  ,  qu^e  quideiii  leeiio  videtur  magis  apposita. 
^Lacrymts  intercedunt.  Obicein  illis  poiiuiit.  Impe- 
diuiit.  Qiiomodo  tribuiii  iutercesseruiii ;  hoc  est 
rein ,  pro  uMgistratiis  poie^tate  ,  inipediveiunt. 

Cum  mulli  adhuc.  Quxstio  lixc  iion  Uinlnm  ad 
Pbilumenuin,  Foriunaium,  et  Favorinuin  ,  spectal ; 
sed  plurimos  alios  qui  foric  graviore  poena  digni , 


Novimus  Carlhaginensis  Ecclesi<e  fidem.  Riga/ilas 
ait ,  lp$i  Romani  ftdem  Carthaginensis  Ecelesim  last^ 
danl. 

Jn  te  per  Epistolam  injecla.  Contumeliose  adversos 
dicta. 

Quod  aulem  pertinet  ad  Privntum  Lambesiianum, 
Rigaltius  ait ,  Hunc  hmreticum  Epist.  lv.  in  Lambeum 
lana  cotonia  ob  multa  et  gravia  deticia  nonaginta  epis^ 
coporum  sententia  eondemnatum  fuisse  dicet.  Videatnr 
Concitii  Carthaginensis  sulTragium  lxxv. 

Rem  nobis  sotlicitam.  De  qua  maxinie  sollidti 
teiieiiiiir ,  unitate  scilicet  Ecclesis  ;  unde  cuin  ex 
conciliorum  decretis  contingerei  haereticos  coniniu* 
nioiie  privari ,  sutim  vicinx  Ecclesiae  certiores  red« 
debaiiiiir. 

Pro  corpore  totius  Ecclesiai  cuiu$  per  varias  quasqne 
provincias  membra  digesta  sunt,  Rigaltins  ait ,  Heee 
pertinent  ad  solUcitudinem  Cypriafu  erga  omnes  Ecete- 
sias  et  ad  unum  iltum  episcopatum ,  eujus  periem  a 


fciquidem  nec  locum  suum  vel  sero  repetendum  putave-  D  siugulis  Epi$copis  in  solidum  leneri  ait ,  iibro  de  Vni 


runt. 

Interim  se  a  divisione  mensurna  tanlum  contineant. 
Rigaltiiis  ait :  Sic  edidit  Pameiius  cum  antea  legerelur 
in  libris  quidem  impressi$  ,  a  divi$ione  men$uraniium  : 
in  manuseriptis  autem  quibnsdam ,  a  diiione :  in  aliis  , 
aditione.  At  in  nonnuliis  ex  utraque  conftata  e$t  tertia^ 
quam  esu  arbitror  veram.  Interim  se  a  dictione  men- 
surnanlium  contineant.  Boc  est ,  rion  diraiil  se  men- 
surnantes^  non  habeanlur  in  numero  mensumantium  , 
nihil  capiant  ex  divi$ionibus  mensurnis  ,  quarum  fiet 
mentio  Epist.  xxxix.  Sane  Pamelii  conjectura  eo  minus 
ferenda  est ,  quod  aperlissime  repugnat  auctoris  menti. 
Nam  hoc  in  primis  cavet  Cyprianus  ,  ne  quid  absente 
se  decernatur  in  causa  Phitumeni ,  Foriunnti ,  et  Fa- 
vorini,  sed  ut  inlegns  omnibu$  ad  suum  reditum  dtffe^ 
rantur  :  Pametius  contra  ,  iil  se  interim  a  divisione 
meimrna  tanttiin  abstinennt.Cyprianus  eos  ab  Ecclesia  sic 


tate  Ecclesice. 


EPISTOLA  XXXVIL 


Divinw  dignationis  hortamenta.  Pro  istis  reposnit 
Riffaltius  ornamenta  :  sed  cum  dical  Cypriauus  se  t« 
Celerini  sermonibus  Marlyres  audivisse ,  iiia^is  ad  rem 
faeit  iil  addat  se  horlamenta  cum  illis  semtre ,  qoam 
ornanienta. 

Precem  cum  pluribus  facimus.  Rigaliiiis  ait ,  Ora- 
lionum  sacrificia  fiebant  a  Presbytero  qai  pro  popwia 
faciebat,  hoc  est,  poputi  preces  altegnbat  Deo,  PeniKie 
esi  ac  si  dixisset ,  Prece  Ecclesia:  publica ,  et  no- 
sira  privata. 

Spirantes  jam  sola  coelestia.  Rigaliius  ait ,  Libro  de 
Morlalitate  :  Positus  in  cmleslibus  castris  divina  jam 
spirat. 


Digitized  by 


Google 


W'ti 


SELECTiE  IN  ClfPRlANUM  NOTiE. 


\m*} 


Qnoiient  rogati  ul  de  carcere  recedatis,  Rigallius  ail : 
Hogavdi  (orinula  fuil ,  Serva  animain  tuain.  Comule 
tibi.  ni$  vocibut  awici  et  prupinqui  non  Chrittiani , 
monere  et  hortari  solebaut  ainico$  $ive  promnquoi ,  ne 
perirent  $ine  cau$a,  Sic  illi  Chrl$tinn<B  verHaii$  et  coe- 
le$tiuin  ignari.  Nam  di$ciplina  quidem  vetabat  ne  qui$ 
tUtro  $e  offerret.  Hoc  enim  est  prcBcipiii$  et  pnrabolani : 
eadem  vero  disciplina  cavelur^ne  qui$  animam  $uam $ic 
amet ,  ut  pro  Christi  nomine  ponere  enin  nolit,  Ipte 
procontul  Ctjprianum^  quem  jum  Imperatoruin  edicta 
duci  jutterant^  hortabatur,  Jutterunt  te  principet  cere- 
moniari,  Retpondit  ille:  Nonfacio,  Procontul  adjecit  et 
ait :  Contule  tibi.  Augustiimt  de  PattioneS.  Cypr.  mar, 

Trantineavit  temput  hibeinum.  Credlderim  verioroni 
csse  lectioiiem,  quaiii  plurimi  codices  conimeudani , 
trantmeavit  hibernum.  Sic  Tert.  adv.  Mnrc,  I.  i  :  To- 
tut  annut  hibernum.  Porro  de  voce  illa  supra  ei^imiis. 

Hotpitium  carcerit  horreum.  Pi  iorius  ail ,  Teriul' 
iianut  capit  2.  ad  Martyret^  eodem  etoquio  detonat  ut 
martyret  adhortetur  ad  vincenda  etiam  carcerit  ditcri- 
mina ,  tqualorem ,  egettatem,  Cuttodiarium  autem  vocat 
ibi  carcerem. 

Ad  complexum  et  osculum  Domini.  Rigallius  ail , 
Ad  propagationein  nomiiiit  Chrittiani ,  inltr  tot  tamqne 
atrocet  pertecutionum  procellnt ,  qiiw  non  raro  plebeni^ 
ataue  etiam  ptebi  rcgcndic  prwpotitot  evertebant ,  om- 
mbus  modi$  allaborandum  fuit  cpiscopo ,  ut  popnlum  et 
clerum  haberet  deiotiv  Chrlsto  fuiei  relinenii$$imuin. 
Quod  cum  perfici  nullo  magis  consilio  pos$et ,  quam 
proposiia  confessoribus  Chrisli  felicitate  prwsentissima , 
moram  ejus  adipitcendo!  abrogari  po$$e  omnem ,  placuit 
martyrii  prcerogativa.  Ne  forie  Ulins  obtinendte  spes  in 
jhdicii  $ive  resurrectionts  teinpus  dilata  minu$  ttrenuot 
militet  fuceret.  Itaque  martyret  ttalim  a  certamine  ad 
coronam ,  hoc  ett ,  ad  Domini  comptexum  et  otcutum 
mitti.  Interea  vero  etiam  ante  martyrii  contumma- 
tionein  confe$$oribu$  opiiinis  indultuin ,  ut  pacem  taptit 
impetrarent ,  quam  non  nisi  per  tritlittimat  longt  tem* 
porit  autteritntet ,  tccwidum  Ecctetiie  ditcipUnam  tpe- 
rare  potuistent.  Ilac  igitiir  Kpitiotu  Cyprianut  puratit- 
tima  feticitatit  celema:  gaudia  confessoribus  exhibet ,  nt 
eoruin  exempto  coeterot  ad  martyrii  constantiam  erigat 
accendatque,  De  osculo  Doinini  superius  aclum.  Ne^o* 
tium  islud  iia  explu  at  Rigaliius  ,  nc  bi  Episcoporuin 
consilio  et  arlificio,  propositi  rssel  confcsaoribus 
Clirisli  rdicitas  pra*senlissinia.  Opiiiionom  hnnc  illi 
cx  SJicris  litieris  hauserunt.  Luc  xxiii,  43.  Phil.  i , 
33.  Apor.  x|v,  14,  et  alibi  passini. 

Vox  itla  purificatione confessionis  ittu$tri$.  Rigallius 
ail ,  Christianu$  $um,  Tertutlianu$  Apotog.  ad  tyrannum 
pra$idem  :  Vociferatur  hoino  :  Chri$tianu$  $nm  ,  quod 
dicit :  tu  vi$  audire  quod  non  est.  Purificationem  con'' 
fe$$iom$  dicit  Cyprianus ,  quia  martyrii  baplismo  ,  sive 
lavacro  $anguiitis  pro  Christo  fusi  omnia  deticta  pur- 
gantur.  Vocem  iltusirem  dicit ,  queinadinodum  Ccterinn$ 
Epi$t,  ad  Lucianunif  dicit,  Ftoiidam  confe$sionm. 
Uoc  e$t  purpuream ,  $anguiiieanu 

Super  petram  robusta  mole  fundati,  Rigallitis  ail : 
Sic  epi$t.  IV  grave$  viroi,  et  $eincl  $upra  petram  $olida 
ttabititate  fundatot, 

EPISTOLA  XXXVIIL 

In  ordinationibu$  clerici$.  Rigaltius  ait ,  Ordinare , 
pra!po$ito$  facere^  Lampridio  :  Alexander  Severu$  ubi 
atiquo$  votui$9et  vet  rectore$  provwcii$  dare  ^  velprocu" 
ratore$  ant  raiionales  ordinore  ,  noinina  eoruin  propo- 
nebat ,  dicebatque  grave  e9$e ,  cum  id  Chri$tiani  facC' 
rent  in  prcedicandis  $acerdoiibu$  qui  ordinandi  $unt  , 
non  fieri  in  provinciarum  rectoribu$. 

Communi  con$itio  ponderare.  Rigallius  ait ,  Supra. 
Quod  jainpridem  coinmuni  con$Hw  omnium  no$trum 
coeperat,  nece$$itate  urgente^  promotum  e$t. 

Verba  $ubtimia,  Rigaltius  ail,  Quemadmodum  Pcr- 
tiut  dtxit ,  grandia  verba  moriiuri  Catonit.  Verba  su- 
btiinia  ,  qu(e  tublimiter  Chrittum  confe$ta  $unt,  Qualia 
suntitla  Homani  martyri$,'apud  Prudenlium. 

Ad  pulpitum  po$t  cala$tam  venire.  Rigallius  ait  , 

Vatrol.  IV.  S.  Cyprian. 


A  Martyr  ilte  nomanus :  Audite  cuncti ,  clamo  longc  , 
prcedico  ,  einitto  vocem  de  catatta  cetsior.  Catasta  , 
pegma  pUrumque  tigneum  ,  voccnt  romanam  ette,  ait 
Cataubonut ,  ted  yrceccB  ,  vet  potiut  ticuloe  origims  , 
ad  ittttd  Pert.ine  tit  prcctiantior  alter ,  Cappadocas  ri- 
gida  pinques  plautitte  catasta.  Martialis  aixit ,  tabu^ 
lata.  Caiastoe  ferreas  martyres  tinpositi ,  iltic  eront 
conspicui  gentitium  multitudini.  (Jiide  glorio$is$imum 
fuit  Anretio,  ab  illa  catn$ta ,  ubi  Chri$iuin  fortissime 
confe$su$  crat  ^  ad  consiinilem  in  Ecclcsin  machinam 
veiii$$e ,  ut  in  coit$pcctu  fratruin  divinas  lectiones  per- 
$onaret.  Lectore$  in  Eccte$ia  sacras  lectiones  de  pulpito 
recitabant ,  sive  de  ambone.  Hine  etinm  illa  apud 
Scriptores  Eccies.  HuOtTXArAi  cv  &fi6oiH,  Ij  hixrr,p'(^ 
Epistota  scq.  dicet ,  in  loco  altioii  conitittii  glvriosot 
vultus^  Confes$oi'um  $cilicei,  adltuc  in  ordine  Lectorum. 
Eiquoniam  seinper  gaudium  properct.  Rignliius  ail, 
Qme  dehinc  sequuntur  ;  depravati$$iina  $uni  in  cditione 
Painelii.  Emenduvimus  ex  Vvrottcn$i  et  Corbeiensi :  Et 
quoniain  seinper  gaudium  properat ,    ticc  potcst  moras 

**  ferre  taniiia  ,  Doininico  legit  intetim  nobis  ,  id  cst  , 
auspicatu$  e$t  pacein^  dum  dedicat  leciionem.  Iloic  vero 
mens  Cypriani.  Aurctiu$  no$iery  ordtttutu$  a  nvbis  tec- 
tor  ,  tttunus  illud  suntn  apud  Eccle$iam  au$picari  de  • 
buissel.  Vcruin  cutn  huc  apputeiit  a  martyrio  tam  glo- 
rtose  rever$u$  ,  excipi  $ane  debuit  a  nobi$  $umma  cMti 
tcetiiia  :  Et  quoniam  semjer  gatidtum  properat  ,  ttec 
pote$t  mora$  ferre  Iwtitia  ,  interca  dum  sese  vobis  ille 
cum  pace  Deo  favenie  $i$let ,  domintci$  diebu$  Itic  apud 
no$  teget.  Iloc  est,  aget  aptid  ttos  quod  apud  Eccle$iain 
agenduin  itti  ftterat  si  pace  fruereiur ,  tiimirum  $eduii$ 
per$ectitionum  furoiibus.  Auspicatus  est  antem  optaiis - 
$iinam  Eccte$ice  pacein  apud  no$ ,  dum  apud  ttos  sntttn 
ittud  novitium  legeitdi  tnunus  Eccle$ice  dcdicuvtt. 

Citoptebi  $uaset  $acerdoiem  reddat  incolutitein.  Rigal  • 
tius  nil,  Ale  $cilicet  Cyprtanum  epi$copum  et  sacerdoiein 
vestrum,  Modeste  $acerdotem  $e  taniuin  nuncupat.  En 
Cyprianiautero  ioqneiidiinorc,  sacerdoseslepiscopus. 

EFISTOLA  XXXIX. 

Cottimeatum  dando  boni$  confessoribu$.  Rignliius 
ait ,  Coinmeatum  permanendi  adhuc  aliquatitnper  in 
sceculo,  ut  supra  accepto  po$l  gloriam  commeatu  in 
Ecclesias  taude  ftorere.  Ad  hoc  a  Domino  de  media 
morte  $nbtracto$  ,  ut  infra  ,  hac  Epi$t. 

Heferimu$  ad  vo$.  \im  sensu  referre  ad  srnafum 
dicitur.  Niminini  ul  cpiod  factuiii  cst ,  vchtru  suf- 
fragio  ratiim  hat^eattir.  Saltein  quoad  niuneris  sui 
uliliiis  cxercitium. 

Qui  cum  con$entire  dubitaret.  Rigaliius  ait ,  Ctjptia- 
nu$  cxsut  ad  Ecclesice  suce  presbyterot^  diaconos  et  ptc 
bem  scribit  ,  $e  tma  cum  $ui$  cottegi$  ,  ^tii  tuttc  fortc 
aderant  ,  ordina$$e  tectorem  Ceteritium  multi$  virtu- 
tibu$  ctarutn.  Ceteritio  pro  modestia  ac  pudore  huo 
munu$  oblaium  ,detre(tanti  ^  hce$itantique ,  tiiain  in 
$otttni$  Eccte$iam ,  quce  compeltere: ,  ne  diutiu$  ob$€qui 
Cypriano  $uadettti  cunctaretur.  Ait  igiiur  Cyprianus  , 
$ua$u  quidem  $uo  $e  Ccterinutn  adopiasse  in  ctcruin  , 
Ecctesiam  vero  ,  cujut  auctoritas  major ,  computi$sc  el 
D  coegi$$e.  Notanda  hic  etiam  e$t  industria  Cypriani  , 
vtsionum  eficacia  tam  suaviter  titentit. 

Liyati  nervo  pede$.  Priurius  ail ,  Memitti  monuitte 
me  aliquando  nervum  ctte  tortorutn  intirutnentum  quo 
pedet  Chrittianorum  et  aura  attigabant  ,  erat  uutem 
ligneum  ,  et  tttuttit  foraminibut  teparatum  ,  nt  faciitut 
menibra  torquerentur  ,  tanta  scilicet  vi  ut  pi  runtque 
luxareniur.  Ptuturchus  dc  Deo  Socr.^  touj  ^r^oac  ij  tA 
f6>«  8r8«/Uvoi,  attigaii  pcdes  in  nervo.  *      * 

Sacrificia  proett  teihper.  Rigallius  ail ,  Grmi  pa* 
negyrica  celebiavere  honori  viroruin  fonitun ;  qui  ty» 
rannum  tuttuterant ,  attt  atiut  pi  o  pattia  fcticiter  pug^ 
naverant^  ut  hoc  exeinplo  suorum  an.tnot  ad  proi- 
clara  [acinora  erigerenl.  Utrittiatti  tacrit  antiiven^aiiis 
taudet  Deo  dicunt  ,  commemorat.t  eorutn  noinitiibut 
qai  pro  fide  Christo  dicta  Martyrium  fortiter  obiirttnt. 
Vid.  Noias  ad  Kp.  ii.  Fot  siljiii  huc  spcvianl  illa  qiKc 
Teriullianus  hubcl ,  dt:Corvna  '''^'''';'i;^  k.^GoOQIc 


34' 


ized  by  ^ 


1067 


OXOSIKNSIS  EDITIONIS 


1088 


Marlyrum  pai$hn^t.  Priopiis  ail,  Natalin  vncat  Tet- 
luUhnus.  diem  mniirnm  infeUigendo  qiiacotlonatiwnt, 

Jprut  qui  t^  persecntu^  funat,  Derin  m  inlflHjfe. 
Suprn  ait ,  Cum  ipto  infeslaiiomt  principe  el  auctore 
congretsut, 

Quorum  tecta  et  eonvertalio.  Rignliiiis  nil,  Ab  nnte- 
cessore  tive  prcereptore  teciator  ei  tectn :  a  doctnre  disch' 
pulut  et  discipUnn  :  a  magittro  mimster  et  mini^terium, 

Qundam  resurreclhne  rirca  eot  facia,  Rig:iUiiis  :iit , 
Revimene  ridentur  qni  returqunt ,  eviffilnntes  a  tomno , 
vel  revnlescentet  a  viorbo ,  prcettttvn  dificiU. 

Divitiones  mentnrnns.  Kigiltiiis  ait .  De  qunntitate 
tciUcet  commnni  tolins  Ecclesicp  Cnrthnqinit^nsis  erogn- 
tioni  contribnta.  Extrn  hane  communem  erat  aUa  de 
quantitnie  proprin  Cgpriani    Episl.  ixx. 

Jn  nullo  minor.  Miimr  iiniu,  t\n\  vict»simuni  quin- 
inm  selalis  annnm  noniium  ani$jeral ,  et  proinde  ex 
Erclesi.e  niorilms .  sacr<s  nrdinibns  imm:ilurns.  Sic 
siip  Gp.  xxxviii ;  Minor  in  cetatit  suo!  indole.  Et  liac 
Epist.  Nec  minOT  puterat. 

EPISTOLA  XL. 

Nam  admonitot  not  et  inttruelot  tcintis  digna- 
tione  divina,  R  galtitiH  ait,  Stc  solel  Cyprinnut.  nuod 
abtente  clero  per  te  ipse  fncere  ordinnndo  v''d<baiur,  ad 
Dei  monitum  referre.  Ilaque  infra  dicet,  interim  quod 
ostendilur  fint.  Sic  Epistola  prcecedenti ,  divince  digna- 
Ihnit  ndmoniiu  tutcepiste  dicit  Celerinum  iecloris  offi' 
cium;  Epittola  quoque  xxxii,  prmcessitse  ordinotionem 
AnreUi  tuffraqia  divina  JJinccoU>ge  non  profannt^  sed 
tacmt  jnm  olim  hibitnt  ordinaiionet  clericorufu^  non 
modo  hypodinconorum,  diaconorwn,  pretbylernrum  ^ 
ted  et  lectorum^  usque  adeo  nt  fere  tiqna  qnapinm  divi- 
nitut  anie  ordinationem  iUorum  continqerent. 

Numidicut  Presbyler  atcribntur.  Barnniu^  ail,  Nu- 
midicum  nutU)  modo  a  .S.  Cyprinno  ordinatum  presby- 
terum^  sed  cumjnmaUerius  cniuspiam  eccletice  pretby- 
ter  esnet^  tam  prwclnro  exnntluto  mnriyrio .  eo  honore 
dignnm  existimntum.  nt  in  primarin  toiiis  Africte  ec- 
cletia  Cnriliaginiensi ,  presbyierio  fung^reiur.  Suadent 
enim  id  iUa  vrrbn :  Ut  Numidicut  presbyter  ascribntttr 
presbyterorum  Cnrthnginiensium  numero;  nl  de  nora 
ordiuatone  ipsint  ne  verbum  quidem^  ul  de  lectoribut 
ordinatis  nvper  p'uribut  fecitte  vidimus  :  magnus  ijuip  • 
pe  is  censebatur  honos,  ut  cum  episcopo  in  caihedrali 
eccletin  inter  presbyieros  tederet.  Dicebnnlur  istins  modi 
tic  hUeqnndi^  incardinari ;  atque  etiam  adsciii ,  Cardi- 
nalesn  ^ed  id  seiiipcr  ngit  illiislrisHiinus  annalisia  iit 
veieris  Ecclesi  v  inores.  ad  pnpsenlis  sa*ciili  praxin 
acc(»mmodet.  Sed  nnn  adeo  prompiiim  est  credere ; 
Ecclcsiae  Romaiue  prcsliytenis ,  iia  nlinnde  adscitos, 
ut  exinde  onineH  car«linale<  npiiell:irenlur. 

RefociUatus  a  comiiibut.  E  inortuornm  acervo  ex- 
tradus,  et  fanli  illo  onere  leTniiis 

Remantit  invitut.  Rigalliiis  ait,  Jndicto  tibi  adhuc  a 
Domino  in  came  commentu. 

Promovebitur ad  nmpliorem  locum.  Rigaliiiis  ait,  Ad 
tocum  tummi  tncerdotit,  id  ett ,  epitcopi.  Interim  sede- 
bit  in  ordine  secundo ,  qui  eti  presbyteratut.  Nnm  el  in 
terlio  tncerdoiii  grndu  ett  diaeonalut,  nempe  et  diaco- 
mumt  ticut  pretbyterium. 

EPISTOL.\  XLI. 

Cnm  Episcopo  ponioy.m  plebit  dividere.  Rigaliius 
ail,  Noium  ett  illnd  Dividere  cnm  fratre  noUto,  quod 
ett  nd  turpia  et  obtcena  productiim 

Ego  vot  pro  me  vtcariot  miserim.  RigaUins  nit,  Etin 
iis  quidem  ipsum  Rognnanum,  quem  tupra  noiiiinavtt. 
Epst.  VII. 

Ut  expungerentur  necetsiiatet  fratrum  notfrorum 
ttimptibut.  Rignliins  ail,  Mnlriciiln  necessitatum  conti' 
nebat  nominn  persotinr^im  egeniium,  Ciijus  ergonecesti- 
tat  bmeficeiilin  frnlrum  sublevnbatnr^  ejits  et  nomen  ex- 
pungebntur ;  sic  beneficentm  iiecettitutem,  et  cum  neces- 
titate  nomen  egentit  expungebat. 

Suat  artet  exercere,  Rigaliius  ait,  TraclavU  hanc  dt 


A  artibut  qucettionem  TertulHmtnt  Ubro  de  IdotoUtfnm,  At- 
tct  aiilem  inieUiqe  Chrixiiano  minime  inditpt*r9;  nm 
tcenicat,  aut  idotolntrim  faveniet.  ¥a  qn\d*-m  iiM  «m 
paafieruin  snliiovandonim  mtio,  nt  qiH  8**neefffti*  et 
niorbis  prorsus  conferii,  pni»ricis  Hnpfnsisc  ommat 
susteiiteiitnr :  ii  vero  qni  Kcet  et  lnt>nribn<  qm^^am 
viioR  prpsiilia  sibi  comnarare  poterant,  et  lanif^n  qn 
iion  ramili:e  niilricnd;p  snffec^rint  iacrari,  tnidrUmun» 
to  qnantum  talis  estet  iuwtrentur, 

Ad  ecclesiatticas  adminitirationtt  officia  promowerem. 
£x  islis  eiiim  qui  in  pnnpernin  maincula  erani;  osiis- 
rii  ei  miMonim  genlinm  clerici  eliirebanttir.  Q^ 
res  nd  (Kconominp  ecclesias  ic.e  rompetidia  specUbat. 
Qm  priini  expnngi  arcetterant.  Rigaitins  ait  :  5itf 
TertuUianut  dixtrat^  Adtttnt  este  festet,  In  ai^no 
ex^mpl  ri  legitnr  :  qui  primi  expungi  accertebtmtnr. 

Non  communicaturot  in  mnnte  tecnm.  Rifralttns  aif: 
Sic  tnpra  *  qnod  terum  in  monte  non  comrmtniearem. 
Ei  htec  teripiura  eU  omnium  edittonum  et  ej€mpimrrmm, 

Y%  exceplit  ditobnt  Vaticnnit^  in  quibtu  ntrobiqu^  le^tnr, 
in  morte.  Qnati  Felicissimut  iUe  tit  comminatms  pmcrm 
nec  in  exitu  morlalilatis  dnturum  se  lit  qtti  Cyprism§ 
obtemperttrent,  nee  cetehrnlurum  se  oblntioneg  et  Mmeri- 
ficia  ob  commemoraiiones  eorum.  Nihilominus  vutgatan 
lectionem  reram  esse  arbitrawttr,  Ut  Feticrttimus  pr»- 
ripuerU  se  cnm  plurimit,  et  per  factionem  etdversus  Ec- 
clesinm  secesserU  in  montem^  proptereaque,  ut  pereersm 
conspirationis  nuctorem^  Cyprinnut  comraria  commima- 
tionerepercuiiat.  Sciat,  inqnit,  te  m  Eceletia  mobisrsnm 
non  communicaturnm.  Opponent  Ecctesiam  fidelimm, 
monti  fiictiotorum.  Comminaiut  ett  vobit,  dixitqve^  mos 
uou  communicnturot  in  inonle  cnm  ipto  :  nos  comrmi' 
namur  iUi.  acdicimut  non  commnnicaiurum  in  Errtesm 
vohitcnm.  Et  tamen  hceret  scrnpulut.  qnod  in  EpmoHs 
sequentibns  tron  faeint  menttonem  montit,  etsi  verka 
mnltn  faciat  de  Feticissimo.  deqne  ilUat  factionear  se 
cetsione.  Winnes  sempor  xeneraiionf^m  habnere,  ton- 
q»i:iin  loca  coelo  proxima  :  forie  Fclicissimiis  ideo  ex 
cacoxelia  in  inonie  dociiil,  et  .nd  orandum  secessil, 

C  qnin  id  n  Doniino  faciuin.  M  lUh.  v  et  Lfic.  n.  Certe 
tionatisi.T,  iiovaiiaiiurnin  se  iuaces,  hk  ia  Jlfrtca, 
M'»nii"nses  andiehani.  Sed  et  arhs  crat  in  vldnia 
Carliinginis  qii:e  Montit  af^peltntiOuem  sorttrbainr. 
Revera  ex  nnalogia.  rerlins  M  inteiises  ab  mbe  dice- 
reninr,  qtiaffl  a  moiilibtis.  Illornin  arcolae,  mont^ni 
et  inonticohe  apiiollnnlnr.  At  hic  verisimillimiiro  vi- 
delnr,  1  cnm  ilesignn  i  n\  ipsn  nrhe.  Ita  Ronia»  dicitnr 
ali  luis  in  inonie  Palaliiio  aut  >imiiriii:  attt  Corintlri, 
in  Acrocorintlio  hnbitaie.  Arx  (iarth^giniensis  qnx 
Byrsa  dicebiniM*  a  Strabone  I.  xvn.  l^p-it  tx^y^  a^«, 
perhibelnr;  ei  f  irtassis  in  illa  arbis  parte  Feiicis«raiiis 
coiivrnliis  siios  habnii. 

Qum  ummn  cognotcemut.  Judicinm  exercebo.  loqai- 
rain.  Uode  dictimi.  si  jndiras  cognosce,  si  re%  rs  jnbe. 
Carihaginem  ad  cleriim  quoque  trantmittiie.  Ad  Cal- 
doniiim  iii  tlioeccrii  sun  ageniein,  vrdentur  littenr*  pri- 
niiim  irniismi  sia.  Nec  noii  et  Hercnl  ino,  eiiam  epis- 
cojio,  pnriierreddeiidaR,  antequam  fratribus  CjrtliA- 

j.  ginieiisibus  traderemar. 

EPISTOLA  XUL 

Abstiiiuimnt.  Seiiienliam  k  Cypriano  latam,  execa- 
tioni  ninndnndo. 

Repotium  de  exiorribut.  RignNitis  ait ,  Qui  sciHcet^ 
cum  etset  in  Ecclesin,  factns  fnerat  extorrit  propter  no- 
men  Chritti.  Irene  Rntih»rnin  ,  videiar  floridacontes- 
sione  Chrisinin  profes^ia ;  Mariyres  eniin  floridi ,  rs- 
tiU  ei  ru5Aa/t  diceh:ininr. 

Annoiatione  mea.  Caldonii  nimuriHn,  qnl  anns  e  is- 
tolain  scripsii ,  licet  alii  illim  subscripiionibos  snis 
nrnnireni. 

Scire  debuittH.  Cyprhlnus  scilioet ,  qni  fbrfe  bono- 
ris  ergo  in  pluraK  saluiatur:  seribendunicrediderim, 
debwtU. 

Jtem  abtiinmmus  Sophronium.  R«gaitins  ait .  Sk  ie- 
genda  videtttr  heec  clautula :  Jtem  abstinuinmt  Sophv' 
mwm ,  et  iptum  de  extorribut ;  Solmsum  ,  et  BtUhna^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


iOGO 


SELECTiE  IN  CYPRIANUM  miJE. 


iOiO 


riuin  ,  ui  ln$  absten'os  tiic  fuisfie  inlellig  imm,  S^pluo-  A  c.  6,  Juneosus  ager  vcrii  paia  debel,  ac  Saxosus  biden- 


nium,  de  extorribus  ;  Solnssuni,  et  Budinurinm.  Oin- 
iiiiM»  legHiHliim  censco  Soliassum  Burdonarinm  ,  sive 
wuliowm  IV  Reg.  v.  dicilur  onus  puris  bardonum  ; 
forie  ab  Helmro.  Civiiate  Gr;rc;i  vox  douaiuf ;  «ril. 
legere  <*sl  fiipZuv  ^upl&tx  ei  fiof^ivioj  iu  ^lossariis. 
Porro  vox  halieiur  t).  1  xxxu.  l.  xlxix.  Inletjato  con- 
iinentur  mancipia  puta  lecticarii .  qui  solam  matremfa' 
milias  portabant  ;  vel  leclica  ,  vel  sella  ,  vel  burdones. 
Nec  luiriiiu  ^i  posi  Paulaiu  sarciDutriccin  ,  ciiam  So- 
liasiius  buidonanus  occurrat. 

EPISTOLA  XLIIf. 

Britius  fidelissimus.  Britiiis,  Rogati  miis,  el  Numi- 
diciis,  ii  es  oinnino  luresbyieri  iu  Gile  Dennanseriuit ; 
quanilo«iuiiique  :id  Fehci<>simi  |>artes  uesciverunt.  Ni- 
miruin  Foriunalus,  Jovinus,  Maxiinus,  Doiinlus  et 
Gordiuii;  de  quibus  videanlur  Annales,  nii.  251,  pa- 
rag.  i.  Et  forinsse  hic  erat  rerum  novandaruni  prx 


libus.  FJnc  insiriiuicntiim  ndhibiium,  nd  friiineiiluni 
purgnndum  :  ac  crrare  videiUiir  i^i  ▼«  ntilabnim  c^se 
putant.  ProplieUi  Isaias  cap.  xxx,  vcr^.  24.  in  lexttt 
hebrjeo,  n;il:im  a  ventilihro  disiinguii,  ct  utroque 
friimcnlum  fiurg  iri  docet :  .TTODri  nma  mT  pala  et 
veolilabro  veiitilaluiii.  D.  Augusiinus  in  E|iisiola  siia 
ad  ^lacrvbium^  lociiin  slc  legit  :  Ut  se  puial  out  ad 
aream  ventitandum  et  pnrgandumy  pdlam  et  veniiiabruni 
etiam  ferre  posse. 

EPISTOLA  LVI. 

Capsensi  civitate.  Ilrbs  est  Byzacena,  de  qua  mentio 
in  suffragio  63  coiicilii  Carthaginieu>i8.  Hic  tliesauri 
Jliigiirtha!  eranl  reconditi. 

Violeniiam  magitiratus.  Alibi  observafum  Deciauom 
persecuiioneni  prlmo  moiam  a  civiiaium  magistratu 
et  populari  tuinultu ;  dein  proconsulem  quxsiionem 
graviorein  exercuisse. 


texlus,  uuod  cuiii  probyieri  abseiite  episcopo  a^oiio  r    .  ^^!!,  ^oluntate,  sed  necessiiale  suseeptum.  Rij^aliiiis 

;. .     ^.  ._ .....   ...      r*-  1.^:—    .•      *»  ail  !   Necgmitnti  tnintilat  ntm  inrm^tniATti^,     i^»»^^  ^.. 


juie  agereiit,  el  lamquain  senatus  Ectlesix  negotia 
coiiiiiiniiibus  suffnigiiS  adniiiiistrareni ;  cnm  major 
nuiiierus  apiid  sehisinatico<  essel,  illi  qui  parles  ad- 
ViTsaN  liiebautur  pro  s(  hisiiiaticis  liabiii  lutMant. 

^eadvosantediem  Pusc/ks  venire  Iknisiel .  Rv^slU 
liiis  nii,  0  nnia  lutw  schismatici  tmbaverani  in  Eccle- 
sin  Carthaginiensi,  aucioriiatem  sibi  arroguntcs  pucis 
dandic  lapsis^  causa  nondum  ad  EccUsiasitcw  discipli- 
na:  normam  satis  examinala.  Ideoque  Cy prianus  redi- 
tum  suum  dilferendnm  sibi  esse  duxil^  nc  ad  feriarum 
Paschalium  sotemnia^  piebis  cotuursus^  episcopi  redu- 
cis  invidiosa  prcesenliay  novarum  occasionem  turbarum 
prabereni  facliosis.  Hofc  ipsa  Cypriani  verba  pagina  se- 
gueuti  satis  innuutit;  dum  per  tninas  et  per  insidias 
perfidorutn  cavemns  ne  advehientibus  nobis  tumullus  il- 
lic  major  orialnr.  Iuio  ex  imira  h>>c  lucri  fecit  (^ypria- 
niis,  ut  scliisinatic4>rum  invidiae  n»n  solus  esset  expo- 
sitiis,  .sed  episcoporum,  ifuibus  solemne  erai  ut  post 
Paschaconveiiireui,  suffragiiset  anctoril  ilc  fiilciretur. 


ait  :  fiecessitati  imputal  vitn  tormentorum ,  longam  ite^ 
ralionem  cruciatuum. 

Per  hoc  triettnium.  Quod  justum  poenilentix  teni- 
pus  proxiiiic  aiiingere  videiur. 

Nomen  confessos  esse.  Rigaltiiis  ail,  Hoc  est,  palani 
et  liquido  pronuniiasse.  Christiani  sumus  Sic  Episiola 
prtpced.  Occisi  pro  notnitie,  videlicel  Christi  :  consianter 
vociferatttes  se  esse  Chrisiianos. 

Nec  prius  pngnte  deftiisse.  Higaltins  ait.  Prius,  hoe 
est,  aniequam  carneni  lormenta  fatigassent. 

Ad  me  vettire  ccepcrinl.  Bis  qiiotannis  siniic  habe- 
banliir  syiiodi ;  post  Pascha  et  lempore  Autiiuini  : 
qiiac  ex  daia  occasione  prolractae,  aut  frenuentius 
habitse. 

EPISTOLA  Lvirr. 

Plebi  Thibari  consislettti  Videtur  urbs  Zetigitnn». 
Pameliiis  ail  :  Cnm  soleat  ad  majores  civitaies  scribens 
tum  ctero  tum  plebi  inscribere  epistolam ,  mirutn  est 


Isii  presbyieri  nihil  aiiud  $unt  guum  •uinque  primo-  C  9"^^*^^*  P'«**  ^/«f  epts[olam  scrtbat,    praserttm  cum 
■-     ^-  .  .     -r-    Y      r-        .      tnterepiscopos  AfncaVtncenittThibaritanifiutttieniio. 

Supra  ob.servatuui  ad  Epstolam  ad  CornrUttm  de  Po- 
lycarpo  Adnimecino,  oiiiiNsiiin  episcopj  numeu  indi- 
cio  essc  Ccclesiam  scriptiouis  teotpore  epi^ropo  ca- 
rere.  Hoc  vero  iii  loco,  episcopus  ct  plcbs  siinul  prac- 
leriti  idco  videnior.  qood  plebis  Thibarilaiiaj  deside- 
rils  prius  ad  Cypriaiium,  nut  liiteris  aut  nuiiiio 
8«piiis  iransmissis.  responsum  hic  reddatur.  Sed  res 
nova  non  est,  ut  l.ypriaiius  tdebi  seorsim  a  clero  scri- 
beret ;  id  eniin  supra,  Efiist.  xvii  factum. 

Si  rerwn  rmio  ac  temporis  conditio.  Rigaltias  ait 
Sic  Cyprianus  etimn  Domino  serviens,  non  prohC- 
beri  se  puint  tempori  quoque  prudettter  servire ,  hoc 
est,  ut  servo  Dei  cottgruit  a.wAt^ftv  x«f^  x*#  \ufii^ 
Rom.  XII,  11.  ^  * 

Presstiras  diem,  occasum  sttcuti,  Antichrisii  tentpus 
Rigaltius  ait,  Jam  dixeral  Paulus  :  Tempus  esse  in  coi' 
lecto,  et  uppropittqunre  exlrema  tempora.  Ipae  Cypria- 
nus  hac  Epist  m  "jTdicet,  novissimis  temporibut.  Infra 


res  illi.  RigaUiiis  aN,  Quam  ex(fnisite  omnia  quas  ad 
suam  cnusum  faciunt  congerit,  ut  invidtam  adversario 
fuciat!  Quinque  presbyieros,  qui  se  Felicissitno  sociave- 
rattt,  ut  caiunniam  et  piricuium  Cypriauo  crearent,  a 
Deo  sibi  ostettsosacsigntficatos  e$se  aii  per  ili0s  quittque 
primores  qui  magistrntuum  adeersus  ChrisliaHos  ,edicto 
subscriffserant  ac  proinde  quinque  Ulos  presbyteros  non 
nunore  dignos  odto .  quam  illo»  quinque  primores  perse' 
cutionis  fautores. 

Aim.  IKSCLII. 

EPISTOLA  LIV. 

Cyprianus  Mnxmo.  K|)istola  hoec  ordinem  diicit  in- 
ter  eas  qiiai  anuo  ch.  25i  scribebantur,  et  videtur  sub 
ipsuin  anni  tirincipium  iiiissa. 

llnatn  esse  EcclCsiam.  Hoc  enim  iti  ftdc!  syn11)olo 
pronitMnur  ditin  dtcinius  credo  eccl^siam  cath  licaii. 
fct  ob  h.»nc  caiisaio  Nicxiiipatres  «li^ertis  vcrhi^  aiunc 


CREDO  UNAir  CATHOLiCAM  ET  apOstolicau  ecci.esiam.  D  dicet,  diem  nequissimutn.  iloc  illud  ip^iim  i'.n  auod 


Poiiiquam  vos  de  curcere  prodeuntes  schistnutkus  et 
hmelicus  error  excepit.  IVigalliiis  ait,  Bcec  verba  saiis 
arguunt  vanam  esse  Pametii  observuiionem,  Cyprianum 
hic.  et  atiis  hujusniodi  tocis,  non  esse  ittteHigeudHni  de 
schismaiicis  aut  hwreticis,  sed  de  nliis  improbis  hotnini' 
bus.  Et  qiice  de  libris  Augusiini  Paineiius  adducit,  hoc 
taiilum  nrobant^  sanctissimum  dottorem^  pro  variis  cau- 
sarum  pguris  diversa  a  CyitrianO  sensisse  de  pimiendis 
liwreticis.  Loci  hujii-  iiieiniiiit  l>.  Aiigust.  I.  ii,  conlra 
Cresc.  Crammat.^  c.  5i  el  37.  Et  Kpi^t.  255,  ad  Ma- 
crobium  Donatistam,  Adducilur  etiam  hic  locus  in 
Collat.  Gartiiag. 

Vasa  ftclilia  cotifriitgere  soli  fitio  concessum  est  Ri- 
gallius  ail,  Mox  dicit :  Nec  qmsquam  sibi ,  quod  soti 
fitio  pater  tribuitt  viiidicare  potest. 

Paluin  ferre  se.  Paia  est  iustruhiCntum  rusticum 
ialuui  eiatiquautulum  cavum,  de  quo  Ptimusl.  xvin, 


TertiiHiinos  vocat  in  Apoioget.  cap.  52  :  Vim   niuxi' 
nnnn  unimso  orbi  imwnenietn,  ipsamque ctaunuiam  so!' 
cnli  acerbitaies  horrendnscommiiiatttem,  Eideliesurrect 
carnis. c  27 :  Finesseecttli,  sub nliitnaira.  Deinde diviTlo 
ait :  Posl  Aniichristi  eradicalionem  ugitabiturresurreciio 

De  stpculojam  moriente.  Ri^altius  ait,  Supra  dixit 
occasiim  sceculi.  * 

Pressuris  angenlibus.  Rigaltiiis  nit,  Pauius  in  ii  ad 
Cor.  0).(6o/ui£v:(,  aX/'  eu  artjoxi^povfirvoi.  Ciossm  veteres, 
AngilfO\f$'i,  nrfjoxtipu,,  ayj^t,  itT^iyei.  Hic  igttur  anqi\ 
$ive  angitsiiuri,  plus  est  quum  pressuram  pati,  ttt  apud 
Pauiuin  EsdrcB  iv.  Justi  nuiem  ferenl  angusta,  speran- 
tes  spalio$a.  Psal.  iv,  |v  ouif^i  iKX^rwixt  ju^^i,  Ipse  Cypria- 
titts  Eitist  LViii,  dicet,  peccatis  angentibns  premebntur^ 

Noiite  mirari  ardorem  accidetxtem.  Rigaltiiis  aii  Pe.. 
tri  I,  i,  M*  ?fv/^<v9«i  T^  cv  tf/wiv  KMfiani.  Tertutiiaiius  in     i 
Scop.Ditecti,  ne  expave$cati$  u$iionm  quee  agitur  in  idQiC 


\ 


^UTl 


OXOMENSIS  EDITIOMS 


lo:i 


bi$  in  tenlaiionem,  quasi  ttovum  accidat  vobis.  Igitium  A      Captwttsfui^eiredetmstitmemKedempiiocstpOsorum 


poena  sutnma^  TertuUiano  lib.  ad  Martyras :  et  Apostoltts 
iU  osteitdul  summum  fidct  Chrtstiana:  experiitientttm^  Kf) 
ikv  it^fpcKZu  Td  9W/U4C  fM\j  ivA  x^uOY.ffoyuat,  Adc.oque  daittna' 
lionis  csterniB  lortnenla  significanlur  in  gehenna  ignis. 
Ne  excidalis,  Legisse  videlur  fAtiU  i^UwOt  uf  (ivou 

Tunc  mariyribus  patent  coeli,  RignUius  uit,  Aliudii 
fid  illud  Stephani:  Video  Cfflos  apertos»  TertuL  Tota 
paradisi  clavis  sanguis  tuui  est,  Ipse  Cyprianus  Episto- 
la  Liv  :  Qui  mariyrium  toUil,  sanguine  suo  baptizatur, 
Ucec  erat  summa  curarum  eptscopis  et  presbyteris^  ttl 
plebem  (acerent  ad  subeunda  pro  notnine  Chrisli  marty- 
ria  foriem  el  constantein. 

Cuin  populum  ttostrum  fttgari  conspexerit  metn  per^ 
secutionis.  Rigaliius  ail ,  Fugam  in  pcrtectttiotte  non 
abhorret,  TertuUiano  mitior  et  facilior.  luio  dcfendeie 
debel;  utiter  seipsiun  coiideiiinaluriis. 

A>c  tractanies  Episcopiit  attdiat.  Rigalliiis  ait ,  Uoc 
est,  docenlcs,  ditseretttes.  Ipse  Eptst  aU  Antonianum  : 
Ego  prtus  legeram ,  et  epi:iCopo  tractante  cognoveram, 
non  sncrificdndum  idolis.  Poittiiu  in  Vita  Cypriani  :  0 
beatnin  EccleticB  populum,  qui  epitcopo  tuo  tiaclante 
semper  audierat, 

Quibut  occidere  non  licet.  Rigallius  ail,  ArmaChri- 
stiaitorum  precet  et  lacrymce,  quundoque  fuga  :t(Bpisy>ime 
autetn  fortit  patietHiw  conttantia  pro  nomitte  Chritti. 
Tertnllianus  in  Apol.  Apud  ittam  ditciplinaut  magit  OC" 
cidi  ticet  qnam  occidere.  Chrittut^  exarinnio  Petro^  otn- 
ttetn  Chrisiianum  diicinxil.  lluque  Epittola  sequenti  Cy- 
prianus  ad  Cornetium  ait  :  milites  Chritti  vigilaie  jatn 
sobrtot,  et  armatot  ad  prceliuin  ttare  :  vittci  non  potse  : 
tnori  poste.  Et  hoc  ipto  invUlot  esse,  qiiia  mori  tton  ti- 
menl,  nec  repugnare  contra  impugnanies^  cuin  occidere 
innocentibut  nec  nocentem  liceat. 

Barum  tenebrarum.  Traiispositis  vocibiis  legisse  vi- 
dellir, icpdf  rob(  xoofxoxpkrbpAc  T&0e<i6vo(  rov  ffxorouj tcvtcv, 

In  dienequitsimo.  Rigalliusaii,  ScilicetyAntichritti. 

TVU    flfOV>J/9'>U. 


sciuper  in  Ecclesia  iulcr  primaria  cbariinii^  officta 
fuit  reputata  A  Lactanlio  magnuin  et  pnrclarnm  justi- 
ii(C  muttut  dicitiir.  Ambrosiu^  iii  lios  u>us  vns^i  Kct'^. 
sia;  ctiain  initiata  confregit,  I.  ii,  Offic.  c.  28.  Augn- 
siinus,  leste  Pos>idio,  idcni  prxstitil  :  el  Oeo  gra- 
lias,  narrante  Victore  Vitensi,  I.  i. 

Misimits  autem  sesiertiutn  centutn  miliia  ttummmm. 
Rigaltius  ail  :  Hectissime  motiuit  Jo.  Fredericus  Gre- 
novius,  lib.  de  Seslertiis,  nuin.  18,  fiusira  Hamelin 
addubitasse  de  vitio  vulgnicB  isliut  tcriptnrtE,  Eienim 
latinam  non  etse,  nec  ullam  suinmam  latitte  quidaa  u- 
gnificare.  Itaque  proctU  dubio  scribendum^  sejttertrum 
centuin  millia  nitmmum  Qtioe  scriptura  summam  confi- 
ciet  nosirarum  hodie  tibrarum  25,000.  Lonibertus  baiic 
Rigaliii  a^siimalinnem  ad  septein  inille  quiiigenlas  ti- 
bra<  gallicas  rrducit.  Cnpellns  aliter  suppuUit,  ul  stnc 
novem  inllle,  sex  centuin,  triginta  novem  librae,  «te- 
plcmdecein  solidi,  deccni  denarii.  Si  ad  moiieia:  Ao- 
|.  glicanx  rationes  catculos  iiieainiis,  fortas^c  acJ  rei  ve- 
''  riiatein  proxime  accedei  qui  dixerit,  somfiiam  b*c 
drsignalaiu  conncere  libras  sterlingas  sepiingeuUs, 
ocioginla  el  iinam,  et  solidos  quinque.  .Manifotuiu  li- 
brarii  ern»reni  ad  linguac  laliiix*  analogiam  restitai- 
miis;  satis  eiiiin  certum  est  Cyi  rianiiui  congrtie  locii- 
tum  :  nec  nobis  placet  solemnis  ci  ilicortim  nielliodtts 
qiii  in  textu  sphalmaia  relinquunC,  ul  in  notis  suii 
operose  corrigorent. 

Subdidi  nomina  wignlorum.  Rigalliiis  ait,  iVon  /rv- 
ttra,  nec  tupervacue.  JNam  in  sacrificiis  orationum  efc- 
rebantnr  nomina  eorum^  qui  ad  hoc  oput  lam  necessariMm 
prompte  ac  libenter  opetnti  erant.  A  privilc*gio  lioc  cx- 
cludi,  poenx  gravissiinae  loco  babiluin,  supra  oslcndi- 
inus,  ad  Epitt.  i. 

EPISTOLA  LXIII. 

Quamquam  tciam.  Non  bac  epjst.  Cyprianiis  Aquj- 
rios,  sive  Hydroparasiatas.Ebionitaruingermen,  u^ie 
Epipbnn.  HaTes.  xxx,  aut  Encratiia^  Taiiani  scqna- 


Ut  tignum  Dei.  Inter  baptismi  solemnia  fronte  ini-  C  ^®*»  refellii ;  quorum  error  in  boc  inaxime  vers^ija- 

tur  qiiod  vinuni  quasi  rem  profannm  et  abominafi</.ini 
aversareutur,  ut  ait  Epipbanius,  ittte^Xut^  p««xtvrec  , 
fabulosa  vanitiile  de  Satana  el  lerra  geriniiiasse  assc- 
rentes  vilcs.  Ex  ignorantia  aut  siinplicilaie  del  quissc 
istos  dicil  aiiclor  noster.  El  quia  anlelucanis  tioris 
Eucbaristiam  suinebanC.  quo  tempore  nulli  vinam  bi- 
bcreni,  referente  Apostolo,  Actor.  n,  15,  credibite  cst 
eos  aipiain  lamquam  honesiiiis  poti  genus,  et  sus|n- 
cionibusmiiiu>obiioxiuin  substiiuisse;  praesertlm  cum 
ex  vini  odorc  detegere  poluerint  Ethnici ,  eos  qui  vi- 
num  olebant  esse  Chi  islianos ;  qiia  de  re  agitur  in 
fiiie  bujus  cpisiolae.  Meiitio  autem  solemnis  epi- 
stolo!  istius  facta  cst  a  D.  Augustino  lib.  iv  de 
Doctrin.  chrittiana ,  cap.  21,  iibi  qux  statim  a  prtiici» 
pio  occiirrunt,  iii  exenipluin  adducuntiir  svfimittt  di" 
cendi  generit. 

Uumanaet  novella  inttitutione.  Rigaltius  ait,  Siepauto 
pott  dicet^  nottra  et  htimana  conscribere.  Videantwr  qum 
tupra  obtervavimut  de  huinana  Ecclesia ;  deque  kumanm 
^  credulitate^  et  tradilione  humana  ud  Epitt.  lvii  el  lx. 

Quod  tacrificii  htijut  auctor  et  doctor  fecit  et  docuit, 
Rigallius  aii,  Quid  fecerit,quid  docuerit ^  Evangelia 
narrant.  Nec  aliud  Cortttthiit  tuit  tradidit  Pamlut. 
Quod  in  cma  Chrittut  intlituit^  Chritliatu  ddn  tacrifi- 
cium  appetlavere,  et  tacras  cceiite  minittrot^  tacerdoiet. 

Neque  aliud  fiat  a  nobit^  quatn  quod  pro  nobu 
Domtnut  prtor  fecerit.  Rigaltius  ait,  Uae  eadem 
Epistvla  dicet  :  Quod  ti  nec  minime  de  mandatit 
dominicis  licet  tolvere ,  quanto  magit  tatn  magna ,  Cjim 
grandia,  tamad  iptiut  dominicce  pastionit  et notlra:  rt^ 
demptionit  sacramenium  perttnentia  fat  non  est  m.Tfit- 
gere,  aut  in  aliud  quam  quod  divinitut  inttitulumtii  ku^ 
tttana  traditione  mulare? 

Nec  potett  videri  tanguit  ejttt  ettein  catice.  Rtg.'^!- 

tius  ait,  Sic  Tertutlianut  lib.  de  Oratione,  Corptu  cjtts 

in  panc  centetur.  Et  ipte  Cyprianut  mox,  catix  quo 

Chritti  tanguit  ottenditur  ubi  de^ua  :  aua  Ckri^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


presstnn 

Euchartttim  memor,  quce  Domini  corput  accepU.  Ri- 
galliiis  aii,  Atnbrotiut  lib.  iv,  de  Sucrainentit,  cap.  2. 
DicU  tibi  tacerdot :  Corput  Christi,  et  tu  dicis  :  Ainen , 
hoc  est,  Verum.  Quod  confitetur  liiigna,  teneat  affectus. 
Prioriiis  ait,  Loqwtur  Itic  tecundum  riiumquo  Eucha" 
rittta  in  nuinut  laicorum  porrigebatur,  non  in  ot,  unde 
Trullana  tynodus.  can.  28,  de  Presbytero  :  pr.n  xohw 

ZfifXO^l»  fXrStiUcf.t\i)^Vftl't6»^fAv,Ttxd  9&fAA  TOO  XflOToD    XX- 

Titvc/uiiTo»  iTi^i(.  Concilium  Tolet.  i,  cap.  14 :  Si  quit  au^ 
tein  accepiam  a  tacerdoie  Eucharistiam  non  sumpserit, 
vetut  sacrilegut  propeltatur.  Et  can.  3.  Conc.  Ccetar" 
Augtist.  Vbi  advertendum  laicot  tnanu  accipere ,  ore 
aulem  tumere.  Uoniana  Ecclesia,  quac  niorein  bunc 
iinmutavit,  credidisse  videtur  mauiis  laicorum  ore 
ipsorum  magis  cssc  profanas. 

AMN.  CCLlll. 

EPISTOLA  LXII. 

Cum  maximo  animi  ttotlri  qemilu.  Epislola  b.TC, 
quain  genuinam  esse  miniine  dubitamus,  in  exeinpla- 
ribus  inss.  rarissime  occurrit ;  neque  enim  in  omnibus 
istis  quoruin  copia  inibi  facta  esl,  nnicum  \idi  quod 
cam  coiiipl<'Cicrcli'r.  Aii<*iiissiinani  Paiiielii  conjeciu- 
raui,  qui  A^ros  istos  a  Gothis  captos  antumat,  reruta- 
re  non  est  opus.  Nrc  cerie  Alricu  inonsiroriiin 
feracissinia ,  adeo  cxciilia  et  pacaia ,  ui  n.jllos  bar- 
baros  alorel;  sed  in  adverso  mundi  caidine  essint 
requirenili.  Hac  de  re  coii>ulaniur  Attnalet  Cyprianici. 

Dediaboh  faucibut  exuit.  Rigaltius  6'ic  ait,  Epist.  iv, 
dicU :  Exuenda  esl  de  inceiidio  tarcina. 

MembraChritto  dicata.  Auiini  iiistituto  ad  pudici- 
tiain  compodiio.  Non  eiiini  illa;  tunc  temporis,  clau- 
hlris  inclusa».  Painclius  ait :  Sitnilem  dc  tanctit  Virgi- 
Htbus  phrasin  Itabes  tum  Epist*  ad  Pompon.  tuin  lib.  de 
Ditcipl.  et  Uab.  Virginum, 


1073 


SFXECT.E  IN  r.YPniANUM  NOT.f]. 


lOTi 


s/i  snngmnem  non  possii  exprwiere,  Qiiando  loties  iii- 
gerilut  calix  sii  mixius;  id  polissimum  agil,  ne  ri- 
uum  de$it  cnUci,  Quamquam  enim  ad  conciliandos 
Aquariorum  animos,  et  recepliim  in  Ecclesia  nin- 
rein  usscrenduin,  aquam  in  Eiicliarisiia  rile  adhiheri 
agiio>cai  Cyprianus,  quo  plehs  clirisliana  ajlHinbra- 
inr  :  ei  opinaliis  sil  vino  cibario  oi  diluio  Clirisiiim 
fiiissij  iisuin,  oninia  lanien  od  dominicac  insiiliuioiiis 
iiorniam  prorsus  exig<M»da  conlendil,  iit  id  scilicet 
fiat  qiiod  Jeius  Citristus  Dominus  el  Deus  noster,  sa- 
erificd  auctor  et  doctor^  noii  laiiuiin  fecit^  sed  docuit, 
Qiiihus  similia  passiin  repetil,  addcns  imagines  sacri- 
ficii  Christi  pane  et  vino  constitui. 

ISoe  vinnm  bibcnSy  imaginein  dominica!  passionis  ex- 
presserit,  Rijialtius  ail  :  Valde  indulserunt  ingenio  suo 
Patres,  ubicumque  in  Scripturis  panis  et  vinum  occur^ 
rit,  Noachiiin  rcdempiionis  per  CiinHiutn  parlae  ly- 
puin  gessihse  ex  I  Pei.  in,  21.  liqiiido  consial;  ei  a 
caiaclysini  aqiiis  supersles,  magis  saliilares  Bipii-mi 
nndas  adumhrasse.  Qiiid  ergo  iniruin.  si  ad  alterum 
eiiam  sacrameuium  licclesiu',  gradus  prscstruatiir?  et 
siquideiii,  viiioepoto,  edormiverii,  pra?figurasse  cali- 
<ein  cuchnrisiiciim,  el  dominicam  mortein  dic^itur? 
Jnieriin  ui  lypi  ralio  consisiat,  necesseosi  vinum  non 
iiiimis  Doinimim  qiiam  Noaclium  bibissc. 

hiekhiscdechy  Rex  Salem,  protulit  panem  et  vinum, 
Higaltius    ail    :  Sepluaginia   Interprel,    Genes,  xiv. 

Hditio  Complut,  i^-^vtyAsv  «utmv  &preuf ,  quomodo  eliam 
citavit  AmbrosiuSf  lib.  i,  de  Abiahamo.  Et  Melchise- 
dech,  Rex  Salem,  protnlit  ipsi  panes  et  vinum,  TeriuUia' 
nus  autem  apertissime  dixerat  adversus  Jud,  Mefchise- 
dech  ipsi  Abrahce  revertenti  de  praslio  panein  et  vinum 
obtnlit,  Jospphus,  ra  A«p«tA/*ou  orfXTw,  el  pro  pane  et 
vino  «-oi/viv  KpBovlav  t&v  iniTrthlwj,  Avctor  Coiumenta- 
riorum  in  Cenesin^  qiice  tribuuntur  Eucherio,  Ub,  xi, 
num.  il.  ^ec  esse  niirttm  ti  MeUhisedech  victori  Abra- 
ham  processerit  obviam,  et  in  refi'Ctione  tam  ipsiut 
quam  pugnulorum  ejiis  pamm  vmumque  protulerit, 
Quoi  aniem  in  iisdem  commentariis  hac  de  historia 
siquttntui\  arguunl  manuminlerpolatoris.  Joannes  Mer- 
ceitts  et  llugo  Grotius  faienlur  non  improbabHem  esse 
sententiam  existiinantium^  fdctum  hoc  fuisse  sacrificio 
pra!cedente. 

Ex  persona  Patris.  Psalmiiin  hiinc  non  modo 
sibi  asserit  Dominus  noster,  Malih.  xxii,  44,  et  alibi; 
sed  Juda*i  id  passiin  agnosciiiit.  Moses  lladdursnn  in 
Genes.  xxxvii,12.  MidrasTehillim  inPsal.ii.  R  Saad. 
Gaou  in  Daniel,  vn.  15.  Talm.  iraci.  Bfracotli..  c.  5. 

Apostolorum  faciens  ntentionem,  Per  servos  qni  inissi 
dicuntur,  inielligit  Aposlolos. 

Ad  craterem,  Yideantur  dicia  ad  liv.  ii  ad  QwVm., 
c:ip.  2.  Dum  dicit  vinuni  niiscuissc,  Janseiiio  iittcrpre- 
le,   id  soliim  inielligi  debet,  miitislrasse  ei  prceparasse, 

Pleni  et  percnlcati,  lxx  liabenl ,  7t>>/5ou<  x*T«iT«rr*- 
rfifAijfti'  Nmiiruiii  VT^  qtiod  torcular  signiiloai,  pro 
yoce  ejiisdent  fereforni:»',  quoc  rernm  copiam  el  ex 
friiciibiis  ubertaiem  sigiiilicai,  -iccepere.  D.  Hicr.  ad 
llebraM  lexliis  inenteiii  legit  :  Torcular  solus  calcavi. 

Nofite,  inqttit,  piiora  meminisse.  Hiec  do  Baplismo 
similiier  int<Tp»eUilur,  1. 1  ad  Quirin,  c.  12. 

Cliristus  qui  est  petra.  Rigallius  ait,  Super  quam  csdi- 
ficiivit  Evclesiam  suam  Christus.  El  tanien  plerisque  /o- 
c/.s  CypriHnus  qitx  de  peira  dicnntur  transtulil  ad  Situa^ 
uein,  cui  Chrtstus  ob  reclum  de  Filio  Dei  effatum^  no" 
lucn  fccit  Petro, 

Cnlicem  doctierit  exempio  magisterii  sui,  vini  et  aqute 
coiijttnclione  misceri.  Dicit  infra  Cypriaiius,  non  obser» 
vari  a  nubis  quod  mandatum  est^  msi  endem  quas  Domi- 
nns  fecit^  nos  qttoque  faciamus^  et  calicem  Domini  pari 
riitione  miscenteSy  a  divino  magisterio  non  recedamus, 
V.i  boc  deinceps  forlius  videlur  urgere.  Porro  veteris 
F.ccloMa:  scripiores  |)lert(|ue  consontiunl,  Dominum 
in  cocna  sita  vioiim  aqtia  diluluni  propinasse.  Ila 
Jiisiin.  Apol.  II,  Clemeiis  Alex.  I.  ii  Pcedag.  c.  2.  Mo- 
remaccersnnt  Palres  Trullania  traditione,can.  xxxii, 
&ed  hiijtis  rei  ccriissima  iiidicia  ex  Judxorum  ritibus 


A  snnt  desumcnda.  Credere  enim  par  osl  Dominiini 
noslnim  ad  receplos  in  liccle>ia  mores  hac  ex  parte 
se  accommodasse.  Ut  enim  leciio  Pasclialis  TTiX^  sive 
annnnlialio  dicilur,  ila  jubcnlur  Aposioli  Annnntiarc 
mortem  Domini.^nee  venerit.  Agniim  paschalein  ap- 
))ellabani  HDS  /2T  Ti^  corpiis  paschntis,  iia  Dominus 
de  pane  Kticharisticoail:  Hoc  est  corpus  meum,  Qiiem' 
admodum  eiiam  paier  familias  in  paschatis  celebra- 
lione  yim  p  TlrO  T^yTDn  D^btro  absolula  bcnedic- 
lione  frangil ;  parilor  Dominus  ac^-eplo  paiie,  posiquam 
gratias  egi.sset^  fregii.  De  vino  auieiii  Hebnci  doctores 
dicttni,  perinde  fuisse  st  viniini  adhibeaiur  aut  me- 
rum,  aiit  diUiium.  xrv\  yi  m  |>2  ]tr»  ^2  xr\n  Tp,  ut 
iradilur  in  Tos«'plios.  Unde  rectc  Aquinas  parl.  iii, 
quaesi.  74,  ari.  7  ei  quaasl.  83,  arl.  6,  ad  1,  Pt  Bmia- 
ventura  in  iv  Sentenl.,  dislincl.  II,  part.  2,  quiest.5. 
dicuiit  adniistionem  aqux  non  esse  de  necessitale  vcl 
intt^grilatc  sacramenti.  Armenii  quidein  iii  ea  erant 
h;eresi  aquam  a  viiio  in  Eiicbarisiia  abesse  omnino 

"  debere,  qui  a  synodo  quinisoxta  dairnaii.  Ecclesia 
Romaiia  qiiamqiiam  doceriie  videalur  calicem  sangui- 
nis  Cltristi  Domini  non  in  pttra  aqua^  nec  in  puro  vinOy 
seu  sine  aqua ;  sed  in  vino  aqua  mixto  esse  consecran- 
dum  :  lamen  si  res  altenle  spectelur,  iti  solo  vino 
consecrandiim  volunt ;  moncnt  enim,  ut  aqita  in  val- 
de  exigiia  quanliiale,  Engenii  verbis,  mor/fmstma,  ap- 
poiiatur;  et  mora  aliqua  intercedat  inier  mixtionem 
ei  consecrationem,  tit  aqua  in  viniiin  deinum  sit  con- 
vers.'i.  Videaliir  Cntech.  Roin,  c.  iv,  paraff.  17,  et 
Sacerdotale  Rom.  parl.  i.  Tract.  xix,  cap.  I.  El  in 
hoc  nogoiioaddiicisolei  testimonium  Aristotelis  \.i,de 
Generat  el  Corrupt,,  cap.  ult.  Ubi  dicit  viiittm  in  mi- 
niina  qiiantiiaie  aquie  injectum,  in  aquam  Iransire. 

fUTCt£at,XUl   <'«T2pOV  tli  td  XpKTttUV.   olcv  9TA)<fyfJldf  ohdV  jttU- 

plo  xoev9'V  C5etT&f  ou   fAlyvuTAi  •  /usTJti   ykp    Td    rlicf   Ktii 

yutrooS«X>.it  ric  7d  irav  u^up,  lia  Ecclcsia  Roinaiia   iion 

unicam  laniummodo  lraiiSSubsiai>lialioneni  iiiEiicha- 

risiia,  srd  diipliccm  agnoscit.  Porro  observanda  ve- 

C  nil  Ecclesi.Tj  Grajcie  praxis,  de  qiia  dicil  Balsamo , 

vpd  Tow  «yia^OrfvAt  ri  otytov  TroTxpciv,  ou  y9iti/»Ta/  t>  ?iv^ 
etc  TY.v  f</wyiv,  a/>*^?TiTdv  ayi«9/zov.  Et  prointb;,  aqua, 
ex  eoruni  scnleiitia,  sacrum  istiid  mysleriiim  consc- 
quiiur,  non  ingredituf. 

Effundetttr.  Favel  Cyprlaiius  leciioiii  illorum  codi- 
cum  qni  h.ibeiit.  Jx;(uOy]9o/xcv&y. 

Creatiira  viiis.  yevv>:/u*To«  rijc  iptitlUv.  Vocem  ip- 
sam  retinuit  versto  vulgala  :  Non  bibam  n  modo  de 
hoc  gettiminevitis- 

Convertere  Evangelium  Chrisli,  ftcTa^Tpl^Ar.  Am- 
brosius,  Hieronymus  et  Augustinussimiliter  ea  voce 
utiinlur. 

Calix  tuus  inebrians.  lxx,  4roTY>c£y  <riu  fjn^wu^,  uth 
xpetTCffTov.  Iiiebri  ins,  tamquam  vinuni  generosissiiniim. 
Iii  llebneo  csfDD  el  Hieron.  ad  Suniam  ad  Fretel^ 
tam  dicii  Lxx  scripsisse  -xo^ifU^  ptou, 

A  sapore  islo  seculari.  Rigaliius  ait,  Saporem  vini 
communis  et  profani  dicit  esse  saporem  saicutqrem,  cui 
.  opponii  itiiellectum  divinum,  ut  jam  non  vinum,  sed 
■*^  sanguis  Domini  intelligatur, 

Viito  isto  commtini  mens  solvitnr,  Rigaliius  ait,  Ki- 
num  commune  dicit,  quod  nondum  ent  sanciificatum 
sive  conseeratum  in  sanguinetn  Christi.  Itaque  mox 
vino  islo  cotnmuni  opponet  saitguinem  Domini.  Jatn  non 
vocal  vinum,  sed  sanguinem, 

Trihttlia  omnis  exponiiur,  Ssepius  adtnoniiiinus,  ex- 
poni  idein  esse  apud  Cyprianum,  ac  e  inedio  ttdli. 

Peccatis  angeittibtts  premebutur,  Rigaliius  ait  :  Sic 
supra  Epist.  Lvi,  dixit :  Pressuris  angeittibus  frequen- 
ter  urgeri. 

Videmus  in  aqita  populum .  inlelUgi.  Berlramiis  tn 
libro  dc  Corpore  et  Sangiiine  Domini,  qui  scriptus 
circa  mediitin  noni  seciili,ex  his  verbissic  argumeu' 
laliir.  Considtranduin  quoqtie  (inquil)  quod  in  pane 
illo  non  solum  corptts  Chrisli^  vernm  corpus  eiiatn  in 
eum  credenlis  populi  ftguretur,  unde  niultis  iruntenti 
granis  conficitur;  quiacorpus  populi  credeiith  niultig^  j 

Digitized  by  VjOOQIC 


im 


OKONIENSIS  RDITIONIS 


f07( 


per  verbum  Chnali^  ftdelibus  congmeutQtur,  qua  de  re 
sicut  in  mytterio  panis  ille  Chrisli  corpus  accipitur,  sic 
etiam  in  mysterio  membra  popuii  credentis  inlimaniur ; 
et  sicut  non  corpondiier^  sed  spirituntiier  panis  iile  cie* 
dentmm  corpus  dicitnr,  sic  quoque  Chrisli  corpus  non 
corporaUler^  sed  spiritunliter  Ufcesse  esl  intelligalur, 
Sic  el  in  vino^  qui  smguis  Chrisli  dicilur^  aqui  mis^ 
cerijubetur,  nec  nnum  sine  altero  permiiiitur  ufferri : 
quia  nec  popnlus  sine  Christo.nec  Chrisius  sine  popuh, 
sicut  nec  capiit  sine  corpore,  nec  corpus  sine  capite 
valet  <  xisiere,  Aqua  deuviue  in  sacramenio  populi  ges- 
tai  originem :  iqilitr  si  vinum  illud  snncti ficatnm  per 
ministrorum  officium,  in  Chrisii  snnguinem  corpornti' 
ter  convertitur ;  aqua  quoque  quos  pfiriler  admixla  est, 
in  sanguinem  po  uli  credentis  necesse  esl  corporaliter 
convertntur,  fJbi  mnnque  una  sanctificaUoesi,  nnacon' 
sequenler  operalio ;  ei  ubi  par  vaiio,  par  quoque  con- 
seqiiiiur  mynerium,  At  videmus  in  aqua  secundutn  cor- 
pus  nihil  esse  conversum,  consetfuenter  ergo  el  in  vino 
nihil corporiililtr  ostensum.  Accipilnr  smritualittr.  quid' 
quid  in  aqua  de  populi  corpore  signilicalur;  accipia' 
lur  ergo  neeesse  esi  sptritnatuerf  quidquid  m  vino  de 
Christi  sanguine  intimtUur. 

Jn  vino  vero  ostendit  sanguinem  Christi.  Ri^^allitis 
ait  :  Supra  hac  Epist,  Yinum  quo  ChriBti  sanguis  os- 
tendiiur.  Et  hic  pauio  post,  ubi  de  nqua :  quo  ei  ipso 
sacramento  populus  ostenditur  adunaius,  Ostenditur, 
eo  sensu  quo  dixit  hoc  ipso  loco  :  videmui  in  aqua  po- 
pulum  inteltigi.  Videatur  Epist,  LXix. 

Quoniodo  nec  vinnm  solum  potesl,  Mancnlc  scil. 
recepto  in  Ecctesia  uhu.  Sed  unnoluKlnm,  non  sem- 
per  illud  quod  mysKTinm  in  se  coniintTe  dicilur, 
perpetuo  rainm  sanciuinqnc  in  Ecciesia  permanct. 
Otim  pane  grandinscnto  nieliantiir  fideles  in  Euclia- 
ristia,  ut  qnolquoi  cjiisdem  pnriicipes  fieretit;  unus 
panis  osiendorentnr  es>e,  et  frneti  cortmris  Ooinint 
commnnione  donati.  Deinctrps  nsu  vcnil  ul  plaeen- 
tuhc  adliilierciihir.  sed  ntmdnm  periit  mysieriuMt; 
iil;c  ciiim  niimmiilos  rcprrscntnni,  Donii  lici  corpiirin 
preiinm.  lla  hac  ipsa  in  Gpi^toia  referlanctor  n<>sler, 
KiK-haristiam  priiiio  a  Duinino  nocln  celcbnilam, 
sed  nec  hoc  sine  my«»terio,  ut  hora  ipsa  sacrificii  o«- 
h^nderet  vespernm  mniidi,  sicni  in  Exoao  scriplum  est : 
£l  occident  illum  omne  vnlgus  synagoqoi  fHioruni  Is' 
rael  ad  vesperain,  Siihdii  porro  :  Nos  autem  returrec- 
tionem  Doinini  mane  celebramus  :  undc  t^tiam  pnieblt, 

Snod  in  lumine  Christi  umbutare  volumns.  Porro,  aqui 
ecrcto  Cngenii  PoiitinciH  Roin.  jnl>etiir  admisceri 
catici  consecrando  iii  modica  quanliiate;  iia  por  ex- 
cessum  vini  snpra  qnamit.item  aqno;,  excessus  me- 
ritoruin  Glirisii  Doinini,  et  dignilalis  ejns  suprana- 
lurain  liuiii:inain,  ei  supra  peccata  gimeris  hiimani 
signilicalur.  Sed  noii  miiius  ieliciier,  mKni  adhibito, 
uos  solis  Chrisii  meritis  ei  sangnine  salvari  o&ten 
diiur.  Simiiiier  eiiam  Graeci  fcrvimiem  ai|iiam  ralici 
coiisecrnlo  infuiidunt,  ad  sigiiiricaMdiim,  intfrprrle 
Batsainoin*,  in  caii.  xxxii,  coiicil.  Triiilaiii,  tow  'Jv*e 
^uortoik  rk  arrd  T>5f  «y'*^  nX*vpdt,(  tcv  Hvpiau  ^/auv  lijffou 
XpKTToD  ^cd^fltvrce.  Frigida  uiniitur  Lalini,  nt  testcn- 
tiirChristiiin  vere  Tui^se  niortunm.  et  non  nisi  niorle 
ejiis  iios  Siilvari.  Pariter  in  Bapti^mo  accidit:olim 
trina  immersio  re(|uirebatur,  ni  S.  Trinitatis  ralio 
constarei :  dein  iinica  sucrcssit,  nt  Deiim  unnin  a 
ii(d)is  agnitnm  prohiHremnr.  Immersio  eiiani  neces- 
saria  vidcbatiir,  ul  Bapiisino  sepidti  cum  Chrisio  vi- 
deremnr :  deiu  aqua  abprrgimur,  nt  sangninis  ejiis 
aspersionc  pnrgali  co^iioscaiuur.  Siinili  roodo.  iactis 
ct  inetlis  concordia  nqn.-c  baplismali  addebatur,  qu.e 
ideo  ad  attare  ciim  vino  et  spicis  offerebauinr;  quae 
lamen  po^tea  ex  canonum  decretis  in  desuetudinem 
ivcre,  salvu  inierini  sncrnmenti  mysiorio. 

In  sacrificio  quod  Christus  obiuleril.  Rigallius  ait, 
in  sacrificio  Christus  semetipsum  obtuUl  Patri :  in  sa^ 
crificii  sui  Sncramenio  panem  et  vinum  eorpus  suum 
fecit^  deditque  discipulis  suis  coenaniibus.  Batiiin  enim 
illiid  quod  dixit  Dominiis.  Caro  mea  vere  est  cibus^  et 
sanguis  meus  vere  poius.  Nimirum  si   qiiidem  digne 


A  commnnicante»,  per  fidcm  partlcipes  fiereni  j&orp4r» 
et  snnguinis  ejus,  et  atierentnr  iu  viiam  a^terii^ni. 

Non  msi  Chnstus  sequendus  e$t.  Sofus  Christus  m- 
diendus  est,  Rigallius  ail ,  JuiissimQ  iraditiofruns  cus- 
todiendaiuin  regula,  quam  CypriauHs  incutcai  locis  ksc 
Epislola  plerisque  :  Nam  imiio  quidem  sic  aH  :  Pieqmc 
aliud  fiat  a  nobis  qnam  quod  pro  nobis  i}ominus  pmr 
fecerit.  Ei  hoc  ipso  loco :  Nosirte  redemptioms  sacra- 
mtmium  fas  non  esl  infringere,  aut  in  aliud  qnarn  qmod 
divinilus  institutum  s//,  humana  iraditione  mulare-  Ei : 
Neque  eniin  hominis  consueiudinem  sequi  oporiei  ^  sed 
Dei  veritatem.  Attamen  idem  ipse  Cypriattus^  hac  ift- 
sissima  Epistota  dicci :  at  enim  Hon  mane^  sed  pcsd 
aenam  mixtum  calicem  obiuiit  Oominus  :  Numguid  ery^ 
Dominieum  post  coenam  cehbrare  debemus?  Tertnili^im 
de  Coronu  liber  adver^us  Psychicos  et  GnoHtcos  scripttis 
est.  Horum  iitud  crat  etiam  in  iraditionis  obu  m '  m  ext- 
gendam  esse  nucloritalem  scviptam,  liaque  adv^rsms 
istos  hoc  tractare  incipil,  piurimas  iradiiiones  absique 
n  auetoritaie  scripta,  et  circa  Baptisma,  ct  eirca  Eucka- 
"  risiiam  recepias  [uisse,  quibus  deberi  obseqnium  faletur. 
Sic  opinioni  et  causai  suw  qmsque  velificat. 

In  sacrificiis  tnaiulinis,  Bignitiiis  ait,  Trrlullianm, 
etiam  anteiucanis  cesiibus.  Iforis  auulucnnis  Eucksri- 
stiam  ceiebrabaiU,  quia  si  distuiissent  in  ccenm  lempus, 
plebs  ad  convivium  convocari  tton  poiuissei.  Hoc  inRuuni 
in  Cypriano  sequentia  paulo  post.  Terlnilianus  atUfm 
cum  uitetiamaHteiucattiscwlibus  Euchnristiamcelekrari, 
faielur  etiain  iu  tempore  victwi  celebraiam  fuisse. 

Per  saporem  vini.  reriiillianiis»  in  LU).  ii  ad  MJxo- 
rtfuj,  c.  5,  rcin  twtiim  excqni*itr.  Quanio  cnraveris  em 
occulinre^  ianto  luspectiorn  feceris,  et  mitgis  capianda 
geniili  curiositati.  Lalebis>te  in  cum  lectuiim^  cum  car- 
puscuium  titutH  siguas,  cum  ahquid  immundum  slantis 
expiodis,  cum  eliam  per  noc^em  exsurgis  oralum?  et 
non  tnagio!  aiiquid  vidiberu  operari?  iVon  scict  maritus 
qiiid  secielo  anie  otttnem  ctbum  gusies?  et  si  scirerit 
pnnem,  non  illum  crcdil  em  qui  tiiciiur?  Bevera  iiia- 
tiiiina  jentacula  (iebaiil  cx  nicri  hauslii.  untle  oxpa- 
C  ri^^c^Ai  apiid  graccos  est  joniare  •  ei  «x^nv^  jcfff j 
cnli  snmpiio;  sed  haic  skI  ffleuiinas  iion  Srvcsitani. 
qiiibn>  iistar  scet(;ri>  capiialisorat  vinuni  dcgifstissc. 
L«ntt)  in   qua   codices  probaiissinii,    Lamlielhanu^, 
RboraccMsis,    Btxll*  iaiius   Sf^cnndns.    LincolntcHsis  , 
BenedictiDUs,  etLondiiiensis  consciitinni,  iiiiirtmcvi- 
deiiir   eonici)incii>la;  pr:i'smim  euni  nd  Tertnlliani 
irnMiiem  niaxiine  respfmdeat.  Quod  iltic  infideUs  cou 
scieniin  dicilur,  Scptiniius  po^uit,  alteritn  ofntcken' 
tiam  mariii.  Sed  Mihil  inntQ. 

Cutn  ad  cteitandum  venimtu^  mixtmn  caUcem  oferi- 
mus.  Constal  liinc  aituarios  hosce  non  Manicli.ci»rutii, 
Tatiaiiorttm,  nitt  llehasitarutn  errorem  imbibi^se,  m 
seiitircnl  viiiuin,  ceii  diaboti  sanguinom,  pror.^us  es^e 
aboniinaudum  :  h;ec  enim  in  eornin  persona  dicitn- 
tur,  qui  priuM)  taninin  mane  aqua  solaofferehnnt.  Con« 
stat  etiam  Euetiaristiam  licet  /fprff  anteiucams  sninp- 
tani,  vesperc  eliani  distril)ui  sotiiam;  ciijns  rci  l(»cii- 
p!es  lestis  TerlulliaDUs  Lib.  de  Cvrona,  c.  5.  Euchs- 
^  ristiiB  sacramentum  lempore  victns  de  prwsideniium 
"  manu  sumimus  El  aiibi  iiHUiet  iit  hniiis  siaiioiiihiis 
siimalnr.  Coiisnelndo  posl  coeitam  conmtnnicaiidi  diu 
diiravii  in  Etcli^sia;  Socraies  eniin  a.i  I.  v,  c.  Si: 

Aryujtrioi  ycfrovfc  ^rs{  Air^atvSpiwv,  «*t  of  H if  Srfi^ia. 
ofxeCvrsc,  i*  «t66*T«  ^cv  itotouvr*t  ffui^ctc.  ovx'  •»  ?«  «c  oi 
)^pt9ri:ivji(  Ttiv  /uwTrn/Jfwv  ^•■T*/*fiS4V0Wffi.  fATrk  ykp  ri 
ewwjfij^S.vflf.t,  x*i  itavTofwv  i3ta;/«tTWV  ifAp9pri$f,v*i ,  n^pi 
U^TcipXTt  irpoaplpevrec»  fwv /Mu^T>:/5'oi'  )utT*^«/aci»5u»t. 

Saeiamenli  veriialeni.  Rigalliiisail :  Caiicein  mixtum 
ei  fraternitite  omni  prmsenle.  Li  sic  tere  obferrtmKs 
omtiia  qme  Christus  tradidu^  offerendo  calicem  mixtum^ 
et  in  tempore  vicius,  et  fraternitaie  otnni  prasenie. 

Ai  ettim  non  tnane,  sed  posi  coenam  ntixium  calicem 
obtniit  Domtnicus.  Numquid  ergo  Dominicum  posl  ae- 
nam  celebrare  debemus?  Bigaliitis  ail,  Supra  dixit, 
nefas  esse  ad  ipsum  Dominica  ordinaiiunis  sucramen' 
ium  perlinentia  infringere^  aut  in  aliud  quam  ouod  di- 
vinitM  insiittuum  sii,  humana  traditione  mntnre.  Hic 


Digitized  by 


Google 


«077 


SELECTJB  IN  CYPRIANUM  NOTiE. 


i07S 


vero  causas  ei  rationes  ingenioie  comwinisciUir,  cur  A      Super  hwc  ergo  non  indignabor,  L\x  legunt,  iitl 
Dominicum  post  ca>nam  cMebrare  non  debeamus^  ei$i      to{>toi«  S/>)^i»6rao/uflti.  oniisso  itv.^i 


posl  ccanam  Dominui  inslitueril.  Dicet  aliquiSy  causas 
sive  raliones  quas  Cyprianus  afferl  esse  Sftirilnles  atque 
diviuas;  nempe,  Chrixium  menioriam  passionis  suce, 
quas  ad  vesperam  diex  vontigil^  instiluisie  poii  vesperam : 
nos  aui-m  resurrectionem  Domiui  malulino  lempote  ab 
ipso  Domino  pairalam  mane  celebrare,  ac  proiude 
qnod  dmniius  tnstiluium  fuil,  non  videri  humana  Ira^ 
ditione  sive  prmumpiione  mutatum.  j€vo  jam  Ttrtul- 
lioni  mutatum  aliquid  circa  hoc  sacrnmtntum  fuisse 
coHigitur,  et  non  solum  vespere,  in  lempore  vicius,  srd 
eiiam  horis  antelucauis,  Sncramentum  corporis  Chrisli 
celebrafum  fnisse  argmmt  htvc  verba,  Ub,  de  Corona : 
Euchf.ristitB  sacramenlnm  in  tempore  victus  mandalum 
a  DominOy  etiam  antelucanis  horis  sumimus.  Nondum 
tamen  humnna  prcBsnmpiio  sic  iuvniuernt,  ut  non  etiam 
in  tempore  victus  sumerelur.  Sed  paulo  post  omnino 
iuvnluisse  manifeslum  esi,  ex  his  quas  Iradit  hac  Epi- 
stoiaCypnanus.  Immo  placuisse  Sinriiui  sancio  ait  Au'  . 
gustimSf  nec  propter  eis  quas  Cyprinnus  attulii  ra- 
iiones^  sed  ni  in  honorem  tanti  Sacramenli,  in  os  Chri- 
stiani  prius  Dominicum  corpus  iniraret^  quam  cceteri 
cibi.  Nam  ideo,  inquit,  per  nniversum  orbem  mos  iste 
servntur.  Et  tamen  idem  observal,  nonnullos  probubili 
quadam  ralioue  deleciari ,  ui  uno  cerio  die  per  annum 
4JU0  ipsam  ccenam  Dominus  dedii,  iamquam  ad  insi- 
gniorem  commemoralioncm,  posl  cibos  offerri  et  accipi 
iiceat  corpus  et  sanguinem  Domini.  Deinde  dispuiatio  - 
nem  %unm  vir  snnctissimus  quasi  dubius  et  incertus  ila 
concludit :  Qnapropier  neminem  coqimus  antc  Domini- 
cam  illam  cwnam  prandere,  $ed  nulli  eiiam  contradicere 
audemus.  Hnbetur  autem  ea  disputatio  E,  istoia  cwiii, 
ubi  hoc  eliam  observare  est,  eo  die  quo  ipsam  cmnnm 
Dominus  dedit,  prope  omnen  in  pterixque  locis  invasse, 
Ituque  addil  Augnstinus :  Ei  nnia  nonnnlli  etiam  jeju- 
nium  custodfuni,  mane  o/fertur  propier  prnndentes, 
quia  jejunia  simul  el  Invacrn  iolerare  nvn  possunt :  ad 
vespernm  vero,  propter  iejunantes 


Nou  tnxtibo  iiUs.  Rigaltius  »ii«  Manebuni  ligati,  noit, 
remittetur  eis,  non  absotventurf  ou  /A-h  avY.o^  «wToi»c. 
Texlng  hic  siib  eadeui  rorma  8:t*piiis  ldu<l:iiur. 

Ne  forte  derelinquat.  lxx  iegnnl  an«>)iA(i7  Aqiiila 
mauis  ad  ineniotn  sacri  lexius  tialiei,  St«uti^)i,  et 
Syuunacliiis  Sia^ifpvj.  Votein  lianc  lyx,  1  Hcg.  xkv, 
iO,  p(*r  ivAy<op{6>  inlerprelan  ur;  alihi  passiiu  per^cci- 
xortTw.  xttfftttpiu,  el  verba  liis  syuouyuiaex|ionunt. 

Altnre  Snncii.  LXX  np^s  t^  dv9ioc9rvtp(ov  toD  ocy^ov. 
A^t  ou/.  i^rat^ovTAt  to'  i«tuTo^f  kfjid,p'(cf.)i.  ha  piri  OMrodayo*9t. 
E*litures  huc  uM|iie  Exod.  x\x,  20  designari  puiubant, 
qui  error  alios  peperit. 

Quamvis.  (jt*  uin<|iie«  licel,  sic  quornmdam  pectora 
tenebrarum  ingrueniium  profnnda  cnligo  cuecavit;  nul- 
iuiti  enim  bic  reddiiivuiu  succpdit. 

Slipes  et  oblaiiones  et  lucra  desiderani,  Rignltius 
ait,  Itaquejam  Cypriaui  seculo  mali  sacerdotes  quceS' 
tum  sive  capturam  ex  oblationibus  fidelium  usurpave" 
rani.  Augusi.  lib.  iv  de  Baplismo,  contra  Donat.  Uanc 
vero  iuem  feedissimam  posteros  invasisse  aperiissime 
conquesius  esl  Sulpitius  Severus  Hist.  i  i.  Sedenus, 
ingnit,  munera  exspeclani.  atque  omne  vitw  decus  mer^ 
ceke  corruplum  habent ,  dum  quasi  venalem  prceferuni 
sanctiialem. 

Lapsusinicos  Lai<*orum  lapsuin.  Sensus  enim  iste 
ad  rem  ('ypiiaui  uiavi^  racii. 

Oblaiio  sanctificari.  Rigaliiusait :  SanctificalurMa'- 
/to,  cnm  fkt  corpus  Chnsti.  quod  absointe  Sanciusn 
dicilur.  Observaviinus  apud  Tertul,  iib,  de  Oraiiou£. 
Ex  ore  quo  Amen  in  Snnctum  proiuleris.  Ei  iib.  de 
Prmcr.  hmeticor.  he  sancium  canibus  jactarei.Postea 
vero  invaluit  pro  utnctificatione  dici  consecralionem , 
vulgo  sic  existimante  sacrnndt  vocabulo  aliquid  signi' 
ficari  sanctificatione  prcestantius.  Qu;tteiius  elenicnia 
iii  Eucharisiia  Cbrisli  corpus  siul  ei  dicantur,  sacpius 
dixiiiiiis. 

Quondo  ncc  oblniio  sanctifieari  illic  possit.  Rignliius 
Pussio  esl  enim  Doniini.  Illius  Mivtr^ffii.  Luc.  xxii,  C  a»t :  Sententice  Cypriani  Pamelius  opponit  senteniium 


i9.l  C.r.  XI.  24.25 

Si  quis  iinipiiciter  non  hoc  observavit.  Rigaltius 
ait,  Sic  infra  sub  finem  Epistoias  dicei :  Quod  sim^ 
pliciler  erravimns. 

Secundus  ejus  advenlus  appropinqnat.  Rigaltius  ait : 
Supradixit,  occasum  ^aculi.  Kpist.  lviii. 

Magis  Hluminat.  Noii  per  Moiit:iin  ct  Hypopbcia- 
ruin  ejifs  iusouiiiin,  quod  dixi^sel  Teriulllanus;  sed 
perCIbrisli  ei  Aposhdorum  uionita  siiubose  ob*iervata. 

Traditionis  dominicce  verilniein .  Rijallius  :iit,  Supra 
dixity  sacramenti  veritatem.  h\  scil.  ipsuiu  quod  L)o- 
luinus  docuit  et  fecil. 

EPISTOL.^  LXIY. 

Fido  fratri,  Pamelius  ail :  Qno  in  loco  fnerit  epinco- 
pus  Fidm,  nou  conshit ;  verisinnlc  tanien  esi  fuisse 
vicinuin  episcovalui  Thempii,  qui  in  synodo  cognomina- 
lir  a  Bulla  :  Vid.  Suffrng.  01   conciiii  carthaginiensis. 

EMSTOLA  LXV. 

Epictelo.  Pameliiis  ait :  Euisse  hupc  episcopum  As- 
suritanum^  verii^imilt  est ;  quandoqnidem  uutan  insy- 
nodo  senlmlinm  dixil  alius  Assifritnnus  episcopns^  Vic- 
tor  noiuine^  defunctus  vtdeiur  Epicieius  ante  syitodnm» 
Vid.  Sulfrag.  Concil.  Carih.  68. 

Fortnnaiianum  quondam  apnd  vos  episcopum.  Pa- 
meiiiis  ail,  Fuernt  quidem  Fortnnaianus  illoruin  epi- 
scopux^  ted  qnod  in}t$us  esset,  jnm  episcopnin  privatns : 
fuisse  autein  enin  et  faciionis  Novatiani  ex  scqneniibus 
conslat.  Diciliir  pro  integro  agere  velle :  nc  si  lapsus 
po^t  pocniteiiiiaMi  pt-r.ictain  coiinuiiuioni  L^(clesiie 
redditus;  ita  iii  integriini  re^t  tittiis  e-set,  aul  cjiis- 
deiii  regiuien.  posiliiuiiiii  qiiasi  jure<apes>ero  lic«Tel. 
Sedvideiur  Fortuiiatiauo  |)Oenileutiain  iioii  fuisso  con- 
cessaiu,  iiuiiioiioii  expetilaiu ;  taiiluiu  abcrat  ut  e^sct 
peracta. 


Auqustini  slatueutis,  sacrnmenta  ab  impiis  et  sceleratis 
episcopissive  presbyteris  ministrata^  immoet  baplismala 
ab  hceieiicis  coliaia  valere,  Tracl.  v,  ni  Joan.  el  lib. 
vi,  el  VII,  coiitra  Donati&tas.  Quce  res  indiget  disiinc- 
tione  fncti  in  conlroversiam  deducli,  Nam  hoc  loco 
Cyprianus  agit  de  Foriunatiano  quodam  Assurarnm 
episcopo^  qui  per  idololntrium  exciderat  fide,  adeoque 
epis  oiiaiu^  sacerdotio,  EccU$ia,  nec  jaiu  christianus^ 
nedum  preshyter  aul  sacerdos,  nedum  episcopus  cense- 
bntnr.  Ac  pro  disciplina  quce  Cyprinni  tempore  vigebat, 
si  poBnitentitB  tempns  impetrassei  ^  eo  peracto,  post 
satisfactionem  legiiimam ,  poterat  quidem  recipi  ad 
comiuunicalionem  christiannm^  minime  aniem  ad  epis^ 
copalnm,  neqne  ad  ullius  in  Ecclesin  sacerdoiii  gradum, 
Reddebntur  Ecclesia  lapso,  non  iocus^  non  grndus. 
Nain  locum  sive  gradum  perdiderat.  Iiaque  ad  plebem 
sive  ad  iaicos  sic  retmhebatur^  ui  penes  eum  nnllus 
remnneret  sacerdotii  characler^  neqiie  potestas.  In  hu- 
juscemodi  auiem  idololatrias  causa ,  Cyprianns  FortU" 
D  nniiannm ,  ab  idoloinira  schismaticuin^  qui  non  impe' 
trata  poenilentia  gradum  sibi  episcopalem  vindicubnt^ 
ac  plebeculnm  superbeet  contumaciter  colleqeraty  obla- 
tiones  ullas  sive  orntiones  sive  preces  snnctificare  negat 
poluisse.  Quia  scilicet  extia  Ecciesinm  sic  erat^  ut  jam 
non  pertineret  ad  Chrislum ,  qucm  idolis  sacrificando , 
negavernl ,  deraserai  characlerem  Christi ,  superducti 
chnrnctere  Jovis^  anlichrisli.  Ab  eadem  discipUna  venii 
qund  nb  hwreticis  aul  schisinnticis  baptiznios  idem 
Cyprinnns  Bnptisnia  Christi  snscepi$se  negnt,  Ait  enim 
lales  Sacrumentoriim  minisiros  exira  Ecclesiam  mini^ 
stranteSy  nihii  ministrare^  hoc  nimirum  argumento  ^ 
quod  cum  Eccleiia  sit  una^  in  ilin  unn  qui  non  sinl  in 
nuUnstni,  nee  nptiiudinem  hnbeanl  ullam,  qna  possint 
ab  illa  una  quid  accipere,  quod  acceplum  communicenl 
aul  conferanl'  Taiia  dogmata,  (evo  poiesiatum  scecutu' 
rium  vexntionibus  et  ministrorum  lilcclesicB  fnctionibus 
nfflictissiinOy  stabilire  ae  sancire  visum  CyprianOf  cce  - 


Digitized  by 


Google 


!079 


OXONIENSIS  EDITIONIS 


m 


lerwinc    ]m'  Alruam ,     Xumidiain   ac    Maurilaniam  A      ^ic  insilis  in  sacerdolem,  Dc  liac  S,   tcxlu-t   pcrio- 


cocptscopis ,  presbiitnis  ei  diaconis ,  quo  sibi  populum 
facereut  fidei  Ctiristiana!  magis  tenacem^  ministrosque 
liaberenl  pacis  et  unitatis  ecclesiaslicm  m'iqis  amantes, 
liic  ergo  fuit  scopus,  in  quem  sanctissimi  Pntres  omma 
tunc  ^criptnrarum  ingenia  contorsere.  Proxima  dein 
iUis  (Btatp ,  ut  vel  meliores  ethnicos  habnit ,  hoc  est 
noinini  Christiuno  minus  infestos,  vel  minislros  Eecle- 
si(B  sortita  est  melioreSt  iaxnri  disciplinn  ccepit^  pau- 
tatimqne  argnmentandi  subtilitas  acni  studiosa  nominis 
Catholici.  Itnquc  sub  Augustino  placuit  humanior  seU" 
tentta,  quce  ionge  divcrsam  ab  idolotntris  causam  consti' 
inil  hwreticorum  sive  scliismaiicornm.Nam  ab  Cathutico 
sensn  recedcnU%,  ab  Ecctesia  qnidem  profcisi  diceban» 
tiir^  sed  in  eo  tnmen  statn^  ut  si^  facta  pace^  ad  Catho- 
licam  redircnt ,  quasi  posttiininti  jnre^  numquam 
nbsces^isie  fmgcrentnr,  et  sic  pristinum  reciperent  in 
Kcctesia  tocnm  :  cnjus  Ecclesice  capul,  nempe  Christum 
non  negaverant,  quemadmodum  idototatras :  propterea' 


clie  et  vocis  incitas  iiotiilione,  sa^pius  actiim.  P»no 
nbservavimus  solemiie  esse  Cypmiio  Scripliirjrna 
(estiinoni.i,  tamqiiain  ei  urinameniario,  gluroeratia 
depromere.  Yid.  <|ii3C  dicta  E|i.  iii,  et  lix. 

Episcopi  Christianorum,  Uigaltius  »ii :  Snpra  Epki, 
ux.  dixit,  apptieato  etadjuncio  episeopatus  sui  nommi, 
1  taqne  prosctiptus  y  quia  episcopus.  Propter  koe  tm- 
tum,  non  propterea  quod  episcopus  CarthaginU ;  sei 
qiiia  Christianorum  episcopus, 

iVrc  hcBc  Jacto,  sed  dolens  profero.  Rigaliius  ait : 
Epist.  Lix  :  Dico  enim  provocatus ,  dico  doiens^  dico 
compulsns^  eic. 

Novus  eredeiuinm  poputns.  Etlinici  ad  n«leni  con- 
versi  <(nibu>  Ba|ili<^inus  iion  concedebalur  dcvcu  v^^ 
iiriTniwou^  refereitie  Ignaiio. 

Apes  habent  regem.  Rigaltius  ait  :  idem,  iib.  ic 
Idotolat.  Rex  unus  est  apibus .  et  dux  unui  in  gre^hms, 
et  in  armentis  rector  unus.  Tates  argutite  traciari  MoUai 


que  et  bapiismata ,  qn(e  in  schismate  niinistraverant^  j.  in  scholis,  et  de  ortygometra  duce  agminis    cujvsque 
non  fiebant  irrita.  Hinc  igitur  itta  Auguslini  :  Concedo  ^  coturnicum,  et  dc  grnibtis.    Nam  el  ducem    eiiguMt 


sceteratos  esse  licereticos ;  sed  hceretici  Baptisma  Christi 
dederunt.  Et :  Sic  ergo  quos  bapliznvit  ebriosns,  qnos 
bapiiznvit  homicida^  quos  baptizavit  adntter^  si  Bap- 
tismus  Chrisii  erat^  Christns  baptiznvit.  Et :  Quod 
Sacramentnm  lam  sanclum  est^  ut  nec  homicida  moit- 
strante  pottuatnr.  Idem  Angustinus  Epist.  CLXVi,  citat 
in  lianc  sentenliam  snain  verba  Constantini.  Attendite , 
inquit^  qnid  habeant  verba  principit  :  Nam  si  in  eis 
qui  primo  initiati  sunt,  idcirco  retigio  baptismaiis  ju* 
dicatur  inprma^  quod  ii  a  quibus  accipiliir^  peccatores 
putentur;  toties  renovari  necesse  eril  iraditum  sacra- 
mentum,  qnoiies  indignns  fnerit  inventus  cottati  Bap- 
tismatis  adminislrator,  et  fides  nostra  non  ex  nottrrn 
votuntatis  arbitrio,  neqne  ex  divini  muneris  grwia,  sed 
ex  meritis  sacerdotum  et  ctericorum  qualitate  pendebit. 

ANNO  CCLIV. 

EPIST.  LXVI. 

<>Vprianui  qui  et  Thascius.  Pamelius  ail  :  Videtur 
mini  cum  Cretensi  voluisse  cretisare  Cyprianus  :  et 
cum  Ftorenlius  nomen  suuin  cum  prcenomine  prce^ 
fixisset  ,  idipsum  fecisset.  Prcenomen  anlein  istnd 
ipsum  reperirc  est  in  Actis  passionis  ejuSy  et  apud 
Poniiuiii  (liaconiim.  Cmiideiim  quiJem  Pu|>imium 
invidisse  Cypriano  Coccilii  iioinen ,  qiiod  a  bonce  me- 
mori^B  presbylero,  a  qiio  ad  fidem  erat  conversus, 
accepil;  el  por  <*oiilciiiptuin  Tbascii  titulo  salutaSbC, 
quo  inier  geniiles  noscebalur. 

Ego  tc,  frater.  Ri^aliins  ait :  Ftorentium  etsi  jam 
schismaticum.  nihitominus  vocat  fratrem^  quemadmo^ 
dum  0,'talus  donalistas ,  objnrgans  eos  quod  ipsi  Ca- 
thoticos  nottent  vocare  fralres  :  Notunt,  inqnit^  se  dici 
fralres  nostros  :  tamen  nos  recedere  a  tiinore  Dei  non 
possumns,  quos  hortalnr  Spiritus  sanctus  per  Esaiam 
Prophetam  dicens  :  Vos  qui  timetis  nomen  Domini, 
audite  nomen  Doniini :  iii  qui  vos  odio  habent  et 
execrantur^  et  notunt  se  dici  fralres  nostros,  vos  tamen 


quem  sequantur^  quiqiie  erecto  colto  provideal^  et  cm^ 
tera  hujusmodi.  Ex  quibus  hoc  cottigiiur,  singuiis  al^ 
veis,  singutis  gregibus,  singutis  armenlis^  agmimbns 
singutis  regem,  ducem,  rectorem  csse  suum,  {Kcumemh 
cum  niillum. 

Lalrones  mancipi.  Rigaltins  ail :  A  quo  sunl  coiS' 
ducii  ad  {acinus  atiquoa.  Mancipem  vocat  factiouis 
magislrum. 

Ad  conspectum  Dei.  E\  martyrii  pracrogaiiva  ,  de 
qua  a  ibi  dictuni. 

Cifm  de  medio  recederent.  Rigaliius  ait  :  Sgnodo 
soluia,  post  impositam  mihi  manuin  recedentes.  Sed 
si(|iiidem  pax  iii  Ecclesia  viguit  qiio  temporc  Cy- 
prianus  sid  episcopatiim  promovcbatur ;  potius  lia.'C 
inielligi  debent  de  persecuiiono  Deciana. 

Confessores  qtuestionati.  Rigallius  ail :  A  qua^stione. 
Sic  Lucianus  martyr  Epist.  xxi ,  dixit  :  Paulum  a 
quKstione.  Observandum  hic  confessores  dici  pri- 
mum  qucestionatos ,  deinde  tortos,  Etenim  ,  cogm" 
tione  data,  habetur  qucestio  primum »  dein  tormenta 
adhibentur. 

Episcopum  in  Ecctesia  eue^  et  Ecclemain  in  epis^ 
copo.  Ad  unitaiem  Ecclesi.x  oinnino  facit.  ul  epis* 
copus  nec  per  baercsin  nec  iilololatriam  sit  lupsus, 
aut  ob  aliain  noxain  coinmuiiionis  jure  exclusus? 
£l  ut  plebs  pariicr  episcopo  suoadb:iTeal,  si(|iiidem 
qui  cum  episcopo  non  est,  tiiiquc  tii  Ecctesia  non  esl, 
nec  cuin  Christo.  Qu^e  qiiidem  ab  Ignatio  Otofip^  vi- 
denlur  desumpla. 

Puro  atqne  immacnlato  ore  sacrificia  indesinenter 
offero.  Rigaltius  nit :  Preces  de  corde  sinccro,  de  conS' 
cientia  pura  et  casta. 

Memini  enim  quid  jam  mihi  sit  ostensum.  Rigaltius 
ail :  Hic  eliam  utitnr  ostensionibus  et  visionibns ,  telo 
ad  conterendos  adversurios,  in  manu  prtesertim  Cy- 
priani,  viri  opliini  alqne  divini ,  valenlissiiiio :  alias 
vano  ac  fuliti.  Nam  et  catlidus  rhetor,  et  sophista  «a- 


JrJrjr^Prn^r^^^^^  hujusmodi  visu  od  cousam  suam  apposiiissima 

dtate  eis .  Fratres  nosir  eshs.Sunt  tgttur  stne  dubto  D  '   .    .,  '^„:,y,  ,,  Catl.r^  in^^autn.  *i  MiJSi.^M  Sod 


fratres.  quamvis  non  boni.  Nomen  fralernitalis  nec 
interveniente  peccato  deponitur. 

Mariyrii  tni  dignilas.  Higahius  ail  :  Ante  sclusina 
communicabat  Floreniius  cum  Cypriano,  et  in  perse- 
culione  quidem  ad  snmmam  marlyrii  sublimitatem  pro- 
vectus  fuerat,  inquit  Cyprianus  infra. 

Indigni  et  incesti.  Higaliius  ait :  Haic  verba  tatis 
indicant  qnatia  Ftorentius  in  Cyprianum  opprobria 
fuderat^  infanda  et  turpia^  atqne  etiam  gentitibus  exe- 
cranda. 

In  prctdicationibus  nostris.  Rigallius  ait :  Cum  de 
nobis  atiquid  ipsi  prmdicamus  ac  dicimus,  atius  sit 
prasdicator ,  atius  testis.  Non  idein  sit  prwdicator  et 
testis.  OuSci(  caurM /UA^ru^y  «lciYrcrroc 

Testimonium  meum  non  est  veruin,  Rigaliiiis  all  : 
Non  est  legitimum^  neque  juslum,  Horatius,  Metiri  se 
qnemqne  suo  modulo  ac  pede  verum  est. 


poterit  eomnunisci,  et  fattere  incautos  et  simptices.  Scd 
siquidem  rumorilius  ildein  adliibendam  crediderat 
Pupianus,  as(|iium  esi  ut  Cypriano  somniis  credenti 
non  irascereiur. 

Et  somniator  postea.  Respicit  verba  insullantium 
fralrum,  tunc  apparebit  quid  itU  prosint  somnia  ssta. 

in  dic  judicii  anle  tribunal  Christi  ntrueque  rtdta^ 
buntur.  Ex  Plaloiiis  seiitciitia,  niagnus  annus  ollm 
in  terrarum  oibe  gesta  resiituet :  sed  revera  dies 
Domini  magnus  et  manifeslus,  Aci.  ii,  20,  omniKni 
Tfiro  factorum  «TroxaT^rrttffcv  reporlnbit,  Act.iii,  21. 
Ideo  :id  examen  tam  disirictum ,  milie  annos  re(|uiri 
crcdiderunt  pliirimi  viii  erudiii.  S^  utcuiiKiue 
de  lertione  liiterarum  istarum  res  c<*ciderit,  cer- 
tissimum  c^t  ulrarumi|ue  rationem  redclendaiii ;  si- 
quidcm  de  omni  vcrbo  otioso,  id  dixeril  Doaninus, 
Matt.  XII,  5(i. 


Digitized  by 


Google 


mi 


SKLECTiE  IN  CYPRIANUM  miM. 


1082 


ANN.   rCLVI. 


EPISTOLA  LXXXVI. 


Nenmmio,  Horiim  omnium  episcoporum  Numi- 
flnrum  liOiniiia,  in  synodo  Cnrtli^pinionsi  coniparenL 
Nemesianiis  a  Tlmjjiinis  diciliir  Suffrag.  5.  Felix  a 
Bagai  liahetur  Snff.  12;  Ab  Aniaccura  Siiff.  53;  Alii 
qniilem  ibi  siinl  Fetices,  scd  qui  ad  ny/accnam  por- 
tinebaiil,  qni  non  suni  hiijus  loci.  Lucius  memora- 
lur  Suff.  7,  nec  n  m  31 ,  nlriquc  Nuinid:c ;  alii  isiius 
nominis  ad  Zougiiauam  pminent.  Liltons  ocmrril 
Suff.  82  ;  Polianiim  babemns  Suff.  15;  qui  a  Milea 
dicilnr,  Suff.  78.  Yictorein  ab  Oclavo  Nuiuidam  ex- 
hibei :  aller  a  Gor  non  videlur  hujus  loci.  Jndor  a 
Midila  occurriiSuff.  45.  Daiivus  demiim  a  Bidis  mc- 
moraiur  Suff.  15.  De  Nemosiano  solo  dubiiari  poieril 
nuni  Niimida  fueril,  an  Maurus ;  nisi  quod  Tnbiana 
occurrai  in  Numidia  non  roiniis  qiiam  in  Mnuritania; 
ui  ex  collaiione  Carlbagiiuensi  apparet ,  et  Noiiila 


A  Contra  hmeikornm  injnnat.  In  causa  Bapiismi  hae- 
reticoriini ,  cuni  Cypriano  in  coiicilio  sleiisse  hos 
NumidaSy  siipra  observatum  est. 

ANN. 


CCLVII. 

EPISTOLA  LXXYIl. 

Sacromenta  occulla  nudare,  Bigaltiiis  ail,  Sacra- 
rum  Scriplnrarum  arcana,  vtysleria,  difficuUateSj  temus 
abditot  :  incerta  et  occulla  tapieniiie  dsvince. 

Ad  credulitatem  accedere,  Bigallius  ait,  Ad  fidem 
Chrittianam. 

AUernlrum  adjutoret.  RigaUins  ail,  Invicem  aUer 
aUerutrnm  adjuvantet.  Supra^  Epitt,  lxiv,  aUerutrum 
ad  tevenieutes, 

EPISTOLA  LXXYIII. 


Seeundum  lalitudinem  ejut»  Rigaltiiis  ait,  Latitudi- 
m  ex  coiiaiione  i.ariiiagiiuensi  ajiparet,  et  Woiiiia  nem  peclorit  dicit  de  peclore  viri  tancti,  quod  ette  totet 
!"1P*  ,^»  n"««em  e««iv2;  Plolom.  huc  refennidn  vide-  «  in  Dei  laudet  elbonat  operationet  foecundum  el  magni' 

ficum. 


tnr;  licet  aliler  in  noiis  ad  concil.  Carih.  slaiiieiim. 
Pnvdicos  cpiscopos  ad  ires  rodinas  scorsim  damna- 
los  fiiisse,  ex  Iriplici  eorum  respooso  apparci ;  licel 
quodnam  sit  Sigucnsc  Mciallum  Epist.  lxxviii  me- 
moraium,  non  conveiriat.  Lilloi  nomen  in  responsis 
desideratur;  uiideconjicere  licebit,  ilUun  e  raedio 
cxcessisse. 

Prfpfiniti  loci  lermini  coercerenl,  Rigaltiiis  aii ,  Ita- 
que  Epittola  iv ,  el  lxxxi  ,  excutat  te  ob  loci  conditio- 
nem;  quem  tciiicet  prcefiniti  termini  eoerccbant, 

Execranda  nobit  itta  ret  non  ett,  Ri^aliins  ait , 
Adeo  nobit  execranda  non  ett ,  ut  pro  talutit  (BtemcB 
tacramento  accipi  debeat. 

Cujut  ett  tpet  omnit  in  ligno,  Rigaltius  ait ,  Hoc 
«/,  in  Chritlo ,  qw  pro  peccatoribut  pependU  in  ligno, 
Stc  Paulut  ghrialur  in  cruce,  hoc  ett-,  in  Domino  crU' 
cifixo, 

Sacramentum  tuUait  noHra.  Rigaltiiis  ait,  Eo  $etitu 


Accepimut  id  quod  a  Quirino  el  a  te  ipto  ntisisti  ta- 
erificium,  Dc  quo  mciilio  habelur  iii  siiperiorc  Epi- 
stola,  ei  fortassc  in  libris  Quirino  inscriptis. 

Opere  mundo,  Creatura  seu  aiiimali  mundo.  Pro 

«•ivTWv  Tsiv  xT»jvwv,  lcglisse  videiur,  aird  oreeiijc  xr^e»;. 

Ita  et  in  vettrum  retpiciat,  Rigallius  ait,  Epitt.  teq, 
Et  erit  in  tempore  retpectut  iUorum, 

EPISTOLA  LXXIX. 

Accepintut  obUitionit  nomine  quantitatem,  Rigaltiiis 
ait  :  Pecnnice  tummam  quam  de  tuo  quitque  contulerat: 
vel  quatn  de  propria  tua  quantitate  Cyprianut  tubmite' 
rat,  Obtervavimtit  nd  preeced,  Epistolat. 

Felix  tcripti,  llo^c  lectio  omiiino  admittenda  vide- 
tur;  nam  ut  Felix  qui  priinus  in  Epi^toLnc  fronte 
coniparet,  oinnino  in  ejusdein  calce  pra.'terealur,  ab 


omnia  qute  Chrittut  gettit  in  carne,  sacramenta  ttmt  r  usii  comniuni  alienum  esl.  Qninimo  iil  inenlio  reli- 
noitrtP  tni»,iu  qiiorum  (ierei,  qui  aut  subscripserant  aut  legerant  : 


nostrw  tatutit, 

Locaque  qua  aurum,  Mininie  necesse  csl  ut  ad  aiiri 
vcl  argenii  fodinas  damnati  essent  confessores ;  suftl- 
cil,  quod  cx  istis  lerne  visocribus  illa  malorum  irri- 
lanienta  soleant  cffodi.  Ceric  PlinMis  ail,  lib.  iv. 
Niimidiam  niinius  rci  prrnter  martnorit  Numidici,  fe- 
rarutnque  proventn  insiqnem. 

Transvertariit.  Rigaltius  ait,  Trantversariadicitqum 
ixwXttylou  cohibent  atque  impeditmt,  Viirnviut  lib,  viu. 
cap.li.etx,  cap.  \\,  Cafena^,  anniilis  ex  quibiis 
consiani,  ad  molum  omoem  se  nccommodanl ;  Irans- 
versaria  autom  ferramenia  compedibus  intcrposita  , 
numellarum  insiar  inrquoni. 

Setnitonti  capitit  capiihts  horrescit.  Rigaltius  nil, 
Deforttxitate  stui  Itorrorem  infert  spectaniibus,  Episl, 
seqq.  temilonsit  capiiit  capilinturatn  nd(vqnatli.  Hora- 
titts,  Curtattis  ittcequali  lottsore  cnpiUot.  Ila  ad  romos 
damnali  radiinlur,  ut  si  fuga  elabi  qua?runt,  possint 
dipnosoi  cireirabi 


iilo  qtii  scripserat  omisso,  niinime  accommoduin  vi- 
deiur.  Quis  sii  Euiychiaiius  quem  Polianus  cpiscopus 
Doininum  appelletnonpromplumest  conjicere.  S:du- 
tationis  forinula  saiis  usilala  est  ut  quis  dominut  fra- 
ter  dicatur.  Yid.  Ep.  lxxvu,  et  alibi. 

i:pistola  lxxx.     ' 

Sub  ictu  agonit.  Rlgnltius  ait :  Epittola  tcqnentl 
dlcct^  Sub  ilio  cattfettlonit  ittometito. 

Retcripsisse  Vaierianutn  ad  senutum,  Mirabilis  luTC 
reriini  iiiuUilio  non  videiiir  silentio  pr.Tlercuiida.  II ic 
ej^tillo  Valerianiis  Imp.  de  qiio  Trcbelliiis  Pollio  re- 
rcrl  :  Nobiiis  genere,  paire  Vaierio,  cettsor  atuea,  et 
per  digniiatum  omnet  gradut  tuit  temporibut  ad  tnaxi- 
tntttn  in  territ  cuimen  ascetident,  cnjut  per  anttos  70, 
vita  laudabiiis  in  eam  contcenderat  gioriatn^  ut  pott 
omnct  Iwnoret  et  ttiagittrattit  iittigniter  gesfot,  intpera' 


Fticuilas  non  datur  o/ferendi.  Mariyribiis  in  Deciana  D  ior  fieret ;  non,  ut  soiet^  tumultuario  po^tuU  concursu. 


persecutionc  uiciimquc  dnriier  habitis  beneridiim 
hoc  non  denegaiuin.  Yid.  Ep.  iv. 

PrannedUari  excutnre  trp'j(uXsroLv  «woXo^jj^^vtft  De 
liao  versiono  .nlibi  acium. 

Sexagenarium  fructum,  De  cenlenario  niartyrum  , 
soxngenario  virginiim  provenlu,  in  lib.  de  Habitu 
Virqin.  aclum, 

Stare  nd  promitsntn  Dei  prasmium.  Hnic  stalui  op- 
poniliir  in  lib.  do  lapsis ,  ad  veniam  stare.  Porro  s:r- 
pins  obscrvavimiis.  ox  veieris  EcclosiflB  senientia, 
m.iriyres  poruliari  priviloKio,  non  oxpeciato  d  c  jii- 
dicii  consuinmar'.  Unde  iofra  dicil,  parntos  omnet 
ad  divinam  et  cosiettem  gioriam :  nimirum  ad  mar- 
lyriiim. 

Ilas  mundi  tenebras,  Qutc  foitassis  snb  dio  et  riili- 
lanie  sole:  graviores  iis,  qu.is  ad  metalla  damnati, 
ci  inira  lcrr.c  visccra  defossi,  seniiunt. 


non  miiitum  ttrepitu^  tedjure  meritorum  et  quati  to- 
tiut  orbit  tina  tententia,  Denique  ti  data  esset  omnibut 
potettat  promendi  arbitrii  quem  itnperatorem  vclient^ 
aiier  non  esset  eiectut.  lCt  ut  tcialur  quattta  vis  in  Va^ 
ieriano  meritorum  ftierit  pubticorutn,  ponam  senatut- 
contuita^  quibusaniniadveitant omnet,  auid  de  iilo  sem^ 
per  ampiissimus  ordo  judicavcrU,  Duobus  Deciis  Cost, 
VI.  Cai,  Novemb.  die,  cum  ob  itnpcraiorias  Ulteras  in 
mde  Catlorum  tenatut  haberetttr^  ircturque  per  senteti' 
tiat  titiguiorum  cui  deberet  centura  deferri  (ttam  id  Decii 
posuerant  in  senaius  ampiittlmi  potestutc),  ubi  primutn 
pr(Btor edixit :  Quid  vobitvidelnr^  P.  C,  decensore  </e- 
iigendo?  alqtteeum  qni  erat  princept  titnc  scnalut  ten- 
tentiam  rogasset^  absetite  Vaieriano  ( nain  iiie  in  pro^ 
cinclu  tuo  cuin  Decio  agebat)  :  omnesuna  voccdixerunt^ 
interrupto  more  dicendce  tententiw,  Vutetiani  vita 
centuraest,lUe  de  omnibut  judicct  qui   ett  ojninibut 

Digitized  by  VjOOQIC 


im 


OXONIENSiS  GDITIONIS 


mi 


niHior,  lUe  de  tenaln  judicetqui  ttuUim  liahel  erimen.  A  Ihis   165  ^ddi  so|i*nt,  auciarem  aliqiiem  niartyrolo 
tii  j^  ..:.^ .._  . .. — .   ^.:  „:l.i  __.._.  ^ltz^i      gjj^  vulgails  (lilc  digiiiorom  dm.leiani. 

Pr(efeeU  in  Urbe.  I*r;vfe(  li  iirhis  miiniis  eral  illidu 
c/)Uegi:i  coercere;  seii  lioc  nnnrine  a  Cy|>riauo  ofli- 
ncb  ;ilii  m.igisimus  vi.deiiiur  intilligi. 

EPISTOLA  LXXXI. 

Frumentaros  f$$e  mi$io$  qui  me  U lieam  perdueerenl. 
In  ilinere  ad  Ulicaui  proconsul  suhmisit  mmi«*ntarios 
siios  qui  atiprehcudereni  Oyprianuiii  :  idem  re^lux  ad 
C.irili  igiiiem  siratorum  oper»  utehaiur.  Uirique  ad 
f«*r:ilia  iiiaiidaia  ininisiri  opportuiii.  Uiide,  |»ace  Ri- 
galiiisaiiscoii8lsttnit»iu:p  hicei  in  Actis  legunttir.  Ht- 

faliiiis  ail,  Viia  Cypriani  quce  [eriur  ab  ejus  diacoM 
^oniio  pnicripta,  rheloricm  diciioni$  gratinm  ma^ 
quam  narrniioiih  hi$ioiicce  diligentiam  pnrff^ri.  Ad^, 
ae  ge$iit  8ancli$$imi  o/rf,  quce  $unt  ip$m$  Eptsiotit  com- 
preiien$i,  nihii  aliingil  :  ac  ne  itlnd  quidem  att  manf- 
rium  periinen$ ;  qnod  cum  re$ci$$el  $e  ab  frumeniar^t 
requiri,  periiucendumque  Uticam ,  tanlitper  laiuerit,  w 


liif  de  viiano$tra  $e»tenfiam  feral^  cui  nihil  pote$t  obiici 
Valerinnu$  a  primn  pueriiia  cemor  juit,  Valerianue  in 
totavitaiua  lhitcen$or,  Pruden$  ienntor^  mode$tut$ena' 
lor^  gravit  $enaior.  Aiwci$  bonornm^  inimicu$  lyraU' 
norumy  ho$ti$  criniinum,  ho$ti$  vitiorum.  Hunc  ceiuo^ 
reni  omnet  accipimut,  hiinc  imitari  omne$  voluniit$. 
Primut  qenere,  nobiti$tangnine  eniendatut  vita.doctrina 
claius,  moribu»  $ingut(iri$.  exempium  nnliqnitatn.  Qum 
cum  ftt$ent  $a^piu$  dicia,  addidernnt^  onine$  :  atque  iia 
discettnm  e$t.  Accedii  ad  laudiMii  viri  hu)iis,  qiiod 
ChKHtiani^  impense  f:iveret,  iia  ul,  refen  nl«?  Oitmy^io 
Alexanilrino,  ifitto«  xai  ptXop^jiv  itpdf  «0«  v.jOpitrcouc  toO 
^soC,  owJ*  yxp  &A)of  Ti«  owTO*  Twv  rcpd  abroZ  fiartXiw  tO^e- 
vd>;  Atti  S<(tM(  Ttp^i  «tfrov)(  2arf0i7  ;  ovS'  ot  ft)(6ivx't  avdi 
j>*v5dv  ;(pt9TtfliV'J  ^o^ivofi  w;  iAtivOf  oiitetdra«ra  ij  ipx^,  x«i 
TCpoa-filiffTCCTcc  pavjp^c  «jv  tt\nobc  xTroSrx^f^^^^c'  xai  ic&c  6 
o/xof  Abrou  dsoa-tSo»*  ittTtXt  puTcti,  Kcct  viv  i<)iyyi9ia  O'0u.  Sed 
post  hec  omiiia,  consiliiN  Maniaiii  impii  hoiiiini«(  et 
m:igi  in  transversum  acitis,  cum  :>d   oppugiiand  nn 


EcclHSiain  se  converiil;  P  r-ico  hollo  impicaiiis.  et  B  tui$f  arth  ginientibut  eripereiur^  quorum  in  oculis  mar' 


ah  illo  Ipso  Macnaiio,  consilioruni  adversiis  Ecele- 
siain  aiiciore,  prodilus ;  in  b:irbari  hostin  potestitein 
venil,  ihique  miserrimaoi  serviens  servitufm , 
quamdiu  vixit,  scalielli  vicem  gesstt :  ah  iiiipotenie 
viciorc  calcatiis;  cui  incurvaio  dorso,  ei  in  ccrxice 
ejus  pede  piisito,  is  oquiiin  c<*n!ieensurits  se  lev.ihat: 
nec  iiitercessio  regiim  qui  Pers»  assistehanl;  nec 
inetus  populi  Romani,  et  Uiiorum  Valuriaui,  qui  in 
im|)criosticcedehaiit,quidniiam  profuere;  immo  pror- 
siis  inultus  periissei.  nisi  Odeoaius  Palmyreiius,  cn|- 
leclo  exerciiu  ferocientis  harhuri  impetiim  fregi^set ; 
et  insuper  famili:i^  Marctmi  niiseras  reliquias,  qui 
ab  Aurelio  c:csiis,  stirpiiiis  delevls^et. 

In  continend  animadoertantnr.  RigiUiiis  ail :  A/i- 
qiiando  diet  negandi^  lioc  esi  Christo  renuniinndi^ 
prwttiinebatur ;  ut  lib.  de  Lapm^  cum  die$  negattlibu$ 


tyrium  facere  exoplaret,  ut  qnee  iiro  Chritti  nomine  p&' 
jerenda  termombnt  et  tcripfit  docutrat^  etiam  ejre>»pl& 
$uo  morient  confirmaret,  Latuit  igitur  in  $ece$su  abdito. 
Sic  enim  ait  ip$e  liac  Epistota,  Sed  ubi  $ece$tum  habue- 
ril^  non  dicit :  Certe  priidenter.  Neque  enim  ifrinm  t//i 
iunc  fui$$el,  At  po$i  obilum  aqonem,  Pontius  diaconu$^ 
qni  eiiiim  in  exiUo  come$  et  familiari$  illi  fnii ,  viiam 
episcopi  $iii  cum  traderet  po$teri$,  qui$  hoc  eum  puiet 
iam  jejnne  tamqne  exiliter  pra$tiU$ie,  ut  quem  in  loeum 
de  consitio  chari$$imorHm  $ece$$eri\  non  indicarii:  immo 
toiam  huju$ce  $ece$tu$  hi$toriam  preetermi$erii?  Nam 
quod  ex$nla$te  Cnrubin^  eo  qui  circnmfertur  Poniii  iraC' 
tain  legiiiiu$^  nihil  ad  itiun^  deqno  htcaqitur^  seee^snm 
pcrtinei.  l^ec  latui$$e  frumentatariot  dicendus  et/,  qti 
eo,  quo  ex$ulainm  ire  jHt$u$  e$t,  mignmt,  Ceeierum^  «t 
qm$  itt  to  de  vita  Cypriuni  opu$culo  $erii>loris  fidem 
aut  ditigentiam  deeideret,  eodem  ipsum  de$ideri^  laagi 
necet$e'e$t  drca  pa$tioni$  acia  qum  Lawi*t$  et  iiorelltus 


prafttiiutus  exce$$it 

In  C(e$ariana$  po$$es$ione$  de$cripti,  Leclio  codicis 
Veroiiensis  (|iinR  u.ihet,  et  $cripti;  m:iiiiiduc  t  ad  magis  q  ediderunt.  Hnnc  enim  CypTtani  de  horti$  tuis  seressum 
proh:iiaiii,    iitcripli.  Saiis  iioiiim  est  ex  juris  C:esaiei      "0'i  exhibent  :  hoc  iantum,  ab  exsilio  reversum  in  koT' 
sctipiorihus  quatciii    servirent   servitulein  ascripii-      to$,  exinde  accerhiium  perductumque  ad  proconsulem 
lii  gleh:e. 

Valerianu$  imperutor  orationi  $ua!  Ri({a)iius  ait  : 
Oritionem  hic  vocut,  quod  tupra  rescripiitte  Cmtarem 
itixit.  Cceterum  imperator  oratione  iu  senatu  hnbila 
nuclor  erat  eenalui  censendi,  quod  inm  e  repubiica  es$e 
videbatnr  Ejnsnodi  e$i  illa  Antonini  de  Douat  onibn$ 
inter  virum  ei  uj^orem  oratiq,  qnce  ab  Ulpuino  refertur.  ^ 
Qii;ecum(|iie  cum  oiacoli  pr;eri  gaiiva,  in  scnani  olini 
ah  i  iit)cr;ilorihus  eranl  propDslta,  | :(iiii|iiam  rei|ui- 
hli 'X  iii  couimoduin  cessiiri,  Oraiionc>  di  ebuitiir: 
iude  (Hniies  coiisiiiuliones  iiiscript:e  ad  S(ui*tnin,  ora- 
tioiies  priiicipnm  dicehantur.  Iia  legeTii«!Od  sii  ct 
Valenii'  ad  Senauim  diciiur :  Hac  orallone  $nnc\mnt^ 
nl  paier  etiam  mfaniibn$  fil,i$  succe^siowm,  $ive  ille^ 
mure  eju$  morienie,  adeundce  hwreditatis;  vel  peiendiB 
bonorum  posse$sionis  fiieril  exreuins  offinnm,  sire  ista 
neglexerit,  morienii  filio  infanti,  in  qnulibet  cpiale  tine 
ambigniiate  tnccedal. 


In  Ciemeierio.  .Kra.x  nimirum  ubi  cum  plehe  chij- 
siiana  ad  cuUiim  Dei  .soieiiinem  coMvenerat,  imnera- 
tore  Valeriauo  iieqnicqunm  vi  tante,  uiide  in  Jerron-m 
ni.ijorem  iiicutieiiduin,  ihitlem  in  illuin  ai  imadver- 
tehatur.  Mariyrologium  lioni.  iMiii!>iiicoeiiieterioCa1- 
lisli  passiini  refert,  uhieiiim  Cornelii  mariyrinin  iiie- 
iiiorahatur,  nec  mm  B.  Cy, '113111;  quod  Iho  factum 
dicitiir  ne  $ancti  prmules  qni  tempore  Decinnce  per- 
tecuiioni*,  vitce  tnnciimonin,  animi  robore^  et  freqnen- 
tibu$  epi$toli$  inter  $e  conjuncli^  ac  eodem  die  coronnti 
fuerantf  in  toco  etiam  venerntioiiie  disjungerentur. 
Verha  rcfero  Francisci  Maiia;  Florentiuii,  iu  notis  ad 
blartyroiog.  Rom. 

iCt  cum  eodem  Qnartum.  Preshyter  hic  videiiir,  ant 
nominis  alicuj  is,  siqnidem  nullo  cuin  addiiamento 
desi^n  «tir.  Qn:«  de  F«lici,  Agapeto,  Donatiano,  Faus- 
liuo,  Prctextato,  Lanreiitio,  Epolito,  Afra,  el  Mditi- 


Sed  neque  AHgu$tinu$  frumeninriorum  memimt,  mnrty- 
rologiu  qucedam  acii$ilH$consiinHia  secuiat,  Piam  inter 
duo$  appariiore$  ad  pa$sionein  curru  poriaUm  fmiue 
Iradidii  :  acla,  veninse  ad  mariyrem  principes  dne^ 
slratorem  offi  iiei  equt$lratorem.  Qitte  $ane  temporis  il^ 
liu$  tcripioriim  igiioranliam  $ive  uegligeuiiam  produat, 
Longe  abermvit  a  $CQpo,  qni  per  iiieiaphoram  frumenia' 
rio$  hic  dici  $u$}ncniiu\  liclore$  ipso$  qui  Clmiiiauo$ 
ad  $uppHcia  rapereni^  qun$i  fiumeniariomm  more  fru' 
menia   Dominica  in   horreum  Doininicum  condereni, 
Quam  conjeciuram  eo  magi$  rideat  ijw$piam,  quando 
$»i  recta  interpretaiio,  $ati$  aperta  et  faciti$  :  nec  erat 
magnce  lucubruiionie  opera^  pervidere,  non  aHos  kic  a 
Cypriano  frumenlarioe  intelliaif  quam  id  §enu$  honU' 
num  qui  miiitnribu$  officii$  annnmerati^$pecie  frumentO' 
rnm  per  varia$  provincia$  conquirendorumf  ausculta- 
banl  explorubaniqne  si  quid  ndver$u$  Cee$ttri$  aui  po- 
D  puli  Homani  maje$lalem  turbaretur^  woHiionum  lurbU' 
rumque  auctoree  comprehendebant,  et  quo  jussi  eroMl 
perducebnnt^  aul  etiam  iltico  necabanl,  Est  auiem  apmd 
Eu$ebium  lli$t.  lib.  vi.  Dwny$ii.  Epi$copt  AUxandriai 
Etnttoln^  $cribenti$  ad  Germnnum  quenidam  in  haic  weT- 
ba  :  £«6ivo(^  it  fuit  prcefectut  $ub  Decio  ^^u^a^ccv 
frr«/«^«v  tif  ava^v.Ti]Wv  piou.Ac  pieri$que  loci$  upud  SptiT' 
tiunnni^  Lanipridiuni  et  Capitoimnm  rept^ire  esi  per 
frumeniarios  iignificari ,   $peculalore$ ,  ay)«if«pof«j(, 
inoitri.pAf^  2tiffT«b(,  iptxttQvxt  K^r»TAitcvc-  iL.que  Adris- 
nus  Ccet.  tic  erat  cuiio$u$^  non  ^otnm  domu$  smr,  sed 
etiam  amicorum  ,  ita  ut  per  frumentarios  oceuiia  omms 
explornrei :  vec  adverterent  aniici^  $ciri  ab  impertaare 
$uam  vitam,  priH$qnnm  ip$e  hoc  imperator  oetenderei. 
Clamm  etl  tHud  Capitolmi  de  Maximino  :  scrip'um  mi 
ad  omnet  provinciat^  mittit  frumentariit,  ju$sttMqae  wt 
quicumque  Maximintim  juvi$set,  i$  ho$tittm  numero  if«- 
cereiur.  Hieronymus  in  Abdiam^cap,  i.  Eqs  emm  quos 

Digitized  by  VjOOQIC 


i08.^ 


SELECTiE  IN  CYPRUWJM  miJE. 


iom 


tiw.c  agentcs  in  rebus^  vel  veredarios  appellnntj  veleres 
frumenlarios  nomtnnbint,  Yideamur  quoi  ad  TertuUia' 
uum  de  curiosis  beneficiariis. 

Mutilabitur  honor.  Honi^ri  erant  Gcclesiis  suis  mar- 
tyri*s,  pariier  ei  ipsi  ab  iisdem  honorandi.  Scd  pro  lio- 
iiniiuin  ini^enin,  quibus  iiiiiil  inediocre  plarel,  obse- 
qiiiuni  facile  in  cutluiii  tnnbibai;  adeo  ui  aniiiiaesub 
aitiri  jacc<tii>«>,  nllaribus  pussiin  adinovereiiiur  ci  An- 
geli  Kccle^inrinn  nianyrn»  coronaik  civiialum  su:num 
tiitelares  Ai»grli  deinceps  sii>t  babiti.  Uo  Cypriaup 
noslio  Carib:iciiien>iiiiM  stiorinnvinilicc,  nicm<>rabi|is 
h  b«'luriiaiTalioa|.ud  ProeO|».,bisi.V:Midal.,l.  ii.  c,.l, 
Kiwrptavou  olB0CVo{/o«  Tdvvfd»v,  ixi  Ovup/^ou  j85C^t/fuo vto;, 

TCf\}f    ;fpi3TiavC\>i   ^lCfTO-fJii-^Ol^    'ff;^6V,    /fltl   &UTWV      ^/'4v8f    ffUV 

<7roA/4  xrifJilx  TOU5  isp-iac  fwVW  f^s/iaatvTf,  awTOi  t6v  te^Iiv 
Td  ^oiTcdv  ,  «Tf  rr^jiixo^TWv  ap't4V9i^)  iTifulouvro.  aa^^i/- 
iou7tv  oZv  iik  TtfuToc  y.al  ^tKTtbv&u/^i^oicT&ic  A^ouai,  iroA/*- 
xts  peCffC  TOV  KuTr^lSfCvdv  OJOCp  if.-Tio-xr.^fitvTa,  oaiv«t  oc^9* 
auTM  ««f  ^/*  ^''  TOv»i  xf ''^"**'-'W  5?>ccaT«  xp^.Jctt.  avrov  yot/> 
o{,  ff^tovTO^  rou  xf  ^^^<^  •  TifJiOiph  i9i9^ett,  ijtit  ^}  q  /670$ 
tr<-^iOf^o^voc   ^c  Touc  )('Suf<c  octravrctc  ^^^s*  xaepa^oyfiv  /^v 

/«tUriUC,    Ttafv     TtOTi    TtVat,   Ttiv      lipjft     TCiUrWV    ?V-Xfll,    ic  TOl»c 

BocvSQouc  atjJ^J-o^i,  ou<  fi^*'^  f*''  "^^*  rixfxripiit^-At.  Brzri 
^ork  ttyroli  -^  vcu  o>«'pou  B^pii  iitSy.otrdn.  vuv  ouv  j<7itS-^  i( 
\iBjry  6  ^tf^t}.io)c  a  6A05  «pfxiTO  ('wfltvtwv  "jci:/:  t^»5i7  0  '/poT^Of 
rfi  ifTTipetlef.  r%J  TCfltvr^Ywptv  «yfliyf/v  fjU-iXs  )  ot  ,«iv  t«v  upucL' 
v«v  tiptiff  xft  Tt'p  v.fjLfjaxrtt  BdtvSO.c>tc  if  ??xtftov  i5yT(i»fltji*f/ou 
rSrf  tsp^  i*.k''/ip%it  ottav.  xflti  tw/  i/Tfltu0«  «vAOij/xirwv  Tcfe 
Akyit^raL  inpifAor»  x«(  /u/vdi  ^v  Trapflt?/*  ui^  7rotyj7fll,btfvot,  t^ 
TS  xcijUrXiflt  i^i  syxovrec  i»fc  twv  Ta//«f6»v  rjTcfjuao-av  xxftSiag 
«TravTtf  &>c  itrj  «ruT^iv  f<9t9T0v  ic  ttS''  XP*'*'  '^X®*  iTrtTyj^'^»; 
iruyxtfV-.  Tflt  2)  i-j  B'AltMa  outo>:,  oiyTrsp  ^uoi  'n/s  SfSr.i&JTai, 
ysv^ffO^att  ^uvfS?]  xai  ot /ui,;  «^siav^jv  upsi;,  5?«6yovT2c  ^'/o^tro* 
XCco"Ttfltvai  oi,  oTc  Ti  ic  rrv  5o|«>  ip93;  <»xrjT«i,  «otxoaf- 
v(5t  ric  Tou  Kuir^tav.u  t3v  v«d»v  raTf  )u;fva  «xtftov  ^Tavra, 
Xflti   Ttiv   iifuv  iTrr/xfXouvro    rtTpfp  otv  toic  TauTflt    T«^siodflti 

VOUOC*   OUTW    T^    «TfltfflV,    ^    Sv»    TpoO>.«7eV  17   TOU    hjt(fu\J  6pti 

iy^<ii707i.  ife  bac  c»riliodoxoruin  ab  ecclesiis  Cypriaiio 
ilicaiis  expiilstoiie,  agit  Vicior  ViteiiS'S. 

E(jo  episcopus  atterius  Ecclf$m  prcepositus.  Oinnif>us 
Afiica*  Ectbsiis  jiiri  ineir<»po!ilieo  pr.eerai  :  inquil 
eiiiin  Ep  xi.vi.  Laiiut  diffusa  eat  uostra  Provnicia,  ka 
bet  enim  Nuniidiamet  Mauritunhisduab  sibi  eoliarenies: 
sed  jus  episcopale  arctioh  quodani  vinciilo  iiiuoda- 
h;m  ;  episcopi  vocibiis  preces  lolms  Kecle^iic  Deo  co:i- 
cepl;c ;  cju»  iiidetn  verbis  confessio  solemiiis  institiita, 
pru.'Cipue  ergo  eonfessio  illa  qu.e  san^uiiic  sancita,  ab 
ipso  repeti  debet.  It  i  Episiol «  lx  aii.  qiiod  in  CoriiCT 
lio,  Ecclesia  omiiis  Romana  confessa  est. 

Super  confessione  accepta  senientia.  Rigaliiiis  9il : 
Ihc  est  in  confessione  nomiins.  nemve  Christiaui.  Ait" 
gustinus,  contra  Epibt.  Gaud.  Ilis  sacris  titteris  erudi-' 
ttis  B.  Cyprianus  in  Confessioue  dixit  :  Disciplinam 
prohibere,  ne  quis  se  offerat. 

Et  ibi  pati.  Kig.iliius-ait:  Apud  vos,  in  oculisEccie' 
si<B  cui  snm  prcevositus  a  Deo. 

Piec  quisqnam  vestrum  uUro  se  gentilihus  offerat.  Cir- 
cumcclliones  poiiiis  qiiain  niarlyres  dicendi  sunl,  qui 
perseciitorum  liirores  provt»caiii,  el  niorleoi  sibi  ac- 
ceisunt.  Et  ()uideiii  lemeriias  ihla  infeliciier  ut  plu- 
rimum  cessit.  Qiii  ad  certameii  ineuiidum  nimis 
proinpti,  pariter  ad  dotrectatiduni  pracipites  fiiere; 
ct  fesliiiatus  isie  cursus  soluiii  ad  lapsiim  prsestruebat 
gradiiin.  Merito  i^^itur  Ecclesia  giiscenii  huic  nialo 
snf.lainen  opposuit ;  ne  pra*fervidi  et  superbienies 
homiiies  cutn  privata  clade  publicam  misccrcnt.  Et 
rccte  ipiidem  Tbeologi  statnunt,  non  debere  homines 
absolutc  a  Deo,  vel  in  prccibus  petere  ui  sint  mar- 
lyre.H  ;  siquidem  talis  aeius,  siue  exeepiione  beuepla- 
citi  diviid,  videbitur  fluere  potiiis  ex  pricsuniptione 
aiii  temerilate.  ifuam  ex  ver:i  spe,  aut  tide,  aiit  cari- 
late  Cbnsiiana.  Ipsi  Fatres  Elibcritani.  iniagiuibus 
miniine  propitii,  decreverimt  cau.  60:  Si  quis  idoia 
(regerit^  et  ibidem  fuerii  occisus;  quateiius  iu  Evauyelio 
scriptum  uon  ««1,  neqi'e  invuitur  sub  Aposiolis  umquam 
facium,  placuit  in  numero  euin  non  recipi  marturum. 
liigallius  ait,  lioc  Cyprianum  in  confessione  dixisse 


A  tradn  Augustinus,  loco  jqm  cUfliQ.  ft  iu  veterUms  Ac^ 
tis  :  Paterno  procomuU  exqulrenti  Cyprianus  di:fit  : 
Cum  diseipUna  prohibeat,  ne  quis  se  ulira  offeratf  et 
tucB  quoque  censurce  hoc  dispUceat ;  ne  offerre  $fi  ipsi 
possuntf  sed  u  tc  exquisiti  iiivenicntur,  scilicet  in  rivitQ' 
tihu^  suis.  Horum  itaque  uctorum  vetuslns  claro  summi 
viri  tesiimonio  comprobatur.  Optandmn  quidcm,  ut(ju;ie 
aiitiqiia  fui^^e  noviinus,  uiiqi>e  cL  hincera  babe- 
renins. 

In  communn  disponemus.  Eigaltins  ^ii :  Non  abs  re 
hoc  tftin  seduto  inrulent  :  /;i  coinmune.  Prceiiivbat  mo- 
narcfiicB  vitia,  el  abhorrebift  maxnni  maU  fomitem  In- 
teriiij  forla*«Fi$  iilc  dici  poiesi  m  comuitttie  con$uljere, 
qui  utililati  pubjitic  vci  solus  prospicil. 


CIRCA  ANN.  CCXLVI. 

iO  DONAXy^  UBER 

DE  GRATIA  DEl. 

Ccecilius  Cyprinnus.  Mem  qtii  Tiiascins.  Vid.  Ep. 

B  Lxvii  iiumcrinte  Pam.  60,  nec  noii  Aeta  martyrii 
Cyp.  Undp  parum  constillo,  in  syiiodo  R«»mana  lxx 
episcoporiiiii  qiuc  Gclxsio  tribuiiur,  Cypriani  mar- 
tyris  opnsciila  adiniiliiiilur ;  Tliiseii  vero  Cypriani 
scripi:i  l;im()uain  apociyi  ba  daninantur. 

Ad  Donatnm.  Ediiio  Smreiisis,  arti  typograpbica: 
ferc  coa^.va^  ita  inscribii :  Liber  Cypriani  oa  Donatum. 
Ei  quidem  plurimi  mss.  co«iices  coiiseiitiuut :  apud 
qiios  primo  in  limine,  s<deinnia  scripli  epistolici 
verba  ,  et  saltitis  dal:e  pr.rfatio  si^pius  ilcslderanlur. 
PtiiTo,  in  iiullis  exemidaribus ,  sive  iiiipressis,  sivc 
scriplis,  cian^tila  valedietoria  uspiam  adjicitur.  Fa- 
lcor  D.  Atigustinum,  e]>istol3iiu  appellare;  s<'d  record-iri 
oportebii  pariier,  lract:itus  de  Oratione^  de  UortaU- 
tatc .  de  Opere  et  Eleemosyna  ,  de  Habiiu  viryinum  ,  et 
de  Patientia  ,  eode  o  litulo  ab  illo  passiin  insiKnitos. 
Niiiiiriim  quaienus  libros  istos  postqiiam  scriberen- 
lur,  ainieo  singulan ,  aiit  loiius  Ecelesi:c  coinninni- 
tati,  auctor  traitsmiUej-ci ;  quod  in  plerisque  facium 

p  constat:  aut  qiioniodo  brevieuli  tractalns  ol  libeili, 
qui  cpistolu)  ipensuram  noq  e^Lcedin^  cpi$l(;}ip  pas- 
siin  audinMt.  Cbaraci^T  oi^eri;^  bnin^  ai^  epistpl;,iri 
prorsiis  aii|lfKC^^«  C^  rcvvra  eP  copMlit»  btic  sciit»tiim 
videlur  quo  '|  ertodiaui  Apologeticus ,  ^i  i}iiiup«  Fe- 
lici^  Octavins,  ^t  Miuili^,  i.tmquinn  religinni^  C^iris- 
tiaii.e  vindici;c.  Si<|Uidein,  nl  recie  obscrvat  ^<iciiss. 
Rgaltius,  viri  entdttiores  cuin  priiiiiim  apud  fecle- 
siaiii  noinen  proiiiorentiir ,  coiieiiinarc  solili  sectc 
qiiain  siisceperunt ,  cl  iiistiititi  sui  apologias.  Qitod 
Vero  subjicit  idt*m  vir  ertiditus ,  boc  <  pus  Augiislini 
tem^mre  in  exempliribiis  anteponi  soliium  ,  idipie  ex 
libro  de  Doctrina  Christiana  constare,  non  pariier 
liquet.  In  loco  enini  liudaio,  sub  bac  forma  locum 
atlegat  sanciiss.  P.iter,  in  quadam  EpistoUs;^\  autem 
onlinem  dnxisset ,  priinam  procul  dubio  ap|iellas>et. 
Iinmo  ita  in  ordine  '»peruin  scriploris  hujus  variatiir, 
ut  iiec  in  impressis  libris ,  nec  niss.  (rem  coinpei  tis- 
siinaiii  loquT),  aut  bic  tractatus,  aut  aliqujs  aliiis 
certuni  l<»cuni  obtineal.   . 

J)  De  gratia  Dei.  Titulum  bunc  ceii  simplicjssimum 
at(|iic  :ib  ipso  Cypriano  posituin  retineiiius :  boe  pr:e- 
fati ,  ex  librarioruin  ingenio  bunc  cl  rcliqiios  fere 
omiies  ai)i»osiios.  Huc  ciiiin  respexisse  ominin»  vide- 
tiir  Ponlius ,  qiiind*»  ail:  Qnis  cinoiumentum  gratias 

fier  fidem  proficieiitis  ostenderet?  Licci  cniiii  i^  eo  in 
oco  id  agat,  ut  pro  seeessii  B.  M.nyris  apologinn 
instituerci,  iii  mediuin  aircrens  siripta  illa  quibus 
carui^set  Ecclcsia  Dei ,  si  |uiiiio  Decianae  persecu- 
tionis  tiirbinc  Cypri.tnus  fiiissct  crejilus ;  lanieii  cum 
ex  relius  in  sccessu  deinccps  per  dcfeiinium  gt^siis , 
scrijita  etiain  priora  aiictorainetiiuin  el  lueem  fu^ne- 
rarenlur,  non  teinere  etiain  ilia,  eidem  sceessui  ct 
Siiluti  exindc  part£  ,  !nipiiiabal  Ponliuii. 

I.  Bene  admones.  Rumiius  prologo  in  Orig.  bomil. 
ffi  Sumeros ,  lo<'i  bujiis  meiuinit  dicims :  Vtar  verbis 
tibif  f^ater^  beau  Marlyris.bcne  admones,  Donate  cha- 
rissinfe. 


Digitized  by 


Google 


4087 


OXONIENSIS  EDITIONIS 


im 


Promhhse  me  memni.  Hffic  cl  plurima  (jiirc  se-  A 
quuniur  ad  orD.iium  inlerpo<%itn  videuiur,  nd  extMU- 

ftlum  scriplorum  Plalonis  et  Ciceronis ;  el  praDserlim 
liiuicii  Felic.  in  Octavio  suo,  quem  manifosle  Cy- 
Eriauus  iu  loto  boc  apparatu  imilaiur.  Varronem  de 
oc  scribendi  gcnere  ailmonel  Tullius,  in  iir.^efaiione 
Quj}siionum  Academicarum ;  Puto  foreui  cum  legeris 
mircre  id  nos  locutos  iuler  nos ,  quod  numquam  locuti 
sumus,  sed  nosti  morem  dialogorum,  luepte  crgo  scio- 
lus  quidam,  ne  rurtc  aliqnid  desidcraretur,  suo  Do- 
nati  nomine  episl<daui  commeuius  esi,  qusB  Cypriani 
respouso  adilum  facerel;  quiu  ea,  licei  iii  iinico 
exemplari  reperta,  a  Pamelio,  qcn  eral  fa<'ililaie, 
fidem  ,  ei  Cardiunle  Baronio  laudciu  mi^ruil.  Ne  vcro 
d(!  fraude  sibi  facia  siispiceliir  lcctor,  apposuissc  non 
)  igobit  egregium  Epistolium.  Sic  crgo  ^e  habei:  Credo 
te  reiinere^  sanclissime  Cypriane^  quai  nobis  fueril  apud 
oralores  garruiitas ;  unus  sensus ,  una  cogitalio^  indi- 
vidua  leciio,  Qitare  non  et  in  divina  iectione  ita  animis 
roboramnr?  Aul  non  ea  scmper  nobis  fuit  cogitatio,  ut  ^ 
simul  crederemus  ?  " 

Induigentevindcmia.  Quamquam  fesia  Centiliiim  pro 
tmpiis  ci  pnifanis  babereut  Cbristiaui ,  de  vindemia- 
libus  iniiius  scntiebanl,  utpote  qiise  levameutum  post 
mc^sis  labores,  magis  qiiam  numiiiiim  cultuiii  profi- 
tercntur.  Et  ideo  Clirisiiani  impeiatores,  cuiii  alia 
aboicrcnt,  liwc  rctinuerunt.  Leg.  Omncs  dies,  c.  de 
Feriis.  liios  tantum  manere  feriarum  diesfas  crit,  quos 
geminis  mensibus  ad  requiem  tnburis  indulgentior  an- 
nus  necipil ,  wstivis  fervoribus  mitigandis ,  et  autumnis 
fceiibus  decerpendis,  elc. 

Studentibus  fabuHs ,  i.  e,  oraiione  cuin  .«ludio  ac 
cura  composiia,  quales  solent  esse  Uhelorum  jMf$ot. 
Infra  diciiur,  siudia  in  aures  damus;  et  Tertul.  De 
Spect. :  Ubi  loiuptas ,  ibi  studium ,  per  quod  scil.  vo- 
luptas  sapii:  ubi  sludium^  ibi  et  asmuiatio ,  per  quam 
studium  sapit.  Fabulse  vero  voce,  iiarratio  rei  gestiB 
desiguatur,  sic  Miniic.  Felix  :  Iter  fabulis  faiientibus 
legebamuif  ietc. 

Petamns  hanc  sedem.  Locum  hunc  affert  D.  Augus- 
tinus  iu  exemplum  picturatae  dictionis.  et  spumeo 
yerborum  ambitii  difl)uenlis.  Depingit  foriasse  illos 
ipsos  horios ,  quos  Pontius  euin  ad  fidem  conversum 
vendllis^ie  memorat,  clin  quos  paulo  aiiie  martyrium 
se  rccepit. 

II.  In  pectus  tuum  veniat.  Quo  tuam  benevoleiitiam 
promcrear. 

Divinam  induigcntiam,  Passim  hac  voce  gratiam 
diviu  iin  iiilelligit  aucior  noster,  ul  et  Terlullianus. 
Ob  mirificos  et  subilnneos  efffclus ,  compendium  gra^ 
ti(B  staiim  appellatiir.  At  loius  hic  locu-  a  Tertulliauo 
dcprompiiis.  Lib.  deBnptism.  Nonne  mirandum  iavacro 
diiui  mortem?  Et  ^aulo  posl:  Nos  quoque  ipsi  mira- 
mur^  sed  quia  credimus;  cwlerum  incredutitas  mirutm\ 
non  credit;  miratur  enim  simplicia  quasi  vana,  ma" 
gnifica  quasi  impossibiiia ,  etc. 

Exponeret.  Depoiieret:  sensu  apud  auctorem  nos- 
trum,  et  Tertulliauum  usiiatissimo.  D 

Cenuinum  situ  maleria:.  Mala  naliiralia  qu:c  quasi 
situ  et  sordibus  veleris  hoiuinis  unde  prodienuu  ob- 
ducta:  qnibus  opponuiiliir  voluntari.i ,  c<>nsueiudiue 
diuiina  iii  alteram  naiuram  transcripta,  qm^  usar- 
pata  appcllai  aucior  noster.  Non  niale  codcx  Bodlcia- 
nus  tcriliis,  genitum  ponil:  sed  niliil  facile  iniito. 

III.  Mors  ista  criminum.  Bapiisinus  ?cil.  in  quo  ciim 
Cbristo  morimur,  lt<mi.  m,  4;Co1oss.  ii,  1-2;  ita  lanieu 
ut  Dco  et  jusilti:c  ejus  deinccp.s  vivamus:  qiicinad- 
iiioiium  exiiide  Aposioliis  in  locis  supra  ciiaiis,  et 
alibi  pa>siiu  concludit. 

Caeperit  esse  fidei.  Si  quid  laude  dignum  jani  faci- 
mus  gratioc  diviu:c  acccpium  refereudmn ;  si  quid 
oliin  comiiiissum,  errt)ri  biimano  impulabii  cleinen- 
tissimus  Dciis ;  vid.  Acl.  \ vii ,  50 ;  I  Tim.  i ,  1  et  U. 

Infulsii.  Probata  ha^clectio,  el  ex  dialecto  Atricana 
desu-.iipia.  Sic  Teriul.  lib.  de  Anima,  Kxamen  Vaien- 


tini  semen  sophiai  infulsit  animce.  Nec  lamcn  iila  rni 
infiuxit  reposuil,  prorsus  rcjiciciida.  Min.  Fel.  Ter- 
ram  fundnverinl  pondera,  et  mare  iicet  infUuc^rii  fi- 
quor^  clc.  Sed  et  iniuxit  dici  potcrat. 

lY.  —  liiapsa  firmitate.  Stabili,  erecta,  sirie  Uipfa. 
Eadcni  forma  (jua  Terlul.  adv.  Marc^  lib.  iv.  aii, « 
frater  iiiiberis  decesserit.  Yoce  hac  videlur  iti  flagilitiB 
aliqtiod  lapsos  pcrstringerc. 

Adiicenliam  datur.  Tantum  potcs.  quanlum  credb. 
Sic  iiifra  Acceptus  Spiritiis  iiccntiasua  potitur^  ct  aiibi 
Dans  credentibus  lantum  quanium  se  crcdit  accipere. 
Yid.  c.  42,  /.  III.  ad  Quirin. 

In  mcdeiam  doientium.  Lcctio  olini  rec^^pta  erdt  is 
niedutia  adoiescentium^  eic,  plirasi  diiriusc-ula  ,  sed 
qux  ab  Afrorum  dialecio  minime  abhorret.  Sensos 
certc  cojiimodissime  sic  proccderet,  ut  dic;il  aucior, 
quod  a  Baptismo  facullas  data  est,  qiia  extingitalur 
virus  vencioriim  a  naliira  intimismeduliis  infixonnn ; 
et  puigciur  voluntaie  concepla  cx  malis  nioriba$ 
aiiimorum  labcs.  Pari  nicnie  qiia  supra  dicilur,  fel 
genuinum  silu  materitt,  etc.  Sed  iiihil  inulo. 

Immundos  et  erraiicos  spiritus.  D.cmonia  passim 
imiiiuiidi  spiritus  in  Evaiigelio  vocautur  :  tiec  noii  et 
erratici  pariter  audiunt,  Job.  I.  Mal.  xii,  48.  I  PeU 
V,  8.  At  vcro  po^tquam  ex  Domini  promisso  Marc. 
ult.  17,  signa  cos  qui  crediderunt  bxc  sequerentar. 
quod  iii  noiiiine  ejus  dasnionia  ejicerent,  etc.,  atqae 
oiiinibiis  e  vulgo  Cbrisiiauis  jus  et  polestas  illa  raia 
haberoiur,  adeo  ut  Terlul.  in  Apolog.  spondcre  prae- 
sumerel,  si  qui>  a  dafmoiie  agititus  juberetur  .»  qua- 
libcl  cliristiano  ioqm,  spiritum  iiium  tam  se  deemoRtm 
conjessurum  de  vero,  quam  aiibi  deum  de  ftdso ;  et  misi 
sedcemonei  confe  si  fuerint  christiano  mentiri  nou  au- 
dentesy  ibidein  iltius  Chrisliani  procacissimi  simguiuem 
fundite  :  binc  factum  esl  ui,  qucmadmoduin  apud  Ju* 
da!os,  Act.  XIX.  i3,  iieimlone-i  ct  impostores  se  pro 
cxorcistis  veniiilareut.  juie  ctiaui  Cje^irco  notari  ff. 
I<'g.  I.  Til.  dcExtraoid.Cognit. :  Siincantaverit^  siiiH- 
pyecatus  est,  si  iut  vuigari  verboimpostornmuiar)  exor- 
ciztverit.  Dl  inalo  huic  occurreretur,  id  egit  Eccirsia 
ui  probaii  viri  liuic  muneri  assigiiaii  esseni.  Porro  si- 
quidem  plerii|ue  Eihiiicorum  nefariismys  eriis^e  d:e- 
iiioiium.poieslati  toics  in:ii:cipasseiit;  seivitiuCbriiili» 
qii;n  vera  liiicrtaN^non.polerani  vindic:iri,djneceiecio 
inula;  fidei  possessore,  ineliori  hospiti  locus  reliiit|ue' 
reliir  :  undc  iidcm  qui  caiechumenis  iustrueiidis  prx- 
fiipi-ant,  exorcistarum  ilidein  inunerc  fungcbauiur. 
VideCan.  x,  Autioch.  et  xxvi.  Laod-  ubi  ad  ei^orcisuc 
ineniioiiem  Balsam.   ait  ifipKtarAi  i/m  iiAnjx^rai,  ct 

Tivij  ivix^tpowt  cpo^xi^rtv,  T6wriffT«,  )tM/rrtX^h  icviTrs^^Ct  f*^ 

ja^ijrtf  toDto  8/  iitijxoTtf.^  ;(cc/999t9toif  etc. ;  pariler 
Hanneiiop.  iii  Epil.  caii.  Seii.  1.  Til.  9.  t7of««rr*i , 
nATfix^roci  inicrprctalur.  Ii  Crd.  Tlieod.  teg.  I2l,  dc 
Decuriun.  cxorcisla^,  tamquam  supcrioris  ineriti  cle- 
rici,  oiieribiis  civilibus  eximuutur.  Formula  ordiiia- 
ti<mis  exorcisLe  habeiur  cmicil.  Caribag.  iv,  c.  7. 
Porro  miiniM'e  noc  nou  tautuiu  pre>byiei  i,  scd  etiain 
ipsi  episcopi  data  occasione  fungebanlur:  de  Anibro- 
sio  id  rcfert  Pauliiius,  dc  Augu^liiio  Possidius,  ut 
alios  pncteream. 

Occulta  piaga.  Ad  Dcmel.  infra  dicit  spiritalibus 
fiagris  ct  de  Idulolat.  operaiione  majeslatis  occuU^ 
fiagris  casdi.  Ita  ciiam  Minuc.  Fcl.  Adjuraii  per  Deum 
verum  et  soium,  inviti  et  miseri  corporibus  inliorrescunt; 
et  vei  exiiiunt  statim ,  vel  evanescunt  gradutim  ,  proul 
fides  pntientis  adjuvai^  aut  gratia  curaniis  aspirat. 

Nec  dum  corpus  et  membra.  Iiiierea  temporis  priiis- 
quain  inutavimiis.  Licei  corporis  sarcina  gravaii  ad- 
huc  siiuus,  noii  lamen  prorsus  ^xculi  iiul>ec;iM!aniiir. 
Plurima  in  futiirum  spondet  Sti.  sincius,  scd  et  plu- 
rima  repr;tseiitai.  Sp 'ramus  quidem,  se<i  cl  poliinur. 

V.  Beiia  ubique  divisa.  Infra  ait,  post  dispersas  orbc 
toto  muitipiices  pugnas. 

VI.  Imptetur  iu  succum.  Edit.  Spiren.  et  Rcmb. 
leguui,  hnpietur  in  siccum  cibis  fortioribus  corpus,  et 
arviuas  roris,  Atque  ulsiiam  aUi^ditorcs  lani  bimpli* 

Digitized  by  VjOOQIC 


103D 


SELECTiE  IN  CYPRIANUM  NOTJ:. 


iODO 


cUer  el  in{;cnue  errare  voluisscnl;  iiiiuirum  nppo-  \  Ins  operatnr,  in  liac  etiam  spccie  a  primordio  mendax, 


neiKlo  quoJ  in  esLcmplari  itivenermit;  proiuptissinuis 
ciiini  intle  forel  ad  verain  leclioncm  Iransiuis.  Posl- 
quam  vcro  Erasm.  pro  criiica  siia  ,  loco  urvince  roriSf 
lorortim  immemor,  assidm  mdoris  apposnissei,  al(|uo 
alii  librarii  ad  ruimm  corporis^  pari  felicilale  einen- 
dassent;  deploraium  fere  eial  ulcus,e)  nisi  inspeclis 
primis  excmplaribus  prorsus  immcdicabile. 

Vesie  preiiosa.  Huc  respicll  Juven.  Sal  3.  Pinni- 
rnpl  cuUos  juvenes.  Ad  luxum  faciebai,  ul  noa  Ini- 
iii;ino  soluiii,  sed  el  generoso  sanguine  oculi  pasce- 
renlur,  el  honesta  orisforina,  el  splendida  vestis  spe- 
ctaculuin  coiiimeiidarent.  Porro  vesle  Dco  cni  ludi 
iiistiluebnnlur  sacra,  damnaios  indui  solere  conslat 
ex  Aclis  Felic.  el  Perpei.  qiiibus  amiculum  Salui  iii 
iinposiium. 

Ad  bestias  non  crimine.  Pam.  et  Uig.  leg.  Pugnant 
ttd  bestias  bestiiu .  Sed  de  hominibus  agii  aiiclor,  i|uos 
frigide  et  pnpulari  convicio,  ininime  puiandus  Cbl  bcs- 
tias  appella  si;. 

Mater  et  redimil.  Coinmodam  sedem  pretio  mejxa- 
tur.  S|>ec(aculo  foriasse  non  interfutura,  nisi  fiiii  dis- 
crimine  invilala. 

YIl.  Prisca  carminum  (acinora.  Pamel.  et  Rigal. 
legunl  Prisca  facinora  carmine;  inss.  Suffragiis  folins, 
docl.  Gronovio  adsiipulanie ;  ab  ipsis  reccdendum 
duxi. 

Incesiis  error,  Pace  Rigallii  et  aliorum  qui  horror 
reposuermit ,  mss.  sequorel  Gronov.  Nola  res  esi; 
erroribus  sccnam  arguuieiita  fabulanim  ferc  omuiuin 
debere.  Ilinc  Tliycsieic  epula»,  Herculis  el  Thesci 
parricidia,  et  (qiii  tragicorum  utramque  pnginam  ini- 
plei,  qupmi|ue  h'»c  in  loco  Cyprianns  respicil),  OEdi- 
podis  inccsius.  Leclionem  lianc  couliriiiatTerttil.  qui 
in  .4polog.  de  liac  ipsa  re  ait :  Simul  error  impegerit, 
exinde  jam  tradux  proficiet  incesti,  serpente  genere  cum 
scelere,  Atque  ileruin.  Ad  Naiion.  lib.  de  Incesto 
verba  facieus,  habet ;  Neque  ignorantice,  neque  erroriy 
neque  casui  opposita  «i/,  elc.  Sed  ut  horror,  pro  errore  q 
scribatur,  non  esi  lapsus  singularis.  Spirens.  Pemb. 
Erasm.  supra  legerunl  Viiai  prioris  lunoribuSf  pro 
erroribus. 

Patienttam  incetlce  turpitndmis.  Oinnis  nefaria  con- 
suetudo,  licet  non  cum  propinqiiis,  ita  appellalur. 
Sic  virgines  vesiales  violata;  incesiub  postulandse.  At 
iiiterim,  nulli  adeo  propinqui,  ac  qui  ejusdem  sexus  : 
in  quibus,  ut  recle  ail  aucior  noster ;  cunlra  jus  et 
foedus  nascendi  peccatur. 

VIII.  CoMsrmm crf rfi(.Nimiriim<|uisibi  lanlum  con- 
sciiis ;  qiiem  delaior  in  jus  irahere  non  potesi. 

Cmiii  vitiis  faciens.  Staiis  a  vilii  parlibus,  moribu£* 
que  pessimis  digna. 

IX.  Duodecim  labulis.  Posfquam  colonia  civinm  Ro- 
nianorum  Carthaginem  deducerelur,  iirl)s  illa  alio 
deiuccps  nomine  iioma:  xinulafacta  est.  Illnc  pariter 
apud  cos  ilieaira,  balnea ,  fora  ,  lcgiim  li  Tabulse, 
imo  et  capitolium;  v.  iuf.  de  laps 


$nie  dnhio  et  eos  ipse  pvospexerat^  in  quibus  in  menda- 
clum  divinitatis  ageretur. 

NoccnteSt  ncc  cum  innocenlibus  pereunt.  Diiplici  in- 
jiis;iiia;  peieunt  innocenies,  servantur  Aagiiiosi. 

Desertor  assecla  foedavit.  Nuduin  reliquit. 

X.  Frustrautis  spectacuU.  Congiaria,  spurtulx*, 
luissiiia,  iribuiorum  reiiiissiones,  revera  populo  cui 
donaiitiir  prosiint  :  spectacula  vrro  soluin  corruni- 
p.ini  :  :i3(|uu:ii  ergo  ut  in  inuneribus  islis  ulriquepa- 
riier  fnistra  ess'  ni ;  et  (|Uod  populus  iiiutiiiler  acci- 
peret,  perdercl  houorum  candidatus. 

XIV.  Domini  munut.  Biptisma  nimirum.  Alibi  hic 
pasbim  vocatur  Gm/tJ  Dci.  Infra,  gratuilum  de  Deo 
munns. 

Videril  qu(e  in  nos.  Locutioaiictori  nostro,  ct  Ter- 
tu!lano  fere  prrpetua,  in  A|>ol.  Videril  habitus  dum 
vmteriw  qualiias  eadem  st/,  viderit  forma  dum  id  ipsum 
B  Dei  corpus  sit. 

XV.  Oratio  assidua^  vel  lectio.  Sequentia  evincunt 
Icclionem  S.  Scriptnrarum  inielllgi.  Neque  enim  pcr 
illas;ecnla.  sacra  iila  volniiiiua,  laicis,  iino  inodo  bap- 
lizalis,  inlerdli  ta. 

Lwninemus  lucejusiilicB.  Accedo  doct.  Gronov.,  qui 
ila  legendum  censet,  adslipulantibus  mss.  exeini)la« 
ribus.  Iii  lib.  de  Opere  et  Eleem.  dicitur  :  Sol  radiat, 
dies  luminat ,  quemadnioduin  lioc  ipso  in  loco  ,  aiiie 
lincam  uuam  aul  alieiam ,  plurinii  codices  legunt. 
Hinc  apud  niedii  sxculi  scriptores,  luminare  est  pin- 
gere,  et  in  vernacula  noslra  rnigua,  Inminator,  piclor 
audit.  lulerim  non  cst  dissimulandum  illuininare,  et 
inluinin:iie,  sxpe  sa^pius  legi. 

XVI.  De  bonitute  patientiam.  Patientiam  bonltati 
consentaneam,  et  ab  ea  proauenlem,  lociiiione  Ter- 
lulliaiio  fere  porpeiiia.  Adv.  Marc. ,  1.  ii  aii :  Solus 
Deus  deincorrupiibilitatit  proprielale  felix.  Lib.  dePa- 
tieiit ;  Omnem  sapientice  ostentalionem  de  patientia  prce- 
servat.  Paulo  supra  aiiclor  noster  gratuitum  de  Deo 
munus.  D.  Groiiov.  suspicatur  penoduin  sic  esse  coii- 
<'i|iiendain.  Factlem  de  bonitate  patientice  mentem^  in 
Deum  wlida  fide  lutam ,  salutaris  auditus  obtectat. 
C\\\\\^  conjeclur.e  adslipulatur  codex  ernJiiissimi 
Vossii  secundus. 


Aggredere  hoc  munus  ex  more.  Pluribus  describit 
nioreni  liuncTerlullianns  in  Apol. :  Non  prius  discum^ 
bitur  quam  oratio  ad  Denm  prwgustetur,  ediiur  qaan- 
tum  e&urientes  cupiunt ,  bibitur  quantum  pudicis  est 
tttile.  Ita  saturaniur,  ut  qui  meminerint  etiam  pernoctem 
adorandum  Demn  sibi  esse.  Ita  fnbulantur,  ut  qui  scidnt 
Deum  uudire.  Post  aquam  manualem  et  lumina  ut 
quisque  de  Scripturis  sanctis,  vel  de  proprio  ingenio 
potest^  provocatur  in  medium  Deo  canere.  Ilinc  proba- 
tnr  qnomodo  bibent ;  ceque  oratio  convivium  dirimit, 
PariterCleineiis  Alexandrinus  Stroni.  vu,de  Cliristia- 
nornm  moribiis  verba  faciens,  ail  «^«5  6  fi(oc  a^t-.u, 

Innocentia  nec  illic  ubi  defenditur  reservatur.  Protc-  I>  **'  '/^'  ^\«  hTi*al»(  «V«6fe»5  tjtj  >/^iv,  ^x^i  Se  x*J 


gitur,  scrvatur. 

Capitali  fraude.  Qualis  scil.  cxcipitur  flf.  de  iEdil. 
edict.  Porro  capilalis  pceiia  est,  (|uu!  morlem  vel 
amissionem  civitatis  contiuet  i.  ciii,  de  verb.  Sign. 
Tertiil.  adv.  Marcioii.  I.  iv,  c.  9  :  Septem  macnlas  de- 
lictorum  capitalium  vocat  idololatriam^  blasphemiam, 
bomicidium^  adulterium,  stuprum,  falsum  testimonium, 
frandem.  Sic  dc  Poenttentia  :  Graviora  et  exitiosa  quas 
veniam  non  capiunt»  homicidium ,  idololatria,  fraus, 
negatio,  blasphemia,  utiqne  et  moechia  et  fornicatio,  et 
si  qute  alia  violatio  templi  Dei.  Qua^  nihil  fere  aliiid 
suut  i|uam  trium  famosorum  criiniiium  in  variosra- 
mos  distribntio.  His  enini  ipsu  Ecclesia  catholica  nni- 
cain  permisitpoeniteniiam. 

Mendacium  criminum.  Falsa;  criminatioues.  Sic 
Tertullian.de  Coron. :  Si  mendacittm  divinitatis  diabo- 


u^vpi  'jFApk  Ti,v  irci<t9iv,  eic.  OueniadniOduiii  scilicel 
pietas  Christiaua  riius  alios  ab  ccclcsia  Jiidaica  de- 
snmpsil,  hunc  eliain  morem  dc  sacris  lcctiiuiibiis,  et 
gialiis  ad  cibiim  solemiiiicr  agcndis  miituala  esi. 
Iinmo  ver3  boc  ipsum  publicis  geiieris  buniani  reli- 
gionibiis  sancilum.  Antequam  vescerentur,  diis  libare 
instituerunl,  in<|u:t  Ceiisorinus.  Ex  eo  factum  ut  pro- 
verbio  apud  eihiiicos  notareiilur ,  iamqiiam  iiniiii 
pror>us  et  scelerati ,  iBuTu  itfk  xxTs^UvTii  atque  fi»- 
wo>3oi.  Et  exinde  passini  in  veterum  scriptis  iipeU, 
auimaniium  carnes  denoiabanl.  Quo  mimis  fcieiidi 
sunt,  qui  nulla  oraiimiis  apud  Deuin  pr.efalione,  ca- 
ninas  aguiit  epulas,ettanujuain  Ilarpyitu  in  cibojpio- 
posiios  iiivolant.  Iloc  ergo  in  loco  criiica  Scaligeri 
supervacua  videtur,  diceiitis  pcriodum  sicconcipicn- 
daiii :  Aggredere  hoc  munus  tuo  ore  magls.  Cui  acccssil 
Morellius.  r^^^^T^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


«091 


OXOMENSIS  EDITIONtS 


t(M 


ANN.   CCXLVII. 


I)E  IDOLOUUM  VANITATE  LIBER. 


De  Idolernm  taniiate,  Qme  in  impressis  olim  iKiill 
l()(!0  pr;«ngcl)aiilur,  r(*vef:i  Argiiiiietitum  sive  sumtna 
conienloriim  se(|ui'ntis  operis  dici  del)ereiit.  Nos  illa 
lantiiin  reiinemus,  <\i\x  ad  scripii  design  tioneiu  vi- 
dcnlur  maxime  nccoininoda.  Nolaiiduni  porro,  illns 
ipv;ns  rntirTne;;  i\\iiSi  libellnm  ad  Donnlum  n  Cypriano 
stnlim  po^t  acccptain  fldem  con^criptum  fnisse  snn- 
dcni,  pariter  tracinius  liiiju»  prorsus  Apologclici  na- 
lales  dcsigunre.  Proinde  cum  aller  veiideiiiialiliiis  fe- 
riis,  ad  nueui  nnni  246  deputelar;  hic  i-iitio  Sts- 
quentis  ,  hoc  esi  ^T,  non  inimeriio  assignabiUir. 
Tnctnium  hunc  S.  Miernnyinus,  Ep.  lxxxiv,  nd 
M  ignuiu  ,  luciilenio  ornat  elogio  Cypriawti  qnod 
Idoln  dii  non  tinl  qna  bretilate  ,  qna  historiarum  om- 
nium  scientin ,  quorum  verborum  et  sensunm  splendore 


A  nifim  tabufce,  et  imagine  signntns  nummui^  et  intU  i 
rio  pr(jBS''det.  Primu*«  Uiineii  Roinae  numuios  percnisH 
Scivi  is  Tutllus,  si  Plinio  fides. 

fiitiiicitais.  Kurrs,  qiiamqoam  Pnpi  is  distiuginiL 
Bnsticitas  est  morum;  rusticalio  eit  operis;  cultwru 
terrcc, 

Manri  vero.  Tfrtull.  in  Ap«)t. :  Vnicuique  protincim 
el  civilati  suus  dens  est ;  ut  Syiia!  Astmtes,  ul  Arakig 
Disares,ut  NoricisBeUnus,  ut  Africw  Coetestis,  ui  Mam- 
ritanice  regnli  sui, 

Cultura.  Sx  Tertul.  de  Idol.  Idololalriam,  in  kami- 
nes  esse  cuUuram. 

Hoc  ila  em  AUxander  M.  Rigaltias  contendil,  h«c 
revera  ad  alterum  Alexandniin  ,  niiiiirum  Pofybisu^ 
rem  perlinere  :  quae  ronjectura  in  raiitam  i)isi  ph- 
cuit,  ut  ter  i  igesseril.  Niuiiruui  hic  loci,  in  nois  ad 
Teriiilli  iiiuni ,  ct  eti  im  ad  Miiiacinm.  Decepti  i^raat 
niniiruin  Cyprianus,  Athenagoras.Minucins,  Aagir^ti* 
iiiis,  iinino  probatissimi  eiiam  apiid  eihnicos  script'»- 


perstrinxit  ?  Interim   nou  esl  dissimulafidiiui,  h.iud  |.  res,  qui  ouines  litteras  ab  Alexandro  magn  » ,  nsalri 
paurn  a  Tcrtulliano  .  plurimn  a  Minucio  ad  verluim  "  Olympiadr  scripias  referunt,  iu  qiiibns  areaiitifn  Imk 


huc  trailticta  :  sed  pi^iinis  Chrisiianis  cor  erat  nnum 
el  anima  una ,  et  nemo  eorwn  quoi  vossidebat ,  aliquid 
Bnam  esse  dicebat,  sed  erant  illis  omnia  cummunia, 
<]uemadnioduin  diciiur  Act.  iv,  52,  adco  nulla  de 
plagio  artto  e^se  poiuit.  Qnne  iisiiem  pariier  armis 
Alhenagoras,  Jnstimis,  Ciemens,  Tatinuus,  ArnoWus, 
Aiiausiiftiis  ,  et  qumquoi  advcrNUS  Gemilinin  culium 
scripscriinft  P;ilre^,  p«giiav«'re.  Immo,  qiiod  quis  mi- 
iiHs  exspeciaverit,  itsdeinprhis  nsi  ftrerant,  mGra»cos 
pr.Kleream,  Varro,  Cicero  et  Plhrins,  nec  non  el  alii 
passim  eihniei  scriptores.  Unde  de  hac  reverba  fa- 
ciciis  D.  Angiist.,  I.  de  Baptis.  cmt.  Pciil.  non  tc- 
mere  refcrt :  Cypriimns  de  uno  wro  Deo.  adtersus  mu/- 
lorum  deorum  cuitores  dispuians  mnlta  profert  tesHino' 
nia  de  libns  eorum ,  qn0$  frmlttros  auctores  habent. 
Qiiid  eniin  acconiniodatius  ad  amolfendani  mvtdiam 
gentilitim  qiii  Chrisiianos  atlieismi  insimulabaut ,  eo 
liouiino  qiiod  numina  ipsorum  coiiiemiterenl ,  quain 


denmninuui  iiatilihus,  metu  ipsins  potentiae extannni 
perhiUeiur.  Uiius  vero  Tertuliiaiius  reiD  ipsaw  ,  si 
lUgaliio  hdcs,  d  citur  assecuius  ;  qui  Coriielii  Leiiftiiii 
p  i'd;)g<ig )  irihucnda  deinotiblrat ,  duni  aii  ,  Qnod 
Mgyptii  narrant,  etAlfxander  digerit^eitnuler  legii,  Lbi 
voces  iliae  Alexunder  digerit ,  (tuvtAxt^jv  v  .  t  re  picere; 
et  qii.-c  seipiuulur,  materlegit^  scripia  iicscio  qii^ 
mairi  ejus  dicata ,  ait  li  inido  denolare.  Mihi  quidem 
nondiim  consial  iEi^yplios  sacerdirtes  poieniiam  ser- 
vuli  Grojculi  ndeo  li.uuissc,  nec  dum  mairi  pa^-per- 
Cila*  a  Polyhiftlure  libruiii  fuisse  inscriptam  didiei. 
Uiium  h<»cscio,  vocem  digerere  apud  scripores  nos- 
tros  nihil  ainpnus  innuere,  (ju-tia  rei  alicujas  qaalem- 
Cumi|iie  ennrrationem.  Iia  Tertnl.f  lib  dc  Kntientia 
ait :  ^'f  de  uliquo  bono  sermo  est,  res  postu'a'  contrarium 
auoque  boni  recensere  :  quid  enim  sectundum  sii  mag'$ 
liluminabis,  st  quod  vitundum  st/,  proinde  digesseris,  eic« 
SiC  et  Poniius  :  Ut  exemptum  rn  litteras  digeratmr. 


productis  iu  medium  eriid  4  s^imorum  apud  ethuicos  Q  P«irro  quis  crcilet  Cyprianum  errare  p^Hur^se  ifi  vo- 


sulTra^iis,  palam  facere.  iilos  eadeui  cuin  Cbris  iaiiis 
de  diis  sensissclf  Porro  Poutius,  libellmn  huiic  iiidi- 
ciis  saiis  m.inifestis  designans,  ait:  Perquem  Gentiles 
btasphemi  repercussis  in  se  iis  quce  Robis  ingerunt  vin- 
cerrntur  ?Quo  vero  jiire  scripti  hiijus,  una  cum  aliis 
iionnullis  qiia;  Cypriani  seces^um  pranesseraiit,  iu 
loco  prorsus  alieno  memiiicrit  auctor  ille  ,  superius 
diximns. 

I.  Reges  olim  fuerunt.  Aut  saliem  proles  regla.  Sic 
Ino  seu  Leucothoc,  (^admi  reeisThehariimfilin;  Tyu- 
darida*,  lilii  Regis  OEhnlia;.  nerciiles  Jovis,  etc.  Deus 
est  martati.  in>|uit  Plinius.  I  ii,  c.  7,  jut^ar^  mortatem, 
et  hm  ad  teternam  gloriam  via,  Hac  proceres  iere  Ro» 
mani.  Hwc  nnnc  ccelesli  passu  cum  liberis  suis  vadit 
maximttsomnis  (evi  recior  Vespasianus  Avgusius,  fesais 
rebus  subveniens,  Hic  est  vetu^tissimus  referendi  gra- 
tiant  bene  merentibus  mos ,  nt  numinibus  ndscribamur. 
ha  etCicero,  f,  n,  de  Nal.  deoriiiu  :  Suscipit  vita  lio- 
ntinttm,  et  comuetudo  communiSf  ut  beneficm  excellen 


luiiifiie  laudando,  iinod  y^roinsigui  habah?  aot  .Aibc* 
nagoraii^  <|iil  diserte  ait  colloquia  hwr  cam  sacerdotl- 
biisf>  T^i  ii>tojtU«i ,  x«i  M5/zpft  xfitj  8i^*ic  cooiigibse  ? 
aui  Augustinniii  h  dliicinata<ii ,  qai  ter  in  Ubris  de 
Civiiate  Dei  epistolam  hanc  citat ;  dicitqoe  a  L /one 
Sacerdote  htec  Alexandro  prodifa ;  nioiiett|iie  tectures 
at  t^islolam  ipsam  adeant ,  et  recoittnt  qmm  iegermmi  f 
Sed  litcm  dirimat  Plutirchas  ,  iti  Aftexandri  rebus  si 
quis  alius  versaiissimus,  et  in  hiNtoria  tesiis  locHptes. 
Is  in  Alexandri  Viiaail:  A/l|ayS^«  h  imvxoX^  xpdfH^t 

kt  «wrdj  ifravXOdi^  «p^vrc  irpJ^  fAOy>jw  Uth^t^  CtC.  Hytr^t 
Z\  xfltj  Wi.fxfxovui  if  A  iviKrrft»  roZ  fi^ooifou  Sjflwtvrac.  «^6- 
Sl^otf^ct/  fikAiTFA  Tciv  /«^'^VTWV,  6x1  Tiavrsc  iv!^f«a©i  /i««f 
^'wcvTatt   xtrtd    Oiovy   rd   ykp  &py^ov    iv  lxao"r^  x*.  xfirov» 

$tt6v  iffTiv,  eic. 

Cur  nos  hodieque  nascunlur?  Phn.,  I.  ii  c  7  :  Ma- 
frtmoiva  qiiidem  iiiter  deos  credi,  tarttoque  eevo  ex  Mt 
neininem  nnsci,  el  alios  es^e  grandcevos  semperque  canot. 


tes  viroi  m  coHam  fama  et  voluiitute  lollefent.  Hinc^  atios  juvenes  atque  pueros,  atricolores,  aiig^as^  dau^ 


HercnleSf  hinc  Castor  et  Poltut^  hinc  jEsculapius,  hinc 
LAber  etiam ,  hinc  Romulus ,  etc.  Siniilia  hahet  lib. 
etiain  iii.  Hos  crgo  recte  appellat  Cyprianus ,  deoSf 
non  qiios  sapienies,  sed,  tfuos  vulgus  colii. 

l\,  Castor  et  PoHux.  Si  lanli  csscl  rem  ICvis  ino- 
meiiti  muiQm,  rcponere  liic  oporteret  Caslores;  ita 
enim  Mitracias,  unde  h:ec  dcsuinpla  Tideulur,  scrihit ; 
ei  uiss.  plurimi  sulfragaiitur. 

Herenles  nt  hominem  e:iuat.  Non  video,  iiiquit  idem 
Cicero,  qmi  pncto  ille,  cuiin  monte  (JEtceo  illatoe  lam- 
pades  fuernnt,  ut  ail  Accius^  in  donium  wternam  patrit 
ex  ilio  ardore  pervenerit, 

Antrum  Jovis  in  Creta.  Tres,  inqnitCicero  uhi  sup., 
Joves  nunteraniur,  ex  quibus  primus  et  secundus  nati  in 
Arcadia;  tertius  Creieiisis  Saturni  fittuSy  cujus  in  ilta 
insula  sepuielirum  ostenditur. 

Signare  nummos.  Tcrl.  Apoi.,  c.  10.  Ab  ipso  pri- 


dos,  ovoeditos ,  et  attemis  dicbus  vivente$  morientetqae^ 
pueriiium  prope  deliramentorum  est. 

IV.  Perfidia  provenii,  Feliciter  successit^ Sic  iiifra, 
generis  magnitudo  proveiiiL Yid.  Tertul.  de  Speciac  et 
Adv.  Marc.  1. 1. 

Deam  quoque  CloaciHam.  Cloacinw  ^mulacrum  ni 
cloaea  muxima  reperlum  Tatius  consecrawt;  ei  qma 
cnjus  essel  efigies  ignorabat ,  ex  looo  itii  nomen  impQ- 
suit.  Arnob.  i.  i. 

Pavorem  Pailoremque.  Pariter  apud  Ciceron.  dispo- 
tatiir,  I.  III  de  Nai.  deor  :  Amor,  dolus,  meius^iabor^ 
invidentia ,  fatnm ,  unectns «  mori ,  tcnebrtB ,  naseriM , 
querela^  graticB,  fraus,  pertinacia,  parcm,  hetperides, 
somnia  :  quos  omnes  erebo  ef  nocte  Mtfos  fmttu*  Aai 
igitur  hoic  monstra  probanda  sunl ,  aut  prima  tvt- 
lenda. 

Ab  Ortfitatibm  (frbona.  tlxc  omnia  iu  mss.  proba- 

Digitized 


109$ 


SELECTiB  m  CYPWANUII  NOTiE. 


f094 


iis«imis  HesiifH,  et  Sfnqim  prtorb^nt;  lamen  qnia  in 
Beiieveniaiio,  Vcronensi  .  Gnrhei 'nsi,  ei  iino  s:il(ein 
e  qnahior  Vnsswnis  coinparent.  reitiiomns.  he  Or- 
boiia  apinl  Pliniom.  I  ii  p|  Cirpr.,  I.  iii  de  Nai.  rfeor. 
occHrril  meiitio.  Otbali  iibnit  pttrenie$  in  lutein  sunl 
Orbonte^  inqnit  Arnobiiis.  QiNid  forte  Snburbaneft 
qn:r  eral  lectio  recepia  ,  lociiin  Tecit.  Aiit  pro  orbila' 
tibus  Orbona^  inversis  uliimis  lilteris  fuctnin ,  ab  Or^ 
bitate  suburbana. 

f.mterum  Mars  Thracius.  fMfit^i.  Lycopliron 
vocal. 

Esi  el  Venus  Calva,  Lncl^nt.  I.  i ,  c.  20  :  Vrbe  a 
Galiis  cafla ;  obses^  in  Capiioiio  liomani,  cum  ex  ntU" 
iiernm  capilHs  tormenta  (ecissenf^  mdem  Veneri  Caim 
con^ecrarunt. 

Beguius  au^pieia  servavit  Valeriiis  Max  I.  i,  cap. 
de  Srtfvat  I  ReriRimie  ait :  In  his  qu(e  ad  custodiam  fJe- 
ligionis  attinenl  nescio  an  omnes  M.  Attiliui  Rrgnlus 
prtecesserit,  Bfin  pnnris  interpoKitis  sntijtnigfi.  Po 
titerunt  profeclo  dH  immortales  e/ferfrtmn  mitigare  scb- 
vitiam ;  canernm  qno  clarior  enset  Aiirtii  gloria  ,  (kr- 
thaainenses  nwribns  snis  uti  paUi  sunt, 

Mlanfinus   rriitfionem   lenuit,   Eatenns  scil.    qiiod 
posiquaiii  Lannvii  in  Hispamani  ilnro  prodiftia  :iccid« 
r:int,  terrttus^  eonverso  iiinere^  Genuant  petHt :  oni  ibi 
scapiinni  ingressns,  alin  pr<>diKin,  qaiid  t:imen  ^p^e* 
vit,  lerrebaiiir.  Vi'l.  Val.  Max.  I.  i.  cap.  de  Prodig. 

Pullos  ednces  Cic.  I.  ii  de  Divin:il. :  Flamiufus  non 
paruit  auipiciis  :  ilaque  periit  cum  exercitu,  At  anno 
post  Paulus  paruii  :  num  minus  cecidit  m  Cannensi 
puana  cnm  exercilu? 

C.  CcBsar  anle.  Cirero  de  Divin.  I  ii :  Quid  ipse  Cas- 
sar  ?  cum  a  summo  aruspice  monerelur ,  ne  ante  bru- 
mam  in  Africam  transmitteret^  nonne  transmisit  ?  quod 
ni  fecistet ,  ifniim  m  iocum  omnes  adveriufiorum  copice 
convenisseni.  lia  Siiettn.  in  Jnl.  c  95. 

VL  Hos  et  Poeict  dcsmonas  norunt.  Nulandnm  vo 
cem  pridein  fiiisse  inediie,  imo  laiidatse.  significaiio- 
nis  :  net)ue  meiiiis  inlelligentiu*  quam  a  scieniia 
cognomenium  :i<'cepere.  U.  de  in  sacris  lilterts  q^iiii- 
quies  taiiiiim  mali  spiritus  i1(em<in«s  voc^inlur,  sed 
passiin  da;inoiii:i  audiuni.  Posiqua'ii  vero  Valeiiii- 
niaiii  :iliiqiie  Gnostici  i^fxovaf  sive  M  ines  snos  lam- 
quiiin  uiuiidi  condiiores  et  reruiii  arbnro.s  deppiedi- 
cab:int ,  mabis  ^enins  t)ccles  ae  pnires  dscmonas  ap- 
pellabiiiH  :  boiHis  vero,  Angclos  sempei  diiere . 

Pracipuus  Hostanes.  Pliii.  I  xxx,  c.  i. :  Primus 
extat  {ul  quidem  rnvenio)  commeniatns  dt  ea  Osiaues^ 
Xerxein  regem  Persurum  belio,  (fuod  is  Grceetm  htlulity 
comitaliis;  ac  veiul  semina  artk  porientosat  sparsit, 
obiter  infncto^  qHoeumque  commeaverat,  mundo.  Hic 
tnaxime  Oslanes  ad  raffie^ii^  non  aviditatem  modo  scien- 
tiieejus,  Grcecornm  potmlos  egii. 

Piato  et  Hermes,  Altcr  in  Tim«o,  aker  iii  Poe- 
maiidro. 

VIL   Somnos  inquielanl.  Qiio  speclant  fortassis  illa 

Judse  ApOSloli.  frjt/(a^9jui*vo(  okpttA  ftJtt  fnAi¥i\J9t. 

I\.  Quod  vero  lempium.  Terliil  de  Speciat.  c.  fd, 
babei  :  ^ec  minus  lenipia  qtmm  busia  despnimus.  Mt 
niic.  Fel.  Teinpia  ul  busta  de^ptciunt,  P:irt4er  Arirob. 
1. 1  elCiem.  Alex.  in  Protrepl.alnqiie  ex  Patribus  adver- 
sus  ilh  deruiicloruiii  sepnkhr:i,  et  clnostra  iiuiiiinum 
invebiininr.  lnierim  Ecclesia.s,  mp^tfKv^totxtf.  Ev/r>}- 
ptovf  oixour,  areas,  et  loca  Dei  oiiintpot<*itiis  coltui 
sacra.  8eiii|ier  adinisere.  Simile  oiiservare  est  in  voce 
Aras  sive  ^m^uoD,  a  qna  abborriiere  perpeMto  Cliri- 
stiaiii  :  aH.iris  vero  s>ive  BrfVMrmpd»  iiomefi ,  altro 
amplexabaiiiur. 

riec  nomen  Dei  qmeras.  ^^o/ra  tA  ^x^r^  9t&  oMcJc 
lxc(  (^irtiy,  elc.  Justiii.  Apol.  II.  Ita  qiiodlibet  l>eino- 
nien  ccytjtfomrriv.  Minuc.  :  iVec  nomen  Be9  qumaSy 
Deus  nomen  est  illi. 

Vuigus  in  multis  naiuraUler  Desmi  tonjkeiur.  HQec 
res  pecnliari  coinmentirio  TeiMdlraiii  argttineiHiim 
fecii,  nimiruin,  de  Testiinoiiio  animae. 

XiV.  Ad  agnitionem  veritatis  ocutarent.  Locutioa 
TcrliiHiano  nniluala.   Hirundo  si  excaeaverit  puiios. 


A  ttovit  iilos  ociiiare  rurius  de  sna  Cheitdonia.  Qna  voce 
siniililer  niilnr  in  lib.  de  Pmlieitia. 

Ouod  est  Christux.  Jam  inysiiei  eorporis  membra , 
deinceps  glorrnp  ejns  pnriicipes. 

CIRCA  ANN.  CCXLVllI. 

TESTIMONIORUM  AD  QUIRINLM  ADVERSUS  JUDiBOS 

PILCFATIO  m  D008  LIBItOS  PllI01tE<. 

Obtemperanditm  fuil.  Iracialus  Ktof;  Cypriamim 
scriusisse,  et  Testimoniornm  itbros  olim  appellatos, 
non  tantnm  Beda  et  Cennadius,  atiiqne  sequioriim 
temporuin  auctores  fidciii  faciiint ;  sed  Pchjrins.  Hie- 
roiiyinns  et  Angnstiniis,  i<l  ipsimi  tefttanlnr.  Seilicet, 
Peiuqius  Testittioniorum  lihros  scribens.  se  rmilaorent, 
iHimo  expieUtrem  of)eris  beati  mariuris  Cyprfani  seribenHB 
(td  Qturiimm  faletiir,  nt  im|uil  Hieroi  ymos,  adv.  Pe.' 
lagianos^  t.  i,  c.  9.  OmKl « t  Angnslinus  repeiit  iis- 
dem  f^re  Vf^rbis  I.  ir  cotttra  dwn  Kpistoias  Peiagkt* 
tioruni,  c.  8  et  iO.  O^inimo  oliservare  licebil,  non 

fi  modo  diios  priores  libros,  sed  ei  lertinm,  ex  |ialriim 
praeiiiciornni  sententia,  Cypriano  Irilinendiim  Siqni- 
dem  illa  loca  ex  Jobi  xxv,  I  Jo.  i,  et  Psal.  li  (ab  ipsis 
laudata  ex  libro  Cypriani  ad  Quirinnm ),  non  in  prio- 
rnm  altqiio,  sed  ultimo  repeiiuniur.  Immo  liiercmy- 
mns  disertissimis  vcrbis,  non  niodo  liliruin,  sed 
ipsnm  eii:im  capni  desigfli:it ;  dicens,  in  qmnquagesinio 
qnario  lilttio  lertii  iibri  poni,  iilii  eliamniim  bal^ninr. 
liig.illio  itnqiie  reqiiirenti,  uiide  Hber  terlius^  qnem 
eerte  non  habet  vetus  editto,  respoiidere  lieebit,  qirod 
ab  ei'dem  Cypriano,  licei  aliqoanto  serius,  a  (fuo 
iriores,  pr<'diit. 

Tracinium  bime  non  nisl  post  (^.ypriani  episcnpa- 
tiim  rnisse  transmissiim,  ostenderei  Quirini  suli  lllii 
taulo  ctinipellaiio  :  nisi  iibi  in  qiiibiisd.im  codicibns 
de.«tderaretnr ;  et  iosnper  constaret,  non  iiiodo  epis- 
ropos,  sed  eiiam  presbyteros,  pariier  suos  discipnios 
tiiulo  isto  compeltasse.  Qoo  tempore  ad  Qniriitum 
boc.srritiiiim   dirig<'batiir  illoni  neophytum   fiiisse, 

p  liinc   siiadctur;  siqnidem   dicat  Cypriantis  :   Legenti 

^  tibi  interim  prosint,  ad  prima  fidei  lineamenta  formatidti; 
el  deinccps :  Bibere  uberius,  ettaturnri  copiositis  poieris; 
si  tu  quoque  ad  eosdem  divince  pieniiudinis  fonies.  no- 
biscnm  pariter  potaiurus  accesseris.  Unde  si  ad  Qni- 
rriium  in  Ep.  LXXvit  et  lxxviii  pai  i  fere  passn  cuni 
Cyprinnoni>iniii:nnni  (quod  ^atis  verisimile  vidciur) 
liaec  lerlineani,  certe  loiige  ante  exireina  Cypri:iTii 
lempfira  perscripla  fiiisse  comparebit.  Ant  si  fortc 
libelli  i^Ii  serius  aliqiianto  miSsi  fuerinC.  ina(eri:c 
t:imen  sylvam  pridein  colleclam  digestainque  miniino 
diibitaverim.  Proinde  (iie  non  prorsus  absitrdam 
fnis^e  lccitonem  illam  ms.  CodiciB  D.  Vossii  qn:e  alt, 
Libellus  compendio  brevi  ante  digestus  est.  Kcvcra 
qiiisquis  scribeadl  nieihodum  a  (jpriano  iisnrpaiam 
diligcnter  consideraverit,  lacile  ninMdveriei  licc 
ipsi  po^t  acceptam  ildem  primnnr  fuisse  studiuni,  ut 
non  t:iniiini  in  S.  Litteris  Ireret  versaifssimiis;  sod 
ul  illas  qna^i  in  locos  comimmes  accurate  digesias  bi 
ntimcrato  babcret.   Hoc  einni   ipsi  solemne  ei   ferc 

D  perpelunm  esl :  nt  in  quocnmque  argnnrento  versciur, 
saerae  Scriptura;  testtmonia  glonicralim  proponat , 
et  lamqnam  cx  armnmentario  instrnciiShimo  in  aciem 
producat.  Quod  leetoreiu  in  liiiirne  ferc  opcris  obser- 
vasse  miiiime  pigebit. 

Demum  ciim  formula  Itla  snb  qna  passhn  in  bis 
scriptts  citarninr  S.  LitteMrttin  testimonia,  et  ips:n 
SS.  Ltbrorum  nomcnei.ttorae,  prorsus  divers:c  bint 
ab  iis  qn:c  in  reliqno  opere  occorrant,  varieiaiis 
istins  (  quando  uirorumqueenmdem  fuisse  auctorem 
con^titerit)  vix  alia  ralin  reddr  poterit,  qti:im  qndd 
drversis  te^onbns  scrKnJrcntin' ;  ct  proiinde  dicen- 
dum,  traciatum  Ittiin^  reliqna^  Oimiia^qnas  sequuntur 
prsevertisse. 

Spirabam  quiilem  ex  lurgo  hoc  qund  in  traclato 
isto^  iiobeHxr  ScHpturarum  splcilegm  ard  versinnis  l:i- 
lin»;  quu!  Hieroiiymtnnom  pnooessil  reMittilitHR*Hi ,    j 
gradum  aiiqucni  prtfslrui  potuiijse.  Et  oerte,  bl  modo    |^ 


lir;o 


OXONltlNSIS  EWTIOMS 


iO% 


sihi  ubiqne  conslarel  Cypriani  u^xlu-;.  loca  illa  qiix 
a  ieniotie  vnlgaia  d'scrt*pare  deprehtMKiuntiir,  pro 
anli|Ux*vcrsioni8  reliquiis  non  iinmeriir»  hjbcreroits. 
Sed  cuin  ea  sit  leciionuin  in  mms.  coJirihits  ¥.irie- 
las,  ni  plura  simul  occurranl  qn.T  .n  \nlgnlis  di^rre- 
pent;  el  in  his  quid  a  Cyprtniio  scrtpluin  ffierit, 
codicibas  sibi  inriccm  noti  respondeniilMis,  minimc 
conslei  :  porro  cum  primorum  s.-cculomin  paircs,  iti 
S.  Scripturis  laiidandis  divT-imodo  se  b:ibeaiit,  cu- 
ram  banc  cea  taiituiii  non  dcplomtim  censcmus. 
Flaro  Nobilius  aliiqiie  viri  eruditi,  Tertulliani,  Cy- 
priani,  Uilarii,  Anibrosii,  llieroiiynii  el  Augit>iini 
lectiones  Scriptnrarum,  ex  libris  impres^is  airaiim 
ingernnt;  pnnim  meiiiores  in  codicibus  mss.  rein 
aliter  alque  atiier  pnssim  se  habere.  Inierim  gratix 
immoriales  Deo  opt.  inax.  baliend.e  bnnt :  cnjtis  pro- 
videnlia  coinparatum  est,  ul  in  pcuc  inlinira  vocula- 
runi  discrepaiitia,  rerum  momenta  ct  dorlrin.-c  ordo 
usque  invioLita  permaiieaDl.  De  scriphiris  nnlla  peiie 
lis  est,  lic>!t  de  .scripiionc  ubique  dubiiclur. 

Jud(co$  iecundutn  quce  fuermit,  Cyprianiis  in 
M.igi.stri  scriplii  adeo  libenier  ei  fere  perpetuo  se 
exercuil,  ut  paucisbima  pneierierint,  4pi:c  non  lilicllo 
ejii^dem  prorsus  argiiniculi  dciiiio  trncuivt*rit.  (Jiiein- 
admoduin  cnini  de  Bapthnto  commciitanum  eilidit 
Teriiilliaiiiis  ;  il.i  de  Gmtia  Dei^  sive  Baplisino  ad 
Donatum  (ut  Episiolas  ad  Jubaimum^  Pompeinm 
aliosqne  ca  de  re  pra:iercam>  si-ripait  Martyr  n<isier. 
Quoniodo  de  Idololatria  egii  TertuUiaiins,  sic  dc  Ido- 
iorum  vanilate  disscruit  Cypriatiiis.  Porro  deiiice|)s 
videre  «Tii  Iractatus  Teriulliani,  de  cultm  (otmmarum 
et  Virginibui  velandit;  de  Patientia^  ad  Scaputam; 
ad  niartyrai^  de  Orationey  de  Pasnitentiay  de  Prteicrip' 
Uone;  qunsi  xvrcffrb^x^f,  respici  ab  auctoris  nostri 
scripiis,  de  Diuiplina  et  Habitu  Virginum;  de  Bono 
Patientia ;  ad  Demetrianum;  de  Exhortatione  hlartgrii ; 
de  Oratione  dontinica :  de  Lapiii ;  de  Unitate  EccUiia, 
(jus  oronia  semei  hic  indigiiasse  suffecerit. 

LIBER  PRIMCS. 

I.  Judaoi  in  offemam.  F.istiis  Judxorum  validif^si- 
roiiin  npposnii  obicem  quoininus  in  obsequiuin  (idci 
venircnl.  Recti;>siiiie  ergo  btnc  cxordiiini  sumitur ; 
quemadmiHluiu  olim  a  Sanclo  Sl«'piiaiio  factuni, 
el  ab  Apostolis  in  Aclis,  atqiie  Episiolis  videinui 
prxsiitum. 

Ejecit  de  Mggpto.  Lectio  Cypriano ,  iicc  non  Ter- 
tulliaiio  fere  pcrpelua ;  iiata  videtiir  cx  liomoiiyinia 
vocis  n73J  qiix  ret  non  asccnsum  modo,  scd  iuu:a' 
tionein  siaius  aut  loci  fercomneiu  denolat.  Quod  iii 

?[raero  xf^.  latino  totio^  ncc  iion  ct  vernacuiis  no.stris 
inguis  passiin  obiinet. 

Derelictui  at  Juda.  Licet  iii  inss.  plcrisiiue  desi- 
derenlur  qu:c  sequuiilur  .nd  finem  hujus  capiiis;  ia« 
meu  cum  in  Spirensi ,  reliquisque  inipre.<sis  compa- 
reant,  et  eliaui  vulgalam  versionem  non  sequantiir; 
pro  nupero  as>umenio  niiniinc  diicimus. 

II.  Jn  BaiHeion,  Regiioruiii,  pula  judx,  et  deccm 
tribuum  sive  Isract  s.  Sero  adiiiodiim  cx  bebracls 
fontibus  hauserunt  Chrisiiani ;  unde  etiamnum  Gncca 
nomeiiclatura  pleroruniqiie  S.  Codicis  librorum,  ad 
vernaculas  nostras  linguas  pcrvciiit.  Itide  Geiicsin , 
Exodiim  «  Lcvitieum,  Deuteronoinium ,  eic.  nppella* 
nius.  Codices  aliqui  mss.  Lalinis  verbis  h;ec  efferunt, 
sed  paiici  pr;c  reliijuis  qui  Gr;ecnni  nomenciatiiram 
agnosciiut ;  proinde  nihil  muianduiii  censeiiius.  Idein 
de  formiila  laudandi  Evnngelia  cata  Malibuium ,  cala 
Jonnneni ,  eic.  dicendum. 

III.  Rurii  patserei.  9T/ou9^oy  avis  sive  passer.  In 
tcxtu  beb.  est  y)X^  quani  vocem  retinueriint  A<|uila 
el  Syuimachus,  et  u^^ptv  scrip^ere;  undc  utri^quc 
vocibus  retentis;  leciio,  iypov  crffiuOtac.  iii  Groicis 
exemplarlbns  obiinuit. 

Metatura  falia,  Iii  lleb.  IpV  ^V  vx^hof  ^cu2y(,  sed 
cum  arundine  noti  modo  scriberent  veteres ,  sed  et 
Hiclirciitur;  pro  stylo  scribx,  mctatura  bubstiluebatur. 


A  Et  coniortis  arondinilHis  runienltts  meiisoniiB,  Zat-li. 
II  t.  ^xti-fiov  yw^rpativ  appellalur 

V.  Fid.i  mea,  lii  gneco  textu  habeiar  Zixmtit  ^^ 
ix  «VrtoK  ir,9irxi .  alia  exemplaria ,  ei  fonasse  mIj- 
quiora ,  iranspositis  vocibiis  legenioC  £x  wi^r^ 
fMj,  nitaro  leciionem  seqnuntur  excmplaria  imo- 
nuila  Novi  Teslamenti,  ad  Ueb.  x,  38.  Vid.  1.  m.  fa«jui 
scripti  c.  4i. 

VI!i.  Henovate  inler  va  notitatem,  Nov.:^le  Tobb 
novale,  ioqnii  Interpres  Vnlg.,  se<l  prior  lecllo  ea 
Terlulliaut,  qui  aliquando  Hovitaiem,  aliqaaoilo  etiaai 
novamen  reddit. 

\\.  iSedicant.  Lxxluterprctesbabent,  rov  /u^  /««'i^. 
Leciioncin  lianc  agito^l  P.irapbrosles  CiialdMts, 
qiti  reddit  ro  pSTl  |3XlO.  Ad  roenlein  aueto- 
ris  no^lri  stc  locuni  cxplical  Procnpius.  Ai^^r»   rov 

vo^uov,  ouxItc  ytp  "XftlM.  reZ  ]ll»^7f»»(  vi/ttUy  evSi  tS»*  m^f 
«turot/  fAAfrjp.dn,  r>.<  xatvf.c  irtfpt?<S«/AlviQ$  ?ce«n«i^i«j 
Tjli  o«2«jtTot(  «wrob»,  TOic  ^  i  ^jpt  Ktxiij/Uviic,  ««roec 
B  fac/tpoi  '9&vrfle<  9fp«yl^ovTt(  T^y  vojubv  nZ  /uf  fdaJ9'r»  «^> 
t3v,  6w*    Ire  Bmi  ypi.jtfA(,t  t^  Xitf^isti  nZ  xptiTnv^, 

XI.  Quia  non  pernwn^enmt,  H;c€  licet  mss.  suffn- 
gio  destitiiantur,  tainen  cx  versione  a  vulgala  alieaa, 
ct  Cypriani  consona ;  aucloranieniom  sibi  praesiajil. 
Quod  de  seqiiciiiibus ,  pariter  in  exemplaribus  desi- 
dcratis  dicciidum. 

In  plebem.  HeilenisUv,  ut  gcniem  Israelificam  ab 
ellinicis  distingiiant  •  l«dy  appcllare  amani ;  quaoi 
vocem  studiose  veriil  Noster :  cui  solemiie  esi  fideles» 
plebem^  ei  plebem  itantem  dicere.  Mitius  accaraie 
Tenullianus;  poptt/iimdicil ;  qiiemadmodiun  vulgalos 
inlerpres  et  nlii  passim  voleres. 

XY.  Domum  innomine.  Ubi  Deus  revera  iiifer  bo- 
mincs  babitabit ;  et  propiiiatoriuin  pro  totius  mandi 
pcccatis  exhibuit.  llanc  vero  corporis  sui  tn  templo 
Hierosolymiiano  pnLTigurationem  Dominus  ntister  ia 
Evangelio  passiiu  declarai. 

Q  XVI.  Holocautomata  arietum.  Voce  bac  utntilQr 
Iren.-eus  et  Tertulliauus,  et  vctera  valgalae  versionis 
exemplaria. 

iVoii  eit  miU  voiuntai.  Locus  a  neniine  fere  anti- 
qiiorum  patruin  pneterilus,  quaiido  dc  sacrificio  novi 
roedcris  sermo  occurrit.  Late  eum  expliait  Iren:iHa 
adv.  H;eres.  I.  ix,  c.  oO:  Dominui  noiter  suis  diid* 
puiii  datii  coniiiium  primiiiai  Deo  offefe  ex  iuii  crea- 
turii^  non  quaii  indigenti,  ied  ut  ipii  nec  infrMctmui 
nec  ingrati  iint ;  eum  qui  ex  creatura  pattii  eu  acetpit , 
et  gratias  egit  dicem:  Hoc  eit  corpui  meum :  el  caHcem 
iimiiiterf  qui  ett  ex  creatura  qna!  eit  iecundum  nm, 
iunm  iangitinem  confeuui  eil.  Et  novi  TeUameuH  jw- 
vam  docuit  obiationem^  quam  Eccieiia  ab  apoiioiti  ac- 
cipiem,  in  univeno  mundo  offert  Deo,  ei  qui  alimeHtm 
nobii  proeitat  ,  primitiai  suorum  munerum  in  xoto 
Teitamento  ,  de  quo  in  duodecim  propltetii  Maia- 
cliiai  iic  prcBiignificavit:  Non  eit  miln  voiuntai  ni 
vobiif  dicit  Duminui  omnipo'eni,  et  iaaificium  ncnac- 
cipiam  de  manibui  veitrii ;  Quoniam  ab  ortu  ioiii  ad 

^  occaium,  nomen  meum  giori/icatur  inter  gentei^  ei  in 
omni  loco  incemum  offertur  fiomijii  meo  et  ioerificium 
puruni,  quoniam  magnum  eit  nomen  meum  in  geiuibm^ 
dicit  Donmui  ommpotem.  Manifeitiaime  significam 
per  hmc^  quoniam  prior  quidem  popnlut  ceaavit  oferrt 
Deo  :  omni  autem  ioco  iacri/icium  offertur  Deo,  et  lioc 
pnrum ;  nomen  autem  ejm  glori/icatHr  in  geatibm»  Et 
cap.  XXXIII.  addit.  Quoniamnomen  filiipropriumpatris 
eit^  et  in  Deo  omnipotentc  pcr  Jeimi  Clniitum  ofert 
Ecciciia ;  bene  ait  iecundum  ulraque,  et  in  omni  ioco 
incemum  offertur  nomini  meo,  et  sacri/icium  punm, 
Incemaautem  Joannei,  in  Auocalysi^  orationesait  tSH 
Sanctorum  Ct  cap.  xxxiv.  Offerimus  ei  ques  sunt  ejui^ 
congruenter  communicationem  et  unitatem  prasdicantei 
carnii  et  ipiritm.  Quemadmodum  enim  qut  eit  a  terru 
panit  percipicns  invocniionem  Dei,  jam  non  communii 
panis  ett,  scd  euchari$tia,  ex  duabus  rebus  constans , 
lerretta  et  cmleiti  ;  iic  et  opera  tm^a  percipietttia  «• 
Digitized  by  V^OOQlC 


1097 


selectj:  in  cyprianum  not^. 


charisiiam,  jam  non  ihnl  cori^plibilia,  spem  rpsnrrcC'  A  (iignoscitnr,  sed  ex  Sihyllinis  carminil)ii<!,  Plincvi:«l<» 

tionis  lubeutia,  Jii-iimts  Marlyr  i:i  fHal.  cnui  Trypli.       aliisi|ue  JiKlajoruin  nersoiiaiis  lucul»ralioiiibiis  maiii- 

|>.  3i4  I).  FAH.  Paris.  1636.  Ap/upATiytdj  x6  Jc>^6/v3i» 

^o?^7/a1vtou  8<-o&,  dic  nal  kur^c  oBzic  yacrvf?r  «iwfiiv  otc 

ij  TtfVTi    Titrai  h  to7c  i$Tf9t  6o»tV;  i^ucircj;  «tuTw  aaI  /a- 

Ocepxf  «^ffp^p^yTCc*  ou  S^xtTac  3i  Ttap*  ou^cvo;  ^'\jvf(ti  0656;, 

ci  )t*9i  6i4'  Tdiv  rpsoiv  eeuTotf-  vktruc  ouv  ol  S/at  tou  ov6a«tro{ 

TCUTOU    6ufff«c    ic    wot^f^oi/pv    \r,9QUi   0  Hpirrdf   ^(vey^^atc, 

T0UT?«Ti*/ ^Tti  T^  svyupirrla,  r^v    S^tcu  x«i  toD   -xorr,pi<i\Jt 

Tac  ^»  itxvTi  tottw  t^c  >»5c  ytv!,;*{y*c   6:t6  twv  Xptfl-rttfvwv, 

ir^/«£div    *'  ds^c.    fAAprupii    it»xf^p(rroui  brti.pyfv    ahr& 

Ttftft  ^.  \tf    v/u&v  x«i  3»'  i/.ifiM'^t  uMwv   twv  {'plo)v  ytv6«(vac 

a^etva'viT«tc.  liyan»,  xai  taic    ^ufffac    uu«v  ou  4r^9d{^'^/u«c 

ij6  Tuv  x^f^y  u^v.   ScOTC  eriri  avartXy.c  iqX^ov   Icuc  Su9/awv, 

t3     I)>0/<0C     UeU     «C^^tfOTAC  ,      X^C,     iv     TO?C     fdvCfflV    UjbCf7c 

oi  /9'^«)A&UTf  auri  xtfi  /Mixpi  vuv  ^i^ovcuo&vt''^  AJycTC, 
5tc  Ti«  V*W  iv  I*^u^>f/M  ivci  Taiv  ix»i  TOTC  orxc6vT«v 
la^^XcTuv  xacXoujir  ^vwv  Ovo^ac  ow  if^.O"54)f'T*c  6  BiOf. 
Toec  2i  S^ob  T'.iv  if  r^  Stcevfcopot  tOt^  ir  Ivruv  aird  tov 
ylvovc  ixcTvou  i.idpitvtat  cu^^c  TcpoWtvOAc  aur^j  ci^xlvdc. 


lcsinm  e»t. 

XXI. — Fonmii  Oculi.  X*^vTroncrriI)il<'S.Vorn  vide- 
(ur  lc  lio  Formid»losi  iit  soi.su  passivo.  I(a  Sallu>lius 
ail :  Regibus  bouiquam  nuUi  suspccliores  snvt^semperqne 
his  aliena  rirtus  forniidolosa  cst.  Pariier  Cic<»ro  :  Con- 
servatio  stabilis  judicii  in  iis  rebus  qna:  formidolosw  vi- 
dentnr, 

Clnisto  mco  Domino.  Xptorw  ycv  Kuiw.  Librarii  , 
quihiis  solrtnne  el  iitulare  quoil  i.oii  inielligu.Mi  ' 
Kxjplu  reposucrc.  Qua*  b'Ciio  apud  omiirs  fcrc  ^elcres 
olilinuit.  Ei  qiiidem  ciiiu  Cyriis,  lib<'i;lnr  po|»ul.  Dei, 
Mrssias  ejiH  sive  uiicliis  dicaiur,  el  Dcuuini  iiosirl 
lypuin  j?essii:  Vcrba  hxc  reciis  iino  Domiiio  m  siro 
iribiiuniur. 

XXIX. —  Vi  phoeniccum.  Leeiioiieni  lianc  mu  f;!cil(; 
muiamus,  prrsi.-rlim  cmu  cudicum  siiflraMo  abiimbi 
muiiialiir.  Inlrrim  dir«ndum ,  prorsus  vcri>in  ile  vi- 
deri  auclorem  scnpsisse  qnasi  lusscnm,  qw.v  c<  dici-i 


xati    TOCc   'UX**   *OTeiv  6u»f*?  xaticiv.  Srt   aiv  owv  xoti  eOxai  B  VtTiMiensls  Csl  lccli<»,  Cl  CIIJUS  VCSIJgin  r<Mn:  niMll  ili 


xtfi  iVixaptvrioLi  xntb  t&v  ot|ifl»v  ycvijicEVJtc.  Tl^ctai  fccvac  xtfi 
cuxpctfTo/  ciffc  TOi  8«di  5u»tac,  xtfi  aOroc  9T,fAt.  rtuvra.  yap 
/u^v9c  xtfl  xf io-TCtfVfti  «tfplXa^ov  irociTv,  xai  itz  avtfyimo^c  Zk 
ri.t  r^ofiif  xvr&v  ^rip&f  t*  xtfi  VjpOLi^  if  J  x«»  tov  ?n«'tu|  9 
-jrlTov&y  81'  auTou  6  wHc  '»"o3  ©«*«'  pLifjivrirAt.  TerluL  adv, 
Marc.  I.  3  ,  c#  21,  lii  pariter  conciirreret  et  Malachice 
propltetia:  Noni^st  mUniasmea,  dicit  Dominns  et  sn- 
criftcia  vestra  non  arcipiain ;  quoniani  ab  ortu  solis  us- 
que  in  occasum  nomcn  meum  gtorificatnm  est  in  naiio^ 
nibus^  el  in  omni  loco  sacriftcium  nomini  meo  offertut^ 
et  sacrificium  mundnm ;  gloriw  Mcilicet  relatio^  et  bene- 
iiictio,  et  laus^  et  hymni.  Lib.  iv,  e.  1  :  Sacri/icinm 
mundum  inlerpreiaiur  quod  sit  $implex  oratio  djc  con- 
scientia  pttra.  Loco  ergo  victimarum,  ei  ex  cesis  ani- 
malibiis  visceraiiomim,  sola  apud  Christiaiios  sune* 
reu  ralionnle  et  incrueutum  sacrificium.  quod  Mala- 
cliiju  vprbis,  mams  nXMQ  mincha  teora,  lioc  i^l,  obla- 
lioiie  farrea  cum  suo  libaminc.  pane  .scilic«*t  et  vino; 


libris  iii  qiiibiis  scribilur  qnnsi  rvsrnm.  Id«  in  de  locis 
Tenulliani  dfccndum  adv.  Mnrc.  I.  iv,  c.  10,  et  oiinni 
iu  Scorpiaco.  llubrum  colorem  russeum  dici  (inni- 
bus  iiotum. 

TESTIMONIORUM  LIBER  SECUNDUS. 

I. — Dominus  condidit.  Eu.sebius  ei  Hierotiymiis  pro 
iA-riwo  U^geiidum  cc»niciulnm  ixTroaTO,  qmbus  llc- 
bruMis  lexlus  coiiseulil.  Pliilo  aiitem  jKd.cu:»,  Igna^tus, 
Iremr.ii';,  Clomens  Alcx.indrinus,  Tortidiiauiis,  Ori- 
geues,  auclori  nosiro  iu  Iwc  Jeclioiie  piaeivcre,  Do- 
miiioijiie  iiosiro  vcrbji  illa  tribuebanl;  qmul  Ariaui 
eti;im  fccore,  ei  iiefarii  dogmaiis  ceu  ccrlissimuin 
proesidiuu»  adhibuenmi.  Sed  es'o,  Filium  Paier  con- 
clidil,  aMeriia  iiimiriim  geiicratioiie.  /lUerni  cerie 
Piilris  non  nisi  coa-viis  esse  pi>icrit  Filius. 

II.  —  Sapientiatedififavit,  Tohiiii  fere  ocl.ivum  ca- 


LypriamM.  \  ud  Quirin.  c.  1,  ci  Ori^icne  r.ipi  kpy^ 


precMtn  piaruin  tbyniiaiHaie  constai 

XVIL  —  Ante  Luciferum.  Tertullianus  Adv»  ilarc, 
1. 5,  c.  9,  JudaMis  refuiat,qui  nocturiiam  Vezecbia;  na- 
liviiahMii  verbis  isiis  desiguaiam  s:it;igebanl,  Pomini- 
que  iKistn  u;italibus  propheiiam  asserit. 

XX.— Aii^Wt Septiin.  Ad eum  moreni in  anta Persica 
sepiem  priu»artisatr.ipa?  privilcgtogaiidebatit,  ut  assis- 
terenl  et  convenarentur  ante  facicm  Regi$.  Ex  laiidato 
bic  loci,  iiccuot  alibi,  .s(ripiore  boc;  .^atis  imporiiine 
coitfcctum  ait  Pamelius,  Tobiac  librum  es«ie  c:in(uii- 
cum.  Miutinc  dubilandum  libros  Veteris  Tcstamenti 
qiii  Apotryphi  dicuuliir,  el  in  l!ebra>is  foiilibiis  mi- 
niiue  comparent,  iu  libris  Gr.rcis  qiiibiis  Hellenisiai 
utcbantur  pait»im  rcpcriri  ,  cl  pronide  jiire  meriio 
Chrisii:iiii  ,  (pii  ab  nelleuisiis  Jud:eis  Biblia  s:)cia 
muiiiab:intitr  ,  indiscrimtu:ilim  lcslimonia  e.xiude , 
prjvseriiin  advcrsus  H'ii(Miisias  desumps»M'ai.  Posl- 
quaiii  XXII  sarri  codieis  vo'uiiiiua  re^eusuivscl  Jo- 
sephits  cont.  Apion.  lib.  1.  r*  Sc/.atoc  TtcTtaTfuc^v 


I.  I.  c.  2.  Doiiiitui  uosiro,  lale  cl  diligeiiler  auuT- 
ciliir  :  uiide  mcriio  hoc  iii  coniejktii  Cypriaous,  qiia: 
de  eadem  Dci  sapicutia  dicuniur,  Ecciesi.o  cjus 
my-teriis  explicandts  ndhibel.  Quo  I  de  exceUa  prw- 
dicatione  ad  cratercm  bic  habetur,  lxx  iut*  rprctii)its 
acceptum  rcfcrendum,  qiii  sciipsenuil  vtptiXov  nrpuyf/at. 
iirt  Kfar^pa. ;  ct  vidciiiur  leglsse  pro^^a  bv  litieris  uoti 
multom  immuliiiis,  ci  soiio  minimuui  vaiialo  T2^  Vs? 
Ecclc>i:»m  sei>icnario  nitmoro  dcnoiarl,  caj».  ^O, 
snperioris  libri  dictnm  esi  Qiiod  v.  Domiis  ci  icm- 
plum  DciChiisius,  cnp.  15  cjusdciu  libri  doctiur. 
Rcliqua  litnlus  capilis  cxplicut. 

III  — Eruclnvit  cor  meum.  Suaviter  irridcni  Aiiani 
Nic;cnos  patrcs  etscripiores  iiosln  saHuli  Orlliod«».vos, 
qui  ha>c  el  simili.i  S.  Litierarum  loca  ,  ad  Duiuiui 
nosiri  diviuilalem  suibillendam  aunlerc.  Scd  ccuisi- 
derirc  oporicbal,  a  McaMji    pniribiis  h  »c  imprimis 


siibjutigii ,  ATd    Zk  kprA^ipiiv    fxlxpr.   tou   xtfd'  ^/t«c  D  ^''«'"P'''^^'^^"*'"'^^  iitcubuisse,  fidcm  ab  Ipsis  coiuiiieu- 


Xpi/ou  ,  'fVfpwxrv.i  p^iv  cxotiT* ,  Trtorcoic  S^  cux'  Ofioiuc 
:^|'oiTtfc  Toic  ^po  aurtiv,  5cat  t^  /ut^  ■^•vJo''«t  rriv  TtSv  vfo- 
enjrwv  «^ptS*.  Bta.Zoxy  2»5'OV  5*  r^Tcv  f^/cw  Tttic  nj^^ii  to7c 
^oi&tc  'fpkufMUTf.  tcjrtiT^uta/xV  to7'6tou  7«^  a.'ic»^'^i  licii 
Ttafuyfixirof^ovr'  nrp^j^t^^thal  Ttf  ouXlv,  our'  xpci^/v  tfuriv, 

oiiT»^i«Ttf$«/vtfi  TCT6)./*v7xr^  eic.Si  (piisvcro  (»x  Rabbino 
niin  niipcrorum  idaciiis.  quijuraiissimi  Cbristianiuo- 
minis  hoslcs,  a  Yer<ioncgr:rca  Ibrisqucab  Hcllenlsiis 
vernariilo  idiom  iie  conscrlplis  maxime  abhorreiit,  de 
veteri  Jmbfonim  ind(de  8entcn'iam  ferat,  eorumque 
iitstitiita  exiiide  meiiatiir;  is  ccrlea  vero,  toto  (quod 
aiuni)COBloal»err.ibit.lUi  nimqiie  nihil  aniii^ums  lia- 
biicre  qtiam  ul  sacram  gmitis  siw  philo8'>plii:im  et 
res  ge^tas  lilleris  consi^nareut,  aiiocumque  ea  iii  pa- 
lu!Slra  stiidiif^  Impciisissime  lavereni.  Qiiod  iion  tan- 
tum  ex  scrijiiis  Siracidis,  Tobt*,  Esdnc,  Banichi. 
Philoiti^»,  Arisud)ul),  Demelrii,  Eu|»olemi,  el  Josephi 

PaTROL.   IV.   S.   CYPRI.iX. 


diiam  iu  Ecdesia  olim  fiiissc  iccept:iiii;  scque  c«> 
pnirsur,  modo  S.  Scripiiips  inierpreiaios,  qiicmad- 
moduiii  (!cclcsiasiici  scripinres  :iutc  mo«am  contro- 
versiam  inlcrpictnrenmr ;  Huuc  vcro  Ps:iliuum  iiou 
mod«»  Auctor  adllebr.  1,  8.  Ircn.cus  I,  i\,  r.  b6. 
Jiislinu^  .Manyr  udv.  Tryph.  Orig.  in  So.  i .  cl  Patrcit 
fere  omncs  Mcssi:e  iribuMui ;  sed  boc  a  Jiid:cis  ipsis  , 
Ch:dd;coPar:«p!5r.»slc,  Kimcbio,  Solom.  lnclii,  Aben 
Ezra  prcsiiiuii».  Tcxlum  veio  huuc  dc  scrnuuie 
bo  .0,  :id  csscitlialc  Dci  vcrbum  icfcrcndum,  noii 
lauiiim  hoc  iu  loco  Cypri:mum  ,  scd  \i\  pluiiiuis  Ti  r- 
ti/illaimiu  inlellcxtvsc ,  iu  comperlo  esi.  Noianduin 
porro  vetercs  divinum  >6ycy ,  scrmonem  potius  (piain 
verbitm  appcllassc. 

IV. — Altnmesibrachinm.  D.Hicrouymus,  licelver- 
sioticm  hauc  qutc  i.xx  ivspondct  mitlium  luitlnverit, 
fatclur  iu  Commeiiiario  locuin  posse  inlelUqh^  suj)er     1 

Oi^itized  by  VjOOQIC 


1009  OXONIL-NSIS  EDITIONIS  IIM 

Judceot  qui  Chmlum  brachium  Domini  nescimint,\ch\sdefiderecliss\m^d\c\iwfiil9^ij9t^9yi3i^m.t^ 
Necablu.lilUnldaMisparaphra^^iesquiailiiTD^bann      '^«'Z*^«^*''  ei   maxime   solniiiiem    lormuiaiu    cu  .u. 

-jnin»  tQTawS  TnSrr6  vh  w  ^hxiS  tov  pw 


«"jy^tn  pnrD^.  Ccne  Ghrismm  esse  lirachium  Dci, 
privier  PM»copiiim  iii  huiic  locum,  aliosque  eonsi- 
iiiiles;  ilociieiuiii  Juslinus  Mariyr  Apol.  2,  el  adv. 
Tryph.,  iiec  noii  Teiiul.  Adv,  Prax.  parag.  71  el  72, 
ei  de  Hesurreci,  c.  59.  Munum  vcro  Doiniui  e^se 
divinum  i6><,v  lesiem  appellainus  ClialdaMnii  para- 
phrasun,  <|Ui  qund  iu  loxiii  Hebrano  halieiiirmrP  T 
reddil  fiequrnier  ^  TOHQ  i|uihus  verhis  Deuiii 
opl.  ninx.  apud  iUum  scripiorem  denolari  iioti^si- 
nium  esi. 

In  terrat  formalas.  Ceriissiina  haic  esi  leclio.  el 
grrcaj  versioiii  consoiia,  qii:e  halM»l  Ix^A^vk  «  d>c 
tf'jX^y»i  oLfU^vii  oLlotityroL  x*ivoUf  it«pwTr,psft5ilfi.  liujUS 
siiperaiiiil  vcsligia  iii  inss.  illi>  qui  iti  seies  formala» 
hahiierunl.  Kei  epla  hi»c  usque  li^cli» ,  qu;c  iii  se  re^ 
torntiias  posuil,  Ii..li  alieujiis  hhrarii  videlur  cora- 
ineiiiuin.  qni  (tpKMl  id  grinishoiiunihus  Kohfiuie  (Sl), 
ea  appo-ul  quac  ipM?  maj^is  sihi  visus  esl  iiiiellexisse. 
Toia  aulem  hu;c  periorlie ,  in  Spironsi ,  Hemholdi , 
Erasuii  el  Manuiii  ediliouibus  de-iderala  licei  fueni ; 
tameii  cum  in  iinpressis  ahis  roiiip:treai.  et  in  inss. 
qnam  plurinii.^  haheaiur,  el  insnper  viilgalaiii  ver- 
sionem  uiinime  nferal,  reliiienda  oninino  Tidelur. 

V. —  Vocavii  eum  rtii^«/«i  Oommi.  Suffeci^se  poteral 
ad  vindicaiidam  haiic  aiicioris  iiostri  de  Ciirii^to  aii- 
gelo    foeaeris  senienliani ,    hiciiin  laialh  Inm   nnvi 
teslaineiiti ,  iiimirum  1  Cor.  x,  9  (  pro  inelhodo  a  me 
usurpuia)  apposuisse.  Uui;^  enitn  contra  Doininum 
ipsuiii,  ejiisve  Aposlolo>^  veieris  in  trumenli  interpres 
aiidieiidus*-rii?  bed  ciim  novaiores  iii  hoc  :irguiiieiiio 
nihil  non  sihi  lirtrrecnMliderini,  et  aiidaclerdoceaiil, 
Kiigelum  qui  olim  P.itriarchis  et  Mosi  app.«ruit.  et 
Jeliova  fere  prrp«'luo  appellatur,  creaioruni  el  ini 
nifttraiiiium    spirituuni    sat**llitio    aiinumeraiiduni  : 
unde  Sncinianorum   placilis  pitPiiti-simus   apmiur 
ndiiiis;  (Muid  eniin  proderil   oslendisse,  D  •miiium  p 
nosnim,  D«Miin  et  Jehova,  in  S.  ScnpUiris  dici,  si  *- 
hoc   pariier  Angehs   quiiiuscuiique   legationem  ali- 

3uam  Dei  ^ict;  oheuiilihus  trihnaiur?)  iioo   p*gehit 
ixisse,  dogro»  lioc  ali  uiiiv»»rs:r  priniiliv:e  Ecrl  si:c 
senientia  et  (ido  omnino  nhhorrere.  Quod  Ohristiis 

Ceu  ailgehlS  f<B«leri»  ^v  6  Mw^ci  xori  tw  A.Bpo(.kfi  x«i 
to7«  klUii  oMrlcic  VL^pApxo^c  faviic  xai  6jttc>>9«t;,  per 
inultas  paginas  oil.geiiiissiine  pr(»bat  Jusiiiins  in 
bini  ado.  iryph.  alque  eliam  in  ApoL  ^.  Sim)lil<'r 
dispuial  Iirna  us  1.  iii,  c.6,  ei  I  iv,  c.  17  ei  26; 
Clem.  Alex  Pasdag,  \.i,c.l;  T erxui.  adv.  Jud.  c. 
9  el  conl.  Marcion.   1.  u  r.  27,  et  cont.  Prax.  c.  16  ; 

Origen  in  Es.  Hom.  i.  Porro  m  eadem  vrrsabaiitiir 

semeinia  qui  secuii  snm  Paires,  Eus^^h.  Uisi.  Eccl. 

1.  I,  c.  2;  uasil.  adr.  Eunom.   I.  ii  et  I.  iv;   Alhaii. 

1.  IV.  conl,  Arii.n,:  Hilar.  de  Trinit,  I.  iv  el  I.   xn; 

Greg.  Naz.  orat.  55  ei  49;  Aiiibro-.  m  Ep.  ad  Coloss. 

c.  I,  V.  15,  et  Fti  I  Thfs.  c.  iv,  v.  16  ;  Angnsiiii.  Ep, 

112 ;  Synodiis  Aiaioch.  ei  Synn.  apiid  Alhan 


iieai,  qua  in  KccleNia  Jiidaica  Deo  op  max.  boiKis 
exhihfbaiur.  hite  ea  agiiosc^Me  oporteliitt  ^o^em 
Deus  iii  Spirensi,  v  teri  iniioiuinito,  Be  »boliU.  et 
Erasml  ediliooihu»  abe-^se  :  sed  in  i^equentih  s  liabe- 
lur,  a:qneeliam  iii  omiiibus  mss.  qiio-  cm^sua  •  Qiia- 
mohrein  deleclus  isie  jure  iierito  ah  EraMno  Um- 
riis  impiiialur;  prxs«'riim  cum  in  PaiUi  textu  voi 
Isia  ubique  occiirrat.  Pi/rro  "^TB  ex  riiigu^*  sapci:e 
idioiiiaU*.  nulla  voce  addiia.  Deniu  ubiqn^  sigtfificat. 

Possidebil  ea  Exemplaha  plurima  legunt  mXt^p*^ 
/jif/su  ir^vTA  :  sed  alia,  atijue  illa  non  coiiii^niHffidj, 
h:ihent  ii'j.vipf>viptt,9ti  taCtoi,  cui  lectioni  iion  taiiiani 
aurtorpui  hun«  sed  eti.iin  vulgatuni  interpretem  atlslt- 
pulari  ceriiimiis. 

Yll.  —  Non  senior  neaue  angelus.  Diversilaiis  taujiis 
qu ;«'  in  versione  Lxx,  et  vul.  aiqiie  bac  oecurrit,  ra- 
ti'»  petenda  est  a  vario  vocis  llt  ^igNifi<alii ;  fa  bc 
enioi  defcctivi^  scrihi  pro  l^  puialianl  lxx,  el  npU" 
B  euc  seu  legatHS  |»osuere.  Ilos  «equiiur  Tertul.  ntf». 
i//<rc.  I.  IV  ,  c.  22,  et  pioplietiain  Doiui''0  noMro 
assiTit.  Latiiia  vfro  versio  voicm  icplt,€uf  iu  er«  «^ifni* 
licatii  accipit  bat ,  quo  aenem  deii4*tat.  Hieroi«yuius 
autfm  sensu  radicis  TQf  tribulaium  re<ldit. 

IX.  ProBslat  agonem.  In  lxx  exemplaribu<  passim, 
el  Jiisiin.  Mart.  lcgitur  xvpit^  itapixtn  «7»/«;  t^ 
ctiatn  olim  videtur  leciuiii  xbpiof  nup^x^i  «7»««.  mc 
eiiim  nou  niodo  hoc  in  loco  aiictor  iiosier,  sed  et  jlibi 
in  Epistolis,  et  etiani  lrena:us  ei  Tertulliauus  lucum 
efferuiit. 

Cognoscat  ut  prmferat  mala,  commutakit  bottmmt, 
Lectuitiem  hanc  geiiuinam  puio,  utpole  mss.  rer«'  om- 
iiiiim  pnesidio  uiuniia:u,  ac  eii.iin  Irena-i  siifinifio 
fuUam  (qiii  r:irissiniH  ab  auclore  nosii6  dissentil  in 
Scripuirarum  receiisioni^) ;  ei  deiiium  ad  lxi  mett- 
teui  propiiiS  Hecedeiilem.  Agno^co  pm  commmitM 
apiid  Iren.  I.  tii,  c.  26,  a  F^uardentio  fic.tuoi  eomaut' 
nicavit;  seii  ipse  fatetur  qnoJ  lu  ahis  «^itionibiis  ali^ 
tfr  habetUi .  et  <•  rle  iii  ms.  Arundeiiaiiopnon  mtpdo 
Scriptitm  rtpfrio.  Foriassi^vores  a  vulgatoio'erpfeie 
descript:e,  feliciiis  hebreaiu  veritatem  exb  berent ; 
sed  iioii  quicrilur  quid  opiiinum,  sed  quid  aCypriano 
positnm. 

Ipteluum  obtervnbil.  Viilgatn  lcrtio  qii.T  fpiain  re- 
tiiiel,  niilhw  haherei  faiitorcs  in  erudilo  hoi:  S.vctilo, 
si  non  plus  valer<  t  partiiiiu.  qiiaui  veritatis,  utcum* 
qu:e  nianifesl;e,  s  iidliini.  Cerie  lreiia;iis  (er  locuin  eo 
prorsus  modj».  qno  aiicl"r  nosler,  cltat ;  olv^vao- 
(liiiii  vero  in  Graecis  exemplaribus  oliin  lectnm  fuisse 
<tvri$  o-ou  TvipYivti,  Itcet  ipsos  scripsisse  Tnpr.vtt  oiinime 
sit  duhium. 

X. —  Et  homo  ett.  Intcrulabile^  iuquit  viil.  dtiperate 
%norbidnm  d\\\.  Iii  llehr.To  bahetur  KVl  TZniCipue  vox 
s«Tpissiiiio  derfciivc  ^cnbitur ,  ui  hnale  sbin  pro 
sustenincnlo  sit  7&>  holeiu,  et  hoininem  signiGcet. 
Gerte  Tcitulhanns  iLa  tcxluni  lAiic  reddidii,  n/  Ohten^ 
derei  (verbis  Hi«-roiiymi  uior)  qtwd  homo  $it  Domiuug 


Nandeeril   lxx  haheni .  '0;ro(rT-a,T«i ,  pr;e  timnrc  D  «'y"<?  Salvator,  hecuiidnm  disposiiiotiemcarws  assum^ 

dimiltet  luielam.  Tm.  ceUibii ,  pru:  tiuiore  subdu*      "' '"       ^    -.-.-^-.  -...„ --i 

cet  se. 

VI.-  Illi  Oeo.  Lxx  posiierunl  tm  Ocu  t^  &p6ii»ri,5quam 
empha^iu  ininiuie  praicrinitteniiam  dux  t  aucior 
nosier.  Loruni  pariler  allegal  Jiisiin.  adv.  Tryph, 

Oinnis  liivus.  Heh.  ^rU  iinn  modo  vallein ,  scd  et 
ri^nm  signili«at :  sed  E.<i;iias  hic  loci  :tlia  voc«*,  scil. 
K^A  niiiiir.  In  lectioiie  vero  oiiines  fere  codices  coii- 
seminni. 

Nomine  ejus  gloriabuntur.  DV  «iive  noim-n,  Deiiin 
apiid  HehncoN  soual.  Etsub  linc  notaiione  bic  inicl- 
leciiim  arbiiiari  lus  eni.  Gerte  lxx  'jui  x*T«xfltux*i»*^' 
T*<  posueruiit,  DV  TOrnT,noii  ^yXTP  Irgisse  ccr- 
tum  est. 

Deut  benediclus.  Locum  hnnr  aliegat  Irenneusl.  in, 
c.  i8,  et  oilig^^nlis^^ime  preinit  Tertul.  adv.  Prax. 
parag.  15  et  i«'>.  Et  merito  id  quidero,  quando  ut  i'ro- 


pta\  nuUnsqne  possit  natiritatu  ejut  tcire  aiyt  erium. 
L(  ca  simt  advertus  Judceot,  De  carne  CltriMli^  Adv, 
Murcion.  1.  111. 
Procedet  homo  de  temine  ejut»  Lxx  halieni  ^'l<v- 

9sr<t(  &.vOpottOf  ix  rov  9tkpp.*TUi  «urou.  ^TTD  Q^  qua 
de  siluia,  p  «iveibiali  .tpiid  Hfhnuos  I  cui.oue  lio- 
iniuuiii  a  «larriiiihus  oriorum  ilenv  tionem  <lenoi.-kU 
Liidc  iioii  tanium  hic  L\x«  voce  *  D^  ^?^X6*  red- 

dtiut  :  sed  ei  Targum  per  N37D  int<T|ireiatur.NoUirt 
eiiam  poterit  vocem  V1S  i|u:e  seMuitiir,  in  eo 
significatii  intelleciam  videri  quo  braebinm  refert. 
vvpuhw*  V^&*  iro»6« ,  idem  prorsns  est  qit  d 
Ps.  L\xlLviii,  V.  25,  d  ciiur,  fxctv  i^  9«/^^  x<^ 
AVTcv,  x«i  h  iroTAftofc  hJ^ikit  a^oZ*  Deimim  adiert*  re 
Ji<  ehit,  iu  verbis  proxiine  be<|iie.itilMi9  aANO  iami|iiauii 
AtiD  lectiim,  u^r^tTAc  ii  >^.  iniipiiuNi  Lxx.  Iiumo 
Symroachus  panier,  &^6»9v>>cTe(c  un^  ^y,  fix  Eiech. 

Digitized  by  VjOOQIC 


1101 


SELECTiE  IN  CTPRlANUM  NOTit. 


1102 


xx&vin  er  xxiix,  e(  Apoe.  xy,  8,  disdmus  per  Gog  4  siaro  pertinci  ut  Jiidaeos  habeat  conntentes;  qni  t:i 


ei  Mag<)g  (gi^nieti  impriniis  l).irljar:is)  hosles  Ecclesias 
desigtiari  :  at  liic  dicitur  ill:is  regnuMi  fore  Clirisii  : 
quntY (x  Cviuigelii  pnedicaiiune  evenium  rdicissime 
soriiMim  e^t. 

XI  — Et  fidem  con$eiqueim',  nta^^iu  aMv  cv  t^  o2x^, 
in  Lxx  iiilerpretiim  exeinplaribus  eiiauinum  logitur. 
Cre<iil>iie  vero  esi  i|)<ios  sciipsisse  iittvriiMi,  nam  in 
Ilehrro  e^sl ;  WiTOVn. 

Xn  —  Non  exigua  es.  Ciijiis  coiitraUicloriuin  pro- 
fiteri  yidctiir  iixlU!»  Ilebrneus.  Pariler  lxx  hubeiit 
hUjivtif  el,  Sed  aiictor  tioster  seiiuiiiir  ieclituieiu  D. 
M  *t(h:i!i  qui  att,  ouS«juAc  ilctxlTrn  il,  InDino  ven»,  si  R. 
Tanclium,  erudito  Juduio,  lides;  veritatem  Htibr.-eam 
exbihet  I).  Mauli:ci  lccUo.  Mooet  quippe  ille,  v<iC4'm 
1W  qu:c  parvum  soiiare  perhibeiur,  retn  ulique  pretio 
ni»gnaiii  dcnoiare. 

XIII.  —  Jeium  $ncerdo(em  Locum  hiinc  Domiuo 
nostro  allribiiii  Jtistiu.  Marlyr  iii  DinU  cum  Tryph. 
nec  iioii  Tertiilli:in<is  adv.  hid,  et  ddv,  Ifarc.  I.  lii,  ^ 
c  7,  qtii   ail :  Zacharia$  in  per$ona  ipMius  ChrM^  " 
immo  et  in  ipsiu$  mfmims  $acramintOf  veru$  $uifimus 
$acerdos, 

XIV. — lu$iu$  perit.  Uxc  ad  Domiuum  nosiruni  por- 
tiiiere  doceiit  Ju>Mm*  Mart.  it^  Affoi  ii ,  ei  Pdal,  cum 
Tryph,;  Iren.  I.  ly,  c*  (>7 ;  T^fft.  adv,  Uarc,  L  ut, 
c.  ^.  Ilu  i»ariter  Bieroii.:  Jn${u$  peril  de  quo  di- 
^it  .  uxor  Pilati  :  Nihii  (i>i  $ii  tt  jutto  i/if .  jQiii 
lotis  manibu$  innocen$  $um  ego^  inquil,  a  9imgume  ju$ti 
huju$. 

XV  —  Venite  mittamns  lignum,  Aiii  aliter  bnncio- 
citm  rfdduiii  nimiruui,  De$^ruamu$  arlforemcum  ffUctu 
ejus;  iiiii  miitatnus  lignum  iu  carnem  ejus;  hoc  e^t, 
(usiil)uscoerceaiiius.  Sied  maxiiue  litieraiis  is  videtur 
sensiis  qiieiii  lxx  et  vutgaius  iiuerpres  re'inciit,  et 
Targiim  Jonaihanis  ^igooscii^aTa  KOD  NmOTrvlVjlW. 
Locuiii  uiiiiuc  laiidai  luBllnus  tn  Diut,  rfim  Trff**h, 
et  Teriull  adv,  Jud,  cap.  10.  Nounnni  ex  RahbJnts 
ligtiuro  ipsttm  de.Mgnant ,  et  Taxutri'  et^se  voliiut. 
ex  ctijtis  veiieuato  hucco,  tosica  eonfeeta  aiutti- C 
maiit. 

Et  accepii  lapidem  magnum  Miuime  piilandus  est 
aiicior  u(»ster  credirlisse  lapidetii  illiihi  fufsse  Chri 
suiiu  ;  sed  iHo  lapide  fuisse  adiiftibnituui  eum,  qni 
revt^ra  audtvii  omnia  qua  dicta  [uerunt,  Parih^r  Ter- 
tulliaiius  c*rcuniei8<>s  ait  htaemas  ^  JOstni^^perW/ia 
acie,  id  ett  Christi  pr(ecepti$,  pelra  enim  Chrfsius  Adv'. 
M.irc.  I.  in,  c  16,  ci  I.  iv,  c\  13.  Eod<MU  pror^us 
modo  A|K)stohis,  I  Cor.  x,  ^,  dicii  omnes^ifise  eimi- 
dem  potum  spiritualem^  et  bibebunl  de  spirilad  conse" 
quenie  eos  petroy  vetra  outem  erat  Christns, 

XVI  —  Ecce  nos,  Pro  «i  legis^e  videiur  iZo^t. 
XVlll. —  AscendumH$  in  montnn.  Locuni  hunc  dili- 

geiiter  exsequitur  Tertid.  adv,  Jud,  c.  7>,ei  adv,  Marc, 
l.iii,  c.  2i.  ^  '      " 

XIX.  —  Indicite  cvrationem,  esfwjnU-^  siye  culUim 
Suh  uineni,  lia^eut  lxx.  Sed  citin  illa  vvx  |)arjicr  ca 


men  ut  Ke  expedia<it  duplicem  conimuiiscuntur  Mcs- 
siam,  aheruiti  heii  Joseph,  humileiii  illuni  quideui,  ct 
bic  h»ci  descripiuni :  alierum  beu  David,  principem 
et  bellat(»rem.  Quod  ad  veiba  h:cc  atliuei,  <x  iihSunL 
quoi  geminam  inter  Hehneos  >Oftiuntiit'  leriionau. 
Et  viri  enidili,  lirct  alibi  leciioni  ah  HcbraMS  reccfila; 
addictissiiiii,  tJlaui  dicendi  r<  rmam  quani  lxx  sg- 
quuntur,  qiiaei|uc  TO  vel  JTVO  wpvforv,  sivc  foderunt 
hal»el;  hodiernae  quae  ^tO  ws  A£w»,  sive  sicut  tco 
exhibi;i,  pncfercndam  censent. 

Confige  clavi$,  lxx,  xa^i.Xoittf^cv  i»  toD  po^cv  o-ou  txc 
vapxocc  fMu,  Aijuila  i^X^vi  |)0^uii.  Unde  hariolari  licc- 
bit  priuiam  seriplioiiem  Itiisse  xat^y/wr^v.  Hoc  lo- 
queudigenere  utiuir  Sohuuon  Eccles.  xii,  l^ :  >^yoc 

•Ofciv,  Mc  rk  /S«uje«vrf*,  x*i   otg   ^Xoi  vupo\)fJtt>oi.  Vel   l>t 

Tlieodoi.  ^/oc  «icijyiri?.  DV1  liehra:uut  non  lantuui 
horruit  sigiiiruat,  sed  eiiain   clavis  confixH. 

Dies  eju$.  Diem  Domiui  Mesbi:c  lempora  designarc 
satis  iioiiim.  Vid.  Acl.  ii,  20.  Auctor  nosier  pro 
«Xijr&vc,  U\txro\tf  ^egissc  videlur. 

Deu$  $H$penditur  LXX,  ouxwc  iv^/)6wof  *.  Oeoi  oiu^Trr 
di.vatc.  Qu«»(j  scholiasled  gra^cus  itoii    ineonutiodc  In- 

leipr  lalur.  Aifltpryi9f,vat,  ToOr*  f^Ti  0-etAcu0y,vcti.  t*  yap 
itp*fiLi,fA"»<i.  9«/s6ov7fltt. 

XXII.— Texi/  c(elo$  virtusejus,  Locusisie  apparatum 
omiiem  lradil:c  olim  legis  de.>cribii,  cujus  mediator 
foederis  Aiigeltis,  sive  Doniiniis  iioster.  Teriul.  (.  iv 
adv,  Mare.  c.  ^,  traiisdghratioiiem  ()(»miuic:im  ver- 
bis  illis  cxhiberl  conieiidit:  (|uae  quidein  passioiiis 
sccutur:e  adiitubralio,  tesie  D.  Luca.  c.  ix,  53.  No- 
tetiii*  verha  illa  et  itlie  constabiUta  esl  virtna  gtoriai 
ejns  et  consiiiuit  dilectionem  vatidam,  es>e  diias  ver- 
siones  eju>dctu  lcxius,  hebiaei  iiiniirum,  D^  ^Ton 
rro,  qu;K  ex  hoiuoiiyiiiia  linguas  isiius  uaiaj.  Talis  iu 
se(^iieiiu  voce  in  qii:p  verbum  et  pestem  son:it,  oc- 
currit;  et  proxiuta  s]UT  qme  terram  toTiidam,  el 
prunam  ardentem  denolat. 

Imperium  super  huineros,  Tert.  adv,  Jud  c.  iO  : 
Qms  omnino  regum  insighe  potestatis  suos  humero  proi- 
fert,  aut  nou  in  capite  diadema,  nui  in  mum  sceptrnm 
aut  aUquamproprimveuis  notamfSed  solus  novus  rex 
ttecuiorum  Chri$tu$  Je$u$  novof  gtohie  et  poiestatem  et 
MubUmUatem  sunm  in  hnmero  extutit,  crucem  scilicet, 

Cum  tevabal  thanuf,  Tert.  adv,  /nrf.  c.  10,  el  adv. 
Marc,  lib  iii,  c.  18  :  Jam  vero  Moses  quid  utique  lunc 
tantum^  cum  Jesu^  adversu$  ^maiec  prceiiabatur,  exten- 
sis  manibus  orabat  residens,  quando  in  rebus  tam  atio^ 
nitis,  ma^s  utiqn^  genibus  poMs,  et  manibuscadeuti^ 
bus  pecm,  et  lacie  liumi  votutata,  orationem  commen- 
dare  debuisset?  nim  quia  itiic  ubl  nomen  Jesu  dimicabat 
dimicaturi  quandoque  adtfersus  diabotum,  crucis  habl- 
tu%  quoaue  «*«ei  nece$$arius,  per  quam  Je$us  victoriam 
essei  relaturus,  ha  Justiii.  Mart.  Diai,  cnm  Trtfph, 

Super  lignum  vitas,  Ut  secuiidus  Adatu  priiuo  ccr- 
tius  resiHinderet,  qtiemadiuoduni  alier  ii-Ort<Mii  r»er 
lignutu  orbi  iiiiiilii,  alier  viiam  dedii.  " 


«.  .     I  .  ..».  .      r  -      ..     .  Pariler  ct  oiho 

oflicia  (lenotet  qii;e  :egris  cxhibeqlur;  iii  I|pc  s<iiisu      post  dtluviiiiii  reiiarato  6  Nfic^v  fw/«  5i«^>j,  ijroyoO 
re<ldi  lit  Laln.us  i.ierwns.  '  D  fuvos  rou  OWt,  rnqult  Justiii.  Mari  *in  Diat,  ' 

XXIII 


Procedat  Sponsus.  Doiiiiiium  nosirum  sponsi  iitulo 
iiisi^iiiii  tn  :ihunde  coii  tai.  Ne  vcro  quis  Orjnetur, 
teiiicre  1  iciiui  hutic  iiitntnm  in  liUjiisoe  g<*Vieqs  neg'i- 
tio,  KTordaiM  oportebii,^  pmpheiiaiu  haiic  ^ci.  p,  l^, 
at»  Apo^tolo  Messiie  :isseriaiii.  L<»eiiin  Jepeuii:e  xvi 
qui  s  qiiiiur  eod*  m  niodo  iiilerpietiiur  i/i  copimen- 
iiieiitanis  I).  Hieronymu^?.  Arterum  qui  succedit 
Psal.  x\in  paruer  ititei-prelalur  Tertul.  adv,  Marc, 
l.  VI.  c.  II. 

Virtutis  Domiri,  lxx  legunl  ^vfXfMWf  nu^Uu  : 
qiio  niodi»  vocem  KIV  passim  redihiut. 

XX. — Expandi  mann$,  In  eauidem  menlom  Justm. 
Apol  2.  et  l>iat.  cum  Tryph  nec  ncMi  Tert.  adv, 
Judicos^  c.  jl3.  t^s^liuu  huue  inierpret:inUir. 

Erit  per\dens  vit^  tua,  Sicjoctuu  hune  inlerpretalur 
Teri.  adi;. /<♦((.  cap.  li.  •     * 

Effodernnt  manus,  Psalmus  iste  ita  certa  ad  Mes- 


mquit  Justiu.  Mari  in  Diat, 
Occidet  $ol  meridie.  Propheti:i  hicc  nd  pas- 
stoiiein  doiiiinicam  refertur,  nou  tnod<»  ab  auciore 
nostm,  sed  etiatii  Iren.  1.  ix,  c  66;  Terl.  udv.  Marc, 
I.  IX.  cap.  Vi.  Ita  lociiitt  Jereui  seqiienteiu  inlernre- 
latur  etiaiu  Ireu.  I.  iv,  q.  60.  Vox  septem,  ab  utrouue 
oinis^a. 

XXV  —  Vivificabit  no$  post  biduum,^\c  Terl.  adv. 
Jud,  c,  li,  ei  adv,  Marc,  I.  iv  c.  43. 

Lnvent  vestem  suam.  Iliiiic  Exodi  locuin  rcspexisse 
videliir,  D.  Jo  in  Apoc.  vu,  14. 

XXVI.—  Qui  assistebant  ei  obtuterunt  eum,  Pro  ivw- 
rzioj  n\trov  Tzfohn  «x-n,  qu:P  lcctio  Chahla^a!  re.spond^t, 

Oliui  legehatiir,  o\  tcapf^TijxoTFc  itpo^Y^yffov  awrdv,  tlt  CX 

Juslino  in  Di:il.  palel.  Porro  Tertullianus  laii  nui 
assistebant  adduxerunt  itlum,  adv.  Alarc.  I.  uj,  c  D. 
Unde  pro  afferibantllWirsirW  videolur  scrjpsissc  oic' 
iie6(iwMn'rcn(|ui3  etiahi  auctor  nosicr,  tieeiK^ii  Tjri.  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


ilO"> 


OXONl£NSiS  EDITIONIS 


liM 


inss. 


lcc)'io::cm  Jii^tini  M:irtyris  seqnuntitr,  relictis  lxx.  A  Quiriniim  lihriim  appellat.  Sed  qnandoqnidem  ahr  ra 

niimcraiidi  ralio  invaliiit,  ab  eadem  minime  rcee> 
deiiduin  tliicinius. 

1. — An.  249  librum  liuiic  novisomiiino  .iiisf»iriis.ei 
taiucn  aiitc  persecutionem  conscriptiim ;  anim  249« 
qno  exeuiilc,  persecutio  Inientabaiur,  »<st^aiiCv«uB 
duximiis.  Sed  iie  a  reliquis  tostinvnioruni  librb 
divellerciur;  tractaiui  de  Ualiitu  virgiiiuin.  qn^a 
aiite  Episcopatum  srripuim  putainus,  inverso  all- 
qunniiiin  lemporis  ordine,  pnrmtsimu^. 

II. — Autenim  subjeclos  vobis  snbptmgiih,  Terliillia> 
nus  pariier  per  dl^jimclivam  particulam  legil.  aut  md 
lites  jejtinaii»,  Unde  iitWqne  legisse  videntur,  ^  y^ 

ToJs  iivoxtc^ou;  iffA&Tf  w7tov{wvaTt,  ^  eU  it.pl9^ic%  elC, 

Et  veitimenta  tna.  TA' iAjjurd.  9&u,  Lxx.  Sanitas  Ikm 

citius  orietur^  Viilgatus  inierpres.  Nosicr   Irgisse  vl- 

dctur  r«   ifjAri^  9eu.  Inimo  ct  Terlullianu.s  simiriter 

legil. 
Suxtineo  le.  Opperior,  exspecto. 


Ui  suscitentiir.   lii  iiac  lectione  cnnsenliunt 
codi^^es ;  rectius  diccretiir,  ut  judicentnr. 

XXVIII.  —  F.cce  dies  Domini  venit.  Hanc  Malarlii:c 
pro)>heiiam  siiii  asserii  Dominus  M  it.  xi,  ii.  Illuin 
qui  seqnitur,  diein  Judicii  spcciare  moiict  para- 
phrasiesClialdaMis,  qui  Psalmnm  xLix,  re>picerediicct 
2C1  KTTOT  dicin  mngni  judicii.  Cui  concinit  August. 
de  Civit.  Dei  I.  xx,  c.  ik.  Siiniliier  Ps.  lxvii.  qiii 
Arc;r  fcjRileris,  el  illic  divin:n  pr;esoniii!  celebrandso 
(lcsiiiiaiur,  innllo  iliustriiis  ^7y»9(v  iHius  in  carne 
exeqiitur,  quod  mimin  D.  Paulns  Eph  iv,  9. 

Ut  s*'paret.  lxx  legiint  t&o  itatxfvsti.  Bcvcra  ex- 
ireiiiuin  jiidiciuui  per  separutionem  cxpedictur,  vid. 
Matl.  XXV,  32. 

Tnrbabuntur  a  (acie  ejns.  Ha  c  licet  in  craccis  cxcm- 
pliribus  comparcant ;  desiderantur  in  {onlibiis  lic- 
bra-is. 

Exlerminabis  in  omuibus  genllbns.  KuraKUpovourinK  „.  •     •>.     r.        ■•    •  •* 

Lxx  liabcnt.  Qui  quid  sibi  vcndical.  alios  possessioiic  B      Eleemosyms et  fide.  Exemplaria  lxx,  qnse  Prover. 
«vni.wiii  .  bioriim  liiirum  saiis  pi*rlurl>ate  cxhilient,  verba  htve 


cxcliidit 

XXIX. — Qitis  nnnlinbit  vobis.  Tt'f  ocv*y/'}i-7  u/*/v  lxx 
Jiabenl,  qiii  pro  TO  W  legisse  videnlur.  Qiiod  sc- 
qiiiiiir  de  tWw  aiwv^w  seii  luco  a^leroo,  eupbemis- 
inuiii  llrbnciim  saperc  videlur;  to^tov  ^otffitvij^  l>.  Lu- 
cas  appellal.  Scro  erat  ou  'uJo  inlernus  per  Topbct 
ct  gcticiinnm  designabalur. 

Auferie  portas.  Leclirmem  hanc  gemiinam  puto, 
licet  Fnniclio  aliler  visum.  nata  cnim  videliir  cx 
gr:vci  tcxliis  ipArt  itvlac  homonyinia.  nec  a  librarii 
4;iTore  poiiiit  c.oiitingere.  Loc^i  ex  Psalmis  qiur  hic 
congorunliir,  Domino  noslro  vindicare  siipervacuns 
e^sei  labor;  siquidcm  plra  'uc  a  Jiidneis  ipsis  Mmix 
iiibiiaiitiir.  Dominiis  nosler,  Jo:in  x,  i,  siMpsunt  por- 
f ain  proHtcinr ;  atque  in  b:iiic  meniem  Cb*mens  in 
Kpisi.  ad  C^»rintbios,  gominum  locuni  Ps.  cxvniy  avo^ 
(arl  fjtoi  mv^ac  St/.at09uv>;c  tnierprcialur. 

3linisiri  mei  lurbarentnr.  liytfyi^GVTo,  inqiiit  Aposto- 
Ins ,  in  a^onia  vei'S;ireniur  :  Domimis  suam  agoniaro 
dcscripiuius  ail,  nufic  anima  mea  turbaia est. 

Paravt!  pater  meus.  Conslans  esi  aiicior  noster  in 
Iiac  leciione,  quemadmodum  eiiani  Ireoxus.  Ill:im 
;ignos('il  niH.  Caniab.  veluxtn^simus,  nt  ei  alii  codices 
gr;eci,  qui  lcguiit  h  ^roliiAvt  6  -KOLri.p  pLou. 

ClRCA   ANI«.   CCVLIX. 

TESTIMONIORU.M  LIBER  TERTIUS." 

Liber  tertius.  Liber  hic  licct  in  edilione  Spircnsi, 
veteri  innoniinato,  et  Kemboidi  desideretnr;  iii 
Erasnii,  quu*que  ipsiim  secuuc  stmt  omnibns,  deln- 
ceps  repcritur.  Porro  mss.  codices  p:issim  exliibent. 
Gfnninum  es)«e  aucioris  noslri  scriptnm,  superius 
ex  Heionymi,  Augustini,  ali'iruinquc  veleium  suf- 
fragiis  «^stendimus.  ManlissiB  nutem  loco  addere 
eliamnum  licebil,  nou  modo  iitiiiuiii  hA,  hiijiis  librt  d 
diseriis  v«'ibi^  ab  Uierouymo  laudatum  fuisse,  jscd 
eiiani  tiiuliim  quar;uni  ab  Augiistino 


inlerponiint  loco  alien').  nimiruin  cap.  xv,  v.  29;  sed 
oliin  capite  Yi,  comparuivse  hinc  siiadetur ,  qii.uido- 
quidem  in  versione  Syriaca  el  Arabica  h^ilientitr. 

iii  corde  pauperis,  Ev  xAfulotc  «•«,  leguiil  lxx,  pro 
quo  lecium  videtiir,  iv  xapS^a  fmxov. 

Magisquamsacrificium.  Pro  *w0uaf*v,  Nnsier  le- 
gisse  vidt^iur  ^  du»iav.  Quani  lectionem  Agiio^runl 
plnrima  lxx  exemplaria.  Prior  veio  lectio  ll^^reu 
lexiui  consona,  Maiih.  ix,  13,  ct  xn ,  7,  pcrieio^ 
relinetur. 

Omnia  ista  observavi.  QuSG  iii  sacro  t<*xlii  sequnnlor, 
a  juventute  mea  praetermisit  aiicior.  OliSf^rvei  vero 
lecior  lora  hapc  ipsa  pariler  coiige^ta  iti  libro  d€ 
Opere  et  Eleemos/ifna ;  qii.v  iis  qmo  diximos  su;»ra, 
pag.  15.  deCypri.Hii  nieihodo  in  laudandis  S.  Scrtp- 
tiiris,  prorsu.s  respondenU  Imiiio  et  librum  buuc 
eidem  asserunl  ,   ;,    , 

Ut  in  omnibus  locupleUmim.  Sic  aliqui  gneci  co- 
dices  legunt,  iva  ^v  ttvat. 

Neque  diviies.  Quain  lectionem  mss.  exenipbna 
gnpca  tueniur,  qnse  babent /u^Si  -nbf  trAovri&u^.  Et 
quidem  qu^e  ex  adversa  parle  scquuntur,  niminiai 
paiiperum,  debilium,  ca>corum  rt  claudurum  «Jistiucta 
meniio,  leclioni  buic  favere  videnlnr. 

III  — Z>umeiit»iii(//nic /;ii»7/i  cra^s. Addiuraenium a 
librario  lorie  adbibitum,  abest  ciiim  iii  Jib.  deZtloet 
Livore,  ubi  te^tns  hlc  laudatm-.  Siniile  apiid  In;oa:um 
occurrit  I.  iv,  c.  75  iLuc  vobis  potum  dedi  nonescsm; 
nondum  enim  poteratis  escnun  percipere. 

Charitas  magnanima.  U^Mo^ufui  Magnammmm  Ter- 
tulli.inus  appellat  libro  de  Paiienlia.  Sed  lonfmmmHs, 
\ox  parilcr  barbara,  inagisobtinull. 

Non  inftniur,  non  irritatur.  Codices  graeci  passiin 
leguiit  oO  f>uff(ouT«c,  otfx  affx^/Aovti :  sed  iiiss,  qutmplu- 
rinii  h.iiieni  &v  fUTicvr%i ,  iv  f>doTi/ui,  quos  auclor 
noster  videiur  secnio^.  In  libro  de  Unit.  Ecclesix» 
eodein  modo  lexius  hic  efferiur. 

Discrimen  ullum.  Hanc  Icctlonem  lucnlur  proha- 
tis^imi  codices  gnecl  mss:   Bodleianus,  si  qu's  artus 


•    •     «  D.i.    #1     ..  «   t.  A^.    f>  I      *       ..      I:'      vencr:»nd»  anlii  uilatih,  UMCi;i  ibuslii  erisdesrnpios; 
nioiirum  Reiract.  I.   n.  c.  \\Aah.  Pdag.  c.  \) :  De     loirit  «a.  j^  ^»..^»a    ^..  -'    -  i>^,«    «  1«:       • 

ivenm  lesiimonia      Caniabnghe  servaiur  cO  Jiax^irc.-   ^v  <t^ro7t  o05,^lt. 
S»'qiiii»rum   temporum  apograj^ha  prielereo.    Porro 


Prtedest.  sanct.  c.  3.  Iniicias  lou 
quxdau)  a  librariis  iiitcrpolaia,  alia  verbis  vulgati 
inleriirelis  descripla  occuirere;  sed  haec  ad  libri  ip- 
siiis  stalum  non  pcriiuent :  ei  omiiia  ferc  veteriini 
scripla  ex  aquo  langiinl.  Heciius  diibitari  pnteril  aii 
libcr  iste  ad  Oiiirinnin  icrtius,  vel  singularis  poiius, 
suiqiie  jiiris  dii  i  dobral.  Qiwc  adversus  Jmhvos  su- 
pcrius  babenlur  tcsiiinunia;  unicum,  licet  bipariiiuni, 
opiis  coiillci^re  videnliir  :  quod  argunienii  ratio,  el 
Episiola  ir.Tniissasuadrrepoierinl  Quiiiimm<»diversi 
prorsus  arguincnti  qiia;  sequunlur  lesniiKmia,  et 
Episiola  deniio  addita,  traclalum  bnnc  iiovis  aiispi- 
ciis  sciipium  lesiaiitur.  Unde  non  inaie  codex  Lain- 
i)ethaiius,  pnvcedcnies  libelios  pro  uiio  ducit,  atque 
huuc  qui  scquiiur,  non   lcrtium;  scd   sccundum   ad 


noiandum .  Bed:im  no  Iraicui ,  Iianc  discrepaniiam 
olim  obser?;issc  in  Hetraci.  in  Act.  AtfOst. 

Offer  munns  tuum  ad  aitare.  Voces  ,  ad  alicnre,  rc- 
dundant. 

In  tenebris  ambulal.  Vox  ambuiat ,  quamquam  bic 
loci  non  reperlatur,  infra  v.  11,  habctur. 

IV. — Innuilo  gloriandum.  liocnni  hiincsupra  mo* 
nniinus  abAugustinos«piuslaudaluni,dumPeiagii  fu- 
rores  oppngnarei. 

V.—  \  os  autem  ne  vocaverilis  rabbi.  Si  titiihim  islnd 
admiiiere  non  liccat,  pariter  et  deferre  vetituni.  Gra;. 
ca  nosira  habeni  fii^  KXyjeiirt.  Vulgaius  interprcs  habet 
Noiite  vocari. 


Digitized  by 


Google 


il05 


SELECTiE  IN  CYPRIANUM  NOTiC. 


1i06 


VI.  —  Nudus  etiam  ibo  sub  terram.  Rtc  inlerpre-  A 
lanienti   loco,  ponuntur,  pro  eo  qutiil  lxx,  breTins 
efierunt  &7ccXf6r9^t  huh  Infra  quu!    eodeui    niodo 
adjecia  -unl,    lxx  inierpreies  halienl   auoiores  :  h 

SlmMluB  carnis  mem,  Vox  »iap  redundat.  Quod  ^e- 
qiiitur,  virtHiin  infirmitaleperficitur^clecU  \oce mea, 
universalius  quoddain  leinnia  conlicii. 

Qunmlaia!  Compluten^ia  Bihlia,  nec  non  omnes  fe- 
re  xettistiores  codices  mss,  pariter  legunt  tI  aH.  dd- 
miraiive. 

i/i  locis  impiorum.  Pro  DlpQ  legisse  videntur  lxx 

inier,  reies  DlpDl.  Monet  Pamelius  Excutos  codices 

habuisse  in  margine  Eccleiiastit  m,  Sed  neque  ibi  Grce- 
ce  reperitur,  nequein  libro  Sapientice.  Gotilanius  con- 
teiidil  tlcolesiastis  lu,  scriptnm  halieri.  Sed  revera  in 
Prov  Tbiis  Soloinonis  xxviii,  oiiintno  reperitur :  quein 
Hhrum  SapicnliamSolomouisfrequeiiter  apcllntauctor 
iiostrr.  » 

YII. — /ii  die  redemptionis,  Consentitcitm  iis  gnrcis 
coilicibus  f|ui  icgunt  iv  ^.ul^oc. 

IX.  —  Sic  ndhnplebitis  legem  Christi.  Eodcm  modo 
tcxius  hic  laiiflaiur  ejtislola  ud  Xntonian.  quasi  legis- 

X. —  Non  nisi  soli  Deo  subjecta,  lxx  legiinl  OityJ  t5» 
djw  wJcoTat>r«T«c  ii  ^\tx<  /Mou ;  Logisso  videtiir  ancior 
iioster  Oux  ^  r^  o^M.  VuU:>tus  i.iterpres  imperalive 
eHVrt,  Verumtamen  Deo  subiecta  esto  anima  mea. 

liesponderunt  autem  Stdrac.  Locus  hic  Cyprani  ani- 
mo  scmper  fereohversahaiur  Non  modoin  iii>;lit)ris, 
sed  iii  Exhorl.  martyr^  Epistola  nd  Thibaritanos,  cl  ad 
Rogatianum  in  mediiiin  profiTtiir. 

XI. — Lumbivestri  prcecincti.  Recle  locitnt  hutic  affert 
aiicior  noster,  iii  probationrm  lemmatis  sui  ;€gypti 
rnim  ^ervit  is.  el  iii  lerrnin  Chanaan:eim  transiius: 
staium  no^rutn  sub  pcccati  lyrannido,  el  libcriale 
Evan;(elca  adiimhrabant. 

Empli  enim  estis  pretio  magno,  clnripcate  et  portate.  C 
Legis  e  videuir  aiictor  noaer  yiyofATBnn  ycLp  ri/ut»5c  /"«- 
'/«l)v]c,  ?o|et7«rc.  *0Li   fia.vr&toLrt    Lt  quidciii   posteriori 
addiianii  nto    raveiit  exeinplaria  :   certe  in  leciioiic 
hnc  coiiNlans  esi  aiicior  noster. 

Qtiasi  non  utantur.  In  lcxtti  graeco,  wc  ^  xtfra- 
yp6ifjii}fu.  QiinR  vocts  non  mnle  vcrsioneni  isiam 
admitiinf.  Sic  Plalo  Epist.  vin,  oO/  hfiOctf  /aT*xJ- 
XfriTc/^t  8wp'a 

Portemus  et  infaginem.  Qiiod  iis  excmplnribus  c<m- 
sontini ;  qii:c  Icgtint  p^po^w^xev. 

Placere  ei  eni  se  probavit.  l)e  |>roi)atione  mllllari 
phirltiKK  «•xianl  legcs  iinperialcs.  1*  Origoinquireba- 
lur,  iie  forie  militi;e  obleiiiii  noninilli  Ciirias  drluge- 
reni.  2"  iEias  sp\'ci:aa,  scil.  ui  sil  d'  cmus  octavus 
aniiiis  cxplotus.  5"  Slaiiira.  ut  sii  q»iniue  ptMJum  cl 
septein  iiiiciatiini.  4*  S  atus,  iit  non  servi,  iiec  qiii 
vil;e  geiius  ij;nobtleexerccb.mt.  f^"  Robur,  ct  habliudo 
c  rp  »ris :  quornm  diveisa  ratii» ,  pro  diversllale 
e<;u  slris  ci  pcdrsiris  mililia'.  6°  Secia.  iia  Jodaci,  el  j^ 
;il:(iiiatido  Cliri>(iaiii,  anuaia  militia  prohihiti. 

Vana  ectamini.  Scctis  :«b-urdis  adbxrelis,  in  grac- 
co  (cxm  habetiir  Soy^ri^^ff^c. 

Siiiritn  sensns  vestri^  >oi(  u/itwv.  lisdem  vcrbis  lo- 
ctini  hiiiic  cfferl  Tcrlulllanus  lib.  de  Antma,  c.  4^. 

In  jusutia^  in  snnctitnte  et  veritate  Libri  improssi 
pns-iiu  Icgiint  ^v  Stxaistf-Ov»}  xai  OTiirvjT»  rli  a>n9ci«j. 
SimI  plurimi  codiccs  ii»ss.  lectiini  auciorih  nos- 
tri  acceduni ,  nimirum  ii  8(xAiA9{r;»),  x«i  Mr/irt,  xai 

Q.iomodo  Deus  manet  in  wternum.  Additamcntum 
bnc  :i'iuuile  videuir  peii  utn. 

Pasctm  nostrum  vnmolatus  est  Christus,  Iiiiprcssi 

lcg  iiil    Vii/syoi.   ^nH*  \jm':p  ^juwv  iCu'>}    Xp/ffr^^.  Scd  inSS. 

i'X«nip'aria  pas  iiu   hnboiii  Hkryv.  ^ia&^  iQis-o  \ptvr6i. 
Ctii  lertioni  vu)g  -lus  inlcrpres  Ctinsentit. 

XII  — Et  si  vane  juraverit.  Post  vcrsuin  10  omiililiir 
ur.dcrimiis,  cl  a:tpoiiiHir  dtiodcci«nus;  ijuia  non  opus 


ut  quis  perjurii  crimen  exaggcrel,  cnm  coitsiiterit 
frequenter  aul  levi  de  cnusa  vere  jurare  non  li- 
cere. 

Xni. — Ad  adificationem  fidei.  Exemplaria  impressa 
hal)eiit  rcp^f  otxohfAi-j  Ti.ff  yjntfc '  scd  pn»  leciioiie  anc- 
toris  nosirisUint  plnriini  uiss.ei  habentftpd^c^xsSo/AYv 
T^«  'xhraoif. 

Benedicentes  et  non  moledicentes.  Pro  fuio^circ,  xai 
fjiY  xatTfltpa^c,  legisse  vidilur  nosier  cu}io>ou^>jc,  ««i  /w* 

Xdira.scayMCvot. 

XV  —  /n  hostiam.  Habelur  bic  (extus  in  Episi.  ad 
llogat.  Et  utrobique  legitiir,  in  holocaustum  hoxtiam. 
Cypriatiuiu  tamcn  scripsisse  piito.  in  holocaustoma; 
sed  tibrarii  ex  loco  Sapi<*nl.  iii,  4.  qiii  scquiiur,  et 
iiigcniis  suis,  ad  iinmuianda  oninia  niiniuni  proclivi* 
bu>,  corngendum  puiaveraiit,  et  icposueie  in  Iwlo* 
caustum  hostiam. 

XVI. — Liberat  de  malis.  Si  verax  testis  in  causis  ci- 
vilibus,  et  cominunis  vitr  ne^oliis  (aiituin  vnlet  : 
inullo  inagis  qui  Dei  causa  niarlyr. 

ToUentes  gremin.  Idcm  qiioil  cieuiia  sive  f;isciculi 
surculoriiiii  aridoruui,  qii:c  eodem  fere  iiiotbi  colli- 
ganliir  iit  manipiili  spicarutn.  Lllpian.  1.  lv.  De  ie- 
gal.  et  fidei  com.  I.  xxxii  :  Sed  si  voluntas  non  refra- 
gutur,  ct  virgutcB,  et  greniia,  et  sarmcnta^  et  supern' 
menta  mateiiarum  contmebuntur.  Coluiiiel.  liv.  xii, 
cap.  52 :  Mustum  in  vasa  defrutnria  deferemus,  levique 
primum  igne  ex  lenuibus  admodum  lignis  quw  gremia 
rustici  appeltant. 

XVIIl. — iVo/j  est  meus  dit^cipulus.  Cywrlanus  pro/mou 
&|to$,  legisse  videtur  /<ou  jMBviTrtC'  Et  ita  habetur 
Luc  XIV,  %i}. 

Pro  eo  qui  dilcxil  noSt  3ia  t5u  xy^^TtTj^atvToc  ^/««c*  alii 
codices  leguiit  StA  t^  ayaff».»«tvTa.  Vulgaius  babet, 
propter  eum. 

XXI.  —  Eadem  cnim  agis  qum  judicas  In  nostris 

eXCttipiaribltS    IfgimUS,   xk   yap  «tOri  -xpk^ttt  6  y.pi.o»*  : 

sed  Noster  legisse  videiur,  avTdi  -Kpkyttti  k  xpimt  Et 

poslo.i  piO  TotAur*,  rk  Kout», 

XXVII. — Lucet'  siciil  luminnria.  Non  indica:ive,  scd 
iujptMaiive  iiileHexi(  vornn  ©*'vcff?e. 

XXVIII.'— .Voii  posse  in  Ecclcsia  remiiti.  IIjpc  prima 
fronte  hypo(bt*&i  Ntivaliame  faverc  vidcntur ;  sed 
Scrip(ur;truiu  qiia:  afferuniur  suflTragia,  ad  piccatum 
adv.  Sp  S.  vel  saltcm  graviora  nagliia  (cl  quHlem 
priiua  CbriN(ianisiiit  (tMupora  nuUani  illi>  vcniain  fc- 
cero  )  rc^lringitnlur.  Porrro  cuui  e\  priscis  luoribus, 
piibrtce  deliiii|iienies,  Ecclesia  essent  pcllcndi  aiitc- 
quaiii  ad  posuiteniiam  adiniKcrtMiiur ;  ivc(e  diceinr, 
nuii  pus^c  in  Ecclesiam  isiiu^modi  flagiiiosis  rciniKi. 
In  eaindcm  meniem  dicit  aoctor  nosicr  bb.  de.  Habi- 
tu  Virg.:  SuUa  stt  renia  ultrn  delinquere^  postquam 
Denm  nossc  caspisti,  Vid.  ail  Ilobr.  vi,  4. 

XXIX. — De  SA'cii/oi><sdti.Corrumpcree(  corrumpi, 
saicolum  v<»ca(ur. 

XXX.  —  Qi:od  quis  Deo  voverit.  Pamcliiis  siio  more 
vod  monasticabincn  >bisc<tiumenda(;  iiaruiu  iiieuior, 
iiec  ieni:>oris,  iiec  scripti  is(ius  ra.iouem,  isliusmodi 
vot:»  possc  rcspicere. 

MaUdictus  qui  facit  opera  Dei  neqligenter.  G»'nlcs 
Chananexperanathcina  scuDin  devbtae;  unde  qui  iu 
bcllis  istis  qu  V  Dei  austuciis  gerebantur,  viclis  pe- 
pcrcit,  lainquam  juramcuii  vinlaii  rcus  pcmgebaiur. 
Porro  betia  ntui  siiie  votis  oliin  siisccpia,  Abraluc, 
Jci)ihc.  Isracliiaritin  passim  exouiplis  Ii(|iie(. 

XXXI.  —  Son  resurgent  impii  in  judicio.  Judsei  in 
illa  craiit  seitieniia,'  se  solo^  io  judicio  venturo  si- 
Stcinlos. 

XXXIl  —  Generant  et  generntur.  Grnpca  qiia»dam 
cxemplaria,  cum  bona  Pamelii  venia,  legiinl  yv^/wv- 
T«ti  xAJ  ycvvovi.  Qnoil  s€(|nilur  minDS  latinnin «  non 
nubunt,  neque  nubunttir^  npnd  omocs  fere  P.iires  La- 
tiiios  reiiuetur;  vix  euiui  aliier  voces  iii  KrTCO  lexiu, 
o&r»  ya^uTtv,  oOt»  ixy«fi^»X6*rflit,  lotidcm  verbi<  cxlii- 
iHMCuiiir.  Vuigaiiis  iiilt^rprcs  L'ic.  xx.  24,  liabct, 
Fitii  hujus  sceculi  non  nnbunt,  et  tradnntnr  ad  nuplias.  j 
Q'iod  stuliin   sequilur,   neque  \S\Mfze^^^''P'*^*^*    ^^^^   lC 


4107  OXONltilNSIS  EDITIONIS  <l« 

graecis  Hs  aoccplum  rercrendum  qiiats  h:\heni  o^ri  Al!^ccebreve$  i)eshoiuhiiiiu!;  %6d  Lix^^cqiU^^ 

LVII.— Vonexi6t»  hde.  T^xlrts  hic  afrerliif  ni 
l^robet,  fittelern  emetfdnri  maiN'  a  fH:o  itiimi-sts  ia 
hoc  safruto:Nimirumso1as  ifirefnus  pienanini  propnc 
dicinruiu  locus 

LVIII. — De  qua  $ola.  Bv>T«c)i/unv  «i  toutou  uI^cj  ha- 
benl  LXX.  qui  tirseiverunt  in  :iddili(ine  vocis  Soia. 

Corrnpiivnm  isind.  Rodem  mudo  Ifgii  Terlull.  de 
ResnrrecX.  enrnis  passiin. 

Mors  iit  conteutionem.  E^  vTxot,  npud  Apostnlain  : 
sed  aiictor  nosler.  et  «•liain  Tcrtuliiniius  iegNse  .vi- 
dcniur  tU  viixic.  h\x  posueruui,  Ose<?  xiii,  14,  m^t  r 
ItiOi  #01;  i^Mtrt ;  1C0C  td  xivTf  &v  m  «Sn  ^  EU  revem , 
judiei^  rorcnsia  nnu  sine  couiejttiuue  pcr^guntor  : 
quique  causain  ohirnet,  vicis9<^  l>a>sim  dicitur«  No- 
telur  Gr.Tcos  imerpretes  121  nun  pro  peste  ,  i^A 
sentenlia  a  judice  prolaia  accepis&t*.  Ini^iit^r  legisse 
lii^n  iil  nos  %T  .sed  rPN  quod  Clialducuin  ft^^si* 
versu  10  consint.  Porro  advcrierc  iicebit,  niMiiiuib 
grxca  exempiaria  pro  fSig,  cuin  auctore  noslro  ,  de 
niio  legisse  OcIv«tc. 


LIX. — Suniles  finnU  Nihil  gravius  accidere  potesl 
Idololairje,   qiiaui  ul  Deo  suo  si*ttilis  rcddaiiir. 


Sic  et  muUer,  ei  virgo.  GonSeniit  li^  gnecis  mss, 
quje  !eji(unt ,  x*i  ^  yw^ ,  x«i  h  ^«^ivoc  h  ii^fjtot ,  ^- 

ptfX^tSi  Tok  TOtf  Kufluxf. 

Nisi  panis  sanclus  unus.  Godicos  lxx  quld:im  ha- 
bent  ci  fA^  ipzot  6  «yioc.  qU'is  voccs  siiiguhirem  panein 
denoiare  credid.t  aiicior  iiostcr.  S<6  exeniplaria  iiii- 
pressa  passim  lo$;unt  ^  Siytoi  &pTot  tUh. , 

XXXni  —Deu^  judiciwn  tuum  Regi  da.  Lociim  Iiiinc 
Mesiise  Ksserult  auctor  nosier  c.  z  lihri  slipcrioris. 
Is  qui  sequilur  Geu.  xix,  i4,  a  Patribns  pnssim  ut 
Persoiiarum  iii  Deitale  disiinctio  com|troheiur  aflferrl 
solet.  Videal  leclor  Juslin.  in  Diat.  cum  Tryph.;  Ireu. 
1.  iii,  c.  6;  Terlul.  adv.  Prax  ;  Cyrill.  1  1  in  Joan,; 
Athanas.  Kpisi,  de  Synod. ;  Hil'.)r.  I.  de  Synod. ; 
Hierou.  in  xlv  I$ai.;  Amb   I   i  d«  Fide. 

XXXVI.  —  Ad  Ponticos.  Sic  Tcrt.  in  Scorpinco 

XXXIX — Trndebnl  autem  sp.  judicami  injuste.  Co- 
dices  noslri  lcgunt  «^{vmt  ouee^oic.  Sed  legissc  vide- 
tur  nosier,  -r«tp!^wx«y  *uTdv  t«  xprv&vTc  aS^xoic,  rcs?l[)ectu 
ad  Pilaium  et  Caiphim  hain '0. 

In  figura  Dei  consiVutus.  Tertullianiis  legit,  in 
effigie  Dei  conslitutus,  Adv.  Marcion.  1.  v.  c.  20.  Vul- 
galiis,  in  forma. 

XL.  —  /11  abscondito  reddet  H6i.Qiiod  ^equilur  l*  fu.  • 
vcpA,  iii  pluribiis  itiss.  dfcst  quod  otiin  S.  Augusiinus 
observavit.  De  Serm.  Domini  in  Monte.  \.  11,  c.  5. 

XLIL  —  Fidem  in  totum.  Sic  capilc  sequenle,  1« 
totum  detictwm  in  vobis  est. 

Justus  autem  ex  fide  m^a,  Hunc  locum  supra  Irac- 
taviiniis  lib  i  nd  Quirin.  1.  5. 

XLW. —Statim  tonseaui.  AIIW  consecntio  pro  bap- 
tisitio  ponitur  c.  97 ,  ad  fidem  et  consecntionem  pro* 
perandum.  Pariler  TertuHi.nius  lib  dc  Bapt.  c.  19  : 
Si  qui  pondus  inielfigant  Bapiismi ,  magis  timebtoH 
consecutionem  Hiifc  oppoiiitur  statiis  conipeteutium. 
Leges  Ecclesiasiica*,  qii:i*  postquam  doniim  di$cre- 
lioi.is  spiriiuuiii  ces^asset,  cavetiaiit  iiC  Judxi  et 
GiMililes  aliiqiic  indigni  pr.i^propcre  t>er  Baptisuijim 
adiuissi,  cliristiaiio  ni>iuini  dcdccus  tnufereul;  non 
deheni,  nec  possunt,  graii;i?  divinx  pra?judicare. 

XLV.  —  Per  pntientiam  eipectamus.  Sic  in  tlt^.  (fe 
RoHo  Patieniioiy  el  hic  l(»Ci  prolinti  leguul  inss.  Quod 
oliin  legrhnliir  per  spectationem  speramus  librarioriiin 
harhnriei  ioipuianduin. 

XLVIL—  Defectione  deficiat.Tk  irivTitnoit  hic  lan- 
tuiii,  scd  rtiaui  iii  grx*ci<  ex<Mnplari!uls  pliirimis 
decsse  observas<e  non  pi^^ebit ;  pariter  liabet  C(nnma 
proxiine  succedcns  ,  ha)  dt»dfvy.»owo-c  ot  «^ief?;,  quod 
Tbeodotionis  erat  additnmenlutD ,  ui  gra:ca  hebrajis 
respoiidereiil.  Symmachus  rectius  vertil  x«ti  9x«v^>et 

XLVIIL — Non  fenerandum.  Usura  apud  Scrlplores 
ccclcsiasiicos  perpeiiio  mnle  audit :  et  inerilo ,  quan- 
documque  ob  morani  pecnnise  ob  iiiopiam  iion  so- 
lutie  preiium  exigitur.  Alia  fortasse  ralio  esl  pe- 
cuniariiin  quas  qul  accepit  in    liicro  ponii  :   nisi  D  «Tvoci  iv  u/k7v,t^  aCji^i  tout^  tiap^f  >cvt<r^o». 


LXI. —  Ut  auferant  prox^mo  Iia  lxx  ;  sed  Sym.  el 
Theod.  rectiu*^,  2eic  toZ  /&y.  uTckfy^gv*  toicov.  Vulgal. 
legit.  Vsque  ad  terminum  loci» 

Hic  rogatur.  Jlxf0tKM,Utpti.  Niinc  meiidici  piries , 
muiaijs  rerum  vicihus«  agit  Dives.  et  L.izariiai  rogat. 
y^il;;atus  inicrpres  ctalii,  vocem  reddunt  iu  altero 
signilicatu,  hic  con$qlatur. 

Habente$  exhibitionem.  PUra>is  Tprtutliano  per|ietua 
cum  de  victii  quolidiauo  agit.  Vid.  lib.  de  IdoL  r. 
6.8.  12»  4eCorona.  c.  7^  de  Mouogum^  c.   16.    Ei 
quidem  locuiio  a  trilur.i  iori  quod  iitcique  exercuit 
hausti  :  nain  exhibere^  illic,  souat  vit:e  neces  arii 
Suppeditare.  Pauliis  in  L.   Nes^nuius.  fT.  de  negoi. 
gest.:  Pone,  peregre  pairem  ejus  abiisse^  H  matrem 
dum  in  natruim  revertereiUT,  lam  filium  qwim  filiam 
\  e\us  exhvay^me^  Sicljip»  itn-  deoiiicio  irnefect  nrb.: 
Sed  ct  pnlronos  egenles  4e,skis  iibertis  querentes  audiet; 
mnxiniesi  eegfosse  esse  dicant,  de.$idereutque  a  iberiis 
exhiberi. 
.  Et  mu$cipuiam.  Miiscipulnt^  ,  .vav^f.  Gtoss.  veiu<». 
Machina  ()iiidcui  animalitilo  liguriiori  capieudo  saiis 
apla  ,^ed  hoHiioi  prorsus  iiidigua. 

LXiV.  — Coniinentia  eastiias.  Con^^entit  ifs  mssqni 
adduiii  dcvvsitt. 

LXVI.  — Couiincnte  disciplinam.  Sicreddit  locuiu  in 
lij).  de  Hnbiiu  Virg  Leguut.  lxx  S/Mi«99c  r.Aiiah.f. 
Fortahse  olini  scriptum  S^asOc  Tta,iZib\j  amplexamini 
liiiuui. 

LXVII.  —  Prurientes  in  audiendo^  uidpentc*  aures. 
Allerum  horutn.videiur  ex  niargiiicdesumptuin. 

LXIX. — Siquis  putatsesapientenie$$ein  vobis,  muudo 
huic  $tuUu$  fini.  Legunt  exeinplaria  nosira  ci  Tt<  S&xci 

o-op^C  fJvxc  ^v  T^  «iiivt  TOVTW,  /Mf^  yvio^o*.  Noslcr  au- 

cior  aliierdisliuxissevideiiir,  ni.nirutn  n  ti{  lixuccs^i 


qiiatenus  leges  posiiiv%  contrarium  statuunt,    aut 
scandalum  aliier  siiadet. 

Homo  autem  qui  eritjustus.  Voces  islae  ad  siipplen- 
dum  sensum  a  seqiientibus  appositx 
.  Sacramentum  fidei.  Mysleria  niinirum  non  evul- 
gaiida  :  quiMl  in  oinni  religione  seinper  obliiiuit. 

Quod  hubuimus  fncere.  Locutio  Tertiilliano  frequens, 
lib.  de  Anim.  r.  55  :  Habes  et  regionem  infernm  $ub' 
terraneam  credere.  De  pudicitia  c.  13  :  Erudiri  kabe- 
rent  blasphemandum  non  esse. 

LII  — ftegnum  Dei  intra  vos  eH.  Posse  bomineg 
graiia!  divinae  obicem  ponere,  vix  illustriori  docu- 
meiito  quis  oslenderil,  quain  quod  Messiam  pr«eseu- 
eiii  iisque  requirebant  Juda;i :  immo  odiis  inexpia- 
bilibns  prostquebaiilur. 

Nec  ttiiui.  Magis  ad  mentem  verititis  Hebrae.T , 
taabent  vulgati  interpretes  :  iVomte  tu  qui  $otu$  ei  ? 


LXXIX  — Quoniam  ip$i  Deum  vidvbunt.  Qui  |»recan- 
tur  faciem  hoiiiini  requireie  dicuiilur  ;  el  quos  Deus 
aversniur.  dicilur  averiere  faciem  ali  li^. 

LXXX. — Nullam  finberes  potentaiem.  Recte  istn,  licet 
Piiato  dicla .  ad  Diaholniu  rereriiniur  :  ail  panter 
enim  Diuninus,  hnnc  e>se  iliorum.  neinpe  Jud:eonini 
boratn.  eidciiieeps  snhjungil  poiestatein  tenebraruiu, 
Luc  xxii,  55. 

LXXXIII. — Non  facietis  cirrnm.  It^iijv  veiiuni  lxx, 
qiiod  IJesychius  exjdjcat  (si  nriolari  liceat  post  Ca* 
sauhonuui  ct  lleinsiuui)  ut  sitxov^a  irxpk  ♦«o^A^Tittc. 
Tonsura  in  usu  apud  ceuieni  P.destiKe  liiiiiiiiiain 
Phasclitnruui ,  elc,  colsraeliiia  veiita.  Tertul.  de 
Virgin.  vel.  n'»ial  Cernianorum  cirros  Qiiod  Tacito 
inlerpretc,  dc  Morib  Gvrm.  esi,  obliquare  crimm.  ho 
doque  substringere.  Effigies  barboe,  est,  <^c«  tov  iti7«.  - 
v:c  npud  LXX. 

LXXXIV*  — Pcriclitnbitur  in  eis  $i  exciderit  ferrtim. 


ii09 


SELECTiE  IN  CTPRIANUM  NOTJE. 


iiiO 


Lcctio  linpc  a  lxx  de^^umpia,  in(6rpunctione  lamen  A  rniii  maliis  qiiirlnm  genius.  el  cacodiv^monum  prin 


muinla.  Apud  eo^  verlia  iii  iltia^;  perioilo^  dislinginin 
Inr  :  Xx^^uv  |^>«  xivSuvrwff»!  ^v  ctursic*  E  okv  ixitivY)  xd  ffi- 
^T^f lov,  elc.  Ueetiiis  vulKnliis  mieipies  Hel»r.i*aiii  ve- 
riiniein  exhibet.  Qni*  ncindit  ligna  vulnerabUur  ab  eis, 
Si  r'lusum  fuirit  (errnm  et  hoc  non  ut  prius,  sed  he- 
beiatnm  fuerir^  mullo  labore  exacuetur» 

XCIV  —  Quicumqw  ederit  panem,  aut  biberit  cali- 
cem.  P:iraelitis  iii  loruai  huiic,  lib.  de  Lnpsis^  ail,  /e- 
ctionem  Uanc  notafu  dignnm  contra  eos  qui  neceisitatem 
urgent  communionis  sub  utrnque  specie,  Niuiirniii,  iUo 
judi<'e,  hiiic  conliciliir  siiflicej*e  ad  Eucliarisli%  per- 
cepiioncm.  uW|uis  ^oluiiiiuodo  paueiii  edat :  proinde 
et  dicai  paritcr»  iioii  uiiiiiis  suriicere,  uC  <|uis  cilicem 
so!iiiu  l)ii)al.  Porro  ait,  iidvertendam  venire  hujus  loci 
cxpositionem^  de  prwmiitenda  exomologesi  ante  Eucha- 
risiiam.  Hoc  cst,  cunfeiisioneui  nuriciilarem  sacris  iliis 
my^teriis  iiecessnrio  pr^uec^uiri  ;  scil.  iuandatum  ut 
i|uis  seexaminet^  id  oniniiiojubei,  ul  siiiguli  examen 


ceps.  Terl.  de  Hesurrectioue  carnis  c.  25  :  Bestia  An- 
tichristus^  cnm  suo  pseudopropheta  certamen  Ecclesio! 
Dei  inferat,  atqne  iia  Diabolo  in  fibyssum  rdegnto  etc, 
Qii.e  rfspicere  viil 'Utur  Apoc.xx.iibi  Diaeo.Serpens 
antiquHs^  qui  esi  diabolus  et  Satanas  describitiir  Cerlc 
Hip.ioiyiiis  ninriyr  apeneerai  iii  illa  scntentia,  Anti- 
ctiristiiin  fuisse  ipsuiu  diaboluin  phantaslico  et  aerco 
corpore  contecinm. 

Snnguinis  effusione,  Gr.rca  baboiit  w  ««//gtr&c, 
x«J  itvixTfcv.  Si  verbis  isiis  inierdictns  esset  san- 
guinis  esus  ,  tantusii  abessel  ui  juberentur  Chri- 
siiani  absiinere:ib  effusione  sangniuis  ;  ut,  qiind  Ati- 
guslinus  contra  Fausium  Manichosum,  I.  xxxii,  cap. 
i9,  recte  adinonet.opns  essei  ut  cauiuin  sit.A'c  quic- 
quam  ederent  cnrnis^  cnjus  sangnis  non  esset  effusut, 
(jnde  Levil.  xvii,  15,  id  ipsum  in  innndatis  datur,  ul 
Snnguis  tamquani  nqua  e/funderetnr,  Quumobrem  ple- 
riqne  ex  veieribns,  qui  in  en  erantsenientia,  «angui- 


alienum  subeant.  Certe  qui  liypoihesi  sua;  sic  patro-  ^  nis  inentione  ejus  esum  fuisse  interdictuni ,  SufTocati 

ciniumpr.rslat:  tacendo  impensiuscoinmeudasset.  "—"•: "-i.«   «....— .-«-.v^«.«  ...... ^..:«-«  r-..:..« 

XCV. — Ne  adduxeris  impium  in  habitaeulum  jnstO' 
rum,  Sacer  lextus  habit  pm  nnS  VtnaWl  b»,  quod 

vulgaius  interpre-s  vertit  ne  insidieris,  eic.  lxx  vero» 
quos  aucl*T  nosier  sequitur,  par»piirasi  non  incom- 
mnda  reddutii  fx^  •xp^jTayiytif  AriS^  ^f^h  8tx*(Mv.  Vi- 
deniur  pro  a"»Kn  legisse  •TOn. 

CWI. — Bf^atus  qui  invenit  amicum  verum.  Lxx  lia- 
beiil,  &i  t^pt-»  f^v^^ey  Sed  legisse  videtur  Cyprianus 

6i(  CU/9CV9O0V,  .'Mit,  fOllv  'irta^ev». 

Xt.VH  -^  Ad  eonsecHHonem  properandum,  Conse- 
cutioiiem ,  b:iptisniuin  notare  supra  dictuin  est.  Ob 
hanc  Baptiftiiii  moram  diidei  tdiin  in  Ccclesia  infa- 
nies,  sed  pro  tein|>orum  ratiMne  h.ic  iii  re  ▼ariatiim 
esi.  Tertul.  in  coiitr.*«ria  fuit  seutentia  lib.  de  Bapt. 
cap.  19  :  Sitfti  pondus  inteHiaant  Buptismi^  magis  (t« 
niebunt  conseciiiionem,  quam  ailationein, 

XCVHI.—  Dum  veniunt  bona,  Legisse  videtur  Cy- 


nienlionem,  velnt  supervacaueam  praeteriere.  Cujus 
atiiem,  qiiauti<|ue  uionieiiti  sit  iiltid  addiianieniuni, 
xa)  Sw.  «V  fiii  6A)jr«    uftiv  y'v«^*i,  iri/»ot(    fjL-h  moith,  Ot 

nlruiii  b;e(',  praBcepla  iliiis  Nuaclii  daia  respiciani, 
videriiit  eruditi. 

DE  HABITU  VIBGlfOJM. 

Libruin  hunc  Gypriano  assenint  Pontius,  Hiero- 
nynius,  Aiignsiinus.atqueex  veieribus  alil :  itn  ulde 
scripiore  ntilla  sil  conlroversia.  Scripilonis  vcro 
teinpns  noii  pariter  iii  confesso.  DociissimiisRig.il- 
lius  po>i  episcnpaium  coiupositum  ceuset,  et  Painc- 
lio,  dicam,  iilipiiigil,  quod  puiaret  ab  auctore  conscri- 
ptum  cum  priinum  in  Ecclesin  Chnsti,  expl  beio  ex- 
cessisset :  reinque  sib*  cnnfectaiu  extra  coniroversiae 
aleaui  credil  ,  ex  Pontii  verbis.  qtii  aii  .  Finge  nunc 
iltum  mnriyrii  dignatione  translatum.  Qnis  vrginei  ad 
congruentem  pudintice  disciplinam^  et  fiabitum  sancti' 


priaiiiis  1«;,  autip'5  Scil.  In»c  inleivallo  frn  .iir.ir,  ei  C  monia  dignum  cuerceret?  quos  verba,  iiiquit,  tam  clare 

significant  hunc  de  virginibus  libellum,  a  Cypriano  post 
persecutiouem  editiim  fuisse^  quam  inscripium  de  /)is- 
ciplina  et  Habitu  Virginum,  Nos  vero,  qui  in  principio 
operis  adnoiavimtis,  verba  llia  Pontii,  Quis  emolu^ 
mentum  gratiiv  per  finem  proficieniis  ostenderit,  libruin 
ilium  ad  Donatum  de  Cratia  Dei  respicere  ;  noii  ob- 
stanie  apologia  illa  pro  secesMi  ejus  quoR  n  scrituig 
ibi  luemoratis  instituilnr  *  et  siqtiidem  in  confe^so 
aptid  omnes,  iniino  ipsuni  Rigaltiuui,  sit ,  libriuu  ad 
Donaium,  a  Cypriano  conscriptum,  cumprtmum  apiid 
Ecclesinm  nomen  profiieretur  :  .ifrirriiare  minime  dti- 
bitamus,  ex  pra^dictis  Poiitii  verbis,  de  ordine  scri- 
piornm  maiiyri>  iioslri,  nihil  certi  pns^e  colligi. 
Eruditissinius  Lombertus,  R:^aUii  senieiitiniu  alio 
argiimento,  ex  HiiTeniiui  verbis  infra  landatis,  pro- 
piignare  satagit ;  ubi  dicit  Proplieta  :  Dabo  vobis  pa^ 
siores  secundum  cor  meum  ,  et  pascent  vos  pascentes 
cum  disciplina  :  2C  si  Wher  de  llabitu  viiginum  con- 


volupiaiibus  iiiduigeainns,  donec  b.ipiismus  veuiam 
praiteritorum  omnitim  conces^erit. 

C.  —  Qui  viderit  possidebit  ea.  Vidc  quac  diximus 
in  c.  6  I.  II  ad  Quirin, 

CVH.  —  rioli  dihgere  detrnhere  ne  extfUaris,  He- 
bnea  verilas  babei  ^inTi  p  rUV  aiKnbw  ei  Vnlg, 
Noli  diligere  soinnuni  ne  le  egeslas  opprimut.  Sed  Lxx 
Cnin  nOSlro  legnut  /mr  xya.nra.nATa.jtiXt.iv,  «V9t  ftr  l^tLff9%t, 

Diversiiatis  bnjiis  ratio  peieuda  videmrali  liomuny- 
mia  vocisrCV,  qiia^  iiou  soniuum  niodo,  sed  et  iteru' 
tionem  signincai,  el  iii  dialccio  hcbriea  inalediccu- 
liam  etobireriaiioncni.  IVov.  vii.9  "nT  ns^  a  vnlgato 
interprcte  redililnr.  Quialteri  sennonemrepeiit^ei  xxvi, 
ii,  inTlia  rCTU  tDD  pjirlier  reildi  pniest  s/ii//M» frej* 
ransin  stult.a  sua,  Vox  extoUnris.  idem  vidctiir  vcKe, 
ac  si  dictuni  esset.  e  medio  loUaris, 

CXlll. —  Filius  aUissimi  si  obedieris,  Voce-?  si  obe^ 


dieris.  ie«lundaut  :  uisi   ft»rte  111«  qiiai  sequunttir  xai  |x  scrlplus,discipriua»ecclesiasiic.eisltism  diessei  pars. 


av«?tT>«t,  per  errorcni  loctae  fuerinl  W  efyAtiirtift  aut 
qiiiil  siuiile. 

C\\\.—Exoniologesin,  Poeuileniiam  nirairum.Coro- 
motogesis  eiiiui  est,  deliiiiente  Tertulliaiio,  proster" 
nendi,  et  humihficnndi  honiinis  discipiipa,  Ex  liac  voce 
ista  in  perimlo  plnni  ex-ciilpere,  est  uodum  in  scirpo 
qtiaTere ;  quani  operara  libeiiter  Paiiielio  reliuqui- 
nins. 

CXVII  — Uarum  tenebranm.  Decst  eiiaiii  iii  Gras- 
cis  (|uibusdani  co(li<  ibiis,  vox  (t/jjvoc. 

PerfeceritiSf  stetis.  Conscntil  cuni  iis  rass.  qui  oinit- 
lunt  ^i,r*  ouv. 

C\\\.—  lnhoinineveniat,  Homo  futurus  esl.Qnod 
reges  Assyrii  ei  ChaliJOBi  Israelilis,  boc  A'iii(lirislus 
Cliristianis.  Qneinadniodnni  er^o  sub  Luciferi  <celo 
riicntis  sebfmale,  regis  Bal»>loni;e  clades  ilciignaba 
turlsai  XIV,  15,  pnii  eii;«ni  rerrorisappnrain  a  primls 
Cliiisliaiiii  de^cnpius  crat  Aiiiicbristus,  ut  sil  nimi- 


qua;  eplscopo  soli  C(»mr.eieret.  Sed  hoc  neniodixeril, 
qnisquis  nieminerit  plnres  libroseoargunienio  a  Ter- 
luUiano  presbylero  elncubrati>s.Cerie  majoris  viden- 
lur  puidcris  t^uoB  in  caiisae  su:r  pra^sidiuiii  atlulii  Pa- 
ineliuH,  verba  citans  anclori<  iio>tri ,  (|u:)ndo  dicit, 
viraines  se  alloquij  virgines  ndhortari,  affectione  potius 
quain  potestate  :  non  quod  exiremus  et  minimus,  et  hu- 
mUitatis  su(e  admodum  consciusy  alhfuid  ad  censnram 
liceniim  vindicaret ,  etc  Parnin  omnino  iis  iiotus  Cy- 
prianiis,  quibus  post  Kpiscopatum ,  iia  locutiis,  ceu 
scbemaie  rhetorico,  videtur.  Deiiium  si  qnis  dif- 
flueiites  feiuiiiariiin  mores«  proraiscnuiii  balneoriini 
usuiu,et  spleiididum  vi>stium  apparatuni,  hociu  operc 
nolaiosobservaverit ,  haiid  facile  sibi  in  aniinum  in- 
duxerit  ,  tiersceutiouis  Deciaii:e  lenipora  describi, 
Stet  ergo,  tractatum  hniic  ad  an.  ccxLUif  etad  illa 
qiKe,  tc^le  P(Milio.  presbyter  fecerai  Cypriantis,  refe 
rciiduiu.  Vcier«.m  libelii  bujus  lituluiu,  qucm 


reie-  » 

ediiio  lC 


.J 


1111 


OXONIENSIS  EDITIOMS 


j;i: 


SjMro:i  *;s,  Velii.iiiioiiiiriai:»,  nciiboKli,  Er:\sm\,  H:i'  A  quam  iolam  faciem  prosiit^'CTe.  Quas  propterea  imfdh- 

cisumns  ait  Romana  quasdnm  regina,  quod  adamsr^ 
iung''S,  qwim  adamati  jossint. 

X.  — JVou  uia^ttur    Vme  1.  m  Test.  ad  Quir.,  c    2- 

Petrus  eiiam.  Si  in  lama  dignatioue  \|>osi4»]fis, 
nliiui  im  pauperuilein  siihibai  ;  rrii**lm  sibt  pince^l 
rriiiiiKc  clirisii:iii2e  1(1  ili\Uiarum  alfluoiuia. 

XI. —  D*scrib\inr  civitas  merelrix.  L<»ciim  hDnc  pa- 
ri.i*r  IniniatTeilullianiis  I.  ii  de  Cultu  fm.,  c.  14  : 
Jlln  civUas  ratida,  qnas  snper  monies  septem,  ei  pim- 
rimas  aquas  prassidet,  clc.  Yid.  lib.  m  TeUim^  0d 
Quir. .  c.  5G. 

XIII.  —  Incessu  pedum  Irahenles  tunicas.  Ilas  una 

VOCe  llonieiUS  np|M*lla'  «ix^ff-iitlrrA&u;. 

PriHcipates  filitB  Sion  Vulgalu^  ad  llebr>am  veri- 
laicm  nctoniiiKxtitius  roddil:  Decalvabit  Domiams  9€r^ 
licem  tiiiarum  Sion.  Quodp<»si»»a  exiiidedi-iiur,  rrre^ 
labit  Dominus  ttnbuum,  xfxxAllrpAt  ro  rxnpA^  qu^dam 
cxeinplaria  feiicius  leguiit   m,t7x^''^f^- 

Lunulas.  HtM^au  suni    ex   Sviiiiiiacbi   &eiiU^iiti4 


liiihi,  Gr.ivii.ci  plerique  in-s.C0ilic«*s  tuentiir  ;  qiiique 
^im|>l;c»>s.int's  vid«  lur,  ei  «»|KTis  conlenin  coinuio- 
«lissiiiu*  exliiboi,  uee  iioo  T«'riiilli:)ui  n  iiieiK:!  iiur.e 
proxiuie  n^ceoii,  reliiie/nlu;ii  ceii^uiinus.  TiTtnHii- 
iiii-,  !ib.  de  Cnliu  Fem.  doei'l  ,  llnbilnm  dnplicem 
ipeciein  circnmferre.  cnlium  el  oruntum.  f>  •  b  s  S<'pii- 
iiiiiH  se  r^iiii  egernt  in  libris  de  Culiu  Femiuarum  el 
de  Vmfmibus  velandis.  Cuiii  voro  reui  lotaui  uiiico 
volunjine  absolvcrc  Rl  ituissrl  Cypriar.us,  niliil  iiisii- 
iu!o  ip  iiis  :i(-e(«uioilntius  es<e  pouiil,  (j.^atn  ut  in 
Vronle  o  eris  llnbiluni,  vochiii  lalishiiiia;  8ignifica»io- 
iiis  ad  lilicr  'l.  Poiiliiiiii,  S.  Mariy»  i^  libros  d..'scnbere 
\)  liiis  q-iam  cilare,  r'*s  *st  iiia  liresm  ;  iiiide  lirei  illo 
<!<;  coufir>ieu{i'  ]mdkitii3  disciplina,  et  hnbilu  sauctimo  ■ 
1IUI  dirjfio,  in  iilontMn  faci*!;  noi  proinJe  lituhi  u  li- 
bri  e\te:t.leu<liii>i  exisliniainu>.  Non  magis  (|iiain  rpiia 
S.  Ile  oii-  lilnuni  iiiini',  voluuien  de  Virijinitate  np- 
|)cllat ,  Epist.  ad  Eustoch.,  hic  insciibciitluin  cen- 
((Mniis 

I. — DimpUn'1  cuslos  spei.  Uiramque  ferr  Tertiilliani 
p:igiiiain  iuipl''i  disciplina:  vox  ;  (*l  nj)ud  eiini  <uniie 
p  etalis  ofllciiiiu  boc  elcgio  ceii^elur.  Paii«Mili,e,  fidii, 
oraiionis,  s-mniiaiii,  monoj^aini.e,  pulicitiai  disci;»li- 
nam  passiiucomiueiidat.  Ei  tiactaiu  u  bui'- supparem 
de  Virgiiiibus  velaiidis,  discipli  >:c  miuitioiie  suipiiis 
repelila  iiic<diat,  .'»t<|ue  ibi  leui  Parnclilo  siio  banc  iii- 
sliliitioiii>  pr;cro<{ativnin  tril>uit.  Cypriintis  vero,  ma- 
gistrum  ad  aras  seipiilur;  feiicissimis  niisiieiis,  ila 
iiiiilaius  seiiiper,  ut  corri.^at ;  atqiie  ut  is  sii  qiiein 
alii  luto  iuiitenuir  QiiO!  bic  coiigeruiuur  S*  Scriptiira: 
le.^tinionia,  rep'Tire  esl  Episi.  iv  (ad  Pamelii  nunie- 
ros  62)  de  Virginibus.  Ei  (piidciii  auctori  iiostro  so- 
lemne  osi,  p:in  in  causa,  ii^deui  arniis  ex  litleris  pro- 
duciis  pugnarc. 

Relinaculum  fiiiei.  Cui ,  ceu  ftini  nautico,  (Idei  aii- 
rborn  nlligaiur.  Sed  conirario  prorsns  sensii  TertiiL, 
lib.  de  CuliuFem  ii,vocat  mundumuiu.iebrcin,  reti^ 
uacula  ipeinosircB^  scil.quu!  spcmnun  sustiiieiit ;  ^ed 
jiiornntur. 


II. —  Vivendi  timorem.  Dixcr^l  supia.  Fnndamentum 
omne  religlmis  ac  fidii^  dc  observalione  ac  timore  pro- 
ficiscitw.  InsiipiT  staiiin,  Ne  quod  sanctum  el  purum 
de  Domini  dignatione  yercipitur  ;  minus  suUicilo  timore 
teneatnr. 

III. — ^unc  nobis  ad  virgine»  sermo  cst.  Locum  Iiuiic 
afferl  1).  AogiistinU'  de  Doctrina  Chrisiiana,  I.  iv,  c. 
21, in  cxemidum  leuiperaia» di«!i(mis  Porro observat, 
quod  in  libello  boc  Murtyr  Cypriunus  ac  hubiiu  virgi- 
num,  non  de  suscipicndo  virginis  proposito  scripsit. 

Has  adhortiimm\  afjeciione  polius  quam  potestate. 
Similitcr  Tertulliauus,  de  CuUu  Fem.  I.  ii^  AuciUo'  Dci 
vivi^  conservte  et  sorores  mea\  quo  jurc  deputor  vobis- 
cum  postreuiissimus ;  tiiileuM  e\)S  :l}tinam  mistrimusego 
in  iUa  die  Chrnliaua!  exultaliouiSf  vel  infra  caicaneave- 
$tra  caput  etevem. 

Spadones  qui  seiptos  castraverunt.  Tcrtul.  dixit,  qui 
$e  Spadonatui  obsignanl  prvpter  regnum  Dei. 

V. — Neque  euim  fasest  virginem.ad  speciem  formce  D 
iuoe  comi.  lufra   sc  iutcrprct:itur  ,  diim  ail,  Omnia 
Ucent,  sed  non  omnia  expediunt. 

VI. —  Quando  in  nominis  confessione  cruciatur.  Ter- 
tull.  prius  dixerat,  Cum  propler  Christum  lacerata  du- 
raverit. 

VII.  —  ICi  hic  cum  sactdo  remansura.  Qux  morituri 
reliiiquerc  cogunlur. 

Cujns  pompis  ei  deUclisjam  tunc  renuncinvimus.  Ter* 
lull.  de  Spcciac,  c.  iv :  tum  uquam  ingreasi  Christia- 
nam  fidem  in  legis  suw  verba  profitemur,  renunciusse 
nos  diabolOy  ct  pompas  ei  angeU  ejus,  ore  nostro  conle^ 
slamur. 

Quomodo  el  Deus  manct.  Addilamcnlum  hoc  in 
Gnccis  non  comparcl. 

IX.  — Sic  intis  ut  possii  adamnri.  Terlull.  lib.  de 
Virg,  vel.  reiii  f»ic  explicai  :  Arabice  femimjB  ethnicce^ 
qu(v  non  caput  sed  fuciem  quoque  ita  totam  tegunl ;  ut^ 
uno  oculo  Uberato,  contctitm  sint  dimidiam  frui  Utcem^ 


B 

/UdtyiA/iA,et  Hesycliii  :repiT^;^>;lc5c,  fAAJtxttm.^  «-f^Sij 
rCver.i  L\X  ConjUllgUnl  y.ri:t(MVi  x«i  rixAd-jsut. 

aiiiein  iiilerprete  codem  Hcsycbio  6  xat«  rryficvi  «pyui*» 
scil.  moiiile  collo  circuindaiiim,  appeiisa  geniina  so- 
lei  ornari.  Ues|>ectu  cujusHierniymusverlit  biaul;&s, 
bullas  dependentes  ad  lunte  $imiUtuaine»n. 

Diicritmnaiia»  Acus  discriniinnlis,  apud  lalinos 
scripiores  res  satis  nota.  Hac  Fulvia  mortni  Cicero- 
nis  liiigufttn  imnslixit. 

Boironatum.  Qnic<piid  cx  adversosenserint  Bbena- 
nus  el  Painelius,  videlur  botroMatiis  auriuin  ama- 
mentum.  Hesicliius  di<*it  /9erfGclf«  i^r^plvn  eTSof. 
Uorum  botronatuum  meirinit  Teriid  ^X.wie  Cuiim. 

DextraUa.  Qu.e  fuerint  Ivc2t|ice  b;cc,  vix  felictiis 
inteliigitiir,  quani  ex  Tarpeia;  \irginis  pacto,  qi«, 
refcreiite  IMiitarebo,  prodidisse  dicitor  arccni  Romae 
Sabiiiis  ^s<^ufiy.9«^  rw'  xp^^^  fipAx^tti^rrfoty.  Vtd. 
Exod.  XXXV,  21;  Nuin.  xxxi,  5U;  II  Reg.  i.  10. 
Aqiiila  xi'56v*  ^pKx^o^t  /SfflcxtiXw.  veriil.  Sed  in 
C  istis  om  tibus  grarca  ab  Hebra:is,  lalina  ab  ulrisque. 


etauclorem  nostriim  ub  uuiversisplurimuuidf>cedere 
neino  mirabitiir;  qui  gcstauiiiium,  pnrsiriim  inulie- 
britjm,  in  (|unlibet  genie,  et  quovis  sxciilo,  iurimUtin 
varie  aieiii  considerat. 

XIV.  — Nequeenim  Dens  coccineas.  7e  >.,  de  Culiu 
foem,  1.  II,  c.  10:  Nimirum  enini  Deus  demonHravit 
iuccis  herbnrum,  et  conchnrum  saUvis,  incoq';erc  laua$; 
exciderat  UU  cnm  univena  uasci  juberet^  pur\mreas  et 
eoccineasovesmandnre.  fiicron.  iu  Vila  Marccll;c  co- 
deiii  niodo  rbcioricalur. 

Peccntores  e(  apostatte  nugeU.  Terl.,  \.  \  de  Cuttm 
fem.,  c.  2  :////  scil^  angeU  qui  ad  fiUas  homiuum  de 
coilo  ruerunt^  eic.  Haciainm  iii  S(*iitentia  versalKiniur 
Lactant.,  I.  ii.  c.  i5;  Euseb.  de  Pra^p.  I.  v ;  .\ujiisi. 
deCivit.  Dei  I.  xv,  c.  23 

XV  — Si  quis  pingendi  artifex.UtBv.  D.  Angiislinus 
late  exequilur,  lamquam  exeiiiplumgrandisdiciioms» 
loco  praelaudato,  deDoct.  Christ. 

jEmulo  colore.  Cujus  pulcliritudinem  omncs  a*mu- 
Jentur. 

Tuadvincendam  Domini  tui  vocem.  Itn  Tertnl.  de 
CuUu  I.  II,  c.  6 :  Sed  enim  Dominus  mt :  Quis  vesirum 
potest  capiUnm  atrum  ex  albo  facere^  aiu  atbum  ex  atro^ 
itaque  revincunt  Deum.  Et  paulo  post  :  Hirum  quod 
non  contra  dominica  pfcecepta  contenditur^  ad  mensM' 
ram  neminem  sibi  adjicere  po$se  pronunciaium  e$t,  ro« 
vero  adjicitit  ad  pondus  coUuras  quasdam.  ctc. 

XVI.  —  Capillos  jam  tibi  flammeos  auspicaris.  Terl. 
ibid.  :  Pessime  tibi  anspicentar  flammeo  capite. 

Peccas  capite.  Respicere  videtur,  non,  quod  vull 
Rigaltius,  dmrmutionemcapitisex  jure  Romaiio;  sed 

VCrba  ApOSloli,  1  Cor.  XI,  10,  xaT*iffx"W«  ri,i*t9Aliy. 

Porro  meuiinisse  verbonim  Mngistri  pularem,  (licen- 
lis  :  Sciant  quia  loium  capul  muUer  esi^  Umites  ct  fines 
ejus  eo  usque  porriguniurt  unde  incipit  veslis 

XVII.  —  Cum  resurreclionis  diesjmerit.  Idcnv  ibi  su- 

Digitized  by  VjOOQIC 


iWTy 


SKLRCTif:  IN  CYPRIAMM  NOT/E. 


nii 


itlo  nmbitn  capHii  resurgatis, 

XVIII.— E/  qtwninm  Scnsus  verboriim  x\m  alilrr 
cons'sicre  po-se  videlur,  nisi  cum  scqupnlibus  co- 
liaerearit. 

Verba  Ivrpia,  F.  srenuiui  ver^us,  prorsus  obsconiii, 
gui,  ui  ait  Foslus,  cnnebnntnr  in  nrip/n». 

XXIII.—  lilnjoris  grntiw  pra^mium.  Ulira  nioduliim 
graii;i;  Bn|»i'sin:di^,  niinis  juxla  et  pi<lile  adulli<, 
iibori»>rn  Deus  conct*dil  dom  :  sed  vix  uli.n  magiscx- 
pclenda,  quam  qu:v.  carnis  desidcriis  domandis  vires 
suppedilnnl. 

DE  UMTATE  ECCLESUE  LIBER. 

De  Vnitnie  Eccleiios.  Liher  hic,  nd  solvendnm  No- 
valiaiii  selii^ma  ctmscrlpins,  non  laiUum  Cypriano 
asscriliir  cx  iNuilil,  ci  D.  Aii.^ustinil  ii,  cont,Cre$c.^ 
c.  53,  alioriiinquc  e  vcferibiis  ejusdein  ineiuiiM:c  : 


nra  : Vf de^o  (infMm  cmi^sfl,  e«  purpwrisso^  f?/croco,  ^(  A  teiprciiiin  commeniariis  agiiiia  csl.  El,  iil  disimc* 

' lius  paulo  agam,  habeiur    in   Bib  iis    laliuis  qiice 

prodicriint  Nurcmberu:i»  an.  U75.  ViMieliis  nn.  l498. 
Basil  aii.  li:06.  Liigduni  aii.  1520.  Poris.  an. 
1563.  Lugdun.  au.  1589.  Anluerp  nn.  16l7,  liuc 
nosir»  sivnilo,  qu:isi  pr.r^Jigiis  quibus.lam  onilos 
perslringrnlihus  urorsus  di-pnuisse.  Ulrum  lioc 
ex  casu.  :in  m.-^lcficio  coniigcril.  dispici:ml  eriidni. 
Episiolani  ipsam  quia  brevis  cnI,  nftqii»;  nuucdermn 
in  pron'plu  babclur,  appnsnisse  non  pigrbit.  Incipit 
Prologus  in  Epistohs  cmvnicns  Non  iia  eslordoapnd 
Crcecos,  qui  infcgre  snpiunt,  fide.mfpie  recinm  sec- 
lantur,  Episiolnrum  septcm,  qne  canonicm  nuncupnn' 
tur  sicut  in  Intinis  codicibus  invenitur,  Ut  quia  Pe- 
trns  esl  primus  in  ordine  Apostolorum,  prinim  sint 
etinm  ejns  Epi/^tolnf  in  ordine  cmt^arum.  Sed  sicut 
Evnngelis'a  dudum  ad  vcritntis  lineam  correximus  , 
ita  has   proprio  ordini ,  Deo    juvnnte  ^    reddidimus; 

^   _^ est  enim   unn  earum  prima  Jncubi^   duce  Petri  ^  tres 

sed  iVsiiiM^ypriani  Kp.  uvOuiP^imelii  nuiucr..s5r),  «  ioa/iMM,  et  Judiv  unn.  Quw  si  sicut  ab   eis    digestm 

•  — • ■      •"  -  '-   ■'•• -•    ':>"'« -- ■*  5m;i^  itn  quoqae  nb  interpretibus  ftdeliter  in  intinnm 

verte  entur  clo!uium,  nec  nmhiguitnleni  leqcntibns  (a- 
cerent  nec  sermouum  sese  vnrietnti^s  impugunr^mt, 
illo  prmcipue  loco  ubi  de  Unitnte  Trinitaiis  in  prima 
Jonnnis  E\nstola ,  posi'um  lefjimns.  In  qna  etiam 
ab  inftdelibus  trauslatoribus ,  mnltum  errntum  esse  a 
fidei  veritnie  comperimus ,  trium  tnnlummodo  vocn- 
buln,  hocest,  Aquas ,  Sauguinis  rt  Spiritusjn  ipsa 
$ua  editionc  ponentibns ;  et  Patns  VcrbViUe  ac 
Spiritus  te.^timoninm  omitlimlibus ,  in  quo  mnxime  et 
fides  Cnthotica  roboratur,  ct  Patris  nc  EHii  et  Spiritns 
tancii  uni  divinitniis  substnntia  comprobniur,  Incoiteris 
vcro  EpisloHs,  qunutum  a  noslra^  nliorum  distet  editio, 
lecloris  judicio  dereUnquo.  Sed  tn,  virgo  Christi  Eus' 
loihium.qunm  meimpensius  Scripturce  vcrttntem  inquiris 
menm  quodnmmodo  senectutem  inridnrum  dcntibus 
corrodendnni  ejcponis,  qui  me  falsnriuw,  corrupfo 
renique  snncinrum  pronuntiant  Scripturnrum.  ^  Sed 
ego  in  tnli  operc,    nec  cemulorum  meorum   iuvidinm 


Icslinionit».  Is  cniin  ibidcui  agnoscil  lil)cl!u:n  a  sc 
Cnniposiium.  qui  expreasit  cntlwTicn;  Ecclesia^unitateni. 
Qu:c  VtMba  voiumcn  boc  respicoi c,  nenio  fncilc  dubi- 
lavcril.  Vocis  Cntholicw  in  librlli  li:ul>  addil^umj-i- 
lum  (piofl  pas-im  o  linuif,  sulTi:ini::«niibus  m^s. 
quamphirimis  omisinius,  piai-^triiin  ni:n  Puntius 
clianiiium  conlrax^rit,  singulari  unilaus  vocula  tnic- 
tiium  binc  designans.  rorro  D.  Anj?.,  loc<>  prvlaii- 
d:ilo,  diserlis  veriiislibrunibunc  Episiolam  de  Unitnie 
:ippellasse  certum  esi.  Cui  nomencluunc  arcedcro 
\id<*li:r  Faruinlus  I.  i,  p.  16,  loco  a  librariis  ((jUiKl 
reclc  obsorvai  Erudifi-.simus  Lo  ibcriu-)  male  uiul- 
Cfaio:  noii  enim  libruin  Cypriani  de  Trinitute  «pii  niil- 
liis  crat,  scd  de  Unitite  laudarc  voduii,  i|iiod  locum 
ipsum  insiiicicnii  erit  mauircsiiiin.  Rcniboldi  ediiio 
aliain  rcposuit  forui:  lam  scil.  dcaimplniiate  Prcelnlo- 
rum,  a  priticipio  libelli  pciitam;  iibi  dicitur  inoiieri  nos, 
esse  nd  innocentinm  simpUces,  ettamen  cnmsimpticitnte 
prudentes.    T:ilc   quiddam  nccidisse   iii   pr.rccilcnle 


rraclaiu  obscrvavimus,  apiid  ilbis  (pii  tilulum  insti-  C  pertimesco,  nec  sancta'.  Scripiurm  veritntem  poscenii 
lueriint :  De  disciplina  et  habiiu  Virginum.  Tcmpiis      bus  denegnho, 


qiiod  altitict  elucnbrali  operis  ;  ex  illiiis  argumcnlo 
el  Epistida  superius  laudata;  post  Cnrnelii  poniifica- 
Inm,  Novaliani  schi-^ma,  cl  Cnnfessoruin  defecii-tnem 
couscripluui :  porro  nnle  cjusdein  Cornclil  martyriiim, 
immo  ante  conrfssoriim  rcdiiiim  in  Ecclrsiam,  neinpc 
an  251  Romamiraiisuiissnni  fni-seconslnrcccnscmus. 
VI. — liilrcs  unnm  snnt.  FnustiisSocinusCommcn- 
lariij^  t^nis  i »  banc  ('cri'»cben  ;«ii :  sntis  conslare  illnm 
esse  aduiterinam^  el  ab  hominibns  qui  suum  dofjnia 
de  trino  et  uno  Deo,  quncumque  rnf-onc  dcfendcre 
ac  propngare  votebant.  in  locum  linnc  infirlum.  Addit 
[0  ro,  quoi  Ilieronymus,  ul  is  qui  ^  ut  recie  de 
eo  Erasmus  alicubi  scnbii:  non  sntis  prudcnler  swcc 
ttd  victorinm^  et  nd  cnuxa*  suce  defc.nstomm  ci  favo- 
rem  muita  trnhebnf^  nactus  forte  exi'mpiar  alijuod, 
nut  etiim  plur.i  cxcmplarii  in  quibus  pnrlicuin  isln 
(ncinpe   iriplicis  lcsiiunmii  Pairis,  Verbi,  ct    Sp 


VH.  —1  De  supenore  pnrte.  De  seipso.  el  docirina 
sna,  ei  rc;;cneratoruin  nalivilaie  sccunda ,  «tvwOsv 
sive  siipernc  veiiieniibiis,  passim  T^^ii  DomiMus 
nosler,  Ad  camdem  erp;o  meul<Mn  voceiii  illani  liic 
hici  tr.ibil  D.  Cyprinnus;  et  Uuilalcm,  ceu  coelo 
lapsam,  lunica  Ctuisii,  «pi;n  a»w9sv  upavT^f  Zl  o>ou 
adiinibrari  statiii'.  Hujiis  inierprciami'nli  mCMiinit 
Ciirysosl.  Iloinil.  rti    Scd  COnclildil  royro  8i  eyoi  Soy.ei 

IX  —  Cnm  (jencrnnL  simut  fttios  edcre.  Amor  ntri- 
qne  aobuii  ccqialis,  iiijpiit  Pliniiis,  qiii  I.  x,  c.  oi. 
lar  rolunibiruni  OBConoininm  desrribit  :  Pudicilia 
iltia  primn,  el  nc.utri  notn  adulterin.,  conjugii  ftdcm 
uon  liotant;  coiinnunemque  sercant  domunUi\isicoe!cbs 
aul    vidun   nidnnt  non   relinquit,  clc. 

X. — Episcopi  sibi  nomen  nsmmunt.QmVis  niminiin 
erai  Nov:U:an  is    Pcr  temernrios  convenas  iniclligciidi 


sancii  in  coeio    lestaiirniin)    ita  ndjcctn  fneral  k/,  D  veniui*l  ircs  ex    Iialia  evocai  cpiscopi,  (pii   ordina 


frnus  auimodverti  non  possitf  adversus  fidem  aliorum 
cmnium  exemplarinm ,  lam  Latinorum,  quam  Grw- 
corum ,  lectioncm  purticulce  ittns  tnmqnnm  germanam 
defendcre  et  promorere  coepit,  conqucrcns  puidice,  cum 
culpa  et  fraude  hareticornm  abrnsnm  a  vulgalis  co- 
(twbus  fiiiM^.  Cui  gr.jvissimc  cabiinni:\)  de  P.  Ilie- 
roiiyino  falsaiio.ct  S  Scripliir.irnm  inl«Tpolatore, 
aiiiolicnd:!':  siifficeic  nolcril,  Cypriniium  ciiassc  non 
niodo  ant«!  Ilicro-iynii  leii.por:i,  sed  Arii  ipsius, 
cl  lilcni  de  <lo;,'n:ni('  illo  ((juod  ndeo  displicci  So- 
cino)  de  Irino  et  ino  D^n,  scrifiloiem,  qui  lamen 
hic  bici,  ei  iii  Ep:sto,a  ad  Juliaiamim  lianc  pericopen 
.'ignoscli.  Immoiioc  a  reriulliano  pnv^l  (uui,  Ibio 
ndv.  Pr>x.  cap  25.  Iiitcrm  inirari  suliii,  Iiaiic  1). 
Illeronymi  Kpisiolain,  qiuc  criiccn  prliniiiu  Kiasino, 
cl  d  iii  Socino  ct  cjiis  soipincibiis  (igcbat  qiiajque 
iinn  nicdo  ab  ipsis,  sed  libris  inss.  p:issim,  il  fcre 
omnibus  codicibus  imjircs  is  aniiqnioiibus,  el  iu- 


tioni   Novaliani  manus  suas  c  >iiimodabaiit. 

TractatHs  Scrmoiics.  S:c  Kpist.  lxxvii  ( ad  Pi\- 
melii  niimcros  78)  dlcitur,  non  dcsinis  trnctaiibus 
tnis  sacrnmenla  occut'a  nudnre.  Et  sl:ilim,  0»////- 
bus  in  trnrialu  major,  in  sermone  fncundi(*r.  Qaiii  bnc 
Ipso  opere,  Trnciatn  tongo.  Ilinc  fluc:ilibns  s:cciilis 
triictntores  diccbiiilur,  (](ii  coiic  oncs  cor;im  popalo 
hiibcreni.  GlOS'.   Cyr.   o//t). /jt/xoj,  tractmor, 

XI. —  /;/  subsiantin  nipn.  l'oiiilnr  pro  co  (juod  i.xx 
bab<*iit  h  uTc.ary.//aTt,  qui  lcgisso  viilcnlnr  ^TDU.  llc- 
sycliius  per  T:j.i6of  explic:it  uTtoaT/;/^. 

Qnando  uliud  Dnpiisnia.  Oe  d.'gmnte  boc  alibi 
dabitiir  dic- mli  locii^. 

XIL — CorrupioriS  EvnngiHi.  Dc  ncc  lt:TiTi*iirorum 
sacrilfgio  vidcndi  sunl  Iroii.  I.  in,  c.  5;  Tcrliil.  de 
Pra*script,c.  17  et  53,  Adv.  Mnrc.  I.  v.  c.  J8  ; 
Eiiscb.  Ili>i.  I.  v,  c.  28;  Aiigusiin.  baer.  ^-46.  de 
Manich.  ei  b  cr.  70;  Tbeodori 


'•"■  'bf^&yCSabgle 


4M5 


OXOMliSsiS  EDITIONIS 


fll€ 


Spiritu  rorii.  Ii  rornii  crani   Spiritiis  rerri^eriis  j^  lp9ai  Ik  fi^  hlivit,  ^fmpm;  cerlc  qu.T  leganiar  capiie 


Sed  si  li  iM'.  verliorMni  nioiis  sil,  accoinnioilatriis  di- 
c<!rrtiir.  ipsos  St»i  inis  roris  :iiiiiiiatos  fui*^*)!^.  Undo 
&ii8tuci'>  siiImi,  diicioreiii  scripsisNe,  Deum  stm/>/tces 
ahiue  inler  se  unanimes.  spiriiu  oris  animfisse.  Q\m 
loqiioiidi  riinniil;!  in  S   LilieriN  s:ili^  esi  nsilata. 

XIV. — Tales  eliamsi  vccisi .  E(r.itum  h  c.  qimd  p<'r- 
pM»'»  incni  "it  Cyprianus,  E(dcsi:iin  orienlalcin  per- 
iiuMvii  I)e  iilo  en  in  I).  Cliry>^»>l  iii  Kp.  ad  Ephes. 
Scrin.  II,  l»nc  ^•'Sii  ciens  ail  Av»;»  nc  «vi»c  u^^i  n  ?•  • 
acuTt  «iv«t  TuXfiijp^,  nXrj  aU*  6fM>(  iydJ/fATO  rt  5y  touto 
£o-rt» ;  iw5>  fi4^TUpt'^\j  cctfM  T«Orijv  tuJOLff^^^t  i{ot/«'p£tv  ry^v 
ac(af.,sT(av  f^nffev.  Qu:inlilin  itef.iS  ct  pr-il>iis  in''xpi  I- 
l)iic  sil  scliisiiia«  reli(|ui  Paires  iios  passin)  do  eiit. 
Gieiii.  Ep.  ad  Corinth.,  Igiiai.  Ep.  ud  Smyni.  el 
Ephes.,  Iien  I.  iv  c.  6i.  Uiowys.  Alex.  ap.  Eiisel». 
I.  VI.  c.  45,  FinniJi.in  fcp.  «rf  Ci//>r.,  t>;»l:ii.  l.  i, 
Fnlm;nt.  ad  Honim.  I.  ii,  Aiignsl.  conl.  Parm.  I.  ii 
c.  2,  Vincenl.  Lirin.  c  34,  Pio^p.  de  Prom.  et 
pra'dici,   iinpl    c,  5. 

XV.  —  Meriia  nostra  mercedem.  Merces  ista  ex  Dei 
bciieplacilo,  qui  sua  doiia  in  iiolns  coronal.  Qiiando 
de  meritis  apud  niiciorein  nostruin  iiieniio  Indiciur, 
reciirrendiiin  esi  ad  c<'lcl»r;aissiinfiin  cjus  lcinui:^ , 
a  D.  Au«(ustiuo,  tainqunni  oraciilnin  sa*piiis  l.iiida  - 
liiin  I.  III  nd  Qnirin,  c.  4  :  In  nullo  ijloriandum,  qnnn' 
do  nostrum  mlul  sit, 

Compendio  breviante,  Ennideiii  plirasiii  linliei  auclor 
nosier.    in  Prajfaiioue  prmii  libri   ad  Qnirin, 

XVI.  —  Habentes  deformationemreligionis,Hip:?oiffiyt 
tw»«efrac,iiupiit  ApostoliH.  l)i'foniinlionein  pio  d«j»cri- 
piio  le  sipiiis  poiiii  Teflull.:  Utriu>que  exilum  defor- 
mnnSf  Uerodis  tormenla^  el  Joanms  refrigeria.kiW. 
Marc.  I.  IV,  c.  34 ;  Simulachrum  non  prius  argilla  de- 
tormat,   Apol.  c,  ii. 

XVII.— A  semetipso  damnaius.  Cerle  iiuUis  niorli- 
liniii  ncigis  qiiain  Novnioei  N«»valiauo  hcc  Aposloli 
veihaqiiadrnni,  ijli  eniin  iio»  prius  :d)  Ecclesin  iiuam 
n  sciphis  secessiini  fccere.  Al«cr  p<»st<pinin  iii  .^frica 


XIV,  Is.  dc  decimis  nh  Ahrdianio    penMialis  /  id 

evicerint:  pra^^ertiin  cnin  inos  isie  iier  iiiiiversuia 

ttTiaruin  orliem,  qnnsi  puhlico  hnmani  gca^ri^  dc- 

creto,  olim  iiiv.tliicril.  Cmjus  rci  lestes  locuplctiS' 

giini  llerodot.  1.  1,2,  3.  9,  el  pas!»iin;  OiiHivs  Dalic, 

I.  I.  4,  6,  Paiis:in.,  Eliac.,  ct  Phoc.:  Diiwl.  Sic.  t.  i; 

Plni  inqiiifst.  Ili>m.,in  Cainil..  Syil.,  Liicull.,  ric; 

Arisi  CEcon.l.  n;  Thucyd.  I.  iii; /u.stin.  I.  xviii  ^; 

Cicer.  de   Nat  beor,  I.  iii;Liv    I.  v,  c.  21.   Cna 

primnin  liice  Evanuelicn  p<'rfnudcn*tiir  orhis«^bU' 

tioiiihns,  primitiis,  sportnlis,  et  lotiii*^  rei  famitaris  in 

Ecclesi:e  &ui)sidiiim  vcuditionihiis,  uihil  decaiilaiiiis. 

Iiniito  Paires  antiqnissinii  de  deciniissolvendis  verte 

disertissimis  mamlant.  lren.l.iv,c.i0.ait :  Saterdsift 

sunt  omnes  Domin^  Apostoli^  qiii  neque  aqros^  n^tt 

domos  hcerediianl  hic ,  sed  semper  nltiri  et  Dco  ser- 

tiim!»    De  qitibus  et  3!oys  s  :  fton    erit    sacerdoiibms 

Lemtis  in  tota  tribu  Levi  pars^  neqne  substanlia    cnm 

^  Israel:  fruciificaiiones  Domini  substantia  eormn ,  nutu- 

du^ahunt  eas    Propter  hoc  et    Paulus  :  Son  tit^Kfro, 

inquit^  daium,  sed  iiiqniro  fnictum.  Et  in  eodein  lib. 

c.   27 :  Propter  hoc   Domimts,  pro  eo  quod  e«l  tsoa 

moechnberis,   non    concupi^cere  pracepU :  et  pro    eo 

quod  est :  non   occides,   neque  irtuci  quideiti,:  et    pro 

eo  quod  est  decimare^    omnia  ({U(e  suni    paupertbas 

dividere.   Haic  omnia  non    dissoUentis  lcgem    eroiU  ^ 

sed  exiendentis  et  dilatmtis,  Porro  c.  3i:  IHi  qui^ 

dem  derima^  snorum   hnbebant  consecratas^  qid  as- 

tem  pcrreperunl   liberiatem,  omnia  qnw  suni  ipsormm 

ad  dominicos  decernunt  usns;  hil  iriter  el  libere  dantes^ 

ea  qiKB  non  sunt  minora,  uipote  majorem  sttem  ka- 

benies.  SicOrige-.  in  c.  xvni  Numcr.:  yemo  liciie  nec 

legiiinie  ulitur  fructibus  quos  terra  prodnxit.  nec  aiii- 

mnniibiis  qu(e  pecudum  protulit  partuSt  niu  ex  siugulis 

qttibusque  Deo  primiiice.  id  eslt  sacerdolibus  offrautmr, 

Hanc  e.rgo  legem  observnri  etiam  sixundum  litieram^ 

sicul  el  aiin   nonmsla.  necessarium  puto»  Ci  deinoeps 

iddil :  Dominns  dicit   in  Evangeliis  :  Vob  vobis  scriiee 


l:ips  »s  ouiiies  siiie  inora  admiUeuilos  cout<*ndissel,  L  ei  pUarism    hupocritte^  qui  decimatis  nteutham^  koc 


Roniaiii  navigaiis  contrariuin  dogina  pr^posuit,  n 
luiniui  pro  iuexpinhili  scelTC  hnbeiidinn  si  umquam 
adiuillercuinr.  Alier  qui  jiidicia  clcri  llomaui  de 
reci|ti»iiidis  laiisis  noii  interfuit  inodo  sed  eli;»m  pr:e- 
fuit;  propria  inanu  scripsit,  propri»»  ore  puhlice  lcgit 
lilteras  ad  Af-icanain  Ecclesinm  ea  iii  cniisn  iniis- 
inissas,  in  illa  ipsa  ftomn,  scnleBlic  islins,  lioc 
est8u;e  nssfrtores,  apo^ialis  el  lapsis  adnnuic  nudos 
diMuil;    il)ii|iic  cuni  episropaiuu)  ahjiir.«ss«*l  iuv:i-it. 

XVIII.  —  IJbi  sifinantur  qui  Dominum  promeieutnr, 
Non  tantiini  inler  Bapiismi  Milemnin.  rroiuihus  cnicis 
signnm  imprimehanl  Christinni ,  Sed  ad  omuem  pro- 
gressum  atqne  ad  tumina  motum.  ad  omne  adilum  el 
exiium^  ad  vestitum  et  calreatum,  ad  laeucra^  ad  mensas^ 
(id  lumina,  ad  cubilia  ad  sedilia,  quacumque  illos  con' 
versaiin  exercet,  frontem  crucis  signnculo  terebanl  Rc- 
fcreuic  Tcrlul.rfg  Corona  1/i/.  c.  3. 1  teriiu  ciiluis  re- 
ligiosns  ahciat.  6Vmc««,  iiiqnit  Octivius  apiid  Minut. 
nec  loliinus^  nec   optamus. 

XW.^Plenis  saiisfnrtionibus,  Quid  plena  snlisfac- 
tio,  iiifra  in  lihro  deLnpsis  disciilictur. 

XX.  —  De  confessoribun  quosdam.  Pcrslrin^il  Maxi- 
iiiuin.  Nicostiaiuiii  Evaristuin,  nlios«|Uc,  «lui  lilieris 
siiis  Novaiianiim  ad  episcopntum  coinmeiidahant , 
parte*>qiie  ejiis  fovehant. 

XXII.  —  fctcid^ni/il  a  fide,  riiti<rTr:««v,  non  credide- 
runt.  reddit  vulgatus  interpres,  sed  iiosier  reriius  vi- 
rius  coucepiNse ;  vox  cuiui  illa  respicil,  quod  siipe- 
delur  dicebatiir,    i-ci«T<69>jffotv    xk  Xoyt*   toD   6evu. 

XXIII ConcordicB  gtulino.  Niniin.ni  unoepiscopo, 

Ep.  ad  Pupiamm  aii :  Ecchsiam  esse  plebem  sncer^ 
doti  adunatam,  et  paslori  suo  gregem  adlicerenlem. 
OptatiiH  episcopiim  vocat,  svonsum  coagntum  pncis. 

XXVI.  —  Nec  decimas  damus.  Ex  naiiine  priiis 
nuilto,  i|nniii  legis  Mnsaic;e  pi:csrrii>to  de<iinns  j^oIu- 
i;is;  si  luiniis  rKletii  raci.tul  qii*'  in  lccli<Mic  Lxx  Iii- 

lCrp.  hll)CUtUr,GcuCS.   IV  7,  ow*  iatv  hpOSn  Vft^ctvlyxr,^, 


esi  decimam  datis  inenthas^  et  cymini  H  anethi^    el 

proiteritis  qnee   majora  sunt  lcgis :    hypociiKe^    haee 

oportet   fii  ri,  et  ilia   non  omitti.    Vide  ergo  diftgen- 

lius   quomodo  sermo  Domini  vntt  fieri  qnidem  oiiuu- 

mode  quo!  majora  sunt   legis^    non   tamen  omitii  ei 

hor.c  quas  secundum  litteram  designaniur^  Qmd  si  dicas 

qtiin  hcec  ad  phtriswos  dicehat.  non  ad  iUsdpulos ;  audi 

Ueritiu  ipsum  dicentem  ad    disnpulos  :  Sisi  abuHda- 

verit  justiiin  ve^^ira   ptunquam  pharisceorum  et  scribv- 

rum^  non   intrubiiis    in  regnum  Ctetorunu  Quod  ergo 

vutt  fieri    a  pharisa*ix,  mulio  magis  ei  majori  cttm 

abundantia  vutt  a  discipulis  impleri,  eic.  Moni  e-set 

sinuiila    linc  si*ecianlin  percurrere :  cimsulat  is  rui 

olinin   est,  Hilnr.  in  Mnlt.  c.  xxiv,   Expan.  Psal. 

cxviii.  Octon.  Ile.  Naziniiz.  Orai.  v,  Hieron.  in  Ua- 

tac.  111,   ChrysOit.   Ilom.   3r>,  in  Genrs.    xvin,  io 

Acl.  Apost.    XIV  et  Hom.   4,  in  ii,   c,   ad   Eph'^ 

Aiiilir.  Com,  in   Luc,  c.  xi.  I.  vii.  Serm.  34.  inrer. 

J)  III.  Seriii.  In  die  Asceus.,  Angnslin.  inPsatm,  cxlvl 

Scriii.  de  Teinp.  166  ei  219.  Hom.  48.  Immo  %l- 

deniitiir  qii:e  aiicior  iiosler  liabet.  Ep  i.  ad  Paiuelii 

nunieros  66,  uhi  aii  Leviticam  irihuin  de  fruciibns 

qui  naseebantur  decimas  recepisse :  quod  lotum  fi*bH 

de  auctoritale  et   disposiiione  dirina^  ut   qui  oratio"^ 

nibus   divinis  insistebani,   in    nutta  re  avocarenlur  ^ 

nec  cogitare,   aut  agere   scecutaria   cogerentur.   QiM 

nunc  ratio  ei  forma  tn  clero  tenetur^  ui  qui  in  Ecclesia 

Domini  ordtnaiione  clerica  promovenlur^  in  nutto  ub 

administratione  divina  avoceniur,  etc. 

DE  LAPSIS. 

Lapsiis,  nhi  de  morihiis  agilur,  significarc  solet 
griviorem  qiinudiliel  n  »xam,  qna  qui^  in  viia?  cor» 
n^ii  sulnin  liluhnt  et  giadn  dliiioveiiir,  sed  pros- 
lemiuir  et  dccidit.  Ita  Adanii  fiercatnm  ejiislnpsiis 
p  \ssim  appellatur.  Scd  iii  u|ru  Ecclesijstico  iHi  fcrt 
^  DigitizedbyV 


1147 


SELECTiE  LN  CYPRL\NUM  NOTiE. 


liiS 


inieHiguntur  lapsi,  qni  persecttlionis  leinporc  minis  A  ranl  ndversus  Clirlslianos  ^dicU,  ut  intra  diem  prae 


aul  lormentis  ce-^sen*;  qui(iue  disjecn^  postrati  et 
jacentei  inrra  dicunlur.  Queinadinodiim  illi  qui  in 
fide  periiiadseri'  $t<mte$  ppt^Ilali,  qnos  Zirli.  pro- 
pbei  I  vide  ur  adumbraRse,  c.  iii,  7,  uWi  ambulunti 
tn  vii$  Doniini ,  et  custodiam  ejus  custodienti  proniil- 
lilur  s  rs  ^''TDVn  'p.  inter  stantes.  Lapsoi  um  v;in:e 
fiKTiiiit  chisses  :  i*  «^«ruii  qui  lilwHis  secuiilniem 
pacisreliaiitiir,  ci  lihcUalici  dicii.  2' Qui  ihiis  ad<i- 
L^hnni,  aiit  de  viciiiiiis  epulnbniiiur;  qui  lliiirilirnti 
et  sacriHcati,  audielianl.  ^''Qni  blas|di(Mniis  iicfas 
ciiniiilaiite^  Clirisiaiium  iioineti  ejiir •ruiit,  ei  npos- 
lai.T  nppcllaii.  Ciiin  vero  Dociaiia  clndes  plurimns 
vnriis  bisre  riiina?  g«'neribiis  perculissel :  iiquc  No- 
vaii  ct  Felicissiim  ei  piesbyierorum  quoiunidam 
qui  ciim  ipsis  sonliebant  faclione;  aul  ctiani  iiinr- 
tyrnm  benignis  iiintium  sufTragiis  snblevnii,  rediiiini 
ih  Ecclesiam  im.udenler  posiulnbanl  :  Cyprlnnu^, 
quod   olim  facturnm  se   proiuiseral ,  pace  Kcclcs  ;u 


fiitilum  CJirislianiis  quicque,  coram  prxside,  pro- 
consule,  aliove  inagisiralu  profiteretur  se  renun- 
ciarc  Cbrislo :  Ni  la<erfit  capile  issi^i  plecteiidus, 
aul  forie  bouis  exiliovc  mulrLandus.  Posiqiiaiu  iilud 
lcmpus  elpsnm  essei,  quiciiiuque  se  uoii  proOte- 
banliir,  |ioenis  denunfiaiis  (i(*l>aiil  obuoxii;  ei  proin- 
de  ititer  <  OMles^ores  (Tnnt  nuuieraudi.  Haoc  ob  cau- 
snm  ail  nosier,  uon  pnescripta  exilia,  non  de$iinata 
tormenta,  non  rei  faniiliari$  damna  episcoj)o$  ter^ 
rncrunt.  ... 

V. — pif^ciplinam  pax  longa  corruperat.  Sulpitius  Se- 
verus  triginta  octo  aniios  pncis  Ecclesiae  coinpuial; 
scil.  a  Severo  liiip.  ad  Dcciiim;  si  luidcm  Maximi- 
ninni  aitciilata  Ecclesiarnm  oliqiiaruiu  Clerum  dum- 
taxai  iercel!ebnnl; ArrirniiKpio  intaclnm  reliquerant. 
EaJemferediciiiiinr  Epist^  xiii  ad  Pam.  numcros7. 

VI.  —  Corrnpta  bnrtm.  Rcspicil  Lcvit.  xix  27,  iibi 
inerdiciliir ,  ne  corruiHpniilur  augtili    barbc.    Hac 


reddila,  quid  dc  singiilis  siatuendum  sil  libraiocum  n  de  re   vid.  l.  iii,  cap.  8t,  ad  Qw/r.  De  femiuarum 


fialribus  consilio.  decernit.  Libcllu«  bic,  iil  ct 
praecedens  de  Unitnte,  Cnrtliagiiie  pr  iiium ,  et  ut 
par  esl  rndere,  in  ii»so  concilio,  lcciiis;  dciii  Ro- 
iuam  trattsmittebalur  ,  quod.ex  Episiol.i  Tj^  ,  ad 
Pa?iii*lii  niimeros  51,  doceiDur.  Vo(cs  i-la*  in  fronie 
opi^ris  :  Pax  ecce.  dilectissimi  [ratres^  Ecclesiw  reddita 
est  :  et  quod  difficile  nnper  incredutis,  ac  perfidis 
impossitfle  videbaiury  ope  alque  uliionc  divina^  $ecu' 
ritn$  nostra  rcparata  e$t;  saiis  indicnnl  posl  Dccij 
moriem,  idque  slntiin  post  nunlium  ncccpiiim, 
libi>llnin  biiiic  Romniii  fuisse  Iransmissum.Prius  nu- 
lcni  aliquanio  scriplum,  el  Canbaginc  publice  lec 
tum  minime  diibiiit.  riurcs  e«ii  n  lucnses ,' quibus 
coiiciiium  in  la))soruiii  cnusa  friM|ucnlcr  babituin, 
a  Cyprinni  rediiii  nd  Dccii  moricin,  camqiie  iu 
.\frica  riMiimlialam .  intercesserc.  Sed  auctorcs  id 
jitris  in  scrii»ta  sua  .peipciu»  vt^ndicaul ,  u' qiw.- 
dnm  subiiide  propre  naln  addaii',  (b^trabnnt,  et 
v.irie  iininu'cnt,  qnod  ciiniu  a  Cy  rlai.o  bic  loci 
fa<(nm  exisiinio.  Scnpli  I  ujus  n  cmiiu  rMit  Poijiius, 
Kiisebiiis,  Rufiiitis,  .\iigu>iiuus,  FulgtMiiius,  Pacia- 
nus,  et  .«Hi  pnssini  ve'cres. 

II.  --Coiiors  Candida.  Parilor  el  marlyres  dicli  a 
nosiro  nuctore,  Masm  Candida.  Sic  Terliill  de  Co- 
ron  :  De  martyrii  candidn  laurea  mctius  coronandus. 
]n:<Tim  respeclu  babitoad  sanguinem  fusuin, /7or/(/i 
et   rnssati  aiibi  appcllnntur. 

.46  impio  sceleratoque  rcl  mine.  Omnis  fcrc  gcii- 
tilinni  rcligio,  in  iiiouluoriim  culiii  el  plncaudis 
diis  ninniliiis  vcrsabntur ;  mulc  IiuImIii  ruuerco  el 
velatf»  capite  sacra  iil  p'iiriiuum  pera^ebautur.  E 
coiilra  vero  priceunie  Aposldo  I  Cor.  xi,  10.  Cbri- 
siiaui  boniiiies  niido  capile  preces  fundebanl,  femi- 
nis  tantiim  modesli:i'  et  obseiiuii  ergo  in  Ecclcsia 
velatis.  Porro  obnubilnlum  capiil  servilis  conditionis 
signiim.  Unde  servili  p<eiwv  Mibjiciciidus,  velamcnlo 
obductus.  /,  lictor^  apiid.  Liv.  i,  in(piil  lloraiii  pc- 
ricriaiiiis   palcr,  coltiga  manus  qum  pnnlo  ante  ar- 


inoribiisiii  lib.  deCuUu  egit. 

Jungere  cum  infidelibu&;  Respicit  auctor  monitum 
D.  Pauii  IlCor.  II,  li,  ei  i  Cor.  vii.  Vid.  1.  iii  Testim. 
ad  Quirin*  c.  6i. 

Episcopk  p/iiriwn ..Hiinc  l()cum  s.-ppius  atiiiigii  D.  Au- 
gustin.  adv.  Donatistas;  vid.  I.  iii,  cont.  Ep.  Parmen, 
c.  2,  ct  I.  IV,  cont.  Cresc,  c.  26. 

E$urlentibu$  in  Ec^Usia  fratribu$.  Qunmqiiam  Apos- 
tolis  couuiium  vidcbatur,  Act»vi,  utnon  derelinque^ 
rent  Virbum  Deiy  et  mini$trarent  rfien^i$y  et  indc  dia- 
coni  siibrogati,  tiaiipcriim  lameucura  apud  epi.>copos 
perpeiuo  mnnstl.  Quam  sollicite  hoc  prociirabat 
D.  Pnulus,ejus  Episiobcnos  pa^sim  dQiCiit.  De-niori- 
biis  Cbrislianorum  viquculis  saeruli  raiionem  reddit 
JllSlinUS  Ajiol.  U  :  Td  awXXf>6,a-yo>  vM  irfOMT<uTt  «ircT(Ot- 
Toti,  xa{  awroc  CTCixou^it  dpip^voii  t£  at«ti  xyp^^f  *^*  '^^^f 
^ioc  voaov  ^  S^  a/i»jv  etir^av  )f  (/jt3TT!votc«  x«i  tO/c  <v  Ctvfiolc 
owTt.  atti  Toh  TtAf^tirt^-i.fioii  fcu»t  ^ivoii^  x«ti  «TXfi^  ^a^i 
Twc  i>  XP*^  ^^91  A1J  ifxiiy  yivcTctt.  llaiiC  fiiissc  peipC- 
C  tuam  D  Cypriaui  solliciiudincui  Episiobie  ^jus  nes- 
cire  nos  vel  'nt;  prrserliiu  Ep.  L\u,a<I.P.iui.  uiuii  00, 
itbi  rcdimeiidis  caplivis,  S4  rcc^*  rationcssubduxeiit 
Rigaliius,  librnrum  ^*),00()  erogabainur. 

Ad  prima  $iatim  verba.  Ttjciorc  Uoc  ino^pcctalo  pcr- 
ciilsos  (!yp.  Eji.  tx,  ad  Pam,  num.  57,  Subitatos  j»j>- 
pell;i(.  Suiiiiem  lapsoriiiu  in  i£gyplo  boc  ipM>  tcui- 
poie  sir.igeiu  lato  dcscribil  Di«*nysius  Alexiiidriiius 
apiid  Eusrb.  Ii  VI,  c.  A\. 

Ylll — Ascendtrent  apprelienai.  Haiic  lcclioiicm  i,u  m 
mss.  pleriqui-  tucutur  ,  coM.iucudat  hiiuilis  locuiio 
Cleri  Roni.  Kp.  viii,  ad  PamcL  numcros  3  :  A«ceii- 
dentes  ab  hoc  quod  compellabanlur  revocavimu$, 

Ad  Capiiolium  sponte  venium  e$t-  Arcem  Carlbagi- 
liensein ,  iuiitanienum  Romannp.  Novaiiani  ci  Dona- 
tisl.ii  Caibolicos,  quod  buc  ascendenlcs  lapsos  rc- 
ccpissciil,  ptf  coutcuiplum  vocab;uit  Capitotino$.  Sic 
Paciaiius  Ep.  u :  Numquid  Cypriano  $ancl<y  vro  hoe 
obesl,  auod  populus  ejus  Apostuticum  nomen  habet,  vel 


maiw  impeiium  pnputo  Romano  pepererunt.  i,  caput  f)  Capitolinum^  vel  Synedrium? 


obnube  liberatoris  urbis,  eic. 

Frons  cum  signo  Dci  pura.  Ncmpe  in  Bapiisini 
lavacro  signata,  et  spiiici  Doiuiui  Jcsu  serii  meinor, 
adniiiiere  uon  piUcst  aliud  capiiis  gestamen,  aut 
baluiiim  a  candidaiis  diaboli  imroductum^  quoil  ait 
Teriull.  in  bb.  de  Cor.  qiii  etiam  rcfei  t  Cl  ludiuni 
Saturuinuiii  iu  libro  de  Coionis;  origines,  causas 
et  spccies  et  $olemmiate$  earum  ita  edis.serere,  ut 
nullam  gratiam  floris^  nullam  lcetiiiam  frondis,  nuttum 
cespilem.  aut  palmitem,  non  alicujus  capiii  invenias 
consecratum. 

Ui  — Matigna  obtrectaiione  debttitet.  Ul  se  lapsi  ex- 
citsaiiores  faccrent,  decebant  plurimis  iiiter  stautes 
paritcr  ciiiu  ipsis  fuisse  siiccubiiuros  si  pariicr 
leniali:  si  non  tuuc  fugn  (qucuiadmodiiin  Cypria- 
niis)  elapsi.  In  c.iiisa  non  absimili  dicium  :  Ca$ta 
est  qnam  »/.  mo  rogavit. 

Dies  negantibu$  prmtitutus  exceisit.  Proposita  fue* 


Quijam  diabolorenunciarat.  Solemuh  b;ccBapiismi 
verba  rertul.  de  Spcctac.  c.  4  et  alibi  pas*.im  incul- 
cat;  quod  etiam  a  Cypriano  noslro  aliisque  Pairibiis 
lactuin.  Formula  bxc  aiiiiquissima  non  aliunde  or* 
tiiin  duxit  qiiam  a  Cliristianismi  iniliis,  ct  vidctur  csse 
illiid  UipiiTVifAA  de  qmi  D.  Pctrus  1  Ep.  ui,  24,  in  Jii- 
duHuuin  Baprisiiio,  proaclylus  pairiam,  paienles  ct 
buinanital<'iu  cjurabat;Ciirislianus  vero,  noxiasciipi- 
dilalcs,  .s.TcuIi  pompas,  et  diaboli  nequiiiam  abdicat 
et  amaiMlat. 

IX. — Lethati  poculo propinata  e$t  Respicil  libamina 
geiililiuin,  de  uuibiis  I).  Pauliis  ICor.  Xi  2l:  Non  po- 
testis  calicem  Domini  bibere  et  dasmoniornm, 

Jnfantesquoque.  De  (M)ruui  Baplisiuovid.  adFidum. 
Qneiii  morcni  lale  inipiignat  RigaUius  noiis  siiis  in 
dirl.uu  Epislidam ,  ci  bic  ioii  dicit :  lloc  sensu  per- 
moti  cen$i'erunt  infantcs  baptizandos.  signum  fidei  ^^r\]r> 
derunt   homini ,    priusquam  esset  homo  fidci  capasP.^*^^ 


1119 


OXOiNIENSIS  EDITIONIS 


ffJO 


Sigmim  sinere,  ipsius  rei  vicanwn  fecerunl,  Ex  ana-  A  D.  Joan,  Apoc.  vi,  10,  qucmslaiiin  l.in(lni,  nl>i  dici- 


ba|iti^iariiin  fxce  fanaticiis  noii  :ilia  scriii«^issei.  Ii:ine 
vero  iiifanie^  fidei  prorsiis  iiicapact»s?  Si  hoc  ralum 
sil.  qn^inoilo  Joaniics  Biplista  aliiipie  a  niairis  nlcro 
pleni  Spiriin  saicio?  P  rro  circumcisio  .'mtc  lcgcrm, 
el  siih  ipsa,  eral  rcrderalis  riius  qiii  pro  fnnd:iiuento 
linbuit  lidem  In  Mcssiam  poslmodum  \cniiirimi;  nnc- 
luadmodmii  ejus  anli'ypus  Bpiisma  siil)  Evnngolio  , 
iniiiiilur  fide  in  enmdcm  Mcssiam  qni  advtMieia!  :  si 
viTO  iiirnnies  Israelilarum,  licei  lidei  a  tiialis  m 'ap:i- 
ces  nd  circutiu-isionem  recipienil:ini  fuerant  idonei; 
piriicr  el  >  ar  nlum  idirisiianorum  u;ai,  eodein  ohice, 
lidei  scJ.  dt^orlu,  non  ohslanle,  B  ipiismi  esse  i)ole- 
rinl  p>rlicipes  Hnplizali  prideu  iili  franl  luf.niles, 
qiii  acris  et  vividi  illius  sensus  qui  pr.Tleriiir,  speci- 
jniiia  dcdeniiii ;  (|n:ire  ina  ifcsiiim  H  perpHram  dici 
exiiido  Eccl('si;iin  nermotam  dnsuisse  infantes  hniizan- 
dos.  Porro  anl*»  Cypriaiii sicculimi  iufa.  limn  Baptis- 
iniim  iii  Ecclesia  re(!(»piuui,  Irenaiiis  nos  doc«u  I.  ii, 
c.  59,  qui  renasci  apud  Dcnm  dicit  infanles  et  parru' 
los  el  pueros,  et  juvenes  et  seniores.  Similiter  Ongeues 
iii  r.  VI  ad  Roui.,  ail  :  EccUsiam  ah  ApoaioUs  tradi' 
lionem  sfscepisse  etiam  parvulis  Bnptismum  dare.  Mo* 
leni  illitni  Teriulliani  sa-cuto  ohtiuui  se.  vcl  liinc 
consiiierit,  quod  isic  Ci-ntrarium  snadcai  v(?ii/rf  fesli- 
net  innocenscetas  ad  remissionem  vec  alorum  ?  Qiia)  scu- 
leuiia  :iileo  plurhiiis  pla -nii,  ui  Biplismuin  :ul  uliim:c 
seueclulis  lemp  ira  d  fTerenduui  conscreni.  Iil  niuiirum 
salagebaiil,  ui  de  \enia  pcr  lavacri  saliilari  expiaio- 
nem  securi,  peccandi  cummeatum  sd)i  f  .ccrent. 

Amiserunt  parvuli.  l).  Angnsl.  Ep  xxiii  ad  Bonif, 
rem  sic  expedil :  Amiserunt,  dixit,  quanlum  atlinnit  ad 
illorum  scelus^  a  quibm  amiilere  cnacii  sunl.  Amiserunt 
in  eorum  mente  ac  volunlate ,  qui  in  illos  lantnm  fa- 
cinui  commisernnt.  Nam  si  in  seipsis  amisisscnt,  re- 
mansissent  utique  divina  senti^ntia  damnandi.  Quod  si 
sancius  Cyprii/nus  arbilrareUtr,  non  eorum  d^femionem 
continuo  mbjiceret,  dicens,  etc. 

X. — Discedite,  discedite.  Gaiisam  siiam  agit  Cypria- 


l  \v  :  quod  $ub  nra  Dei  nnim(e  occisoriim  xnariurtuncUi'' 
vifini  magna  voce^  dicentes,  quoutque^  efc.  Veieres  ia 
ca  erani  -^untculia,  de  solin  marlyrihus  anl^  iltcni  jn- 
d  cn  scn'euti:im  fuisse  laiam,  de  aliis  onriuibus  am' 
pliatuiM. 

XVlll.  —  Prins  quam  vindicetur.  Pax  a  marlyribas 
coiiccssa,  uoii  ouinino  v  lehat,  anlc(piani  coronati 
fuis^ciit.  Vid  Ep.  Liiciani;  ubi  post  Pauli  el  nliornni 
in  irlyrinn  arcessitionnn,  coniin  nomine  pax  dimiiii  nda 
pcrhibotur.  El  merito  boc  facium;  siqnideiii  naii 
pauci  ron'cs  oies  poslmodiim  lapsi  vcl  ipsi  fui^rnnt. 

XIX  — yam  ei  Moyses  Lociiui  liiinc  laiidat  PncU- 
nu>,  Ep.  111,  cl  repnls:im  pati  sanctoruin  preces  docei, 
si  pro  non  rofjanlibus  petant^  si  pro  perseveraniibus  in 
crimine  deprccentur^  si  non  singuloSj  si  non  paucos^  sed 
miUin  mnlla  defendunt, 

XX.  —  yemo  infamet  marlyrum  dignifatem.  Nrmo, 
in'|nii,  couvellai  pi  ivilegiuui  olim  iltis  indultutii,  tit  pro 
lapsis  iuierc(;dcriMii;  modo  inlra  lerminos  (tnnGnilos 
Sisi.ilur.  Si  liiuiirum  quod  dicilur  Ep.  17,  ad  P;iiuel. 
iium.  10,  largia  .liir,  qtiitia  in  prceterittim,  anlecesso^ 
rcs  cnrum  niartyres  concesserimt,  Tcrl.  ad  Mari.  :  Pa- 
cem  qiiidam  in  EcclesiH  non  habentes^  a  marlyrihus  m 
carccre  cxorare  consueverunl.  Pax  vocahalur  veiii:i  lap- 
sis  conccssa;  quia  per  eam  ad  sacrorum,  el,  speda- 
lim,  oiationis  couimercia,  el  pacis  osculnm,  oratiottis 
signncniim^  Terlulliaui  siint  verha,  admiltebanliir. 

XXI.  —  Iram    animationis.  lx\   posucrunt   ip^ry 

XXIV. — .4(/  prccandam  misericordiam.  A  Dco  Palre, 
el  Filo  Doinino  J '811  Clirisloqiios  ejuraveral. 

XXV. —  Sacrificaniihus  nobis.  Vid.  quae  diximus  a  J 
lih.  I  (ulv.  Judccos^  cai».  IG.  Ad  Euclinrisli.x»  mystcria 
p.iriicip  inda,  oliin  aduiillchaniur  iuf;iuies  sla  iin  post 
Baplis;iiiiiu;  ev  vi  vcrhoriim  Domini  Jo.  vi,  55  :  Sisi 
mandtiCiivcritis  carnem  filii  liominis  el'  biberilis  ejus  san- 
guinem^  iion  liabebitis  vitam  in  vobis.  DiBerehnmnr 
vero  posiei  ex  mouiiu  Aposloli  I  Cor,  xi,  28  :  Prokct 


nus  adversus  ohtrcciatorcs,  i^ui  fugam  tmiquam  rcm  C  seipsum  homo,  et  sic  de  pune  iUo  edat^  etde  calice 


tiirpcm  ipsi  iiiipegenini ;  hanc  ille  iion  iiiodo  ceii  li 
ciiam  vidcliirdefendcre,  scd  lauutuam  rcin  iiujieratam 
couimend ire  :  h.»c  ex  parle  a  Magistro  Teriulliino 
Iniige  disccdens. 

aIII.  —  Nunc  flagella  scinderent.  Pariter  loruienia 
bacc  discrihii  Tcrtiil.  Apol.  c.  30  :  Expansa  unguice 
fodianl,  cruces  snspendanty  ignes  lamhanty  gladii  gul- 
titra  detruncent,  bestice  insilianl. 

^miUo  nliqnando  Dominus  ignovit.  Baplismus  san- 
giiiuis  ex  Ecclesi:e  veteris  senienlia  nou  miiius  cerlo 
oiniiein  auie:ici:e  viicR  lahcm  eluehat,  (|uain  acpiae  la- 
vacrum:  proiudc  cuiii  Casius  ct  iEuiilius  ad  mariyrii 
decus  admissi  eraui,  de  veuia  ipsis  fiicia  uiiuime  du- 
biiandum.  Uiule  Ep.  xviu,ad  Paiu.  nnmen»S  13,  lip- 
80«  qui:id  parem  fesiiu:»hant  sic  :»llo((uiiur  Cyprianiis: 
Aciesadhucgeritur^  elagon  quotidie  celebratur ;  si  com- 
missi  vere  et  firmiler  poenitet,  et  ftdei  calor  prwvalel  : 
qui  dtfferri  non  potest  poestcoronari  Qiu  d  diciinr  nomi. 

iiuni  hic  aliqnando  ij^.iovisse,      * *     ' "        * 

dcm  (>arihagine  factnm. 

XV. — Sanctum  Domini.  Infr:i  vocal  sancliftcntum  in 
sanguine  Domini  cibum  et  potunif  ut  rectc  adiuoucl 
Rigah. 

Domini  corpnsiwadunt.  nuplici  S.  Scripliinc  lcsii- 
nionio  se  explicai  :»ucior  nostcr;  ?cil.  Levii.  x\ii,  3, 
uhi  dicitur:  f.V/ro  sacrificii  qnodest  Domhiiy  ct  I  t.or. 
X,  27:  Quicnmiue  ederit  pnnem,aul  bib  rifcalicem  Do- 
miiii.  e  c.  ExplicalisMuie  Facundus  Cypriaui  bcctalor 
fi  lissiuiiis,  I.  IX,  c.  5  :  Sacramentum  corporis  et  san- 
gninis  Christt  ^  quod  esl  in  pane  et  poculo  consecrato, 
corpns  ejus  et  snnguincm  dicimns^  non  quod  proprie 
corpus  ejus  sit  panis.  el  poculnm  sangui^,  sed  quod 
in  se  mysterium  corporis  ejus  sanguinisque  conlineant, 
Hinc  ei  ipse  Domiiim  benedictum  panem  et  calicem, 
quem  discipulis  tradiditt  coipus  et  sangumem  suum  vo- 
cnjit. 

XVII. — Sed  cum  judicii  dies  veneril.  Rcspicil  locuni 


bihal. 

XXVI. — Cinerem  ferre.  In  more  eral  ul  Eacharisiise 
pariicipcs,  acce;la  p.nis  puiioiie,  non  LoVum  luler 
sacronim  soleuiniu  coiuodcreul;  sed  aliquM  reseiva- 
rcnt,  domiiuiipie  dcferrent,  ibi(|ue  vel  anie  ^buni, 
v  I  in  pericuhs,  aut  rerum  :igcud.irum  auspiciis,  su- 
mereut  :  qiiem.idiuodum  ciim  Eulogiis  (Ieinrep>  fac- 
tiiiu.  .Mos  hic  vidclnr  pcrduiasse  nscine  ad  couciliam 
C;(;sar-Au{?ustaunin.  Iliic  speclat  ill  d  Tcilul.  I.  ii 
ad  Uxor.:  Nc,ycint  wariius  qu*d  secreto  anfe  omnem  ci- 
buin  gnsles;  \.de  Orni.  :  Accepio  corpore  Domiui  el  re- 
serralo.  P:mcui  eiicluirisiiciiui  iii  Domiiricum  corpns 
tr:i:  ssiihslaiiliari,  rideiii  videtur  sn|)Ciare;Sed  iiKijt  s 
quiddaui  si  llcri  polesi,  qu.Mlqiie  nenio  f;tctie  di&crit, 
Domiuicmn  corpns  *iu  cinens  fuisse  conversuin. 

XXVU.—  Ftcmese  dixil.  PutalcrndilissimnsRigal- 
liiisloco  huic  iuccin  acccs^uram  ab  lipisiola  clericorum 
Ecclesice  liomanm^  uhi  liuiidus  Cfiri-lianus  profiteiur 
ideiur  inuueie  hoc  pri-  j)  se  dedisse  prcemium  concnssoriy  sive  militi.  sive  priBsidi^ 
ne  quod  non  licet  facerel ;  scii  ne  cogerctur  sacri/icare 
idolis.  Utriuo  hoc  cx  K|»isl(da  ad  Aniouianum^  ninii- 
riiin  Ep.  00,  ad  Pain.  nutn.  52,  nherius  illusirari.  At 
vcrha  liecaliudqi;i»hlaui  inniicre  vid(*niur;  lilielhilici 
ncuipe  vice,  aliuui  :»rK|ucin  idegisse  aui  dixisse,  qnod 
in  aucloreui  ex  nicrit»  rcilieus,  inuin  dcMcganicui  seu 
lapsnui  coiisliiuat.  Spci  ics  ilaquc  facii  quod  Cypria- 
iius  b  c  resjiici.  bvc  p  ilius  fui-ril  Christinnns  ina'c 
sihi  nioiiicns.  aui  Ethnicum  suhmitlit  qui  ejiis  persO' 
nam  indncns  s:icrilicucl,  fiih^mquc  cjurarcl,  et  li.  cl- 
Inui  sivc  chari:un  cerliricatoriam  ohiincrel  al^terius 
iiominc  ,  qna  si  fortc  iii  qti:estionein  v  c:»i^i  cbiiti^criC, 
is  se  inereiur,  ei  delaiurcs  averlcrei;  quusi  legibus 
iinpcraiornui  ai)  ip>o  ahnude  fuerii  saiisriclum  :  vcl 
saltcui  pretio  aui  prece  isliusmodi  lcssernlam  olui- 
ncrcl  qu:c  h  cc  iia  gesia  fnisse  prorneliatur.  El  qiii- 
deu  hoc  iu  casn  Ijhella  icus  rcciissimcdicelnr  fccisse: 
quicquid  alius  faciendo  commisif^seinMftem  iW- 


112i 


SELECTiE  IN  CYPRIANUM  NOT^. 


1122 


cita  uefariorvtm  libeUorum  professwne  prodidhse. 
Orlc  miper  apiid  nos  s«jb  Cromvclliana  lyrn;  - 
uide,  ciiiii  rebellium  arina  optiiiMnii  principein  op- 
pressissenl,  el  vtclort^s  in  eos  impotenli^siine  ^nissa- 
rentnr  qnolquol  in  ii<le  pvrinan^eninl;  plurinii  fiuTe 
qui  iii  aUversa  castra  irausierunt,  et  apcrlt^  descive- 
ri!nt,  aposiatis  anuuinrrandi.  Miilii  ctiani  crnni,  nio- 
de^lius,  ut  sibi  videbaniur,  w  aii,  aui  icssernlis  (cu- 
jnsmodi  iradiui*  fiiemnt  ilbs  qni  Itdeni  rol>i'llil>us  ob- 
ligaveraiii)  vel  prciio  emplis,  ant  :>b  indutis  peisoitnm 
eornm  accepiis ;  securitatcm  imcisccbanlnr;  jailanles 
inlerini,  sc  in  (ide  pennanere  nec  per  iiefaria  loBdera 
conjuniiis  consensisse;  licet  tcsserul;e  id  asNerenlis, 
optiorluuo  memlario  se  protextsseni  :  quud  (|uulein 
hominum  gemis,  libclbuicis  \idetur  acccusiMidum. 
Apud  Pracsitlem  ipsum  toiam  b.mc  scenain  olini  fuissc 
qu:tndoqiie  adornaium,  docel  nos  pr:t*dlcia  Ep.  ad 
AfUonian,  Ei  revera  nisi  ipso  cousci*',  vix  comiuude 
traiisijii  poiait.  Iinmo  demum,  nonuumquiim  corain 
ipso  Priside  Hbellaticos  diserlis  verbis  Tuct  priva- 
lim,  Cliristuin  ejurasse  cmistat  ox  Ep.  66,  ad  Paiii. 
num.  08,  ubi  Martialis  et  Basilides  dicuniur  libeUis 
idololuUut  commaculati,  el  nefandorum  facinorum  cons- 
cienlia  vincli,  el  iteruro,  nefmdo  idololatri(B  iibeUo 
contaminati.  llnde  etiain  m  publwis  actis  coniinebaiur^ 
Mtirtialem  contestatum  fuissey  se  obtemperasse  idolola- 
tricB^  ei  Christum,  Tantillum  disiabat  isie  iibeilatito- 
rum  ordo,  nb  imptidenli  et  a]KTta  aposiasia. 

Omnvs  scribenlur.  Sic.  lxx,  quasi  ad  Libruin  vil;c 
et  Acia  Dei  jiidicis  respiieretur. 

XXVIil. —  De  h&c  vcl  rogitaverunt.  Erudilissimus 
Loiiibertus  recie  biuc  coHigit,  crimina  secreta  coufes' 
sione  et  poenitentia  apud  Deum  exifiandn  :  nec  auricii- 
larem  confessiuneui,  <|nod  volnii  Paiuelius.  exinde 
coufici.  Dicil  porro  pntdictns  \ir  doclus,  Cyvrianum 
hic  loqui  taninm  de  pcenitentia  publica,  el  in  dictorum 
fidcin  citat  Morinuni,  qui  privaiam  po^nitenliani  svi*^ 
cub)  seiaimo  iiiipulai  lib.  vu  de  Admmisl,  Pcenii, 
Cerie  Yalenrin'»tni  ei  Th«odosii  «rvo,  in  Ecclesia  Ro- 
mniia  poeniicntiam,  mi\  a  |«resbylero  privatim,  sed 
ab  cpiscopo  publice  i^  tova»  inZr.yti  irrogatani,  apcrte 
docel  Sozom  Hist.  hccl.  \  vii,  c,  16.  t^ua  dere  con- 
subtulur  aniiotata  erudiiiHsiuii  Yalesii.. 

XXX.—  Lavacra  quotidie  lelebrat.  Delicatain  lianc 
et  sibi  tibndieiitein  pQRniietitiam ,  vivis  depingii  co- 
loribus  Tertul.  sub  (lu.  lib.  dc  Poeitu. 

XXXI.  —  Exomclogesin  Deo  facerent,  Respicit  lxx 
Inlerpreium  adjeciitiam  hislonam,  ubi  (res  Piieri  in 
fornacis  inedlo,  propria  pecc:ita,  ei  tolius  populi  tle- 
licla  laie  coufiteotur.  ludeeiinm  ratio  potpnda  dielo- 
rum  in  libro  suficriore,  niuiinini  quod  pucri  pra^dicti 
eranl  spiritu  roris  animaii :  illic  enim  dicilitr  qiio<l  Aii- 
gelus  Uomiiii  cauiinum  reddidit  d>c  'jntZ^K  ^po^-ov  $/«• 
vvpi^ov,  Istis  exigenda  sunt  qux  superius  hac  in  re 
dlCla,  p.  81. 

Domino  saiisfatere.  Videiiuir  illa;  saiisfnclionfs 
«on>istcro  in  Isiiusmodi  viltr  tenore  cl  itistituio.  qua; 
de  pccuileniia  serio  acia  lidem  faciaiit,  eaiuqiie  pro- 
move:int  alque  procurent  per  omnem  prosternendi  et 
humtUficandi  hominis  disciplinam,  convers  tionem  in- 
jungeniem  miscricordia  illicem,  ut  ait  Tcrlul.  de 
Pusnit.  lufelicilor  quideni  cessil,  quod  dum  |irisci 
scriptoies  CNomologesin  ct  soieiuues  p(iuiitenii:e 
aBruniiias  satistnctii»iiis  iiontino  oruarunt,  arrcpia  sit 
ansa  Socinianis  aliisqiie  lia*relicis  docendi  ipsuin  Do- 
miiiuin  no>trum  non  alitcr  siaisXei  isse  :  Ei  cx  nd- 
verso,  cum  aiii  meritoruni  Christi  viudicias  meiita- 
rencur,  itaillom  satisfccisse  coutAud^ini,  iit  sacrile^ii 
in^lar  sil,  si  nos  ptrnales  aliqnos  pauiitculiic  actus 
odliibeanMis.  Cene  D.  Pautiis  a  <:orluibiis  suis  II  Cor. 
vii,ll,  videiurexegis.se,  non  solticiludinemnnnio^  sed 
dejfenswnem,  sed  indiijnatwnem^  sed  timorem^  sed  cemu' 
laiionem,  sed  vindictam  :  et  id«  m  Aj)ostolus,  I  Cor.  v, 
S,  ei  II,  12.  21.  Ecclcsia)  in  delinqueutcs  ccnsur.ts 
iion  sine  publico  iuctii  iirogari  ostendil;  et  prorsus 
absiirduni  videreiur  ul  n  iioxa  alieni  in  inoerorc  nge- 
rcnf,  cuni  interiiu  flagiiiosi  in  deliciis  voluiareni  ge- 


A  iiiO'i«ie  iudulgereui.  Slntus  linjus  lurtnosi  babilum 
dcscrihil  Tcrlnliiaiius  in  Ub.  de  Pce.uit  Ul  sil,  mcco 
ct  cineri  incnbarc,  corpus  sordibiis  obscurare,  animum 
moiroribus  dejirere,  illa  quw  peccavii  iristi  iractalione 
mutare^  cwterum  pastnm  el  potum  pura  nosse^  non  veii' 
tm  sciL ,  sed  animcc  causa,  pterumque  vero  preces  je- 
juniis  aierCy  ingemiscere  ^  lacrymari ,  el  mugire  dies 
noriesquead  Dominum  Deum,  presbylerisadvolvi,  charis 
Dti  adgenicnlari,  omnibus  fiatribus  legationes  deprccU' 
tionis  injungere.  Hmc  omnia  exomologesis»  Ergo  si  ex 
i«tis  nliipiid  desiderareiur,  lu.n  erii  plena  sati^factio. 
lutcrea  l:»uien  iion  evaiiid»  quscvis  et  perfuncioria 
delilKiiio  liorutu  opcriuu  suniciet,  alibi  aucior  iiosier 
rcquirit  longam  el  pienam  poenileniiam ,  ui  trahatur 
diu  pcenitentin^  iil  agmit  poemienliam  Uipsi  jnslo  tcm- 
pore^  iit  non  ante  letfiiimnm  et  pUnum  tempus  sulisjaC' 
tionis,  pax  concederetur  ►*.  ciqiieoppoiiit  veniain  crudo 
tempore  fat  lam.  QuodH;iin  vcro  iciuporis  spatiuut  pio 
maiurocl  legitnno  bal>eridebeat,noiiadeoiii  proinptu 

u  fiierii  statuere.  Satis  co!islai,  pauloanie,  ct  post  cou- 
ciliuin  Nic:tiiuiu,  ct  halcyonium  Constantiiii  s.xcii- 
lum,  cuin  in  Ecclesiain  muudus  coullueret,  el  paccin 
licentia  scrjuerelur;  :icrioribus  excmplis  fiiisse  opus, 
ndeo  ut  flagiiiis  quibusdam,  8,  H,  loannoriim,  imuio 
vit:c  toliu>,  quocunique  extcuderetur,  spailum  ^il  priu- 
fiuiluiii.  Sed  \erisiuiile  vidcltir  Aposlolorum  a'vo  ct 
deinceps  iisquc  ad  Moutuium,  extra  ca.sus  idoiolatri:e, 
nioeclii:c,  et  lioiiiicidii,  qut  forie  e\cipie«.di,  leiiius 
fuiNse  aciiiin.  Cerie  |)neniteutia  incesto  Corintbio  iin- 
posita,  (|ui  iu:itriuioiiii  jura  crimiiii  siio  pr.ciexebat, 
iioii  ulira  iniervalluiii  scripiiunis  priina*  et  sccuiid:c 
Episiolae  perdtiravil.Hocnut<'m  videtur  contineii  trm- 
poris  spailo  qund  iiupendebaiur  iliueri  TiuiOtbei  ex 
M:icedoiiia  ad  CoriiUbuiu,  ei  cjiisdein  exii.de  rcdi- 
tuiii.  Poiro  not;iri  ptiieril,  ip^uin  Cyprianum  qiii  /ora- 
gam  et  plennm  saiisfaeiionem,  justum  tempus,  ei  diu 
troctam  poBnitentiam  adeo  dislricie  cxigil,  et  foric 
pnoius  oiiinium  vcniain  uilam  idolidalns  uinces^il; 
ex  (ioucilii  ibidem  Jiabiti  decrelo,  ubi  Inpsis  piitniieu- 

^  liaiu  istaui  iujiioxerat,  p:)cem  illis  pruliuus  daiidum, 
lioc  cst.  posi  semestre  fere  spatium,  monet  et  coii- 
lendit.  Iinmo  si  omne  teinpus  posi  admissuui  cri- 
men,  nimirum  a  Itccil  iniperii  iniiiis  adjlciatur,  certc 
tricniiii  spaiio  coiitiiiebiiur.  Vid.  Ep.  lvii,  :id  l^niiclii 
nunieros  5i.  PODuitenlia  qiiideni  uller  baptisinus  e.^il, 
et  (|ueinadiuuduin  caie<  hunieuatiis  coinpeleuU:cqiie 
niora,  ex  eoriini  perlidia  ortiini  duxeiat.  qui  staiim 
in  Ecclesiam  admissi,  e:idcm  faciliiate  eamdcin  dcse- 
riiere;  iia  flctus,  aiidiuuiix,  et  consisienlue  iuier- 
valla,  laiuquatu  sufaamtna  qua^dam  nd  poeuileulius 
postliminlum ,  ei  secuudaui  imst  naufragium  tabu- 
latii,  iuicriesscraiii ;  ut  eoriim  nequtti:i!  occune- 
rciur,  (|ui  do  rciucdio sccuii,  in  exitiuin  deniio  pra;- 
cipites  fi'rebanlur. 

XXXIIl. —  Spiritum  transpunctionis.  Hic  xotTotvu^tv 
rcddit  vulgatiis  inierpres  soroiem  ;  scd  Hom.  xi,  8, 
bahei  conipunctionem,  Kar^vu^cy  liicii  Tbcopbylactusex 
menlc    ChiysoStOnii  Tiv  tt^c  xaxi  ^n:(/U'.vov   x^coc^Ti- 

D  OtTO/  l^cv  ri.c  ^^yj*^»  y.ttrtt^us9'vlJa.t   ykp  irri  t3  i^/mf.yyn" 

a^^cLi  Tfvu,  xeti  vpoisTii)ov90ati.  Ile^yciitUii  vcro  ituxlAv  ied« 
dit. 

Dilcctum  veritatis.  Diteclionem  iiiiiilriini ;  «vctrry.v  t>;; 
ol/Dd-u^.Viilgatus  habci,  f/<rtri/«/em  verituUs, 

XXXVI.  —  Cmiii  conversus  ingeinucris.  lxx  iiiicr- 
piclcs  in  liac  lcctinne  prciverc,  (puiiu  baiid  f:u  ile  cx 
textu  belineo  elicueris.  Hieron>iiius  lanien  itguuscit, 
nuii  iiiodo  in  Episiola  ad  Sabiniunum^  sed  iii  Coinmen' 
tario  ;  el  dicit  (|uod  juxta  anagogtn  omnes  ad  poeni' 
tentiam  peccatores,  et  pioicipue  hcereticos  cohoruuur 
serino  divmus^  quod  cum  reversi  a  vttiis  ingemwrint,  et 
egerinl  voenilentiam  saUi  fiani,  el  tunc  inieUigani  ubi 
prius  fueiinl  et  qnod  frustra  in  vanis  speraverant, 

Malitias  irrogatas  luiellige  mala  poense.  lxx  habciil, 
fitroLJo&Tt  ivt  Txif  nouiait.  Tcrt.  |.  ii  adv.  Marc,  c.  24, 
ail,  Et  poeniiuit  Doniinum  de  maUtia  quam  dixeratfa- 
clurum  se  Ulis,  nec  fecit.  ^  j 

Digitized  by  VjOOQIC 


im 


OXOMENSiS  EDITIONIS 


im 


DE  ORATIONE  DOMINICA. 


De  Oraiione,  roiiliiis  in  receiisitine  operiiin  S.  Cy- 
pri:in«,  posl  iraot^cius  de  La^tm  el  Vnitaie,  hiinc  iiio- 
liioriil.  qiu  docel  Evangetic^e  precis  legem,  El  lioc  fere 
oritiiieeilifores  oiiiiies ;  cerie  Npir.  Vei.  iniiom  Reiub 
Eras.,  ui  alios  praelere;itii,  reposiieriiiil ;  ila  iil  liUriim 
de  Lapm  immeiliate  sp(|ii(TOtiir.  Et  revera  si  qiiis 
perpeiim  ]id  iiniuileiii  tueiiilam  moniu,  quae  iiti-aiii- 
qiie  pagiii:im.li  c  implenl  con^i  leraverit ,  iioii  aiioa 
pr'ce(loniiiMis  aiil  inslitulo,  a*ii  lempore  cimscriMia 
juilic  iliit.  Si^d  emii  priora  scri|)ta  suli  fiuem  anni  tbi 
U  miaiii  missa  fiiiHse  cogiioscaniur,  lioc  ad  sciiucn- 
iem,  niminim  25i,  vid<-iur  rejiriendum.  Ex  in.irlyris 
nosiri  lu(*ul>r;iti(mitiii<;.  vix  aliiid  D.  Aiiguslino  C(mi- 
nieiidaliu*  occiirrii.  In  lib.  di?  (iraiia  et  Liben»  Aibi- 
irio  ait :  Commoneo  el  exhortor,  ui  beati  Cyjma^i  /i- 
6rHMi  qiiem  $crip$ii  de  Oratione  Dumiuica  diligenter  /e- 
qaiii.  et  quanlmn  vo$  Dominu$  ndjnverit  intelligati$, 
mffmorioBqne  mnnden$.  Pariter  laiidil  Lp.  XLVii.  el 
cvii ,  nec  noii  I.  iv,  c.  9,  a<l  Bonif.  cont.  dua$  Efi$l. 
Pelag..f^i  I.  ii  de  Bono  Per$ev.,  eideCorreiH.  et  Grat, 
c.  b.  INirro  D.  Hilariiis  liuiic  Tr.iciaium  adeo  oiiini- 
Ims  imnieris  :ibsoliitiim  ceiiMitt,  ut  cniniiieutariissuis 
in  M.ilt.  Cait.  5, .dixerit,  qu-d  de  Oraiioni$  sacra- 
mcmo  nece$%itate  commentandi ,  Ctfprtanu^  vir  $<mcl<B 
memoria  tikerftvit :  nuamiuam  el  1  erlnllianu$  kinc  VO' 
lumen  aptitsimum  $crip$is$et^  etc. 

II.  .—  QucB  enim  pote$t  e$$e  magi$  $pirilali$  Oratio, 
Novatores  fauatici  illaui  soluin  pre<*ein  spiri  iialetn 
censi^ul,  qu:e  exKunporaneo  fervon»  etTmiditur,  a  Cy- 
priauo  uostro  ionv(e  diversi.  Tertuli.  iu  lib.  de  Ont. 
divit  quod  Oratio  a  ClmHlo  con$tiiuta^  ex  t.tbu$  cou- 
$tUutti  «II,  ex  $ermone  quo  enuncintur^  ex  $piritu  quo 
timtum  pote^it,  ex  ratione  qua  $ttscipitur, 

III.  —  lucimditi$  voeihu$.  Cum  miM/^ffta.  inqtiii  Se|i- 
limiiis,  et  hum'tita$e  ador  nte$.  magi*  €omm.ndabimu$ 
heo  preee$  ttO$'ra$ ;  ne  ipsig  quidem  manibu$  $ublimiH$ 
etati$  $ed  temperaU  et  prope  eiati$ ;  ne  vultu  (jtpdem 
itt  audaciam  erecto,  nam  ille  Pubticanu$  qui  non  lan- 
lum  prere  et  vuitu  humiHatu$  ntque  dejeclui  orabal^ 
jn$tificniior  Phari$aso  prncacis$imo  di$ce$$it,  Sonos 
etiam  voci$  $ubjectu$  e$$e  oporlel :  aut  quanti$  arterVn 
opus  e$t,  $i  pro  $ono  audtamw*  ?  Deu$  auttm  non  voci$^ 
$ed  cordi$  auditor  esi ,  $icM  con$peitor.  Portasse  ethiii- 
cam  baitolo^i:un  a  Domino  iioiatain  Mali.  vi  7,  ei 
Illlieg  xvni  2G,  descri|)i:im,  resiucii Cypnanus;  cujiis 
spe  imen  dai  Eschyl.  in  EirT«  inl  etCfltic.  Iia  purro  iii 
recta  Deormn  uouKmclutuia  iiduciaui  p(mel»ani  Gen  • 
tile  ,  iii  Indi^itatneuiis  se  tueivutur,  ne  inemoria  la 
psi  religioiies  c«Mirundereot,  et  numitia  quae  placftre 
conal>an'uroff(Misa  reddereiil. 

Per  Hieremiam  Quoque.  lu  codicibiis  gnecis  sexiiim 
Barucbi  capiit,  i^io-roH  Uftfif^u  dictlur.  Raii^Hieiii 
S4ipra  re<ldidiiuus  iu  aiinotat.  ad  lib.  i  adv.  Juda'o$, 
qiiare  in  laitdantlis  S.  Scripturis,  Itbros  apocryphis 
pnssim  adbibebat  aiictor  ntvsier. 

In  $en$u  ^uteui  tibi  debet  adorari  Deu$.  Mc4iie  sive 
liit(*lleciii ,  pnfstari  tibi  deiiei  ad(»raiio  .  «^  Dcus. 
LXX  babeni,  lii  liAvo^oe   ff-of  Isi  irpovxwcly  lUnoxx. 

VII  —Parer  uaff^r.Lociaiiiis  iii  Plidopnt.  D^nini- 
cain  Draiioneni  voc.»t  T^v  fuxrv  «Tcd  tcocr^oc.  AdiMimi- 
nime  nova  videtur  recepta  apud  uoi  uoinenclaiuia  a 
jirimis  V(»cibus. 

VIII.  —  Singitlatim,  Vox  a  Terlullinno  u^^nrp.-ita. 
Da:mouiu  nuttum  nomen  Imhent  $ingittntim,  I.  de  Idol, 

iX.  —  Orationi$  Dominicce  $acramenia.  Nulla  vnx 
apud  >rript(Mes  E(*elesiastiri»s  laxioris  esi  sigiiKicatus 
r|iiam  SacrameHlmn.  Sub  hacf(t»riuade>|Mrec(*Dominica 
locuiiis  csi  D.  Hilarius  in  loC(»  supcrins  Luidato. 

Breciter  in  sermone  collecta.  Ilanc  ob  causam  pre- 
c»8  bivvior(?s  passim  vocaniur  Co//^r/a  TtTiiil.  Iianc 
Orationem  appellai  Brevuiriwu  to  iu$  Evangeliij  f.  de 
Orat  .  c.  i.  Ila»c  Cbrysost.  .'vil  .Dmiviiiuiii  d  dusse 
/uiT«cy  c^x^<9  H*^ui.  de  /iiiiia.Tertull.  vocat  I.  de  Fuga., 
c.  2  :  Legitimam  oraftonem,  ei  etiatn  ordinariam. 


pentrmgit.  l'arittr 
$t  quod  i$raeli  esprcbruur. 


A     X.  —  Qu(B  vox  Judceo$  etiam 
Tcrl.  dei)rai,,c.  2i  lloe 

klisisii$  iltum  $anctum  liedtmdai  vox  iUt*m^  mik 
forl(*.  (|naiido  lxx  posuerani  t-j^  aycoy,  artiruli  GnBd 
etnphasiii  inliTprcs  laliniis  sic  (>xprtiiieiiduiii  |iutar.*l. 
-  kemiua  peccator  m  datur  Vocem  hanc  n  Ma«i^irtt 
liaiisii  aitcior  nostcr,  ade.  Marc  »  1.  ir,  c.  iS,  ait, 
DLimu$  de  renii$sa  peccutoruut, 

Non  qnod  optemu$  Deo.  Simililer  Tcrr.  de  Oral., 
c.  5 :  hlon  quod  deceat  hominee  hene  D*q  oplare, 
qua$i  $il  el  aliu$  de  quo  ei  pouit  optari,  aui  labortl 
ni$i  optemu$ 

XII.  —  Canerum  a  qno  Deu$  sanctifiectur^  qni  ipu 
sancttficat?  lisdt^m  fere  vcrbis  Tcri.,  ibid.  :  Qeierum 
quando  non  sanctum  et  $auctificatum  e$t  per  sem^lipsum 
nomen  Dei,  cum  caB^ero$  $ancii/icet  ex  $emer9ptof 

Hcec  qutdem  fui$ti$.  Pariter  lecium  1.  iii  ad  Quir., 
c.  G5,  ntrol»i<|U'*  inaiiifesiosed  iuveteratoerrore.  cu 
jiis  p.iricipes  Iren.  I.  iv,  c.  46.  eil.  v,  c.  10;  Teri. 
de  Pudic,  c,  tO  ;  et  Auiii&t.  de  Pcenit.^  c.  10.  la 
»>  li;xni  gi aco  babe  ur, tavt^  twc  ^rt,  hwc  aliquandc 
quidam  fut$ti$.  Sed  iiibil  niulo ;  tiim  eiiim  quid  scrilii 
oporiuii,  sed  (|uid  scriptu  u  fuer.it  speci:unii!>. 

XIII  — Repra'$ettlim  nubi$  petiinu$.  Tert.  de  Orat.^ 
c.  5,  aii,  Ad  no$tram  $u$pen*ionem  pertinet^  regni  Do- 
niinici  reprcBsentatio, 

XIV.  —  sSam  Deo  qut$  ob$i$tit  f  Sic  Tert.,  ibid.: 
Non  qiiod  aUqui$  ob$i$iat  quo  tttinu$  Dei  ooluntos  /Ul 

Hemo  $uis  viribus  fortis.  Ad  re|>ellendos  Pelai^ii 
fiirores  ;»  nullo  ex  Painbiis  liberalius  tela  suppetli- 
taninr ;  iiude  illiim  I).  Aiigust  perpciuo  tn  parles 
advocai.  Vul.  ad  Bonif.  I.  iv.  c.  9,  ubi  luiegne  pagia» 
fere  describiuiiur. 

FiHu$  obfMdivit  Niilla  fere  vox  Cyitriano  iisiiati<T. 
Tertol.  iii  Gxhori.  t.a.si.  c.  2,  ait :  Votunias  Da  in 
obaudientiam  vetterat,  Proinde  et  tu  $i  tton  obaudtmi 
Oc^,  etc.  Prisci,  observaute  Fcsio,  pro  obedivit  po* 
Miere. 

XVIII. — Quompdo  dicitnm  Pater  notler,  qmainiHii' 
Q  gentium  et  credentium  pater  e$t,  $ic  et  puH^m  uo*trum 
V''<;«iiit(«.  D.  lli(*r<Hi  adv,  Pebg.  \  iii.  sub  fincro  aii, 
Domimis  docuit  Apostoloi  suos  ut  quotidie  in  corpoHs 
vtius  >acriftcio  ,  credenles  audeant  toqui.  Pater  uoster 
qui  e$  in  Cmti$.  snnctificetnr  nomen  luum.  lUi  nomen 
Di  t\  qttod  i/er  $e  sanctutn  est.  in  $e  $attctificah  rnptiiiif. 
Itti  ittfirunl  (idv  niat  regnum  tuum,  jspein  reqm  fwuro 
tempore  prce$totmte$  :  tti,  regnaitte  G/tn«o,  neqmiq  am 
regnet  peceatum  in  moriaU  eorum  corpore :  JMugunt' 
que,  fial  voluntae  tua  $icut  in  coelu,  et  m  terniy  ut  rin- 
f^ltir  Angeloe  humuna  fragiliius,  et  volunta$  Dei  (<m«- 
pteaiur  in  terra.  Punem  quotidtimum,  $ive  $uper  omuei 
$tib$tanlias  venturum  Apostoti  deprecantur^  uX  digni  wU 
a$$umpitone  corpom  Chri$ti ,  eic.  Si  in  prccibus  ad 
Deimi  luiuiis  volemiiibus;  (|uod  Cypriano  visuiu  efiU 
atiter  orare  qnam  Doititttt$  docuii,  tiun  ignoranlia  $oia 
fity  >>ed  et  cutpa,  cerle  i  iler  S.  Eucharistiai^  mysicns 
ab  Ccclcsia  prccem  Dimiinicum  umi|ii:tD)  prater* 
inishiim  ininime  putitidum  :  pr;esertim  cum  immis 
l^  Cuciiaiisiicus  illis  om*  i  lo  qiioiidiiuu^  babcreiur. 
^  Teii.  de  Orat.:  Panem  noilrum  quotidtanum  da  uoifis 
hodit\  $piritatiter  iivettigutnu$  Chri$lu$  enim  pani:i  no- 
$iere$Kquiu  vita  Chri$iu$et  vitas  puni$,  Ego  sum^  inqmit, 
paiii$  vita:.  Et  paulo  po$t,  pani$  e$t  $erttt'*  Dei  vivi  qui 
descettdit  de  cceti$,  Tutn  quod  et  corpue  eju$  in  pane 
cett$etur.  H  \c  esi,iiiterpn'tautc  eruditi>simo  ftigaUio, 
Per  punt$  $acrumeittum  commendat  eorpu$  tuum. 
Qiieiiiadiuodum  Aitgosiiuiis,  i.  i  Qu;vst.  Evau  -43 
dixii :  Per  vini  $ucramcntuoi  commeudat  $anguiMem 
$uunt, 

Corpue  eju$  confingimu$,  Affiuiiate  aliqiia  coniiui- 
ciiis  famiii.e  aiii  pcrMMiu'  cuicuiihiuc,  dicitur  a  nd 
Laiiuos  auctores  illos  couliugere.  Sic  CiC'  in  Verrem^ 
Sii('i(m  in  Galb,^  Val.  Max.,  l.  x,  c.  ^.  ChriMuiuus 
Domiiio  fiater  esi ,  imiiK»  cotporis  ejus  iitemhrum  ; 
ii.i  iudividuo  nexii  jutiCtusipsum  iiou  cont'l|gii  ukhIo, 
scd  pirlioipat.  lnfr.a,  ait  no$  jure  commutiicaiiouiiCkrt' 
$tmn   contittgere,  Uutti  verba  rcs^iciuiU  D.  PauU  tt* 

Digitized  by  VjOOQIC 


\m 


SELECTiE  LN  CYPRlANUM  NOTifi. 


im 


f:)litm  I  Cor.  X,  i6,  iibi  vinnm  Eucliarislicum  dici- A  niftinoriier  iftiiebant.  Eamdom  formulam  in  Eale- 


lur  KoivwvUc  ToO  ot/uiaTOc  row  Xpto-oS 

lincltamtiain  nuolidie.  P.iiiis  Eiiel»ari*ilicns  Cliri- 
slianis  etai  (|uoli(liaiiiis  uqiie  ad  ilicr  •liymi,  Atii- 
bro-ii  el  D.  Auffnhliiii  lenipota,  ut  viUi^re  esl  ex 
Episl.  llicnMi.  aa  Lncam  Ba^tkum,  ei  Apol.  ad  Pam- 
mach.  Ex  Ainbr.  c.  ult.  l.  iv  ei  v.  Sacram,  ci  Aug. 
Episl.  cxviti.  Porro  Caii   9  Aposl.  el  (*an  i  Conni. 

Anlioob.  d«^<TeiUIII,  IlAvTaf  t&w5  «JWovTa? 'jr/ffroOff.  xati 
Tuv  7/Mtpcikv  ox&^cVrac,  fi'^  nttpa.,utvdjTat.q  ik  t>^  npovsux^  ka\ 
T^  «/^«  /leTA^r.^i,  ©»f  aTa|'flic  iu:roi'vUVT*f  rn  ^xx/r,0-to 
a^bfi^cfl^dc  ;(/9r..  Apnd  Teniil  Lniuin  cuiii  scru.  iilus 
orii'<  tur ,  qnuiiiodo  slalionuiii  diebus  lidrles  sacra 
inyhteria  partici  ariul,  iia  nt  noii  de  s  Iveiido  jc 
juiiio  pi  r.cliiareiitur,  repoiiilur  :  Sonne  solemnior  eril 
slaiio  /K(i,  $i  ad  aram  Dei  $tcteris  f  Accepto  corpore  l)o- 
mini  et  resewalo.  utrumque  sabum  > $' ^  etptirticifiatio 
sacrificii,  et  executio  ofpcii,  lib.  de  Orat.  sul»  iin.  Ulii 
oliiter  iioletur  S<'ptiniiuiii  uon  Ecclesiui  niorem,  sed 
suuni  inveiiitiiii  prop  uere. 

XX  —  Posse  Sf^sequi,  lii  lib.  de  Lapsi$  dicinir:  Nec 
vinci  a  sa^culo  po>>$et^  qui  uude  vinceretur  in  saeulo  non 
huberet :  $eqiieretur  Dominum  $olulus  et  liber  ut  Apo- 
stoli,  elt*.  Ulii  coiiira  exfmpbriuui  (Idem  dnctiss. 
Gronov.  legeiidiim  contcndii,  unde  vinciretur^  eic. 

XXU.  —  Et  remitie  nobi$.  Graws  rnigoe  li;i'  de  liis 
vocibns  olini  cxciialKiniur,  ei  in:ile  auilieb.it  Era>- 
roiis  (|Uod  dimiite  nobi$  rppOMii«se(.  iinm<;rilo  qui- 
dcm,  cuin  res  ipsa  levi>siiiii  sit  niomenii,  etvc- 
tcri'S  uiroque  inodo  bicuios  rnisse  coii«lcl.  C ne 
aniiquissiuiuin  Cypiiani  eseuip^ir  Verom^nse  liiteris 
capiialibiis  exarainiii,  ubi(|ue  reiinct  Dimitte^  Ui- 
mi$i  el  Dimitttiuu$ ;  et  cmnes  «{uoiquot  suiit  codices 
alicubi  halitMu  usurpani. 

Fidem  poUicitaiioni$  suce  reservantem.  Rpservo  id«'m 
vafei  qiiod  servo.  Sic  Terl.  adv.  Jud.^is^ac  cum /t- 
gno  rtSTcaius  est. 

XXlll.  —  Remitiet  vobi$  p'ccata  vestra.  Posi  baic 
verb.t  ih  Ediiiimc  Parisiensi  an.  i5il,  :issum<*ntnni 


sia  Oriei*t:ili  obnniiisse  ex  Cynll »  disriniiis;  t;bi 
piMMlictis  illis  verbis.  siibjungunt  w  ven):i  soUmnia 
eiiamnnm  iu  usu  ,  Giafas  ugamus  Domino  ^  ciim 
Pleliis  respon^o,  hiynum  et  justum  est.  (Jalecli. 
Myst-ig.  V  Jiisiinus  Mart.  in  A,>ol.  ii,  veieiein  Li- 
tinvicam  de  cribfus  dicii,  po.^i  SmpMirarnni  lec- 
lioiiciii ,  i»l  Pra*i'Ositi  coiicinncni  :  pTetTJt  «vtTT*,u«o* 

xotvyj  irivT»? .    x«ti    ^Oyaf    nlfji.Tco>jmv.    t.tti  w;    'Jrpoiprjfjiev^ 
-KKUTAuils.^v  iif/€i'j  Ti.;  f  u;f>  c    «t.-TO^    iips^pep^T-yt,  xai  oivoj 
XflCi  C^up  x«ti  6  "XpOfsx^i  ^^X^C   OfXoitiiQ  xett  (xtyAt.ffri/x^  ^vy] 
l^^iXfKii  auTW  ^vaiT!/xa»t,  xflfi  6  >a^f  i\tv/tfxn  xfJLY,)f.  De  SO 
leii^iiibns  in    Hapiisnio    xerhis   .  Iiln   acliiiii. 

XXX  II.  —  Mortups  simpliciier.  Si  ribfiKuui  $imi- 
liter^  niiil  LXX  :  Ot^  lOirtTec  Tof/g  v!.:^iuf,  wa«t6vwf 
cufum^ipy.yfJLrtU  9-01.  Et  Ct^t^  11111111110  diibhaiiduni  li;inc 
essc  genuinain  leclionein  :  sed  quia  coiiiccs  Oii  nes 
in  eirore  coiisentiiini ,  id()ue  non  latiinm  liic  loci, 
sed  ei  iiifra  iii  lib.  de  Hortaiit.  religio  erat  quid- 
n  quain  niuiare. 

Missus  sum  lentare.  Ac  si  c:i'ciialem  Tobiae  im- 
misis.^el  Augelns.  Quimquaui  cxeniplaria  gixca,  t|ui- 
btis  iiiiinur,  ct  latiiia  i^super  vcr^io  lectioneui  non 
Hgnoscant;  oliin  obtiuuisse  ex  Syiiaca  versioue  di- 
scimns. 

X-VXIY.  —  Boram  terliam,  sextam,  nonam.  Terl. 
de  Jcjuii.  c.  10  :Ciim  in  eodem  commentario  Lucos^ 
et  tertia  hor  t  oriUionis  demou$lretur^  $ub  qna  Spirilu 
smclo  iniii  ti  pro  ebriis  habebantur ;  et  sexta,  qiia 
Piirus  ascendu  in  superiora;  elnona^  qua  ti^mplum 
stuu  ihtioyressi ^  cur  non  intelligumus  salva  plane  m- 
dHfercmia ,  $emper  et  ubique  el  omni  tempore  orandi ; 
touun  tre$  ihtat  horas,  ut  iH$iqnkore$  in  rebus  humi" 
ni$  qucB  diem  distribuunt,  quw  ncgotia  distiitgnunt^  qna: 
publice  rt$ouaHt^  Uu  it  $olemniore$  fuis$e  in  orationi- 
bhs  diviws.  Qnod  ('tiain  $uadei  Dnnielis  quoque  arqu- 
meiuim  ter  die  oruniis ;  utique  per  aliquurum  korarntn 
exce^iiionem;  non   aliurum  uutem  quam  insigniorum 


viglnti  lere  lincaruiu  iuveriiui  ,  qiio.i  pluribiis  dein-  C  ^»"^^  Aiostalicarum,  (eriia ,  sexiw,  nonie 


ceps  fiuuin  fccil.  Cujns  gciKTis  ct  :tltcruiii  oc«iirnt, 
sub  Hneni  ejnsdeui  par.igraphi;  neiiti  nm  vcro  mss. 
aliciijiis  codicis  pr.csidio  fultniii  *  cniiiiiit*  falsi  poe 
nis  gravissiinis  vindican«io  Scd  diii  lioiiiinuio  :ini- 
mis  nefaria  iila  insetlil  iibido,  ut  viIcmu  spiiriainqiic 
proleiii,  noliilissiinis  faiiiiliis  insen^ie  cupTeni. 

Sacrificium  Dei  majusest.  Non  luriuri>  aui  agnell.-c, 
sed  bovi> ,  inio  b«'caloinb<'S  Sacriliciiiin  iiKijns  esl 
niaxiniuni.  hic  Teriul.  d«^  PiMSCii|»i.  c.  4  :  Hcereses 
mortcm  wicrnanif  et  majoris  ignis  ardorem  infereii- 
les  ,  elc. 

X\V.  —  Ne  nos  pntinris  iuduci.  Inlerpreiaiiien- 
tiiiii  Terinlliani  pro  lexln  ipso  rep^nit  Aircror  nosicr. 
llle  eniin  in  lib.  dcOiai.  ait:  ^e  nos  indncas  in 
tentationetn^  id  est,  ne  tios  patiaris  induciy  ab  eo  ti/l- 
que  qni  teiUat.  CaHernm  abhit  lU  Dominus  tenture  ui- 
deatm\  quasi  aul  ignoret  fidein  cujusque^  aut  dejicere 
gesiieiis.  t.yrillus  Cai.  My  lag.  v,  ail :  Td  fi^ii9t)^0ih, 
tk  ^eipa^^ov  «Wt,  T^  /xh  x*Tae«t7tTi<j5^v«i,  M  tqv  izit-  j)  rundum  Ueum  sibi  es$e, 

Iram  am*tiationi$,  Vid.  qiix  dicia  in  lib.  de  Lapsis, 

Exdtnvii  Dominus  Satanatn.  Eodem  inodo  laiida- 
tur  iociis  isie  I.  ni  ad  Qnir.  c.  80. 

XXVliI.  —  Verbum  consitmmmts.  I^ocnni  liunc  |»ari- 
lcr  inirriie  aiiinr  Orij;enes,  Pnicop.its,  Teriul.  nec 
non  ct  llitTon.  I».  Panliis  Roiii.  ix.  5tS,  Donilnn  noslro 
asserit.  Pro  consummato  Tertnlliaiius  decisum  $er- 
monem  veriii,  udv    Mare,  I.   iv,  c.  1. 

Fuciant  vobis  homines  bona,  Vox  bona  iii  ipso 
texni  s  ibandiebaiur,  adjcciivitni  enim  Va  suiivan- 
tlviim  exigii.   Sic  qiiod  diciiur  Liic    xviii ,  t^  trotr;- 

0W,    Mall.   XIX,    16,  rst  ,  Ti  x<t/dv  irotTOO}. 

XXXI.  —  Sur$um  corda  Mihil  in  cliristiana  pie- 
latii  t>reciiin  Ibnnnlis  aiiliqnius  Sacerdds  veH)is 
comepiis  pncibai,  plebs  invicem  tes|K»ndebnl,  idine 
siiie  mowtore^  qnod  Gentilibits  solciiirie,  quia^  ut  ait 
Tert.  Apol.  c.  50,  de-piciore  ornbant,  Id  cst,  preces 


XXXV.  —  Iste  est  dies  quem  fecU  Dominus.  Lncnm 
liuiic  adducii  Auilor  no>lcr  I.  Ji  ad  ffttirin.  c,  iG^ 
ut  pr  diaret  Dominum  Jesum  lapidem  dictum  fnissc^ 
ubi  (licel  noniiulla  exeinplaria  vuigaiam  s<'qii.*ntiii  ) 
legisse  pariier  vidctur,  «  Domino  factiu  e.U  tste:  cfuic 
Lxx  iuterpieiuni  e-t  leciio,  a  D.  Marco  agniia.  H.c 
ven»  adbibelur  iste  lexius  ,  ui  couOciat,  Christum 
diem  dictum.  Quud  inlerpreiauieiiiuiii  Cypriauo  vi- 
deiur  pecnlLire;  licet  aliunde  id  saiis  coininode 
conbciaiiir. 

XXXVI.  — -  NuUa  sint  horis  nocturnis  precum 
datnna.  tlirislian'»s  nociii  ronvcnius  balmisse  re^  sa- 
tis  nola.  ^octu.nas  coitvocntiones  appcllit  Teriu'1,  ;Ui 
Uxor.  I  II,  Antelucanos  vocat  Pbniits  in  Ep  ad  Tra- 
jan,  Sed  iiisiijjcr  ex  inivata  devoiione,  lideles  lc(  to 
sc  enpiebani,  et  per  nociem  exs^rgb  mt  oraium,  nt 
aii  Teri  II.  loco  pnelaudaio;  slc  *in  Apolo^el. :  Itu 
satnraniur  ui  qw    metninerint  etiam  per  noclem  ado^ 


DE   MORTALITATE. 


De  mor/fl/t/a/e.  —  Sive  lue  nioriif^ra.  Teriullian. 
dc  Resnrieciione  carms  cap  li  ,  delinile  explicau 
Alind^  iiiquit,  morlale  et  alipd  mqrtaliias:  aliud  euim 
qttodpatitur^aUudquodiiatieffici!,  Itevera  niurbns  isie 
epideniicu<«  lani  vana  eterralica  bibuil  syuipti  mata, 
ul  ad  pesiis  proprie  dictjD  iyi>uin  uiiniuie  re.opoHile* 
rei,  i.oriiQrU  vires  soliUus  in  fiuxum  venter  eviscerabat, 
Ijl  faucium  vnlnera  foncepius  med  tlitus  ignis  exm$- 
tiinbnt  As$idno  vomitu  intesitha  quaiiebnntur  ^  ornli  vi 
shfigninis  iiiardescebant^  quorumdnn  pede$  vel  aliquct 
meinbrorum  parte$  coningio  morbidie  pi^redinis  ampu-* 
tnbaiUnry  debilitnbantur  incessus^  obstrufbainr  andHus^ 
caxatus  fuit  aspecru».  Teierrima  bit!C'luc8  in  Arabi:i 
pViuMi  !i  Tinia,  dcinde  in  .^gypium ^eveciir^osf mu-   t 

Digitized  by  VjOOQIC 


IU7 


OXONIKNSIS  EDITIOMS 


im 


(luii)   lii  Afrlcani  pr.>ctssil\  ct  exin  lc  pcr  oc<icl 'ii- A      Ouonwdo   Dt^us  mnuet  vKBlcrnum.Wd.   quv*  «J.cu 


Ailniniciisi-i  illiiis,  qiiaiii  ilcsi TilniriiiKyilido^aMniilo, 
iliiicre  consueio  ei  via  qua^i  pr.riuia  :  aii  ciiiiii 
Plinius  I.  VM,  c.  oO:  Observatutn  a  weridiunh  imrtibus, 
ad  occnsuni  «o/m  p'slilentiani  semper  ire.  linpcra  i- 
lihus  Gallo  cl  VoliisiauD  linc  inalun  conligii,  (cs- 
libus  Knseb.  in  Chron.  Oros.  I.  vii.  elZo  lar.  Annal. 
I.  II.  PiUTO  pacis  icmporo  I*  ><!  eveni^sc  docol  Eu*«'l). 
I.  VM    c.  22,  ex   lilieris  Djouy^.    Alex.  :  To   x/»'»^»»' 

;fWKT«lrvjc  5^  J^uwv  ri  xa,l  «twriiv  Tj'/_0)tTOi'^  xvafrvs^c.  tntxa- 
ri<TAfi'p'^  ^  voa3cawr*5.  QuiblH  pnc^UUclis,  lil)r«in  l|UiiC 
ann  >  lo2  consci  ipluin,  i<l(|ue  antc  redi  ilcj,'ral.«ni  per- 
seciilio  .cin ,  adsiip:il:»nie  liacialus  toiius  lciiire, 
pronuiici.inkus.  Scripli  iiujiis  incininit  P  uilius,  f|ui 
ei  cgrc^iain  a  Cypriano  [.esie  l;iborantibus  ei  cxiiide 
nioriuis  navalain  operain  pinribus  c\sequiinr.  Au- 
gusiinus  lib  ile  Pnvdesiin.  Suuct,  ail ,  Cyiniani  /i- 
bruin  de  MortatiUilc,  muliis  uc  prne  omnibus  qui  eccle 
siasiius  Hlterus  (manU  Inudabii-ter  w  luui.  Ciiat  eiiaui 
Ep.  107  ud  VitaLy  nec  noti !.  ii  adv.  Julian  ,  cont.  2 
Epist.  ^elnfj  t.  iv,  c.  8.  P.irilcr  laudai  Euscb.  aiit 
salicin   Hicron.  in  Cltfon, 

lY.  —  Cogeris  maledicere.  Cbrislo  scil.  Iia  i^anlus 
perseculioneui  auspicabalur,  quen\adino<luni  dc  sc 
ips)  f:«iclur  Acl.  .vxvi,  il,  cl  iLi  dr/nuvpN  Klbnici 
pra'Sidcs  ilhiin  pro.noveb.int.  Sic  En^ei).  I.  iv  Ilisl, 
Eccl.y  c.  15,  de  niaiiyrio  Poly«arpi  vorba  lacicns, 
Procousnlom  de>cribtl  diccnleui  :  AotSo^vjvcy  r^v  X^c- 
ffrov,  cui  SS  M  «rtyr  reposuil  :  6y5o».x&vT«  kki  i^  It»? 
oouAf  uoi  A\n&.  jcai  bu3sy  fii  tj^iii^ai'  xeii  m6»i  ^wdL/mAt  fiXav' 
pi7/xv.0^t  T^v  /8cMc/la  ttou  T^  TtkaAvnri.  /m  ; 

CompeHen.%  jurare.  Vv.r  geiiuin  Ca*saris,  aul  for- 
lunani  ejus.  Sic  Procotisul  apud  Eiiseb.  I.  iv,  c  15, 
loco  pi:elaudalo,  Ptdycarpo  iom«rit  5/Jkeffov  ttv  K*{- 
aa^c  xdxo^*  cui  illc  re>p'>ndil,  fAtxu  -xu^pr.vlcct  X/jc- 
oTtAjii  fifjit,  Proinde  Tertiillianu<>  in  Apol.  c.  52,  di- 
(ii  CUrisiianos  jurare^  stcut  non  per  genios  Cmarumj 


Mundus  erce  nut^ii  et  labilnr.  Vix  alia  de  caiiSJi  gra- 
vioroni  invijiiain  >il)i  cotiflabant  Cliri>iiant,  qiiam 
(|ir>d  niale  oininarentur  de  rebus  liunianis  Nt'C  qai- 
dcin  tenierc  in  b:Mic  sonteiniani  vcncruni ;  si'|uldVta 
aj.ostoli  n  «n  mod  i  fiuem  rerum  onmium  insfare,  ei 
u'timos  vcnis^ie  dies  passiiiuie^ilciilur;  sed  ^iilclaitl  in- 
siipM',  ultimam  advenisse  ho^am,  \  Jo.  ii,  18.  lo  I.  di 
Resurrectione  camis  c^  22 ,  ait  Tei  tiiUianus  :  Fofi 
nostra  stispirant  in  sceculi  hujus  occasnm,  elc.  Caai 
vcro  ad  Gcniilcs^scribil,  utip>os  dnmulrert*!.  Apot  c 
3'2  (»  co  ilra  a.l  .  Esi  et  alia  mnjor  necessitat  nobis 
orandi  pro  hnperatoribus^  etinm  pro  omni  statu  impc* 
rii,  rebusque  liomnnis^  qui  vim  maximuni  umverso  orid 
imminentem,  iiysamque  clnusulam  skcuU  acerbitatcs  hor- 
rendas  comminanlem,  Romani  impcrii  commeatH  scituMS 
relardiri. 

AmpUctamur  diem ,  qui  assignat  singnlos  dmucitio 

T.  suo.  Moriis  dies  rcctc  diciinr  parii(-u'aris  jiidici*  dies; 

(]uema(iu)oduui  inundi  finis,  universalis  perbibetur: 

lcriiuui  aul  dieui  aut  locutn  prorsus  ignoravil  pi  i  Aa- 

tiquit:tS. 

yos  charorum  nwuerus  expectal.  Qiiamqiiain  coelo 
rccepl;eanim:cs:i'culibujns  curis  imn  vacciit ;  ui  suis 
fcliciiatcin  caindcni  e\opieiit  el  deiniini  graliiienlur, 
iiibil  csi  q<iod  iinpt^diat :  charitas  cniin  nuntquam  tx- 
cidit,  0"a'  pos  ca  scqniintnr,  ^e^  ApOhiolorum  gtorit^ 
choro,  Prophetarum  exaltantium  numero^  el  IUitrlyrum 
iunumerabili  poqulo,  ans.ini  dedissc  viilentnr  iis  quae 
occnrruni  in  Hyniiio  Ambrosiano,  qui  Te  Dcum  ap- 
pcllalur. 

DE  EXIIORTATIONE  MARTYRU. 

De  Exhorlatione  martyrii.  Gonsiniili  forma  TerluJI. 
inscripsit  libclliiin,  de  tlxhortaiione  castiiatis.  Ex  C^- 
priaiii  s<  riptis  vix  aliquoi  lutulcuiius  a  Poiilio  iati- 
daluin.  Quis^  iiiqiiit  illc,  mariyres  tantos  exhortuiioae 


ita  per  s^tutem  eoruni  (Imc  vai  Deum)  qiue  est  au-^  divini  sermonis  erigeret^  Quts  denique  tot  confess  res 
gustior  oniuibus  aeniis  Intcriin  l:imon  n  ui  esi  dis-  frontium  notatarum  sccuuda  insciipiione  u^natos,  et  ud 
siinul  iiuluin  verba  b;cc,  ad  inalcdiceniiani, 


verba  ti:cc,  au  inaitUtceniiani,  1 1  ju- 
randi   iisiiin  in  coannnni    viia,  lecte  possc   rdcrri. 

Smulum  autcm  gandebit,  Koo/xov  sivc  mundum 
inlelligit,  ct  ita  pah^iui  vocem  illani  vcrtil  anctor 
nostcr. 

VIII.  —  }lorbi  islius  valetudo.  Nimirnm  inala  va- 
letudo;  undc  languidi  el  iiiiinni  dicunlnr  valcludt- 
narii  Cic  Offic  I.  ii,  ait :  /Esculapius  potest  prwscribere 
per  somnum  curationem  valetudinis. 

Cormptivum  isiud.  Sic  Teri.  do  Resurrec.  carniSf 
c.  41,  ct  alibi  p:issim  legii. 

'Nubila  serena  snspendunt.  Tert.  in  .\pol.  c.  40: 
Cum  ab  imbiibus  cestiva  hityerna  suspenduni ,  et  anniis 
in  cura  cst. 

Navem  scoputosa  saxa  constringunt  Sic  Terl  adv, 
Marc.  lib.  ii.  c.  16:  Fenumenta  Medici  accuse^^quod 
secent,  et  inurant^  et   amputent,  et  constricieni 


exemplum  martjfrii  supersnies  reseruaios.  mcenttvo  m- 
boi  cosleslis  untmurel?  Revera  epislotx  ad  cxiuilos 
con:c.si>oro>,  Moyseii  et  Maximuin,  nec  iion  aiiTbibA- 
ritanos;  ul  el  ali:c  ni»nnull;)e,  in  hoc  tot^e  vcrvaniur, 
ul  ad  niariyriuui  acceiidaot.  Sed  ui  seimone  dmuo^ 
el  tuba: CQilestis  incenttvo,  exbortatio  |>eragtiur,  scri;>- 
ti  biijus  peculiai  is  videttir  cliaracter ;  ei  qui  insUtuto 
libroruui  a  1  Quirinuin  plauc  respoiidct.  Po;  ro  loca 
S.  Scriptiir.i;  eodem  motlo  utrobique  I.  udaia,  auito- 
rein  cutndem  aperic  profileniur.  Quis  vcro  fiierit  i% 
Forluuatus  cui  liber  bic  inscribltur,  no:t  Droniptuni 
fuerit  dicere,  cuiu  plures  ejusdem  norainis  m  Cjpria- 
nt  scriptis  occurrant :  et  dcmum  Gcri  possii,  ut  ad 
aiiuui  h:ec  pcrtineant,  diversum  ab  omnibus  alicubi 
menioratis.  Puiarcin  tamen  liac  episcop.ini  ilium  re- 
spicere  ad  qmmi  Ep.  lvi,  ad  Pamel.  nuiu.  liii,  dirigi> 
tiir  :  ei  fortc  qui  in  C:irtba;;inieusi  Nynodo,  Fortuna- 


IX   — Sta  in  jubiilia  et  timore,   II;jcc  noo  occnr  D  lus  a  Tbucc:d)ori  dicitur.  bemiiin  exaraiiim  censeo 


runt  in  gixcis  excmplaribus,  .sed  babet  vulgaius  in- 
terpres. 

X  —  Vulneribus  quoque  ct  vermibus,  Sic  infra  in 
lih.  de  Paiientia,  qiiasi  phtliiri:isi  i:ibor:)ssct.  liOcns 
Jobi  qui  respicitur  est  c.  vii,  4,  ubi  putveris  iion 
miniis  qiiani  ^erniium  mentio.  Sed  hx'C  ininiine, 
saliem  ad  viilgi  scnlcmi^im.  mitriuom  describunt; 
in  illoium  eitim  scpulcbris  nnimpiain  vermes  com 
pareiit.  Quod  addilur,  nudus  etiam  ibo  sub  lerram , 
inierpietainentum  esl  vociimi  lxx   aittXib^^fAxt  ixci. 

Ego  obiuli  memoriam.  Sic  Ap 'C  vin  3,  dicitur 
Angetus  steiisse  ante  altare  habens  lliuribulum  aureum, 
el  data  sunt  illi  inccnsa  mulla  ul  durct  de  oralio- 
nibus  sanctorum,  etc. 

Et  itcrum.  lxx  lcgunl  kaI  vrv.  Legisse  videtur 
N«»Nicr,    >;«i   n*/cv.   Pro  assistiinus  legunt  iidem,   o? 


Oicasione  persecHtionissubGailo  et  Volu:»iauo  recni- 
dcsccnlis,  de  qua  visis  ((B'e>tibus;idinonilus  Cypria- 
iins,  alios  aduKUicre  non  de>l  tit.  Docianu  clades  in- 
cxspcct  la  i^rassaiione  o  'V  os  quosque  oppre^sit*  ut 
de  lapsis  resiitueodi^  unica  niauiret  cura ;  qoae  verd 
sub  Valcriatio  el  Galiien»  succesbcrui.t,  f  rr  uiinis 
videiitur,  pro  martyris  nostri  dii  gcnli  >,  ut  reinedi« 
huc  u>iqiie  fncrint  diluta.  Rclioqnitur  crgo  ut  ad  ia« 
tei  iHcdiuni  b  c  tcnipus,  niiniriiiu  ad  aimuiu  25i  li- 
belli  isiius  naiales  sini  rcfcrcndi.  Quud  cx  1).  Ilieroa. 
Ep.  ad  Pammach.  c.  50,  a  (piibusdaiu  aircrlur,  nl  8«j- 
iUrx  possit  D.  llilir.  tractain^  bnjns  fuissc  auciiir  ffl, 
siquidcni  libri  ejus  ad  F<>rtunaiuni  hab^  lur  nieiiiio, 
nutlius  videiur  niomcnti;  siqiiiileoi  si  quis  Udarii 
icviim  speclei,  non  admoduin  opportunus  tunc  tt*flB* 
poris  siib  inijkcraloribus  Chnslianis  de  niartyrio  ad* 
vcrsusgenrdiuin  furorcs  libcr  Porro  lut)rica  prorsits 
cx  personuc  nomino  probDlio:  iifsuWc  ucc  Fortauali 
DigitizedbyVyO 


U29 


SELECTit:  IN  CTPWANUM  NOTiE. 


1150 


qui  vitam  fflite  Hilarii  s^ripsit  lenpora  respondent;  A  *lnov.  Eadem  Toce  utilar  D.  Paulus»  Aet.  xvii,  23,  et 


ct  demum  in  plurimisexemplaribusHieron.  mss.  non 
Hilarii  nomen,  sed  Gypriani  reponitur.  Haud  interim 
facile  est  conjicere  qtiid  Pamelio  in  mentem  venerit, 
ut  diceret  Remboldum  primum  oninium  tractatum 
bunc  edidisse,  cum  in  Spirensi  ediiione,  arti  typo- 
graphic»  coaeva,  et  etiam  in  veieri  innominata,  quae 
ccrte  Remboldum  longe  praecessit,  compareat. 

Mediocrita$  no$tra  ausalh  diviwB  inspiratiomi  in^ 
structa.  Quidquid  grati»  divin»  praesidio  factum ,  id 
inspirationi  imputat  auctor  noster.  Ita  Tertuli.  1.  de 
Patientiac,  I,  ait :  Bonorum  quorumdam^  ncuti  et  ma- 
lorum,  intolerabilis  magnitudo  est :  ut  ad  capienda  et 
prmtanda  ea,  sola  gratia  divinw  inspirationis  operetw, 

8ex  milliaannorumjampene  complentur.  Galculum 
veicrem,  et  suis  temporibus  in  Africa  receptum  se- 
quituranctor  noster;  nimirum  qui  aeram  christianam 
anno  muudi  5500  assignai ;  cui  nnmero  si  252  anni 
addantur,  coiisurgent  5752,  quae  non  longe  abeunt  a 


II  Thes.  II,  4. 

Tibi  idolum.  Sic  LXX  c?S«Xov ,  non  ylwti^  reddit ; 
nec  enim  refert  an  arte  statuaria  an  pictoriafiat  quod 
colitur. 

Et  omnia  quce  in  eis  sunt,  In  Graeco  habetur,  xai 
Kny^f  bZkx»» ;  quam  lectionem  Godicis  mss.  agno* 
scunt. 

Rogat  nec  impetrat»  Yid.  quse  dicta  inlib.  de  Lapsis, 
p.  93. 

/fi  tempore  quo  invocabunt  nte,  in  temfore  afflictio- 
nu  suw.  Haec  omnia  redundant;  et  videnlur  loco 
alieno  apposita. 

Quod  si  rogaverit.  Locus  hic  non  integer  describi- 
tur,  et  plurima  subinde  omiltuntur. 

JEgualis  animm  tuas.  6  taci  r^  ^uxi}  vh»,  Hinc  pe- 
tenda  explicatio  loci  D.  Pauh',  P&il.  u,  20.  ouSivet  £x«>» 

Propter  eum  qtu  ditexit.  Exemplaribus  isiis  accedit 


6000.  Notum  vero  est,  in  numeris  recensendis  ad  pro-  g  Noster  qiiae  legunt,  ^tk  Tav  icfAie^.vA^» 

ximos  integros  recnrri  solitum.  Diserai  D.  Petrus  H         ^''" -'*    ''  — *"    *^^ 

£p.  ni,  8,  Ifi7/e  annos  apud  Deum  haberi  sicut  dies 
unus;  et  exinde  a  veteribns  creditum,  Hexamero  fi- 
nito  sabbatnm  aeternuin,  cl  mnndi  finem  succedere. 
Porro  cum  Dominus  promisisset,  Matt.  xxiv,  22,  Elec- 
Jorum  causa  dies  istos  abbreviandos  fore,  non  temere 
omnium  fere  animis  insederat  opinio  Consummatio' 
^em  mundi^  et  Antichristi  tempus  infestum instare.y id. 
^uae  hac  de  re  dicta  in  I.  de  Morlal. 

Insidias  dejiciendi.  Colluctalio  nostra^  inqnit  Apo- 
.slolus,  Eph.  VI,  12  ,  non  est  adversus  camem  et  san- 
^mnem,  sed  adversus  principes  et  potestates ,  etc. 

Propositis  titulis.  llla  ergo  exemptaria  ad  mentem 
auctoris  maximevidenturaccedere,quae  titulos  hosce, 
simul  semelque  in  libri  principio  exhibent. 

Lanam  et  purpuram.  In  oblationibus  quae  in  taber- 
naculi  usum  aamittebantur  Exod.  xxv,  erant  Hya' 
cinthus,  purpuraf  coccinum,  cum  bysso  :  Sed  in  Ec  • 
clesiae  christianae  ornatum,  sufficiunl  innocentiae  et  ^ 
martyrii  colores.  ^ 

Dondno  permittenteprimum  Baptisma  credentibus  de' 
dimus.  Baptisma  olim,  non  nisi  ex  mandato  episcopi 

celebratum  ;  ou»  i{ov  iari  X!^pic  tou  l;rtax67rou  oOt«  /8ait- 

ri^ir»,  o&rc  «v«ltri}v  icotcTv,  etc,  inquit  Ignatius,  Ep.  ad 
Smyrn,  Unde  in  Ecclesia  solum  qua  ijpse  sedebat, 
erai  baptisterium.  Martyrium,  Baptismi  nomen,  ex 
Domini  verbis  accepit,  Matt.  xx,  22. 

Angeli  baptizant.  Qui  susceptorum  munere  fungun- 
tur :  et  martyrum  animas  sanguinis  lavacro  exemptas 
in  coelnm  porunt;  vid.  Luc.  xvi,  22. 

Fidd  nostra  incrementa  conwmmat.  De  hac  rtUt^' 
cst  vid.  Lnc.  xiii,  32,  et  Heb.  ii,  10. 

Simus  et  amici.  Martyres  perfecti  sunt  in  dilectione 
I  Jo.  IV,  18.  Unde  Tertullianus  in  illnro  Joannis  lo* 
cum,  Scorpiac.  c.  12,  ait :  Perfecta  dilectio  foras  ab- 
jicit  timorem^  quoniam  timor  poenam  habet,  et  qui  (!• 
met  non  est  perfectus  in  dilectione.  Quem  timorem  in- 


Fidite,  et  stale,  et  eemiie.  LXX  legunt  OapatiTc, 
9riirt  x«i  if&rt,  scd  pHor  vox  in  textu  sacro  non 
comparet. 

Jn  renovatione  spiritus.  Intellexisse.videtur  auctor 
noster  Spirilum  sanctum,  sed  exemplaria  Graeca  ha- 

bent,  lion  msvfMroe  OLylou  sed  vodc  OiMAy. 

Qui  pguram  portabat  diaboli.  Sic  1.  n  ad  Quir. 
c.  16:  Amalech  superatus  est  a  Jesu,  id  est  diabolusa 
Christo  viclus  est. 

Nec  exeidatis.  Quamquam  in  textu  Graeco  nulla  ve- 
sligia  hujus  leclionis  compareaftt ,  tamen  similiter 
legit  auctor  noster  Epistola  ad  Thibaritanos;  quasi 
legisset  ftM*  ix^vianrc. 

Quotiescumque  communicatis.  Mss.  codices  non 
pauci  similiter  legunt  «ecyttveDyrcc ,  et  statim  ru  U^iic 

Domini  nomen.  Non  irvcCfut,  sed  dvo/uoc  legisse  videtur 
noster,  el  pro  ufj&t,  ^/Aft«. 
Copulati  sunt  pedes.  LXX  Avrot  c\/vs9o^(fBn9ai>, 

Vnam    petH.    LXX   fc^xv    ^rrivi/xriTt.     SCil.     ocit>}9/v. 

y\6. 111  Reg.  II,  20. 

Non  combureris.  In  hac  lectione  mss.  codices  con- 
sentiunt,  et  lxx  interpreium  versio  iilam  exigit,  ikv 

Z$iXOYif  Zt&  Ttvp^i  ,  cu  /i^  xctT«txav0^c »  f  ^^1  cv  xfleTerxa69Cc 

9c.  Porro  Hebraea  veriias  etiam  deposcit.  1D3  *{Vn  'h 
tp  T3nn  nh  TCrfr^  rran  nS  TUn  :  perperam  ergo  in  Im- 
pressis  ista  huc  usque  omiitebantur. 

Prcemeditari  excusare.  In  texto  graeco  est  oLnoleyyi" 
9«iy«i.  et  quidem  omnis  apologia  est  quaedam  excusa- 
tio.  Vulgat.  habet  quid  respondeatis. 

Mogitalum.  Iia  scripsisse  Gyprianum  miniroe  est 
dubitandum.  Nam  ut  tot  exemplaria  in  voce  inusitata 
infercienda  conspirarent  nulla  idonea  ratio  reijdi  po- 
test;  sed  ^uare  librarii  id  nuperi  mutaverint,  causa 
subest  satis  manifesta ,  quae  etiam  passim  obtinuit ; 
ut  ad  vulgatam  editionem  omnia  melius  responde- 
rent.  Revera  graeca  exemplaria  S^xwpoy  habcnt :  scd 


telligi  prosstat  mn  negationis  auctorem?  quam  dilectio^ 

nem  perfectam  afflrmat,  nisi  fugatrieem  timoris,  et  ani-  D  Aquila,  Symmachus  el  Tlie«idolio  in  ^ioycXAiw  consen- 

matricem  confessionis  ?  Qua  poena  timorem  puniat,  (non      tiunt ;  quae  vox  Marc.  7,  32,  adhibetur. 

quam  pomam  ut  habetur  in  impressis),  nisi  quam  ne-         Tantum  accipiat  de  Dei  ope.  Yid.  L  vii  ad  Quirin. 

gator  relaturus  est,  cum  corpore  et  anima  occidendus     cap.  42. 

fit  gehennam?  Hlnc  marlyres  amicitiae  jure,  Domini         si  demundo  essetis.  Gum  eadem  voce  ulatur  D. 

1-.^-:  .  s. .......  ^.  .....   M  ^       Joan.,  capite  xv  ei  xvi,  non  promptum  est  dicere, 

quare  varie  reddiderit  auclor  noster;  sed  libri  omnes 
in  lectione  consenliunt,  Vnlgati  interpretis  leciione 
insuper  habila  :  cui  librarii  solciit  omiiia  passim  ac- 
commodare. 

David  misericordem.  Locum  hunc  tractai  Tertull. 
in  Scorpiac,  c.  8.  David  exngitaiur,  Helias  fugatur^ 
Hieremias  lapidatur,  Esaias  secatur^  Zacharias  inter  al* 
tare  et  asdem  trucidatur,  etc. 

Septem  dies  annorum  septem  millia.  Durationis 
mundi  nimlrum,  Alibi  sex  dierum,  sive  sex  mille 
annorum  spatiomundi  aevum  aucior  noster  conclu- 


lateri  perpeliio  assihtunt;  et  sequuntur  Agnum  quo 
cumque  ierit,  Apoc.  xiv,  4. 

Perdant  quod  evaserint.  Profectus ,  quos  fecerunt, 
amittant.  Teriul.  de  Anim.  ait  illam  varie  per  acci- 
deniia  evadere  :  hoc  est ,  proinoveri :  et  de  Patient. 
hominem  evadere  ad  salutem ,  hoc  est  procedere :  et 
eodem  fere  sensu  passim,  similiter  Virgilius :  Evado 
ad  summi  fastigia  cnlminis.  Aut  forte  vox  adhibetur, 
in  notatione  qua  signilicat,  esse^  aut  fieri,  aut  sensus 
sit.  Qui  ad  saecnlum  redeunt  postquam  Ghristiani 
evasere ;  Ghristianismo  excidunt. 

IN  LIBRUM  DE  EXHORTATIONE  MARTYRH. 

Ji$  quos  colU.  In  Graeco  habetur,  rav  9ctf«f/4TWii 
S.  Ctprian.  IV. 


dit ;  nec  necesse  est  ut  in  Papiae  castra  hic  V^^)*f%^/jTp 


1151 


OXOMIENSIS  EDITIONIS 


m 


videatur ;  sunt  enim  qui  ipsum  judicii  diem  mille  an-  A 
nonim  moram  habiturum  slatuunt. 

Ad  feptem  eccletia$  scrilfU.  Nimirum  ad  Romanus, 
Corinlhios,  Galalas,  Ephcsios,  Philippenses  Colos- 
senses,  et  Thessalonicenses.  Si  reqiiiraiur  qiio  in 
loco  Panlus,  hujus  legitimi  numeri  ei  cerli  metmneriiy 
forle  dicendum,  hoc  ab  eo  prxstitum,  Heb.  xi,  50. 

Vna  super  pelram.  Primus  qui  lectionem  hanc 
mutavil  et  Pelrum  reposuit  erat  Manulius.  Yid.  qus 
dicta  ad  lib.  de  Unitate  Ecclesiae,  p.  76.  Porro  note- 
tur  sententiam  uostram  de  assumentis  textui  Cy- 
priani  illicadditis  a  viro  consultissimo  Lalino  Latinio, 
in  ejus  bibliotheca  sacra  et  profana  an.  1677 
Romaeedita,  p.  178  et  179,  egregie  conflrmari.  Di- 
sertissimis  verbis  ait  Dominus,  ivi  TaOrii  t)  nirpx 

Nec  vacat.  Mysterio  scil.  sive,  non  caret :  haud  te- 
mere  aul  frustra  dicitur. 

Ab  eo  sutcitandos.  In  impressis  additum,  invilam 
(Biernam,  Sed  contra  exemplarium  mss.  et  Grxci  tex-  -n 
lus  fidem. 

Nec  fratrum  precem  pro[uturam.  Perslringit  marty- 
res  qni  veniam  quibuslihet  facere  se  posse  putabant. 
Tcrlullian.  de  Pudic.  libro  satis  malo  non  male  aii  : 
Sufficiat  martyri  propria  delicta  purgasse.  Ingraii  vel 
Muperbi  est  in  alios  quoque  spargere  quod  pro  magno 
fuerit  consecutus.  Quis  alienam  mortem  sua  solvit,  nisi 
solus  Dei  Filius  ?  Nam  et  in  ipsa  pasnone  liberavit  /a- 
tronem.  Ad  hoc  enim  venerat^  ut  ipse  a  delicto  purus^  et 
omnia  sanctus  pro  peccatoribus  obiret.  Proinde  qui 
illum  wmulariSf  si  nitul  ipse  deliquisti,  plane  patere 
pro  me  :  si  vero  peccator  es,  quomodo  oUum  facuix 
tuw  sufficere  iibi  et  mihi  poterii? 

Acne  quis  vel  libdli.  Ha;c  prorsus  confirmant  sen- 
tentiam  nostraro  de  libellaticis,  de  qua  videalur  lib. 
de  Lapsis. 

Bolocausta  hostias.  Vid.  quae  dicia  Ub.  ui  ad  Quir. 
c..i5,  LXX  legerunt  oioxct^flt^w  QwUc,  et  forie  ve- 
rissimn  leclio  fuerit  Holocausium  hostice. 

Portanies  gremia  sua.  Yid.  quae  dicu  1.  ui  ad  Quir.,  C 
cap.  16. 

Clauduntur  in  persecutionibus  ierrw.  ProscripUs 
nimirum,  ct  deportatis.  Quod  in  editionibus  priori- 
bus  lectiim,  clauduntur  ocuU  in  persecutionibus  terras^ 
ex  librarioruin  infelicissima  criiica  natum ;  qui  men- 
dam  cum  non  inveniunt  corrigendo  faciunt.  Infra 
legerunt,  claudi  in  momento  oculos  quibus  homines 
videbantur  ei  mundus^  et  nihil  prster  oculos  ciaudi 
putabant. 

Sine  damno  iemporis.  Per  omnia  confessores  mar- 
lyribus  xquantur,  si  a  judicii  mora  quae  Baplismi 
sanguinis  smgularis  prxrogativa  babebalur,  pariter 
sint  ciempti.TertuU.,  deAnima.  dhit:  Modica  delicta 
mora  resurreciionis  expendi  :  ratus  hac  poena  damni, 
in  iUa  animadverli.  Sequiorum  temporum  doctores, 
poenam  sensus,  et  purgatorios  ignes  addidere.  Imo 
Origenes  gehennae  ignes  purgatorios  statuebat.  Quae 
ex  Epistola  ad  Antomanum  a  quibusdam  in  liac 
caiisa  aacruntur,  ad  lapsorum  censuras  hic  in  D 
Ecclesia  omnino  pertinent;  nec  cum  poenis  quae  viia 
functos  exercent,  quidquam  liabeni  commune. 

Conscienlia  coronatur.  Per  conscientiam  intcUigit , 
Virtutem  ad  prcelium  promptamt  ei  fidem  qucs  erat  ad 
martyrium  prceparata. 

IN  AD  DEMETRIANUM. 

Ad  Demetrianum.  Hunc  Africae  proconsulem  fuisse 
uno  ore  dicunt  Baronius ,  Pamelius,  Lomberlus,  alii- 
que  qui  de  Cypriani  rebus  scripserunl.  Sed  parum 
verisimile  est  summum  magistratum ,  deposilis  fascl- 
buselimpeni  inslgnibus,ad  episcopi  chrislinni  do- 
mum,  idqiie  non  seiiiel  sed scepe  venturum.  Nec  mngls 
ad  proconsulem  faciunt:u(  cateros  concitaret ,  etodia 
tuis  maledicis  vocibus  seminando ,  comites  sibi  plures , 
radicisatqueoriginis  sm  puUulatione  fecerit.  Aliteriras- 
cebantur ,  et  magis  decreioriis  armis  pugnaljaiit  pro- 
vinciarum  prxsides.  Porro  a  Cypriani  raoribus  looge 


videtur  abesse ,  ui  prineipem  Vinun  V^rtus  panim 
honorificis  exciperet ;  ut  ohlatrantem  eum ,  et  ore  sa- 
criUgo  et  verbis  impiis  obstrepentem ,  cantemnere  se 
profiteretur ;  et  indocilem^  impium ,  fureniem^  aem, 
surdum  et  brutum  compellaret.  Omnino  i^ilur  dieeB- 
dum  est  Demetrianum  judicem  saltem  fuisse  i&cifi- 
tate  Carlbaginensi ;  aut  aliquem  e  coosiliariis  qoi 
praesidi  solebant  in  judiciis  assistere ,  de  quibus  vid. 
Act.  XIV ,  12.  Et  virum  istius  modi ,  Cypriaoo  ob 
communia  olim  studia  familiariter  notum ,  Teierem 
sodalem  aliquando  invisere  voluisse ,  Tero  oon  est 
abslmile.  Cerie  Pontius  uon  aUo  Ulum  titulo  oraat , 
quam  gentilis  blaspkemi.  Et  Lactantius  sioe  aUqiu 
honoris  prxfatione,  hominem  veriiaiis  ignanm  ap- 
peUat.  Nec  refert  quod  Demetrianus  dicilur  Dei  charos 
domo  privare^  pairimomo  spoliare^  catenis  premen, 
carcere  includere ,  besiiis  ,  gUidio  et  igmibue  pumre. 
Haec  enim  inferioris  subsellii  persACutori  satis  qia- 
drant,  et de Saulo,  Act.  viii,  et  ix ,  qui  cerie  noo  erai 
provinciae  pneses  •  referuntur.  Luem  iilam  de  qn 
supra  in  lib.  de  Mortalitaie  actum ;  et  famem  qus  , 
pesii  supervenire  solet ,  apologtae  buic  occasiooeia 
dedisse  ,  satis  aperte  profitetur  auctor  noster.  El 
quandoquidem  faines  cessanU  agriculturae ;  boc  esi 
iiesti  adulia^  et  diutinae  ,  succedere  dignoscitur ;  li« 
brum  hunc  non  aiite  secundum  a  morbi  iailiis  aiiniUB, 
hocest  2.^3  scriptum  fuisse  ceasemiis. 
Nam  cum  ad  me  sajpe.  LactanUos  Insi.  I.  v,  c  4, 

icui  succeniuriaior  accedil  D.  Hieron.  Ep.  ad  Mof,) 
icii,  Cyprianum  ineaoratione  quce  Demetrianum^suMt 
ipse  ait ,  oblairantem  atque  obsirepeniem  veritaii  redm- 
guere  conatur  ,  ea  niaieria  non  usum  etse  «I  debuit, 
non  enim  Scriplura  testimomis  quamiUe  utique  «omm, 
fictam^  commentitiamque  puiatatySed  argumentis  ei 
ratione  fuerat  refeUendiu.  Nam  cum  ageret  cohItm  Ao- 
minem  veriiatis  ignarum  ,  dHatis  pauli$per  dwinis  kc- 
ffoni^ia  f  formare  hunc  a  princijAo  iamquam  rudem 
debuii ,  eique  paulatim  lucis  prindfna  numstrare ,  ii« 
toto  lumine  objecio  caUgaret.  Uaec  vero  crimioaiio  et 
calumnia  prorsus  evanescet ,  quam  primuoi  consii- 
terit  non  cum  homine  ita  rudi  et  veriiotis  ignaro  rem 
fuisse  gesiam ;  sed  illo  qui  swpe  ad  Cvpriaouffl  unisset^ 
et  de  fidei  capiUbus  acrUer  subinde  disceptasset.  Porro 
observandum «  loca  S.  Scripturae  qu£  a  S.  Cyvnaoo 
in  toto  hoc  scripto  afiferuotur ,  ex  prophetiis  fere  eise 
desumpta ;  nec  ad  redarguendum  infidelem ,  itta  me- 
ihodus  accommodatlor.  Unde  D.  August.,  ont.  it 
quinque  Ucsres,^  postquam  attulisset  S.  ScripUirs  Ye- 
teris  Testamenti  suffragia,  ait :  Bic  esto  et  tu  Pagsu* 
Audi  quid  dicat  Propneta ,  yioit  mild  ego  qttod  Vibd 
scrivsi  ,  codex  in  quo  hcec  scripia  Uguniur,  tn  mwmo 
Judcei  habetur.  Inimicus  meus  testis  esi  meus  ^abims 
quare :  aperi ,  lege  ei  crede.  Quinimo  argumeotttn  ioc 
late  tractat  idcm  SS.  Pater » contra  Fausium  Mamdu 

I.  Xlll. 

Tacere  uUra  non  oporiei.  Diu  erat  aoteqoam  enm'h 
nationem  hanc  deposuerunt  elhnici ;  adeo  ot  ipsi 
D.  Augustioo  opus  fuerit ,  coiiscribere  libram  de  0- 
vitaie  Dei,  eiOrosiohistoriamsuam,  ut  eam  dUuertoL 

Senuisse  iam  mundum.  Uiiiversi  macbioam  senio 
dilabi,  et  ad  interituro  vergere;  looge  alia  rese^ta 
secuU  claiisula  et  mundi  fine,  quem  dies  judiciisecom 
affert;  ita  enim  differuntutmorsnaluralisotvioleoiJ. 
Utrainque  tameii  ruinam ,  primi  Christiaoi  pariter 
exspeciabant  et  genUlibus  iiiinabantur. 

Verna  de  temperie  sua.  Probau  haec  lecUo ,  et 
phrasi  TertitU.,  consona.  Is,  I.  de  Resur.  cam.y  c  i^, 
ait  Revolvuntnr  hyemes  et  cestates ,  verna  ei  auiunuts. 
Ldiiorcs  importuna  liberalitate ,  sata  addidere. 

Soliciludinem  cunmlant,  TerluU.  in  Apol.  dilil.  ex 
occasioiie  consimili ,  Annum  in  cura  esse. 

PaUidas  herbas  steriUs  gUba  producat.  Sic  Tert  id 
Scapul.  :  DoUamus  necesse  est ,  quodnuUa  eimUts  tm- 
pwie  latura  sit  sanguinis  nosiri  effusionem ,  sicui  etak 
HiUrione  prcende ,  cum  de  areis  sepuUurarum  nos^ 
trarum  aceUimaueni.  Arece  non  sint  :  areee  t] 
fion  fuertmt :  messes  enim  iifo&riMn  egeruntm 

Digitized  by  VjOOQIC 


1133 


SELECTiE  IN  CYPRIANUH  miJE. 


1134 


Qm  ftert^euui  et  nudu$.  Judicem  nariter  efTemi-  A 
nntum,  et  muIUliis  non  vesiilum,  sea  pellucentem, 
Juvenalis  exagitat  Sat.  2. 

Horrta  cludaniur  in  lerrh,  Hujna  maleflcii  rens 
Prov.  XI,  26,  dicilur  tl  VT!D  <rvyixft>v  atrov.  Eleganter 
rem  describit  Nazianzenus ;  ut  sit  nArAiepa/yfjutrw&rBxt 
rfi$  ivSc^A^,  xal  ^MpycTv  ra;  TvfwofAt,  Dardauariorum 
nomen,  licet  infame  et  legibus  coercitum ,  tamen  qui 
in  provinciis  potestateprxerant,  exinde  conipendia 
sibi   Oacere  minime  erubescebaut. 

AnoeenU.  lu  banc  mentem  plura  dicuntur  in  lib. 
ad  Donaium.  Nec  novum  est  ut  auctores,  illis  qu» 
prius  scripseraut ,  subinde  tamquam  suis  ulantur. 

Timeni  contcii.  Accusare  scil.  et  deferre. 

Crocodili  et  C^nocephali.  Tertullianus  In  Apol^  c.  6, 
ait  badc  i£gypttorum  portenta,  Pi$onem  ei  Gakinium 
Coss.  CafnioUo  prohibmsse  ,  porro  e»ersis  eliam  aris 
eorum  abdicasse  :  postea  vero  illia  ia  integrum  resth- 
tutis  ,  mintiMiii  mi^estatem  eoltatam. 

Torqueri  enim  dehui  «t  negarem.  Hoc  argnmeBlura  n 
late  inieut  Tertull.,  in  Apol.  e.  2,  et  1.  i<u<  NationUy 
c.  3.  Nee  non  Minut.  Fetix  in  Octam  qui  dicit  per" 
versam  quasstioneni  exereeri ,  non  quw  verum  eruerei , 
ud  quee  mendadum  cogeret, 

Rumis  regum.  Deei<inim  nimirum ;  auArum  cladem 
in  prineipio  libri  de  Lapsie^  ullioui  divin»  imputat 
auctor  nosler.  Res  ista  singulari  libello  Lactantii 
argunaentum  fecit.  Quam  eliam  iractat  Orosius  Hist. 
1.  VII,  c.  31. 

Valetudine  mussUanm».  Tantum  abest  ut  bbspbe- 
nias  voees  proferamus,  immout  cum  fremitu  murmu- 
remtis ;  quod  ne  vel  leviter  mussiiemua. 

A  oatmlo  oves.  LXX.  ifUMrov  «ord  /ip^toif  itpU^Si. 
Sed  Hebrx»  veritati  magis  respouderet  altera  Icctio, 
qu3B  habet :  Deficient  a  stabulo  oves.  Nam  rnMO  TC 

^N^  sic  opiime  redditur.  LW  legisse  videntur  ll^DKD, 

Pro  arcendis  hostibut^  et  imbribus  impetrandis.  Re- 
spicit  memorabile  Cbristianorum  militum  facinussub 
Aurelio  imp.  de  quo  Juslinus  Martyr.  et  Tertull.  ia  q 
Apohget. 

Ne  utigeritie.  Legunt  /u^  fy^irnrt'  CypriaiM6  vi- 
detur  legisse  fx^^tynn. 

Oculorum  crudelium  brevis  {ruclus.  Evanida  illa  et 
saeva  theatrorum  gaudia  quas  perseculorum  pasce- 
bant  oculos,luent  miseri  in  gehennu;  flammis  aeter- 
num  cruciaudi ;  et  a  pauperibus  in  sinum  Abrahas 
receptis  e  longe  speclandi. 

Ad  mmortatitalem  sub  ipsa  morte  transitur.  Hxc 
omnia  ad  Ethnicum  dicuntur ,  et  nonduu  per  Baplis- 
mum  renattmi.  Christianis  improbis ,  et  sero  resipis- 
centihus «  non  tam  faciiis  potest  prom»tli  venia. 

IN  LWRUM  DE  OPEHE  ET  ELEEMOSYNIS. 

De  Opere  et  Eleemosynis.  Nulla  magis  re  emicuit 
primscva  pietas,  quam  illa  effusa  largiiione  qua  pau- 
perum  necessiialibus  succurrebatur.  Nec  iu  officiis  D 
ullis  plebi  Chri^tiauaD  commendaudis  magis  desudavit 
aot  AposioIonim,aut  SS.  Patrum  diligeutia.Elquidem 
qnse  de  bac  maleria  in  libello  Isto  egregie  suut  con- 
gesta,  non  sine  numine  alinuo  videntur  scripta,  ut 
paratiores  essenl  fratrum  Carihaginensium  nieuies 
ad  opem  fereiid.tm  laboranlibus  Nuinidis  qui  a  bar- 
baris  hac  tempestate  eraiit  capii ;  cujus  rei  nieniio 
occurrit  Ep.  62,  ad  Pamelii  niimeros  60.  Libellum 
hunc  ante  illam  cladem  scriplum  fuisse  saiis  inde 
con/icitur ,  quod  inter  borumenta,  nulla  occurrat 
meniio  causse  tam  favorabilis.  Tractalum  igiiur  ipsuni 
an.  254  assignamiis ,  qui  prxdiciam  barbarorum 
incursionem  videtur  pr^cessisse.  Librum  hunc  laudat 
D.  Hieroiiym.  Epist.  ad  Pammach.  Nec  non  D.  Au- 
gust.  contra  Pelagianos  ,  Cont.Jutian.  et  alibi  uassim. 
Ejusdem  meminisse  vidciur  Pontius  sub  tilulo  libri 
de  Misericordia. 

Adam  portaverat.  Apportaverat ,  inflixit.  D.  Au- 


gnst.  hunc  loeum  saepius  laiidal,  dieitqne  duas  Pela- 
gianorum  falsitales  bic  redargui,  unam  qua  dicunt 
uihit  vitiorum  ex  Adam  trakere  genus  httmanum^  quod 
sit  sanandum  curandumque  per  Christum  :  alteram  qua 
dieunt.nuUum  post  Baptismum  sanctos  habere  peceatum^ 
Conl.  a  Epist.  Pelag.  ad  Bonif.  1.  iv,  c.  8. 

Non  utique  itla  delicta  qwe  fuerant  ante  contracta. 
Observanda  venit  summa  scriptorum  veterum  solli- 
citudo,  ne  quid  ab  ipsis  dictum  elevet  ceriissimam 
fldeni,  quod  peccata  omnla  anteacue  vitx  Bapiismi 
lavacropiirgaiitur;  qua  spe  et  exspectatione,  quot- 
quot  chrisiiansB  fidei  nomina  dedere,  imprimis  ad 
Bapiismum  allecti  videntur. 

iugis  operatio.  Hac  voce  passim  designat  auclor 
omne  illud,  quo  apud  nos  bonorum  operum  notatione 
intelligitur  :  unde  sic  in  libri  hiijus  tiiulo  adhibelur, 
ut  idem  sit  cum  eleemosyua  :  et  caput  primum  tertii 
libri  ad  Quirin.  inscribilur,  De  Bono  operis  et  miseri- 
corduM.  Ubi  vide  quse  dicta. 

Intabutajmnlotum.i^txSkxnftf^.  Act.  ix,  coena- 
culo,  in  superiore  nimirum  tabutato.  Librarii,  pro 
captu  8tt0,  mensx  roaxime  memores,  tabutamjam, 
reposaeront.  Mos  lavandi  mortuos  apnd  Gentes  ob- 
tinuit;  unde  Ennius  dixerat  : 

Tarquimi  corpQS  bena  femioalavit  et  unxit. 

Exhibitionem.  Tid.  quoe  dlcta  I.  ni.  ad  Quir.,  c.  61. 

Alta  et  profunda.  Papias  ait  :  Altitudo  commune  est 
nomen  exceUo  et  profundo.  Intelliguntur  tenebrae  quae 
totuni  medium,  coelunf  et  terras  pervadunt. 

Non  ttibio  diaboli.  Pigmentum  hoc  in  usu  fuisse 
apud  Judieos,  conslat  cx  H  Reg.  ix,  30.  Jer.  iv,  30, 

Ezech.  XXlll,  40.  Grxci '7rUrudp9«X/itov  et  hfifiaroyp^oj 

vocaruni.  Porro  nec  Romanis  iguotum  In  calHbie' 
pharis  mulierum  dilatare  oculoSy  dicit  Plinius  I.  xxxiii, 
c.  6.  Diabolo,  interpolatori  uaturce,  cosmeticas  aries 
olim  impuiabal  Tertull.,  lib.  de  Cuttu  fem.,  ct  alibi. 
Dominicum  celebrare  le  credis.  Respicere  videtur 
auctor  nosler  locum  D.  Pauli  I  Cor.  xvi,  i,  ubi 
jubentur  singuli  (ideles  prima  sabbati  sive  quavis 
die  dominica,  uponere  quod  eis  beneplaeuerit.  Et 
inorem  hac  ex  parte,  Ecclesise  christianai  cxplicat 
Justinus  Martyr,  Apol.  n  :  T^  toD  luiou  Xtyo/ihrt  ^iitfxx. 

ttkrrwi  xv.rk  TciXtv  >J  iypobi  /u«v6vt«dv  ii^i  ri  *wrd  ^AXtva-tc 

yhirstt.  Cumque  precum  et  Eucharistiae  solemnia 
descripsissei  subjungil,  ot  cuTopouvrt;  ik  ««}  eouAoyuivoc, 

xfltri  TtpcAifsau  «xaffTocrV  4«twTov,  S  y8o6Xrr«i  SiSo^ac,  xai 
rd  ffMsy^/uvoTt  napa.  rfi  ifpoior&ri  \t':t9rl9trut ,  xai  a^r^e 

intxovptiiffMolc  r'i  xai  x^/^<$»  ^tc  Observaiidum  venit 
Dominici  vuce  tria  signihcari  apud  veieres.  1°  Diem 
ipsam,  ita  habelur  Apoc.  i,  9,  et  Ignal.  Ep.  ad  TraU 
tian.  T  Ecclesiam,  iia  Goncil.  Neocaes.,  can.  v,  jubet 
catechumenum  ingredientem  «c  rd  xupe^x^,  in  loco 
catccliumeiiorum  subsislere.  Et  Hieron.  in  Chronico 
sic  voce  Dominici  utitur,  et  in  vemaculis  nostris 
linguis,  Nostralium  Chnrch ,  et  Germanorum  Dohm^ 
ex  hoc  foiite  liquido  deducuntur.  V  Ponitur  pro  mys- ' 
teriis  loco  et  tempore  praediciis  celebrari  soliiis; 
ila  T^xjfKKA^-*  Tc^eTv,  est  sacris  christianis  operari.  Et 
fort.i5se  huc  facit ,  quod  hic  dicilur  Dominicum  ee^ 
lebrare  te  credisl  Certe  adeo  arctus  erat  nexusin- 
ter  Eucharistia:  perceptioneni ,  et  jus  oblationes 
participandi ;  nt  pari  demper  passu  procederent » 
et  abstenti  viderentur,  quibiie  hoc  privilegium 
Kotvwitdii  fiirk  izfovfOfdLi  negaium  :  qua  de  re  videatur 
Coiicil.  Ancyr.,  cau.  v,  nec  non  quie  dicunlur  in 
Ep.  i.  Iii  hanc  mentem  locutus  videiur  D.  August. 
serm.  213,  de  Temp. :  Oblaliones  quce  in  altario  con^ 
secrantur  offerte ;  erubescere  debet  homo  idoneus ,  si 
de  aliena  obtatione  communicat, 

Subcinericium  panem.  LXX  habent  fytpopVrt  ptxpov. 
Hcsychio  interprete,   iyxup^atc,  kprov  iiiof  6  iv  ^o5m 

^vo^U'V95,  Toi  ftv  elvAi  xii§«t»ov. 

Fidelia  farris.  Vas  ttctile.  LXX  :  u^ta  rov  xUvp^^u 
ouK  iliiXi-xtf  xati  6  x*^>jc  row  iXtilov, 

Verii^  e<  ju4(tts.  Lectionem  illam  sequitur  ^tictor  2)(j|p 
nosterquai  habet.  ^v9^7co(  ^civor  «eXvj^y^,  Uiiaio$i    o 


IISK 


OXONIENSIS  EDITIONIS 


lise 


c„j«lo.o.naexemyIaria  ^^^^  A  'r„.riio*S*in'^r:.iurplSS  JS?^ 


MAol  Quae  hic  redundant  de  oflferendo  viiulum  pro  pec 
calis,  in  gracis  passim  exemplaribus  occurrunl ;  et 
Tcvera ,  BvtiAti  supcraddi  solent ,  r&  itepi  «/«epT/ac. 

Vid.  Ps.  XXXIX,  10.  ,    ..  ^r  .    . 

PrtBtnium  enim  bonum.  Sic  eliam  legil  Vulgalus 
inierpres.Graeca  habenl,  WyMaayodiy,  undc  etfMxuoi 
avSvic,  in  quibus  deposito  aliquo  praemio  certatur: 
qui  et  A/)yup<T*t;  oppositi  (nipwiTcnc  el  5>uUiTac«. 

Qualemunus.  Impensae  munerariorum  apud  Elhni- 
cos,  inhominum  laniena  el  pernicie  versabantur; 
Christiaiii  in  usdem  sublevandis  sumplus  fecerunl. 
Specuculum  illud  Deo  opt.  max.  alierum  diabolo  di- 
gnnm.  Porro  non  solum  in  largiiionibus,  sed  muUo 
niaris  in  perpessionibus  ;  spectaculum  Deo,  Angehs, 
et  hominibus  facii  suntChristiani;  referente  Apostolo 
I  Cor.  IX,  9  :  Munus  coram  iummo  />eo,  videtur  op- 
poni  illis  quae  fiunt,  coram  hominibus. 

Quadriga  vel  Consulatui.  Majorum  magislratuum 


exuerites,  plebeio  habitu  in  medium  procedont.^ 

Oculos  paulo  anie  formassei.  Ac  si  non  aperansei 
oculos,  sed  lecissel.  Sic  Nonnusc.  ix,  Joan.  if^imm 

OU^Xtov  (ivev  l^  •ftvtlXiac  ^tv  V^zV). 

UtconsummeturinCfirisio.  Respicere  vidctor  mk- 
lor  nosier  verba  Servatoris  dicentis  nTiXurMj.  Jo. 
XIX,  30,  qiiasi  non  prophetias,  sed  paiieoliam  adwi- 
plevisset.  ^  .     ,. 

Super  quem  Ecclesia.  Similia  habentnr  m  EpisUMis 
ad  tlorent.  Pupien.  ad  Jubaian.  ad  Qwnt.  ei  alibi : 
soletenim  aucior  nostercum  Scripturae  testimonium 
laudat,  id  scriptoris  ipsius  elogio  illustrare.  In  lib. 
de  Opere  et  Eleem.  D.  Paolum  ciuns  ait :  Apostalms 
Paulus  DominioBinsfrirationis  p^atia  plemu.  Et  in  boc 

:^<.^     i:u.^      D^««..>   >Ima««^/«**    DmmIm»     nl^mtm.     ^wmwitm. 


Ouadriaa  vel  ijoruuiaius.  aiajuruiu  luaisi»" •>«'«'"■"      x'«i4jiwi/umimc«?™|wru.fwfMe  5«.«..^  ,^.*.y^. .-- -- --w 

honores  et  insignia.  CuruUs,  inquitFeslus,  equi  qwi-  j  ipso  libro,  Beatw  Avostolus  Paulus.jriMtu  Spmu 
jiuiiuic»  ck  .ui,  B  j,  .-n-M    Pi  nnrandU  formandisaue  aentsbuM  mtssms.  Kl 


Ac  nisi  editio  honesta  successerit,  Sic  Iib.  ad  Dona- 
tum,  StuUa  prorsus  et  vanajaclura,  frustrantts  specta- 
culivoluptateid  pararevoliMse,  quod  nec populus  ac- 
ciperet,  et  perderet  magistratus. 

Ambuttionem.  Graeca  habent»6Xa(yiv  aZiviov.  wosier, 
consians  in  hac  leciione,  it(ifxwtv  legisse  videtur. 

Quid  subApostolis  feceritcredenttumpopulus.Ad  illa 
pariier  tempora  provocal  auclor  noster,  sub  finem 

'  bies  nos  vel  redditlonis.  Terlullianus,  de  Resurrecl. 
earnis,  c.  52,  redhibitionem  ponit.  Altera  leclio  qu» 
reditionem  habet,  Rigaltio  non  displicei  :  ut  redttto 
au(B  spontanea  videtur ,  persecutiont  opponatur,  qum 
est  violenla.  Vet  potius.ut  per  reditionem  tnteUtgaiur 
in  Paradisum  aditus ,  unde  expulsus  peccator  Adamus, 
et  progenies  Adatm  infecta  peccalo.  Uoc  peccatum  abo- 
levit  Christus,  atque  inde  boni  Christiant  redeuntm  pa- 
raditum,  quo  Cainus  fratricidio  non  redtit,  tnqutt  Cy- 
prianus^  de  Zelo  et  Livore,  iub  finem. 

IN  LIBRUM  DE  BONO  PATlENTIiE. 

De  bono  Patientiof.  Ipse  Cyprianus  in  celebri  ejus 
epistola  adJubmanum,  tilulura  hunc  luetur ;  iibi  ait: 
Propter  hoc,  etiam  libellum  de  Bono  Paitentto!  quan- 
tumvaluit  nostra  mediocritas,  pertmttente  Domino  et 
Strfln^e,  conscriptimus.  Unde  eliam  facile  discilur 
quotempore  et  ex  qua  occasione  cumdem  ediderit 
tractatum.  Nimirum  post  moiam  de  haereiicorum 
Bapiismo  liiem,  scil.  circa  aiinum  255,  scripsisse 
aDoaret;  ut  exacerbatis  hinc  inde  partium  animis 
rcinedium  aflferrel:  cui  rei,  quo  rectiiis  consulereiur, 
per  totum  operis  decursum ,  ne  vel  voculam  unam 
inlerponil  (quod  singularis  prudenlias  qua  in  rebus 
gereiidis  usus  esl,  iudicio  esse  possii),  qua  infelicis 
conlroversiae  memoriam  refncaret.  Porro  libelli  hujus 
non  modo  memiiiit  Poniius,  sed  eliam  Hieron.  adv. 
Lucifer.,  August.  I.  m.  coHl.Cre«c.,c.l.Eliaml.vii 


sanctOf  et  voeandis  formandisqtte  gentUms  imssw.  El 
paulo  post,  Pattlus  divini  priBcepti  memor,  ut  et  aMbi 
ps^ssim.  .     ^  .  .  „. 

Fratrem  parriddam.  Lege  Pompeia  de  {Mimcidus 
caveuir,  ul  parricidii  teneatur,  non  solum  qui  pa- 
trem  aut  mairem  intcrfecerit ;  sed  qui  frairem, 
rem,  patruelem,  etc.  occiderit. 

Iruttumsumit  a  tacrymis.  Plinins,  lih.  vn,  tn  ] 
hoc  multis  exsequitur :  Hominem  nudum  et  im 
humo,  natali  die  abjicit  natura^  ad  vagitus  statim  et 
ploratum,  ntdtumque  tot  animalium  ad  lacrymas^  et 
has  protinus  vites  prindpio.  At  hercute  risms  pnBcas 
ilte  et  ceterrimus  anu  quadragesimum  dkm  nuUi 
datur. 

Justitice  dicata  innocentia.  BaptismalisDiminun. 

Nec  post  gestalam  Eucharistiam.  Leaionem  Pwe- 
lii  reiinemus,  paucorum  licet  codicaro  aucioritate 
fulum ;  revera  enim  melius  respondet  manui^  cujus 
mentiohic  habetur,  aM(a(a,quam^iut(Ua  EucAaristia. 
Et  quidem  non  dissimiii  loquendi  genere  usus  alibi 
est  <3yprianus,  in  Ep.  nimirum  ad  Thibaritanos  : 
Armemus,  inquit,  dextramgladio  miriiuaU,  «1  som- 
ficia  funesta  fortiter  respuat,  et  EuchartMliim  memor^ 
qua  Donuni  corptts  accepit.  Sic  in  lib.  de  Lapsis. 
Quod  non  statim  Dottiini  eorptts  iniquilaUs  mambus 
acdpiat.  Insuper  consiat  ex  libro  praedicio ,  panem 
eucharisticum  fidelibus  non  tantum  per  sacerdoieai 
dislributum ,  sed  ab  iisdem  doraum  deportatum. 

Vermium  pcena  consumit.  In  hanc  menlem  suprt 
locutus  est  auctor  noster  in  lib.  de  Mortaiit.  fhmi- 
pentes  bestiolas  vocat  Tertull.  Wb.de  PaUentia. 

Vt  itineris  sui  duces  nuncuparet,  caput  buhUmtt^ 
et  terrestre  figmentum.  Tertullianus  adversos  Jodsos 
cap.  1,  s^ii  processissedsbubtdum  capttt,  et  qood  ktdc 
figmenlo  universtts  Israet  relicto  Deo  honorem  dede- 
runt,  dicentes ;  Hi  sunt  Dd  qui  nos  ejecerunt  de  terra 
JEgypti.  Ita  autem  verba  hxc  concepit  auctor  nos- 
ler,  ut  non  unum  sed  multiplex  idolum  ab  Israelitis 


AXtUnw^nitz  Donat..  c.  54,  nec  non  l.  iv,  ad  D  culium  referat.  Et  revera  non  temere  et  cx  Hebneo 
de  Haptmto,  comra  i;'""»^ *•»  ^       »  ,       iHiftmaui  \X\  inierDretes  d  urali  numero  usi 


Bonif.,c.  8,  et  alibi  passim. 

Hancseseciari  philosophi  quoque  prpfiten^ur.  Ter- 
tulliauus  pariier  ait,  lib.  de  Palientia  iPhtosopht 
auidem,  qui  alicujus  sapientiw  antmalta  deputantur  , 
tantum  illi  subsignant,  ut  cum  inter  tevartts  sectarum 
libidinibus,  et  senientiarum  aimutattontbus  dttcordent , 
solius  tamen  patientix  in  commune  memores,  hutc  uttt 
studiorum  suorum  commiserint  pacetn  :  tneam  conspt^ 
rant,  in  eam  fc^derantur,  illam  affectattone  virtutts 
unanimiter  sludent,  omnem  sapienlKS  ostentattonem  de 

^^CumVeovhm Uta  communis. Tert.  de  Patlentia  c. 
3  :  Penes  nos  ratio  et  struetio,  satis  apertenoii  ser- 
monibus  modo  in  prtedpiendo,  sed  e(tam  paMtoni 6iw  m 
sustinendo,  probant  Ms  quibus  credere  datum  est,  pa- 
tientiam  Dd  esse  naturam,  effectum  et  prcestanttam  m- 
genitte  cujusdam  proprieiatis.  ^  ^  .  . 
\4mm«ria«ia(e  inte^m  posi^a,  Smj  Principes  ©aje»- 


solum  idiomate  LXX  inierpretes  plurali  numero  usi 
sunt  dicentes :  ouroi  oC  Btoi  9ov,  WpAi^x,  et,  «0/94^0»  ^pu* 
Oeouc  ot  vfovoMxtffo^ut  iifis»'».  Etenim  ex  propheiia  Aroos, 
V,  26  ,  (a  D.  Slephano  laudata)  constat,  ab  Israe- 
litis  non  tantum  conflatum  vitulum  aurenm»  sed 
taberttaculum  Moloch,  et  imaginem  Idolortm,  Sidss 
Dd  Rempham,  figuras  quas  fecerunt,  A  PsalmisU,  Ps. 
Lxxvii,  61,  dicunlur  Israelitae,  hocfacinore  Deum  ai 
cetnulationem  accendisse:  idque  merito.  Culturo  sdl. 
Deo  opt.  max.  debiium,  quique  in  Tabernaculo  co- 
lumna  ignis  et  nube  conspicuus  apparuit ;  Molocho 
sive  Soli  tamquam  pncsentiori  numini  tribuebaiit, 
(et  ipsius  tabernaculum,  thensamve  septem  coacfah 
vium,  pro  plnnetarum  numero,  referenie  R.  ^raeon 
in  Jalkut),  circumferebant.  Insuper  culinro  iefaovB, 
sive  Deo  summo ,  qtii  est,  erat,  futwms  est,  peeoliare; 
Rephan  sive  Satumo  (sic  eniro  apud  iEgypHos  appd- 
latur)  t^pori9  Peo,  etptaneurom  mtm,  otjm 


1157 


SELECTiE  IN  CYPRIANUH  NOT;E. 


lt3S 


emblema  bos  stella(08  (ob  agrienltnram  cui  prxfuit,  A  struebant.  In  libro  Job,  dicitnr  diabolus  orbem  per- 


et  sidus  ejus  Irt)  ^erwTrou  &x^u,  inquit  Cyrillus)  trans- 
tulerunt. 

Boniz  paiienlias  et  impatientiie  malis.  Eadem  plane 
metbodo  utitur  Terlull.  in  lih.  de  Patient. 

In  viduis  loboriotann  casiitatem,  Simili  formula  Ter- 
tullianus  de  Virg.  velandis,  continentiiB  laboraiioris 
meminii.  Et  inter  virgines  et  viduas  comparationem 
instituens,  dicil :  Virginiiatem  gratia  constare^  conti- 
nentiam  vero  virtute.  Non  concupiscendi  cui  concu- 
pi»cendo  inoleveris,  grande  certamen  est.  Cujus  autem 
concupiseendi  ignoraveris  frticfum,  facile  non  cupisces, 

SinguUe  stotw  alhm.  Goidices  mss.  non  pauci  legunt 
iZiQ^  flbuToi;  km&^  ml^  /cvxv!.  Deinceps  iu  ^raeco 
lextu  solum  occurrit  ir>>jpft»9oyrai,  quoaque  hic  de 
numero  habetur,  interpretamenti  loco  tipponitur. 

Igne  emm  Domini,  LXX  legunt,  AitmopouifffAdv  h 

pXoyl  itvpdff  iy  yoltp  nupl  %up(c\)  xpiHiflir^i  icec9«  i^  yS],  x0ci 
iv  rf  ^ofifala  «t&roO  nob-A  ff-i^. 


errare;  hic  nos  singutos  dreuire  perhibetur  :  ka 
intentus  in  uniuscujusque,  ut  in  omnium  perniciem. 

Ipse  zelo  ante  dejectus.  Sunl  qui  superbiae  poliuft 
quam  invidijB,  angelorum  lapsum  imputant;  sed 
adeo  individuo  nexu  viiia  ista  cohaerent ,  ul  seorsim 
consistere  neuirum  possit :  imo  alterum  alteri  pa- 
rens  simul  sit  et  proles. 

Livor  exponitur.  E  mcdio  tolIi(ur,  ex  idiomate 
aucioris,  de  quo  supra  monnimusin  lib.  ad  Donat. 

RapacitateiH  statuit.  Consislere  facit ;  cobibet,  iia 
supra  sicciias  dicilur  flumina  siaiuere. 

Videris  quam  sis.  C(»nsideres,  reputes.  De  hac  Cy- 
priani  phrasi  egimus  in  libro  ad  Donat. 

Christus  passus  est,  Locus  hic  saepius  afifertur. 

Doctorem  quoque  eum  maximum,  Sacer  textus  so- 
lummodo  habet  /utya^  xX)79v;9er«ti.  lili  vero  quibus  coe- 
lesiis  regni  politia  magis  quam  domus  sua  nola  vido- 
tur ;  peculiarem  aureolaro  doctoribus  assignant,  i(a 


Domittum  adora.  Legisse  videtur  Cyprianus  non  ^  ul  etiam  in  coelis  doctoratus  gradus  sit  capessendus, 
^-^. j^ ^^A  _«  »-    .  .^lj  Ujjjj   jjjj^  5^ 

Nec  charus.  Charitatis  cultor,  benignus  et  amicus. 
Incipieiis  mori.  MIAXrrt  ««-oOvriffxccv, 


<r^  6cA  'jFpo^bt»i90Vf  sed  tA  Kvplef, 

IN  LIBIIUM  DE  ZELO  ET  UVORE. 


De  zelo  et  livore.  Liber  iste,  ejusdem  fere  argu- 
menii  cum  praecedente.  ex  eadem  occasione  etiam 
scriptus  videtur.  Sed  cum  in  Epislola  ad  Jubaianum , 
traclalus  de  Patientia^  non  autem  hujus  de  Zelo  et  li" 
vore  meminerit  Cyprianus ;  par  est  credere,  tempore 
scriptionis  istius  Epistola^,  alterum  duorum  tracta- 
luum  solummodo  fuisse  elucubraium.  Proinde  aucto- 
rem  nosirum  hunc  non  ante  annum  proxime  sequen- 
lem,  nimirum  256  edidisse.  Ulterius  autem  illud  opus 
roinime  dilaium,  exinde  suadetur ,  quod  stalim  per- 
secuiio  ingrueret,  quaepublica  clade  privatas  simulta- 
tes,  quemadroodum  ruinae  solent  incendia,  extingue- 
ret:  quseque  etiam  Cyprianum  ipsum  perculit,  et  Cu- 
rubas  amandavit.  Libellum  hunc  Pontius  evidenter 


'  Portemus  et  imaginem.  De  hac  lectione  saepius  mo- 
nuimus. 

Soboles  subsiciva.  Legendum  suadel  Rigaltius  suc* 
cessiva ;  sed  codicum  suffragiis  destitulus.  Ego  lec- 
tioni  receptx  adlia^rendum  censeo,  ut  ex  vulgari 
loquendi  formula,  filii  quasi  ex  parenlum  stirpe  sur- 
culi  abscissi  babeantur,  qiii  arboris  ingenio  respon- 
dent.  Sic  Rom.  xi.  Apostolus  Judaeos  bonae  olivas 
germen,  Gentes  oleastri  compeliat.  Et  Isaias  pariier 
c.  V,  Israelitas  vitis  geiierosa)  stoloni  comparat,  qul 
pro  uvis  fecerat  labruscas.  Epistola  ad  Euchratium 
de  histrione,  simili  fere  modo  dicit  auctor  noster  : 
Non  potesi  videri  cessasse^  qui  vicarios  substituit^  et 
quipro  se  uno  plures  sticcidaneos  suggerit. 

Cor  viri  cogitet  justa.  lisec  frusira  quaesiveris  in 


designal,  quando  ail :  Quis  tivorem  de  venenata  invidi<B  Q  bibliis  quas  textum  Hebraeum  sequuntur ;  sed  lectiO' 


malignitate  venientem,  dulcedine  remedii  salutaris  inhi- 
beret?  Ejusdem  meminit  Hieron.  in  Comment.  in 
Eptst.  ad  Gatat.  c.  v,  ubi  appellat  /i6rum  de  Zeio  et 
iAvore  valde  optimum  (hoc  addito  elogio),  quem  qui 
Ugeritj  non  dubitabit  annumerare  operibus  carnis  invi- 
diam,  Pariter  laudat  Augustin.,  lib.  iv,  c.  8,  9,  li, 
DeBaptism.fCont.  Donatistas^ei  etiam  I.  v, c.  i4.Citat 
etiam  Beda  nostras  in  i  Epist.  D.  Petri,  c.  ult. 

Circuitt  atiquem  devorare  qucerens.  In  sacro  textu  ivc- 
0tit«rci;  plurimi  codices  mss.  habent  iteptifx^^Ai,  Ita 
Israeliiae  urbem  Hierecuntem  circumambulando  de- 


ni  LXX.  omnino  respondent.  Et  quidem  nihil  per- 
turbatius,  quam  liber  hic  Proverbiorum  in»codicibus 
graecis.  Verba  ipsa  sunt,)tor^{«  MpdgXoyi^Mu  ZtttoLM^ 

iv«    uird   Tov  8eov    BiapOo»^^    rot,  lttiJSi.fAOLrA   aurov.  Scd 

si  altentius  rem  pensitemus,  apparebit  LXX  inter- 
prelesnon  longe  bica  scopo  aberrasse  :  legerunt 
scil.  rnM  pro  rrn  quomodo  legisse  videtur  Chaldaeus 
paraphrastes  dum  ail  rpnrnM  |pnD  HTDH  aut  saltem 
secreta  viarum  hominum,  idem  esse  cum  spiritu 
ejus  duxerunt. 


MARTIN.  JOS.  ROUTH.  S.  T.  P. 

COLLEGIi  S.HAGDALENiE  OXON.  PRiSSIDlS. 

IN  QUATUOR  V.  CTPRIM  IMOS  MNOTATIONES  SEIECTI. 

( E  Scripl.  EccIesiasUc.  opusc.  praecip.  1. 1,  edit.  aIt.|Oxoo.  1840,  p.  SSO-m ) 


IN  LIBRUM  DE  IDOLOROM  VANITATE.  j) 

Capot  primom.  —  Quod  idola  dii  non  sint;  et  quod 
Deus  iinus  sit ;  quod  per  Christum  salus  credentibus  data 
sit.  Cum  in  nonnullis  codd.  scriptis,  alquc  veteribus 
aIiquotanleBaluzianam,seuBenedictinam,editionibus 
omnia  ha^c  pro  tilulo  seu  potius  argnmento  operis 
recte  seorsum  posita  sint,  ita  imprimenda  ea  curavi. 
Caelerum  ad  terlium  quod  aitinet  hujus  tituli  articulum, 
qui  qualis  bic  exstat ,  editioni  Manulianae  primitus 
debetur,  consimiliter  scribit  auctor  in  sequeniibuS; 


Quod  vero  et  Christus  mt,  et  quomodo  per  ipsum  nobis 
salus  venerit,  sic  est  ordo^  sic  ratio. 

Et  dies  festos  tanto  honore  celcbrabant.  Locum  hunc 
sic  resiituere  ausus  sum  ,  reposiio  tanto  pro  dando 
ex  duobus  codd.  scriptis,  uno  Vossiano  inter  leciio- 
nes  varianles  in  editione  Oxoniensi,  seu  Fellina,  ad- 
ducto,  altero  meo ,  quem  ex  bibliotheca  Tewaterana 
nuper  compnrnvi.  Pro  voce  honore  praestabaiit  honores 
vef  honorem  editiones  ante  Baluzium ,  exceptis  vetu- 
stissimis  illis  anle  Erasmianam. 

An  $ic  et  hcec  apud  singulos  vefitas.  Ita  ediderat^ 


Digitized  by 


Google 


ii59 


M.  J.  ROUTH 


itlO 


qui  aale  Bahizitini  ornavit  ftuam  liujus  libelli  ediiio- 
nem,  Jacobus  Gronovius,  po^iio  an  $it  et  hoc,  pro  vul- 
gato,  an  $tet  hae,  Firmantque  lianc  emcndaiioncm 
jieglectaro  a  Baluzio,  si  modo  umquam  venerit  ea  nd 
notiiiam  ejus ,  codices  duo  Cypriani  apud  Novum 
Gollegium  in  Oxonio  conservaii,  numeris2  et  5,  a  me 
designati.  Essiat  in  eodem  collegio  aiius  prxterea 
GypriaBi  liber  scriptus ;  sed  vero  nullius  Iforum  co- 
dicum  lecliones  variantes  ad  hunc  quidem  quod  alii- 
net  libellum  in  Oxoniensi  editione  comparent.  Con- 
seniit  et  cum  lectione  emendaliori  codex  Cy- 
priani  melusex  biblioiheca  cl.  Drury  nunc  a  mecom- 
paratus. 

Cap.  II.— i4po//o.4rfm«iopc(ru«pflwMloc  provulgnto 
Admeti  posuerat  Gronovios  in  jam  dicta  edit.  hujus 
libelli,  quse  Minucio  Felici  adjecta,  anno  1705,  circiier 
viginti  annos  ante  Gypriani  editionem  Baluzianam 
prodiil.  Suffraganlibus  dictis  duobus  Novi  Collegii 
niss.  hanc  pri^tuli  leclionem.  Ubicumque  auiem  ab 
editione  illa  Baluzii  in  his  Cypriani  opusculis  disce- 
dam,  id  vero,  proul  jam  feci  in  Firmiliani  epislola, 
nusquam  non  adiiotaturus  sum,  raro  alibi  leclionis 
varietalem  adducens. 

Inde  falcem  ferem  pingitur,  Yulgo  addilur  senex 
post  ferens ,  quod  in  edit.  sua  recte  omiserat  Grono- 
vius.  Primus  vocem  recepit  Pamelius  ex  ms.  Cam- 
boneosi,  sed  nesciunt  eam  quaiuor  codices  in  edit. 
Oxon.  adducli,  prspter  ires  illos  Novi  collegii  mstos, 
meumque  codiccm  jaro  supra  memoratum ,  olim  Te- 
wateranum  ,  et  vetusiissimas  Cypriani  editlones. 
Quapropter  vocem  prxtermisi.  Nunc  addere  iicet 
duos  codices  Drurianos ,  alterumque  olim  cl. 
Meermanni  jam  roeum ,  duodecimo  sseculo  scri- 
pium. 

Gap.III. — Hocita  esse  Alexander,  (Vid.  in  hunc  loc. 
Oxon.  edit.  notam,  cui  hsec  Routn.  subjunxii).  De 
episiolis  visis  a  Plutarcho  aliiscjue  veteribus  scriplo- 
ribus,  non  de  iis  quoe  hodie  circumferunlur  nomine 
Alexandri  insignitae,  lixc  et  plura  annotavit  doctissi- 
inus  Oxonii  episcopus.  Male  autem  omiiiitur  post  ita 
verbum  e$se,  ei  post  scrlbit  punclum  in  tcxtu  Balu- 
ziano,  unde,  ul  olim  monui,  errores  isli  transiveranl 
in  meum. 

Cap.  IV.  —  Meretrices.  In  ediiionibus  mnllis,  quaj 
Baluzianam  praecedunt,  verba  quse  sequuntur  uncis 
inclusa  sunt,  neque  agnoscuntur  vcl  tribus  codd. 
scriplis  Novi  Gollegii  aut  duobus  olim  Drurianis  aut 
Meermannano ;  cxstant  vero  iu  codicc  Tcwaterano, 
queai  supra  commemoravi. 

Ett  et  Venus  calva.  Lactantius  lib.  i  Div.  Jnstit, 
cap.  20  :  Vrbe  a  Gattis  occupata,  obsessi  in  Capitolio 
Romani^  cum  ex  mulierum  capiltis  tormenta  fecis^ientf 
asdem  Veneri  calvce  consecrarunt.  liunc  locum  post 
Fellum  attiilit  Baluzius.  Verum,  dum  plures  causae 
hujus  appellationis  ab  auctoribus  afferuntur,  ob  cau- 
sam  aliqiiam  minus  honestam  ita  vocatam  fuisso  Vo- 
ncrero,  Iiic  innnit  Cyprianus. 

Cap.  Y.  —  Et  Assyrii  et  Persm,  Cum  voces  et  Medi 
omnei  pene  msti  omittant,  editionero  principeni  hic 
secuius  sum.  Sed  Syri  pro  Assyrii  plurimi  codices 
scripti  pra^stant. 

y-  Faciant...  auspicantwr.  Pluralia  hsec  pro  vulgatis 
faciat  et  auspicatur  posuit  Jacobus  Gronovius,  Cella> 
rium  secutus,  qiii  Yeronensem  codicem  in  sua  edit. 
hujus  libelli  Minucio  Felici  affixi,  appellat.  Halae, 
anno  1699,  haec  Cellarii  edii.  lypis  mandata  est.  Sed 
lectionein  codicis  Veronensis  jam  ante  cum  laude  at- 
tuierat  Rigaliius  in  nolis  ad  Cyprianum.  Addcndi 
mstus  Novi  Collegii  %  Tewateranus  et  vetustior  ex 
Drurianis.  Retulit  interim  Mabillonius  in  Itinere  suo 
ItalicOf  p.  ^,  istum  codicem  Yeronensem  majusculis 
litteris  ante  annos  mille  scriptum  fuisse. 

Sed  acceptum  tempus  certo  fine  custodiunt.  Yideli- 
cet,  teiupus  sibi  assignatum,  fiue  fixo  ac  determinaiOy 
regna  Romana  habent. 

Etvictus.  Yerba  haec. neglexi,  quae  sine  idonea 
causa  addita  sunt  a  Baluzio ;  quseque  interea  praeie 


A  ejus  mentem  in  ediUoneillapostliumt  Balu^  pott  to- 

ces  et  captut  e$t  locata  sunt. 

Et  eo  facilius  et  navigavit  et  vicit,  Particulam  et  in 
Oxoniensi  aliisque  editt.  vocibus  eo  faciiius  prjefixaa 
restitui ;  eadem  vero  particuln  ante  verbam  MOfifmm 
in  iisdem  libris  omissa  est.  Ulroque  loco  eam  fterra- 
vit  codex  Novi  Collegii,  quem  nomino  secuadiim  ;  iti« 
dem  ms.  Drury  receniior  ille;  sed  omittii  paruculaa 
aiite  navigavit  velustior  ejus  ms*  aliter  qoam  m$. 
Meerman. 

Cap.  VI.  —  Stultum  et  prodigum,  Credulum  Baio- 
zius,  qui  lianc  leciionem  quidem  faciliorem  praeposuii 
alieri  lectioni  prodigum^  quam  prxstanl  edliio^ 
oinnes,  praiterGraviiiliam,omnesqueferclibn  main»- 
cripli.Et  voces  conjuncUe  infra  videntur,  Ciiiiriapro- 
diga  et  stulta,  inquit  Cyprianus ,  voluptatum  fnutm- 
tium  depereuntf  De  Op,  et  Eleemos.,  cap.  16.  In  oodice 
autein  nieo  nuper  Tewaterano  incredulum  exslat. 
Perditum  quidem  pro  prodigum  scriplum  olim  fu^ 
n  conjecit  Rignltius;  et  habes  in  eodem  capiie  eum 
"  populo  perditionis  ac  mortis;  sed  maliin  ego  pro  pr^* 
digum  reponere  proditum,  Cicero  in  Epist.  ad  AtU" 
eum  III,  i5.  Ego  proditus,  inductus,  conjectmin  frm- 
dem.  Yide  Forcellini  Lexic.  in  v. 

Hostanes.  Plinius  lib.  xxx  Hist,  Nat»  cap.  %  :  Pri- 
muSf  quod  exstet,  ut  equidem  invemo^  eommentatuM  de 
ea  (magia^  Osthanes ,  Jierxem  regem  Pertarum  keilo, 
quod  is  irroeeim  intutity  comitatut :  ac  velut  temina  ar* 
tis  porlentosw  spartitse^  obiter  infecto  quacumque  cm- 
meaverit  mundo.  Ditigentioret  paulo  ante  hunc  ponunt 
Zoroastrem  aiium  Proconnetium  :  quod  certmm  e$t,  hk 
nomine  Otthanet  ad  rabiem^  non  atiditatem  modo 
tcientiw  ejut,  Gnseorum  populot  egit.  Attalit  Plinia* 
num  hunc  locum  Fellus;  nunc  vero  ex  Hardmni  erfi- 
tione  reprxsenlatum, 

Et  Angelot  veros  sedi  e/ui  dieitasiiitere*  Nattros  pro 
veros  habet  codex  ms.  iii  Yar  lectt.  edit.  Oxoo.  For- 
tasse  olim  in  veros  corrupta  est  vox  tervoi, 

Consecratis,  In  texlu  Baluziano  exslat  consecretti  et 
C  habet  quidem  eongregati  iinus  nis.  in  edil.  0%on*  ad- 
ductus,  codexque  Novi  Collegii  numero  i  a  me  desi- 
gnatus.  Porro,  ot  lectio  varians ,  ad  marg.  edif . 
Erasmianae  consfrvafi  positum  est.  Cum  vero  optimam 
esse  censeam  superiorum  ediiioniim  lectioiiem  eonse- 
cratis,  qiiam  quidem  flrmanl  duo  alteri  Novi  CoUegii 
codices,  meusque  oiim  Tewateranus,  etm».  Drarianus 
ulerque,  hanc  eamdem  a  Ccllnrio  posilani,  lum  a 
a  Joanne  quoque  Lindnero  in  edit.  sua  reientam,  pro 
Baluzii  lectione  consecrati  huc  ego  revocavi. 

Gap.  Yll.  —  Morbis  laceesunt.  Yulgo  morbot  lactS' 
sunt.  Ex  cod.  2.  Novi  Collegii  locum  correxi. 

Ad  superstitionemsui.  Uoc  est,  dxmonum;  sopra 
scripsit  auclor,  ad  cultum  sui. 

tecerint  terroreparticipes.  Yulgo  errore;  quod  cum 
terrore  iide  msli  Coll.  Nov.  3,  nixus  mutavi.  Ad  oram 

3uoque  codicis,  quem  codicem  Novi  Collegii  secun- 
um  nomino,  hiec  lectio  ascripta  est.  Dc  daeinonibus 
agens  posuit  Laclantius  in  Epitome  sua,  cap.  :28,  $o- 
j)  mnia  immittunt  aut  plane  terroret. 

Gap.  YIIL  —  Ufms  igitur  omnium  Domnui  Deut* 
Yulgo  existente  verbo  est  post  Donunus,  idem  suasu 
triuin  mstoruni  Novi  CoIIegii,  atque  Erasmian»  edi- 
tionis  dclcvi.  Nunc  addcre  licet  ms.  Drurianuni 
utrumque.  Habel  roslus  Tewater :  Unus  ergo  omnium 
Dominus,  unus  Deus.  Adduiit  unus  est  aulc  Deus  Cel- 
larii,  Gronovii  elLindneri  editiones. 

Nec  hic  tu  de  homine  mireris ,  pro  lectione  Fellina, 
Nec  hoc  tantum  de  homine  mireris^  a  Gronovio»  Cella- 
rio  Lindiieroi)ue  prxIaU).  Sententia  mca  e&t  debere 
leclioneiii  ediiionis  principis  nec  hic  tu  revocari.  In 
msto  quoque  Tewalerano  supcr  vocem  hoc  eadem 
maiiu  hic  ut  leciio  varians  posila  est. 

Cap.  IX. —  Sensumajor  est.  Scribendum  censu  pro 
sensu  conjecerat  aliquis  apud  Marshalii  InterprMtio^ 
nem  Op,  S.  Cypriani  Anfflicam,  Dixi  oiim,  voces  istas 
inlersesxpe  conrundi;et  censum  vocem  Cypriani- 
cam  esse  rgnovi.  Verumtamcyr^il^mutandam  esse 
Digitized  by  VjO 


iUl 


SELECTifi  li^  ttPhlANUM  NOTiE. 


1142 


Lacianiii  verba  ostetidnnt  in  EpUome  Div,  Jmtiu  A 
cap.  2  :  t/ntis  igitur  Deu$  est,.,  qnem  nec  scsllmare 
sensu  valeat  humana  mens,  nec  eloqni  lingua  mortaits, 
SubHmior  enim  ac  major  est,  qnam  ut  possit  aul  cogi^ 
tatione  hominis  aut  sermone  comprthendi, 

Et  cum  homo  latius  (for,  laxins)  maneat,  Minucius 
cap.  32,  §  1,  quum  homo  taxius  nianeum,  Sic  ibi 
cum  Fulvio  Ursino  expressiii)us,  quia  Cicero,  qnem 
imilari  solet  Minncin*:,  habitare  laxe  pro  domo  sua 
cap.  44 ,  dixit.  Codices  vero  omnes  Cypriani,  si 
iranscripsit  Felicem,  prae  se  latias  feruni,  ul  dubiiare 
incipiam  an  nec  prior  ille,  latius ,  ui  Sabxus  et 
Fr.  Balduinus  lcgunt,  scripserit.  CELLABtts,  affercnie 
Lindnero.  Utrique  auctori  ascribendum  laxius  existi- 
mo,  quod  in  laiius  vel  lacius,  hoc  enim  babeni  msli, 
faciie  transibat.  Jam  fluxissCf  quesius  esl  apud  imp. 
Diocletianum  Galerins,  annos  quindecim,  in  Hlyricum 
vel  ad  ripam  Danubii  se  relegatum  cum  gentibus  barba- 
ris  luctatum  esse^  cum  alii  intra  laxiores  et  quietiores 
terras  delicate  imperarent.  Lactantius  De  Mortibus  n 
Persecutorum,  cap.  18. 

Dei  vocabutum  totum  est.  Obscurins  dictnm.  For- 
tasse  pro  totum  rescribendum  sotum  est.  Proprio 
vocabuio  non  indiaere  Deum,  ait  quoque  Lactaniius  in 
Epitome^  his  verbls  usus,  eumque  esse  sine  nomine^ 
quodproprio  vocabuto  non  indigeat,  quia  sotuisit,  t.  4. 
Omiserunt  vocem  codices  Novi  Collegii,  2  et  3.  lla- 
lient  Deus  non  Dei  editiones  post  Pamelium  et  ante 
Baiuzium,  qui  Dei  revocavii.  Deus  ms.  Drury  recen- 
lior,  Dei  auteni  velusiior.  Porro,  cum  in  versu  sc- 
quenli  ante  vocem  diffusus  scribaiur  ipse  pro  totus  \\\ 
veiusiissimis  editionibus,  et  in  codlcibus  quinque  in 
edit.  Oxon.  commemoraiis,  aliis(|ue  omnibus  mstis, 
quibus  in  hoc  libello  edendo  usus  sum,  vocenl  ipse^ 
praeeunte  Gronovio,  ponendam  curavi. 

Cap.  X.  —  Quod  vero  esl  Chrisius  sit,  etc.  In  Ver- 
bis,  sic  est  ordo^  sicratio^  verbnm  est  ante  ratio  delevi, 
quod  addidil,  reclamantibus  cseteris,  Baiuzius. 

Indisciplinati  et  superbi  postmodum  facti.  Negligen- 
teset  indisciplinati,  etc.  (Baluzli  edit.)  Cod.  Yossii  in  ^ 
edit.  Oxon.  adductus  meusque  msius  Tewaieraims 
negligentes  disciplinarum  praeslant.  Duo  antem  Novi 
Collegii  codices  negligentes  disciplinam,  AUer  vero 
ejusdeni  collegii  codcx,  sed  illi  postmodum  indiscipti^ 
nali  facti,  et/iducia  patrum  inflali,  exhibei  ;  quolnodo 
ms.  Druri:inus  vetusiior  se  liabel.  In  lextum  recepta 
est  leclio  indisciptinati  in  cditione  Cypriani  Moreilia- 
na,  quae,  anno  1564,  lypis  iinprcssa  est.  Porro  deea- 
dem  voce  boc  noiavit  \n  editioue  sna  bujus  iracialus 
Gellarius,  usuin  ea  fuisseVuigatuin  iiitcrprelem  in  Sa- 
pientice  lib.  cap.  xvii,  comm.  1,  el  Glossas  vet.  iia* 
bere  indisciplinatuSf  a.fAaBi(,  Ego  interea  ablegatis 
verbis  negtigentes  et^  qux  tamcii  et  nis.  Meernian. 
agnoscil,  Cyprianum  scripsisse  existimo,  Sed  itti  in- 
disciptinali,  et  superbi  postmodum  facti^  tit  islnd,  ne^ 
gtigenles  disciplinarum,  vel,  disciplince,  vocis  Cypria- 
nicae  indisciplinati  interpretamenlum  habealur. 

Sotiet  coeti  sic  /)f 0/09/, TerlUlli;inuSi4po/of/^/.,c.  21. 
Dispersi,  vatabundif  ct  coeli  el  soli  qui  extorres  vagan- 1) 
tur  per  orhem, 

Cap.  XI.  —  Muttometioris  obsequii  et  pdei  fortioris, 
Mutto  pdetioris  et  metioris  obsequii  (Batuzii  edit.).  Ex 
codicibus  Novi  Collegii  2et  3,  mcoque  mslo  olim  Te- 
v^aterano,  verba,  melioris  obsequii  et  ftdei  fortioris  in 
textum  rccepi.  lu  cod.  vero  Novi  Coll.  diclo  1,  ct  in 
cod.  Drnrinno  vetnstiori  nosita  sunt  tantunl  vci  ba 
mutto  ftdeliores,  omissis  illis,  metioris  obsequii  et  ftdei 
fortioris,  quod  et  faclum  est  in  edilione  Gronotii. 
Metioris  obsequii  et  fidei  fortioris  ms.  Drurianus  re- 
centior  omissa  voce  mutto.  Cnm  leclione  Baliiziana 
consenlit  ms.  meus  oliin  Mecrmanni. 

Ittuminaior  el  deductor  humani  generis.  Vulgo 
doclor,  sed  deductor  rcceperuut  olim  Cellarius  et  Gro- 
novius,  rccentinsque  Liuduerus,  dum  diu  ante  lligal- 
tius  hoc  aiinoiaverat  :  c  deductor  humani  generis  :  sic 
f  legitnr  aniiquissimis  Cypriani  et  Tertulliaiii  exem- 
€  plaribus.  1  Kiistat  porro  deductor  in  CQdd«du9bu9  Novi 


Collegii,  Orurianoque  vetusiiori  ac  Tewaterano  meis. 
Vox  Tertullinni  est,  cum  alibi  exsians  tum  etiam  in 
ipso  lioc  Apotogetici  loco ,  quem  huc  transtulitCy- 
prinnus.  Pro  eadem  rector  hnbet  ms.  Drurianus  re- 
centior,  doctor  Mcern^annanus. 

Hic  est  virtus  Dei,  eic.  TertuIIianuSi4po/ojf«(.  cap.  23. 
Dei  virtus,  et  Deispiritus,  et  sermo,  et  saptentia,  el  ra- 
tio,  et  Dei  Filius.  Confer  et  initium  lib.  ejus  de  Ora- 
tione,  suprn  pag.  97.  Ita  el  in  seqnentibus  multa  huc 
translata  sunt  ex  cap.  xx  ejusd.  Apotoget.  quem- 
admodum  in  superioribus  plurlma  jam  ante  deliuerat 
auctor  Minucio  Felici. 

In  virginem  detabitur.  Qnoniam  hoc  pro  vulgato  f/- 
tabitur,  tres  exhibent  codices  in  edit.  Oxon.  adducli, 
et  tres  illi  apud  Novum  Collegium,  meique  itidem 
manuscripii ,  idem  cgo  pristuli ,  quod  et  fecit 
Liudnerus  Cellarium  seculus,  verbum  praestat  Ter- 
tniiinnus. 

Carnem  Spirittu  sanctas  itiduiiur.  Confer  Rom,  i, 
3,  4,  ubi  duas  naturx  Christi  slc  signantur. 

Cap.  XIL  —  Monentibus  annuntiabitur.  llanc  edi« 
tionis  principls  lectionem  ,  qnam  firmant  septem 
saltem  codices  manuscripti,  pro  voce  admonentibus, 
reposui. 

Uno  qui  exercitio  et  exempto  hominis  fungeretur, 
Quod  obscurius  bic  scripsit  auctor,  in  omnibus  libris 
exstat. 

Cap.  XIIL  —  Existimabant  magum  de  licentia  pote^ 
statis,  Positum  est  ticenlia  potestatis  pro  eo  quod  est 
amplitndo  ejus.  Tertnllianns,  cap.  20.  Apologelici  : 
Quetn  igitur  sotutnmodo  hominem  pra^sumpserant  de 
humilitate,  sequebatur  ut  tnagutn  existimaretit  de  po- 
testnte.  Tertullianum  imiiatus  est  Cyprianus,  hunc 
vicissim  Arnobius,  I.  i,  c.  46. 

Hunc  ttiagistri  eorum,,,  tradiderunt,  llic  locus  non- 
nihil  aliter  reprxsentatur  in  editione  Manutiana,  fo- 
venlibus  quidem  codicibus  scriptis,  quibus  cgo  usus 
sum,  verbisque  Tertuttiani  in  cap.  21  Apotogetici 
qua^  imitatur  Cyprianus ;  haud  vero  operse  pretium 
videtur,  ut  moveanlur  voces  hic  rcceptx  idemque 
significanles.  TerluIIianus  ha!C  ililer ,  quomodo 
in  priore  libelli  parte,  Minuciura  auctorem  sibipro* 
posuil. 

Cap.  XIV.  —  Natn  et  crucifixus,prcBvento  cartiificis 
ofpcio,  etc.  TertuIIianus,  in  Apotoget,  cip.  21  :  Et 
tamen  suffixus  spiritum  cum  verbo  sponte  dimisit,  pras^ 
vento  carnificis  ofpcio. 

Quatis  et  fuerat.  Sic  codd.  Novi  Coll.  2  et  3.  Edidit 
Baluzius  tatis  quaiis  et  fuerat,  cum  prius  exlitisset  vel, 
tatis  ut  fuerat,  vel,  latis  ut  ante  fuerat,  Habent  talis 
ut  fuerat  codex  Novi  Coll.  i  et  mss.  Meerman.  et  Te- 
walcr.  et  Drurianus  vetustior.  (Jt  fuerat  sine  taiis  ms. 
Drurianus  recentior. 

Sinint  junctis.  Exstare  hanc  lectionem  in  codicibus 
Begio  et  Veronensi  inonuit  Rigaltius  in  Noiis,  Jun- 
ctis  esty  ait  ille,  ittud  Lucce,  on^^jdpoia/AlyotcToTccvSexet : 
Luc,  XXIV,  33.  Idemque  ante  me  recepit  Cellariuon 
seculus  Lindncrus.  Juticius  exhibent  Manulii,  Fellj, 
Gronoviique  editioncs,  Pamelii  msli  ct  aliquot  codices 
Baluziani,  codexNovi  Coll.  i,  meusque,  nuper  Tewa- 
leraniis,  et  Drurianus  recentior.  Scd  vmcms  esteditio- 
nis  principis  scriptura,  faventibus  codice  Novi  Col.  2 
meisque  scriptis  Meermannauo  el  Druriano  veta- 
stiori,  et  novem  praeterea  libris  scriptis,  quos  adduciC 
Baluzius,  cui  quidem  ila  placuit ,  ut  ipsam  in  edit. 
suam  revocaverit :  i  tamquam  si  Christus  discipulis 
suis  apparuisset  cum  fasciis  et  vesiitu,  in  quibus  cor* 
pus  ejus  posilum  fuernt  in  sepulcbro  cum  syiidone 
in  quoJosephabArimathaeacorpus  illius  involverat.» 
Haec  ille  :  quae  tamen  a  sacra  historia  nimis  dissenti- 
rent.  Sed  in  ediiione  Veneta,  qwx  prodiit  anno  quo 
princeps  illa  Cypriani  e<!^itio  Romana,  quseque  vix 
alibi,  quod  sciam,  ab  ea  discedil,  posiium  est  victus. 
H;ec  vox  itidem  in  edilione  quadam  vetusta  sine  loco 
ei  anno  comparet,  in  editione  quo<|ue  Erasmiana  ec 
in  cod.  Nov.  CoIL  5,  sine  sensu  tamen.  Quam  facilii 
interea  transilu»  esset  vocis  junciusy  vel  ii4«<;lw,  U|  alf 


Digitized  by  LjOCQIC 


IU3 


M.  J.  ROUTH 


1144 


teram  vmfitut  inde  patet,  quod  in  codice  Novi  CoU.  i,  A  accepla  alapa  ei  aUeram  numUam  verberanti 


apud  Firmiliani  epistolam  liae  voces  inter  se  confun 
duntiir.  Yid.  §  32. 

Ultorisvigore  etjudicls  potestate,  Fortasse  legen- 
dum  est,  m  ultoris,  Paulo  snpra  scribil  Cyprianus, 
Non  inteUigendo  primum  adventum  qui  in  pa$sione  prm" 
cesserit  occultus^  unum  tantum  credunt^  qui  erit  in  po- 
tesiate  manifestus,  Confer  Tertuliian.  cap.  uliimum 
libri  adversus  Judms.  Exstat  ut  uttoris  in  cod.  No?. 
Coll.  1. 

Magislro  et  Deo.  Fortasse  delendum  et.  Habel  co- 
dex  Veronensis,  probante  Rigaltio,  non  magistro^  sed 
Deo,  codexque  Novi  Col.  i,  Domino  Deo.  Sed  malim 
legere  magistro  Deo,  auctoreTeriulliano,  quem  Cypria- 
nus  hic  produxit,  DisdpuU,  inquit,  quoque  diffusi  per 
orbem  ex  praicepto  magisiri  Dei  paruerunt. 

Cap.  XY.  —  Si  Christum  fuerimus  secuti,  Imitati 
edit.  Baluz.  Felli  edit.  aliaeque.  Revocandam  judi- 
cavi  pristinam  lectionem  secuti,  qaaro  prxsialKint 


ut  fratri  in  te  peccantif  eio.  Sed,  quamqmm 
negandum  est  quin  plurimi  veteresscripioresMcr^-r^ 
X£|(v  inierpretati  sini  Christi  et  apostoli  Jacot»  4e 
non  jurando  prxceptum,  discimus  tamen  leciis  il» 
auctoribus  ecclesiasiicis ,  apud  Christtanos  scmper 
iiivaiuisse  rite  et  religiose  jurandi  morem.  Qmk. 
enim,  prieter  Tertullianum  supra  allaium,  Consiitmt, 
Aposl.  viu  3;  Fr.  Belduin.  de  LegUfus  Con$taniim  Jf . 
lib.  II,  p.  209,  ed.  Lips.;  Optaium  de  Schiunate  !>•- 
natist,  lib.  ii,  c.  2i,  p.  45,  ed.  Dupiii.;  S.GregonnH 
Naz.  EpistoUi  219.  Conreras  et  de  eadem  re  S.  Scsi- 
piurje  locos,  quos  hic  memorabo,  Apoc.  x,  6;  He^, 
VI,  16, 17;  I  Thess.  v,  27, 

Cip.  Yl.  —  Et  delectat  Aic,  etc.  EpuvQM^iK^  te* 
geuda. 

Cap.  YU.  —  Christum  credentium  magistrum,  Volg#, 
Christum  credentium  Dominum  eC  magistrum,  Sed  Te* 
ro  nescientibus  hoc  additamentum  um  editioiiibM 


codicessex  scripli  in  edit.  Oxon.  nominati  liberque  i»  Cypriani  vetustioribus,  quam  iibris  scripiis,  qoosi|«e 
Novi  Coll.l,  duoque  ex  meis  Meerinann.  et  Drurianiis     coniuli,  prxter  alios  novem,  quorum  varieias  in  edii. 


vetustior.  Addas  codicem  Yindobonensero,  sxc.  ix,  ut 
ex  Catalogo  Denis.  constat,  vol.  i,  col.  582.  Quidni 
altera  lectio  tmf(a/t  hujus  interpretamentum  cen- 
seatur? 

IN  LI6RDM  DE  MORTALITATE. 


Recte  additum  fuisse  a  doctlssimo  Fello  quod  ille 
de  Hieronymo  posuit  noue  suae  fine,  ostendit  versio 
Armeniaca  Eusebiani  Chronici,  qua:  his  demum  tem- 
poribus  publici  juris  Tacta  est,  ubi  nuilum  exstat  ver- 
borum  ab  Hieronymo  addilorum  vesligium.  Yide  Eu- 
selnani  Chronici  edit.  Jo.  Baptistae  Aucher,  Yeneliis 
•n.  1818,  vol.  II,  p.  299. 

Capot  PR11II71I.  —  Veritatis  errore.  Habet  Tacilus 
Hist.  11,  72,  errore  veri,  h.  e.  ignoranlia  rei  vel  facti. 
Cons.  Forcellini  Lexicon  Lal.^  voce  Error. 

Cap.  H.  —  Perpetua  Iwtitia.  Exstat  in  texiu  Balu- 
ziano  perpetua  securitas^  sed  inveniiur  lectio  aitera, 
quam  revocavi ,  cum  in  omnibus  libris  edilis,  tum  in 
scriptis,  quos  consulere  mihi  licuit,  duobus  nempe 
Novi  Collegii  codicibus ,  et  quatuor  penes  me  mem- 
braneis,  e  quibus  Meermannaiius  duodedmo  sxcub 
scriptus  est,  praeter  Drurianum  recenliorem,  quem 
Don  possideo.  Exstat  Itidem  vox  latiiia  in  codice 
quodam  Yindobonensi  saeculi  xiii.  Yid.  Denis  Catat. 
vol.  II,  col.  2129.  Adde  quod  nulla  varietas  boc  loco 
notau  est  in  lectionibus  edit.  Oxon.  subjectis. 

incipere  regnare.  Codex  Sorbonicus  in  perpeiuo. 
Alius  vetus,  cum  Christo  perpetuo  regnaturum.  Bal. 
Olim  scripsit  Joan.  Fred.  Gronovius  Observatt.  de 
Scriptoribus  Kcclesiast.  posl  adductum  hunc  Cypriani 
locum  :  €  Incipere  regnare.  Membranx ;  qui  se  non 
€  credat  cum  Christo  in  perpetuo  regnare.  Quod 

credo  mutasse,  quibus  videbatur  incommode  posi- 

tum  solum  regnare,  quasi  jain  nunc  regnent.  At 

optimis  auctoribus  pra^sens  infinitivi  pro  futuro 


Oxon.  adducta  est,  idem  istud  expunxi.  SimiH  de  ( 
sa  vocem  uilicet  post  docens,  delendam  censui.  Idan 
porro  utroque  loco  in  editione  nuper  factiun  esae  vi- 
deo  S.  Cypriam  EpistoUirum  ad  nunrtjfres  el  confeeec- 
res^  in  usum  confessorum  Ecclesiw  GatUcanee.  Lood. 
1792.  Ubi  edit.  Oxoniensem  secutum  se  esse*  sed  u- 
men  variantes  lectiones  eidem  subjectas  nonnomqiiaiD 
seiegisse,  editor  profitelur. 

Cap.  YHL  —  £l  Spiritus  nos  perducai  ad  Dewn  Pa^ 
trem,  Et  Christus  nos  perducat  ad  Deum  Patrem.  Bal. 
At  propter  antecedcnlia  verba  veierem  reduxi  leciio- 
nem ,  quae  firmatur  scriptis  codicibus,  quos  sciani, 
omnibus  prxter  paucos  ex  plus  triginia  Baluzianis. 
Quinetiam,  duni  hunc  quidem  locum  mntat,  oblitus 
est  vir  doctissimus  canonis  artis  critics ,  qui  obsoi- 
riorem,  c^teroquin  probam.»  lectiouem  jubet  nos  ui- 
plecti. 

Cap.  IX. —  Scriptura  divina,  dicens^  etc.  Yidesis  in- 
fra  quae  de  boc  libro  Ecctesiastico  ad  libeliuiD  de 
Opere  et  Eleemosjfna  §  i,  annoiavimus. 

Cap.  Xf.  —  Monet...  dicit.  Haec  verba  pro  edilis 
tnoneai  dicat,  ex  codice  Novi  Coilegii  2,  ac  quauior  de 
meis  mstis  recepi. 

Cap.  XII.  —  Christianam  /i(/ent.Yulgo  Christiam  /S- 
dem.  In  codice  Novi  Coll.  2,  et  in  duobus  meis  non 
Christiani,  sed  Christianam  inveni,  quod  hoc  loco  for- 
tasse  melius. 

Gubertiator.  Navis  gubernator,  Hunc  locnm  antea 
mutilum,  cum  legeretur  Nam  pro  NaviSt  nos  supple- 
vimus  ope  duorum  veterum  exemplarium.  In  tnbus 
deest  vocabulum  Nam,  quod  alibi  el  iii  ediiionilMis 
ponitur  ante  gubernaior.  Error  est ;  scd  lanien  error 
ille  ostendit  veram  esse  leclionem ,  quam  nos  aflcra- 
mus.  Hxc  Ballz.  Sed  praeter^uam  qood  orfa  possit 
esse  particula  nam^  in  ediiionibus  veteribus  reperta, 
ex  aniecedente  voce  corona,  neutra  vox  vel  nam  vei 
navis  ullis  fere  mstis  agnosciiur,  quippe  cum  exnequc 


usitatum.  Cicero  lib.   iv  ad  Atticum  :  Cato  lamen  n  in  tribus  iliis  Baluzianis,  neque  in  libris  ediii«»ms  Oxo- 


afirmat  se  vivo    itlum    non     triumphare.  Livius 

lib.  xxxiY.Postero  die  Nabis  Argis  se  cedere  ac  de^ 

ducere  prcesidium,  quando  ita  Homanis  placeret^  ei 

captivos  et  perfugas  redditurum  dixit  : » .Plautus 

Rudente,  i   Sive  lenonem  facere  hoc  quod  fecit,    > 

cap.  XIV,  p.  150,  ediiion.  Daventr.  Yerumtamen  ita 

scribit  Cyprianus  infra,  ilUc  comparantes  domos,  ubi 

inciperent  semper  habitare,  de  Opere  et  Eleemos,,  cap. 

penult.  Porro  habent  aliqui  apud  S.  Paulum  ad  Ro- 

manos  yiii,  13.  Si  enim  secundum  camem  vixeritis^ 

tncipietis    mori ,   fjiixurt   «»co«y>:<net/v.    Neqiie    mu- 

tant  quid  hoc  Cypriani  loco,  codices  quibus  usus 

•mn  msti. 

Cap.  IY.  —  Vinoientia  invitat,  For.  iegend.  irritat, 

Cogeris  maiedicere.  Etiam  Christo  interdum. 

Compelleris  jurare,  quod  non  licet.  Cyprianus  de 

Bono  Patientia,  p.  252,  ed.  Baluzii...  ddnde  uinon 

$ures,  neque  maledicas,  ui  iua  abUOa  non  repeias,  ui 


niensis  gratia  collaiis »  neque  in  sepiein,  quosego  in* 
spexi,  codicibus  compareant;  ad  orain  tantum  msii 
Tewaterani  coliocaia  vox  navis  est.  Hanc  ergo  ut  in- 
terpretamenlum  marginale  contexiu  elimifiandam 
censui,  qux  priinnm  a  Baluzio  inducia  est.  Adde  qood 
Floro  Lugdunensi  ante  medium  sxculum  noiium  scri- 
benti  ignota  vox  fuit.  Eteniin  abest  a  codice  vetosto 
Commentarii  ejus  inediti  in  Epistolas  Paulioas»  qui  ex 
Cypriano  aliisque  undecim  patribus  contextus  esi,  ubi 
Terbi  Cypriani  afferunlur.  Aliud  praeter  hoc  meom, 
nt  obiter  id  iioiem,  Floriani  operis  exemplum  peoes 
Majorem  Carthusiam  exsiare  memorat  cl.  HabiUouius 
in  Uisquisitione  De  Bedce  et  Flori  Diaconi  Lufdunen^ 
sis  Commentario  in  Paulum  ex  Augusiino^  alio  nimi- 
rum  cjusdem  Flori,  non  Bedx,  ut  vulffo  censetor, 
commentario.  Yide  p.  488^  novae  edit.  Yet.  AmiedO' 
rum  MabiUonii. 
Conftictatlo  in  adversis  probatio  esi  virtutis^  Vuigo 


Digitized  by 


Google 


1145 


SELECTiE  IN  CYPRIANUM  NOTiE. 


UM 


veritalii^  qntxi  quidem  lectio  lin  codice  Novi  Coll.  i,  A  tionem  improbai  codices  scripti,  (ftiibus  utor,  omnes. 


exstnt,  sed  ex  uno  Bodleiano  io  Variis  Lectt.  edit. 
Oxon.  memorato,  codice  aliero  Novi  Coll.  meoque 
Tewalerano  virtuiis,  id  quod  olim  conjeceram  lep:en- 
dum,  recepi.  Ad  oram  autero  codicis  Novi  Coll. 
altera  leclio  veritatis  exsiat,  etaliud  nescio  quid  in  uno 
de  meis  mstis  positnm  esl. 

Solidata  est.  Solida  e$l  habet  editio  Bahiziana  per- 
inde  atque  Oxoniensis ;  cum  vero  in  duodecim  scri- 

J)tis  codicibus,  qiios  Oxonieiisis  commemorat,  vox  so- 
idata  exstet,  aslipulantibus  utroque  Novi  Collegiico- 
dice,  et  qiiatuor  meis ,  hanc  principis  caelerarumque 
vetnstiorum  editioimm  lectionem  rcvocandam  esse 
censui.  Idem  quoque  factum  nunc  vidi  in  ediiione, 
cujus  modo  mentionem  feci,  in  usum|ecciesiai  gallicae 
confessorum  adornata. 

Cap.  XIV.  —  Prcmium   vicB  ejus ,  pro  prtemium 
vitae  priemium  viae  ex  tribus  codd.  scriptis  in  edit 
Oxon.  memoraiis,  et  Novi  Coll.  ms.  i,  libens  recepi 


Cap.  XXII.  —  Qnis  non  ad  meliora  festinet?  Pos\-' 
tnm  est  in  contextu  Baluziano  ,  Quis  non  ad  metiora 
venire  festinet?  Cum  vero  verbum  venire  fru^^tra  qiia- 
rendiim  sit  vel  in  libris  editis»  vel  scriptis  illis  (juibus 
usus  sum,  illud  delendum  videtur.  Adde  quod  neque 
Pamelius,  neqne  varinc  lectiones  in  cdit.  Oxon.  po- 
siiGC  ejus  niciitionem  faciunt.  Iia  et  proxime  post  ob 
eamdem  causain  reformariprotransformarif  quod  exs- 
lat  in  Bahizinno  textu,  rediicere  visum  est. 

Cap.  XXIII.  —  Secundum  fidem  veri.  Haec  lectio, 
quam  exhibenl  undecim  exeinplaria,  in  quibus  pono 
Seguierianum  ,  est  optima.  In  duubus  aliis  scriptum 
est  verbi,  Morellius  annotat  se  vidisse  scriptum  in 
antiquis  veri  alias  verbi.  Quod  confirmat  nostram 
lectionem.  In  codice  Beccensi  et  in  editione  Morel- 
lii  legilur  veritaiis  :  Hxc  Baluzius.  Qui  veri  pro  lec- 
tione  vulgaia  veritatis  primus  posuit,  faventibus  quo- 
que  codice  Novi  Coll.  2,  et  Tewaierano  roeo.  Sed 


Cap.  XV.  —  Pavore  mortalitatis  et  temporis.  De-  «^  quoniam  prseter  Bnluzinnos  duos  mslos  praestat  et 


Jendam  esse  particulam  et  olim  opinabar,  eo  quod  le- 
geretur  paiilo  post,  tempore  mortalitatis.  Nunc  roalim 
pro  temporis  rescribere  terroribus, 
.  Cap.  XVII.  —  Nec  enim  sauguinem  uostrum  qucerit 
Deus,  sed  fidem,  —  Nec  enim  Deus  sanguinem  nostrum 
desiderat,  sed  fidem  quwrit,  Et  islud  desiderat  adjeci* 
mus  ex  quibusdam  codicibus  nostris,  et  cx  quibusd. 
Anglicanis.  Poiest  tamen  esseglossema.  Baluz.  Scri- 
pluram  principis  aliarumque  edhionum  atque  unius 
codicis  membranei  mci  reposui.  Diverso  tantum  or- 
dine  verboriim  habet  Novi  Coll.  cod.  i :  Nec  enim 
qucerit  sanguinem  Deus  nostrum,  sed  fidem.  Et  ins.  olim 
Meerman  :  Nec  enim  sanguinem  Deus  nostrum ,  sed  fi- 
dem  quosrit.  Iiidem  edit.  Oxon»  Nec  enim  Deus  san- 
guinem  nostrum ,  sod  fidem  qumrit.  Sod  in  libro  meo 
olim  Tewaterano  hoc  positum  est :  Nec  enim  sangui" 
nem  nostrum  Deus  desideral,  sed  tantum  fidem.  Cum- 
que  lectioDc  Buluziana  conseniiunl  ms.  Novi  Coll.  2, 
et  ms.  olim  Drurianus  recentior  illc,  sed  altcr  veius- 
tlor  habet,  Nec  erum  sanguinem  Deus  iiostcr,  sed  fidem  C 
qucerit. 

Cap.  XIX.  —  Commealum  sibi  precaretur.  Veniam 
abseniiae  longioris  a  Domino  :  hoc  est  nisR  hic  in  ler- 
ris  rooram.  Fell.  Doloris  moriisve  remissionem  com' 
meatum  antiqui  dixerunt.  Seiiecoe  iilud  afTcrunt  lexi- 
cograpbi :  Longum  mihi  commealum  dederat  valeludo  , 
repente  me  invasit. 

Cap.  XX.  —  De  persecutione  sollicitus ,  de  accersi- 
tione  securus,  Ila  scribendmn  conjcceram  pro  ablali- 
yis  soiticitis  et  secmis ,  antequam  hanc  leciioncm  in 
meis  Novique  CoU.  codicibus  ,  quibus  addas  quinque 
Painelianos ,  deprchendi.  Sensus  loci  videiur  esse , 
Illortiro  gratin  de  perscculione  sollii  iius  ;  ne  vi  ejus 
coacii  fidem  denegcni;  de  accersitione  securus,  ut- 
pote  cerius,  eos  accersiiione  divina  de  secuio  libcra- 
tos  fore.  Vid.  pnulo  iiifra;  et  jnm  supra  sub  iniiiiim  § 
2,  habes,  L(etus  itnque  de  morte  jam  proaama  ,  et  de 
viciiia  accersiiioiie  sccurus.  Imo  gcminuin  islud  fine 


codex  vetusiior  Drurianus  vocem  verbi ,  dubiio  an- 
non  reponendum  sil,  secundum  fidem  verbi  veritatis. 
Exstat  lamen  infra,;si  quid  id  refert,  in  lib.  de  Opere 
et  Eleenmynis,  cap.'4 :  Qui  habet  fidei  veritaiem  <er- 
vat  Dei  timorem. 

Cap.  XXrV.  —  Quomodo  et  Deus  manet  in  ceter- 
num.  Omtssuro  est  hoc  S.  Scriptur»  additamenturo 
in  codice  Cypriani  Tewalernno ,  sicut  in  vetustiore 
saltero  Druriano,  sed  idem  adducium  est  in  Cypriani 
lib.  III  Testimoniorum,  cap.  2  ,  et  in  aliorum  patrum 
operibiis. 

Cap.  XXV.  —  Eximaris,  Hanc  lectionero  pro  vul- 
gata  fxuam  rcposui,  fide  nixus  codicis  unius  inter 
leciiones  editionis  Oxon.  variantes  :  sed  forsiian 
nonnuUis  lectio  altera  ferenda  cssc  videbiiur,  nisi 
aucturis  verba,  pag.  291,  I.  20,  aliud  persuadcant. 
Nunc  porro  praelaturo  esse  video  vcrbum  emmaris  in 
ediiione  ad  usutn  exulum  Gallicorum  a  me  modo 
commemorala. 

Cap.  XXVI.  —  Hic  interim  degere.  Lectionem  edi- 
tionis  principis  aliarumque  pro  tsitc,  quod  sine  causa 
sufTectum  cst ,  fide  plurimorum  codicum  scriptorum 
nixus  rcvocavi. 

Adhuc  de  nostra  salute  sollicita.  Delevi  particulam 
et  anle  adhuc  vulgo  posiiaro ,  quaro  nesciunt  edit. 
princeps ,  et  seplem  illi  scripli ,  quos  contuli.  Sed 
omisit  voces  et  adhuc  ms.  Tewater.  habetque  sed 
adhuccMex  unus  in  edit.  Oxon.  adductus. 

Prophetarum  exultantium.  Cogitabat  Cyprianus 
cvangelisiae  Joannis  illud,  Abraham  pater  vester  exut- 
tavlt  vidcre  diem  meum  :  vidit  et  gavisus  est.  Joann., 
VIII,  56. 

Triumphanles  virgines,  Vulgo ,  triumphanles  iHic 
virgines ,  sed,  servato  meliore  vociim  ordine ,  iltic 
triumphautes  virgines  ms.  olim  Tcwalernnus;  dum 
correciius  fortasse  nesciunt  adverbiuro  illic  edit. 
princeps,  el  sex,  quos  cooiuti ,  codices  mnnuscripli. 
Sed  ct  voci  remunerati  prsefixit  illic  ms.  Tewater. 


Hbelli  exstat  ;  Jam  de  sua  immortatitate  secura,  adhuc  j)  *    Ut  cum  his   cito  esse.  Addunt  quidcin  possimus 
de  nostra  incolumitate  soHicita.  At  vero  Fellus  nd      "^"    -  •  ••  -- 

verba,  de  persecutione  solticitis^  de  accersitione  securis^ 
boc  adnotavit .  i  Martyrii  coronam  refugiunt,  coeles- 
tia  gaudia  non  expeiuni.  >  Uirum  roavis,  accipe. 

Didicit  immo  remanentibus.  Fide  nixus  msli  Tewa- 
terani  aliorumquc  qtiatuordeciin  hi  edit,  Oxon.  me- 
moralorum ,  in  (tuibus  suiit  duo  illi  Novi  Collcgii  co- 
diccs,  iracialus  omnes  Cypriani  conlinenies,  pro- 
nomen  nobis  in  ex(  iisis  additum  anle  remanentibus , 
sed  obsciiriorciii  faciens  sernionem ,  expunxi.  Idera 
nescit  ms.  uierque  Driiiinnus. 

Cap.  XXI.  —  Improbat  denique  apostolus  Pauius, 
Hanc  oninium  edilioiium  lectionem  B.iluzius  nescio 
quare  cuin  allera  increpat  comnintavil.  In  edit.  Oxon. 
qua;,  pariier  ac  cxtcrai,  praeslai  improbat^  duo  lan- 
tum  codices  meroorantur,  in  quibus  exstatverbum 
increpat;  veruin  ibidem  sine  causa  annotalum  est, 
€  Foric  legendiim  improperat,  >  Porro  luentur  lec- 


edit.  prlnceps  aliaeque  antiqu» ;  cum  vcro  verbuin 
istud  agnoscat  tantum  unus  ex  codd.  scripiis  in  usum 
edit.  Oxon.  collatis,  et  tanluin  uinis  de  meis,  ipsum 
foriasse  rccie  ego  nunc  duco  relinqucndum ;  eisi  ali- 
tcr  visum  est  editori  nupero  nonnuilorum  Cypriani 
opusculorum,  cujus  supra  feci  nienlioncni. 

IN.  LIBRUM  DE  OPERE  ET  ELEEMOSYNIS. 

Cap.  VI.  —  Et  viduarum  ac  pauperum.  Partlcu- 
lam  et,  qiiac  huic  senientioi  in  principe  aliisqne  cdi- 
tionibus  ,  et  in  septeni  illis  codicibus  qiios  ipse  con- 
tuli ,  prx*nxa  esl,  qiine  vero  iii  cdilt.  Baluziana  et 
Oxoii.  male  omissa  est,  rcvocavi,  cum  foriasse  in 
mstis  voce  prsecedente  orassei  absorptn  esset. 

Exsurge  in  nomineJesu  Chrisli.  Istud  in  nomine  Jesu 
Cliristi  addunt  nonnullae  versiones ,  simul  curo  his     j 
pairibus  Cypriano  Arobrosio  Cassiodoroque.   iOOQIC 


1U7 


M.  J.  HOUTH  B&LECTiG  IN  GTPRlANtJkl  NOTiG. 


HH 


Cap.  Vn.  —  Ulk  ^t  H  cor  lum.  lUic  pro  ibi  ei  A 
codicibiis  scriptis  reposui ,  quin  in  ipsius  Gypriani , 
lib.  III  Testimoniornm  saiictm  ScripUiras  p.  59  ,  edil. 
Oxon.  sic  locus  evangelistse  afferiur. 

Gap.  fX.  —  Sed  vereris  et  metui$,  Resliluit  prio- 
rein  lectionem,  Si  vereris  et  mettiis ,  Baluzius  ,  quam 
mutaverni,  flde  nixus  quatuor  inanuscriptorum,  Fcl- 
lus.  lis  aitos  sepiem  nunc  addo,  lectionem  quae  niihi 
placet,  prxstantes ,  atque  ita  prorsus  consiiiuta  est 
oralio  mox  Infra,  ubi  verbum  meinis  occurril. 

Gap.  XI.  —  Subsidia,  Addunt  vilcB  ediiiones  Ma- 
nutianam  secutie ,  st^d  vocem  dclevi ,  idcirco  quod 
monuil  Pamelius  prster  Manui.  nullum  codicem  ip- 
sam  legere.  Altamen  in  editione  Lugdunensi,  quoe 
Manulianae  prxivit,  eamdem  Invcni.  Porro  autem  vo- 
ceni  libi  post  operanti  nesciunl  codices ,  mios  ipse 
inspexi ,  quod  ideo  nolo ,  quia  vox  non  valde  desi- 
deraiur. 

Gap.  XIII.  —  Reditus  tuos  divide.  Scripturam  cor- 


Et  vix  tni  meis  pereuntibus  ndOgtpmiur,  Naaiero,  ut 
mox  apparel. 
Gap.  XXV.  —  ^qualitatis,  Ita   Erasmus  et  sJii 

f>ost  enm.  Nolui  autem  niutare,  qunmvis  in  omnibas 
ere  codicibus  antiquis  et  in  vetuslioribus  editionibus 
legatur  wquitatis,  Baluz.  Recte  pr.nestant  wqualiMu 
cod.  Novi  Cotl.  2,  et  ms.  meus  nnper  Tewaieranus, 
cuin  recontiori  ex  Drurianis.  Quibus  libris  simul  addo 
Flori  Lugdunensis  Commeniarinm  |)eiies  me  inedi- 
tiim,  quem  prius  memoravi,  super  Epislolas  Paulinas. 
Proxiine  scripserat  auctor,  aqualiler, 

Cap.  XXVI.  —  Prwclara  et  divina  res.  Melins  pro- 
cederei  oratio,  si  lcgerclur  res  est, 

Dies  nos  vel  rediiionis.  Gyprianus  jam  anle  in  hoc 
libello  reduces  ad  ^iaradisum  facere  babet,  el  siib  h- 
nem  lib.  de  Mortalitate,  nos  paradiso  restiluit  et  regw^ 
p.  281.  Vid.  et  fin.  epistoI:c  ad  Demetrianum.  Pri- 
mus  Panielius  vocem  redditionis  ex  msiis  et  Juaonis 
Gosteri  castigalionibus  recepit.  Exstat  quidera  ea  io 


rectiorem  revocavi,  vcrum  iii  Cypriani  ediiionibus  et  ^.  cod.  Novi  Gull.  2,  atque  idem  signilicai ,  quod  relrt 
»tM»...»..:».:.  r»^r...»..i^..  e«..:K:i....  ..^^^.i....  •..«...«....^  '»  butio ,  qu:e  qnidem  Cypriani  Tox  est.  Veromlam^ 

Ojgo  cum  Rigallio  probans  veterem  lectionem  m£t- 
tionis  eam  revocare  statui,  quse  in  sex  libris  scnptis 
apud  ed.  Oxon.,  et  in  quatuor  msiis  meis,  Mm  in 
TeWaierano  primitus  scripta  fuerai,  reperta  est.  To- 
cem  reditionis  agnoscit  Plautus.  Et  conveBiuot  Foces 
tedilio  et  persecutio  hoc  loco  positae  cum  illis  accer" 
silio  et  persecutio ,  quae  supra  in  iibro  de  Marttdiuae 
iiobis  occurrebant,  §  13. 


manuscriptis  frequenter  scribitur  redditus;  tueiurqiie 
Baluzius. 

Gap.  XrV.  —  Qute  matronn  locuptes.  Quo!  mctrona 
in  ecelesia  Christi  locuples.  Valde  piilo  isia  in  ccclesia 
Christi^  quae  desunt  in  aniiquis  ediiionibus,  in  decem 
codicibus  nostris ,  et  in  quinriue  Anglicanis ,  addila 
vero  sunl  a  Manutio ,  non  debere  esse  in  boc  loco. 
Non  famen  ausus  sum  expungere ,  quia  ea  repcri  in 
undeciin  vetiistis  exemplaribus.  Baluz.  Exslanl  quo- 
que  in  mstis  Tewaterano  ac  Meermannano  nieis,  una 
cum  altero  ex  Drurianis.  Guin  vero  eadem  omitiaiit 
undecim  fortasse  codices  Baluzii,  et  quinque  Anglici, 
neque  in  vetustiori  ex  Drurianis  ,  neque  altero  meo 
ms.,  neque  in  cod.  i  Novi  Goll.  exstent,  istxc  verba 
importuna  et  editioiiibus  vetustissimis  ignola  relin- 
quenda  hidicavi. 

Gap.  XV.  —  Domi/itctcm  celebrare  te  credis.  Eu- 
charistiam  ,  qu.T  est  coena  Dominica,  Iioc  loco  signi- 
ficari  cum  Fello  statuendum  cst.  Interea  cum  parii- 
culam  et  ante  Doniinicum  posilam ,  quam  nesciunt  C 
edd.  princeps  et  Emsitiiana ,  simul  ac  scripti  libri 
nostri,  jam  olim  decrevissem  ejicere,  postea  iilain  in 
tribus  aliis  msiis  deessc  sensi. 

CkP.  Wl. --  Infetieitatis.  ynl^o  infidelitatis,  i  Pa- 
c  rum  abfuit,  >  ait  Baluzius,  c  qtiiu  ponerem  infeli' 
I  citatis  juxta  leciionem  veteruni  ediiionum ,  quam 
f  confirmant  vigiiili  el  duo  exeiiiplaria  nostra  et  un- 
f  decim  Anglicaiia.  Manutiiis  posuit  infidelitatis.  Ali- 
c  ter  Pamelio  visiim  est  >  Hsec  Baluzius.  Vi\  diibito, 
quin  reduci  ad  huuc  locuin  debeat  vox  infelicitatis , 
quse  cuin  illa  sterililalis  jungi  solel ;  Sterile  eniin  a(- 
que  infelix  solum  liaud  raro  dicitiir.  Hanc  igitur  vo- 
cem  revocavi  Rigaltio  quoquc  probatam ,  et  in  sex 
msiis  milii  visam;  sed  in  alio  qiiodam  codice  nieo  le- 
gitur  in/idetitatis. 

Vidua  et  inops  in  opere  invenitur,  An(e  Baluzium 
praestabant  edili  plerique  vidua  et  inops  vidua  in  opere 
larga  invenitur,  Praetuti  ego  codiciim  ineorum  scrip 


IN  LIBRUM  DE  ZELO  ET  LIVORE. 

Cap.  II.  —  Circtdt  ille^  etc.  Hinc  firmatur  op- 
lima  conjectura  cl.  Oberthuri  fine  lib.  Tertulliaui  de 
Oratione. 

Linguam  convicio  proifocat,  Oratio  fortasse  integrlor 
esset ,  si  ex  sequentibus  adderetur  ad  petulanHam , 
et  pro  voce  petulantiam  ibi  inventa  rescriberetiir  wo- 
lentiam,  Habes  infra  ,  manus  ad  cadis  violenliam 
prompta, 

Cap.  III.  —  Vel  failaces  insidias  vei  apertas  minas. 
Vel  anle  fallaces  revocavi ,  quod  omissum  esl  a  Ba- 
luzio,  suuragantibus  mihi  codice  Novi  GoU.  2,  ei 
insto  utroque  meo,  pariter  atque  edilt.  ante  BalQzia- 
nam.  Nunc  addo  codiccs  scriplos  Meermanoanum  et 
utrumque  Drurianum. 

Gap.  IV.  —  Dum  diabolum  qui  telat  imiiatur.  Za- 
buiuin  non  diabolum  prastai  de  codicibus  meis  uniis, 
iM]ue  membraneiis  ,  et  in  editt.  aliquot  Cypriani  ita 
Tox  scribitur.  c  Zabolus  Is  estdiabolus,  pm^iobenim 
c  ifltoles  ^et  dixere.  >  Gesneri  Ling.  Lal.  Thes,  io 
voce. 

Cap.  V.  —  /n  odium  persecutionis  facibus  Uvoris 
exarsit,  Odium  persecutionis ,  quac  est  libroram  tam 
scriptorum  quam  ediiorum  lectio ,  odium  significat , 
ex  quo  orta  persecutio  sit. 

Miti  lenilate  patienteni.  Ets!  reducta  roit  rox  miiem 


turam  pene  omiiium  ,  lantum  iii  cod.  Novi  Coll.  i,  D  pro  miti  in  editionem  Benediciinam  ,  prseluli  nanc 


et  in  utroqiie  Druriano  vox  vidua  rcpetita  est,  dum 
dives  in  opere  prnestat  cod.  Novi  Coll.  2,  in  vocibus 
enim  inops  et  opere  fit  paronomasia,  ut  rhetores  lo- 
quuntur.  Nescit  vocem  targa  cditio  Erasmi. 

Christus  itlud  Dei  dona  appellat.  Referendum  vide- 
tur  Hiud  ad  gazophylacium  siipra. 

Cap.  XX.  —  Et  nunc^  fiti ,  mando ,  elc.  Ad  oram 
msti  Druriani  recentioris  scripsit  Iibrariu«.  Mandata 
Tobiw  ad  fHios  sntuberrima.  Mox  pro  vocibus  in  ge" 
hennam  substitucrat  ex  codicibus  mstis  Fellus  tii  te- 
nebras,  sed  cliam  libri  scripti  inter  se  liic  variant. 

Gap.  XXL  —  Quadriga,  Majorum  magistratuum 
honores  et  insignia.  CuruteSf  inquit  Festus,  equi 
quadrigales.  Fell. 

Gap.  XXII.  —  Ac  nisi  editio  honesta  successetit, 
Sic  lil).  ad  Donalum  :  Stulta  prorstis  et  vanajactura^ 
frustrantis  ipectacnli  voluptnte  td  parare  voluisse^  quod 
nec  populus  acciperet^  et  perderet  magittratuS,  Fell. 


ego  lectionem  alteram ,  codicibus  scriplis  meis  fir« 
matam. 

Simul.  In  uno  libro  meo  scriplom  ^ismel^  et  su- 
pra  iineam  vel  nmut.  Hinc  ergo,  uti  jam  iion  semel 
diximus,  orta  est  discrepantia  quae  istic  reperitur  iu 
codicibus  manuscripiis,  quorum  nonnuJli  habent  se- 
me/,  alii  simul.  Balcz.  Simul  ^  qus  edit.  principis 
scripiura  est,  adstipulante  ei  uno  ex  mstis  meis,  re- 
vocavi ,  etsi  interdum  seinei  pro  prorstia  et  m  perpe» 
tuum  veteres  ponunt.  Habct  sibi  pro  simut  codex 
meus  olim  Tewaleranuf,  anno  1596  scripius,  et  siih 
gula  pro  singulos.  Mox  lin.  30,  videris  pro  perspiee , 
cogiia ,  posuil  auclor  :  et  sect.  6  ,  verba  ,  <pei  GAri- 
stianum  se  meniitur,  quorum  ordinem  sic.  sine  caosa 
prinuis  mutavit  Manutius ,  qui  se  Clwisiianum  meiilf- 
tur,  ex  editt.  vetiistioribus  restitui. 

Cap.  XIII.  —  Et  zeli  ac  livoris  alienus.  Vocis  «/i«- 
nus  cura  genitivls  isiis  construciioni|  quam  prjtnus 


1149 


PRiEFATiO  J.  €.  TBOMDELLll. 


tlKO 


recepit  Manutius,  pairocinantur  cod.  uterque  Novi  A 
Gollegii  ac  meusTewateranus.Nunc  addo  ms.  utrum- 

3ue  Drurianum  et  Meermannanum  cum  Fiori  Lug- 
unensis  Commeiilario  inediio  in  Pauli  Epistolas. 
AUeram  vero  coostructionem,  qux  posita  estin  ediit. 
Manuiianam  prsecedentibus  ,  et  a  zelo  ac  livore  alie' 
nu$,  untis  de  libris  ineis  habel.  Proxime  posl  in  apo- 
stoli  ^tiv^f  voceSf  camalibns,  tamquam,  qua)  a  textu 
Baluziano  forte  exciderant,  restitui. 

Cap.  XIV.  —  Secundus  homo  de  ccelo,  De  Iiac  va- 
rietate  consulas  Novi  Testamenii  editiones ;  easque 
et  infra  adi  de  scriptura  iila  portemus  pro  portabi- 
mu$ ,  siquidem  in  Gr.-ccis  plurimi  codices  scripti  et 
patres  ^ooiaufMv  (labent  pro  oof >;o-o/4£v. 

Gap.  aV.  —  Es$e  talem,  Lxslat  in  edit.  Baluziana, 
e$$e  se  talem  non ,  ut  prius  positum  erat ,  e$$e  te  la- 
lem.  Sed  expunxi  te,  quod  ex  priori  voce  ortum  esse 

Sossit,  aucloritate  nixus  codd.  duorum  apud  edit. 
>xon.  et  ms.  Novi  CoII.  2,  et  duorum  meorum.  Ha- 
bet  vero  e$$e  te  tatem  ms.  Novi  Coll.  1.  Nunc  adde  B 
utrumque  Drurianum  et  Meermaunanum.  Mox  post 
vocera  firmandu$^  positum  est  in  ms.  olim  Tewater. 
et  ornandu$, 

Cap.  XVL  —  Salutari$  operatio.  H.  e.  eleemosyna 
salutis  aeternae  efficax.  Jam  ante  idem  loquendi  mo- 
dus  reperitur  sul)  iinem  libri  de  Opere  et  Eleemo- 
syna, 

Cap.  XVH.  —  Laborabis.  Praeferunt  labore$  edilio 

princeps  et  e  codicibus  meis  unus  ,  quod  mihi  olim 

minus  recte  placuit.  Est  aulem  pro$peranda  valetudo^ 

qu»  eget  ui  firmior  fiat. 

iSt  sectari  non  pote$.  Yulgo ;  Si  auteni  eo$  $ectari 


non  poies.  Editionum  vetustiorum  leciionein  revo- 
cavi,  quae  Rigaltio  probata,  codicibus  quinque  apud 
cdil.  Oxon.,  codice  utroque  Novi  Collegii,  et  Tewa- 
lerauo  firmnta  est.  Nuoc  addo  codicem  antiquissi- 
mum  Meermannanum  ,  et  vetustiorem  ex  duobus 
Drurianis.  Ab  altero  autem  aique  alioprxlerea  msto 
mcmbriim  lioc  abest. 

Cap.  XVUI.  —  Quo  Cain  non  redit.  Recepitin  edi- 
tionem  suam  Baluzius  quo  Cain  non  ingreditur,  altque 
liauc  lectionem,  quam  liabent  tres  libri  veteres,  pu- 
tarc  se  esse  opiiniam,  alteram  vero,  quae  est  redit^ 
fulsam.  Caiii  enim,  qui  natus  est  postquam  parentes 
ejus  ejecti  fiierant  c  paradiso,  non  posse  dici  rediisse 
in  paradisum  ,  cum  iu  illo  numqiiam  fuissel.  Itaque 
noii  dubitasse  se  addit ,  quin  lectio  borum  trium  li- 
brorum  pra^fcrenda  sil.  At  vero  haud  ita  valere  hanc 
rationom  crediderim ,  ut  snbstiiui  debeat  vcrbum  in- 
greditur  iectioni  olim  recoptie  cl  fere  universis  mstis 
confirmatae.  Ex  codicibus  ,  quibus  usus  sum  ^oli  in- 
greditur  praisianl  ins.  Novi  Coll.  2,  et  Druriauus  re- 
centior.  Ait  hoc  loco  Cyprianus  Cain  non  redirc  ad 
veterem  parcntum  suorum  posscsBionem  paradisum; 
quin  et  dici  solel,  redire  animum  ad  Deum.  Conferas 
et  finem  libelli  de  Opere  et  Eleemo$yni$ ,  ubi  no$  re- 
duce$  adparadisum  habes,  notamquc  ad  locum. 

Nativitate  coele$ti  et  lege  divina,  Vocem  c(Ble$ti 
haud  agnoscunt,  aut  decem  codices  scripti  in  edit. 
Oxon.  meinorati ,  aut  sex  de  soptem  illis ,  quibus 
c^o  in  edeiidis  his  libcilis  iisus  sum ;  deficit  oratio- 
nis  inembrum  iu  Mcermauni  mattuscripto.  !)upra 
vero  habes  easdem  vooes,  nativiiate  aiele$ti. 


MONITUM. 


Meminerit  lector  quam  nos  paulo  supra,  duin  ap- 
pendicem  primam  instruxerimus,  piguerit  non  po- 
tuisse,  licet  huc  illuc  enixe  quoerilanles ,  sal  oppor- 
tune  J.  C.  Trombellii  anecdota  reperire,  ut  ea  suo 
loco  appriroe  inserta  ederentur,  nec  tamen  despcrasse 
iisdem  fore  interdum  bono  numine  occurrendum. 
Jam  non  nos  spes  ea  fefellit.  En,  nonduni  hoc  tomo 


absoluto,  in  optima  seminarii  S.  Sulpitii  bibliothcca, 
favente  pia  ipsiusprocuratorumcomitate  ac  benevo- 
lentia ,  incidlt  in  manus  hoc  ulllmum  D.  Cypriaui 
opus  tamdiu  irrcpertum.  Quo  igitur  ac  simul  eximiis 
ejusdem  Tronibellii  commentalionibus ,  datis  quibus 
debeniur  graliis,  utcre,  bone  leclor,  ci  fruere. 


S.  CYPRIANI 

EXHORTATIO    AD    POEMTENTIAM. 


JOANNIS  CHRYSOSTOMI  TROMBELLII  PR^FATIO. 

L  Tametsi  accuraie  summaque  diligentia  codices  D  Morelio  accideral,  id  mihi  quoqne  evenlurum.  Cy- 


nosiros  perlustraverim,  atque  cos  praesertim  qui  vc- 
terum  auctorum  epistolas  et  opuscula  coniinenl  » 
ssDpe  enim  in  iis  latent  pretios.T  quscdam  veterum 
scriptorum  reliqui.x ,  quas  colligere  evulgarcque  lit- 
terariie  reipublicse  plurimi  inlerest,  ubi  lamen  ad 
eos  pervcni,  qul  Cypriani  scripla  continent,  diligcn- 
tiam  auxi ,  sperans  scilicet  quod  Erasmo  Manutio^ 


priani  codices  cum  illi  studiose ,  exquisiteque  per 
volverunt,  qusedam  repererc,  qute  superiores  typo» 
graphos  latuerant;  quic  tamen  oh  prxstantiam  suam 
vidcbaiitur  cxposcerc,  ut  profcrrenlur  in  lucera. 
Mea  me  non  prorsus  fefellit  opinio.  E  daobiis  quo9 
possidcmus,  Cypriani  codicibus  alter  aliero  copiosicr 
est,  atque  adeo,  ut  universas  fere  Cypriani  episio!a?|g 


1151  PRiEFATIO  J.  C 

et  opuscala  complectatur  :  quae  dum  solertissiroe  A 
perquiro  comparoque  cum  editis,  sc  mihi  libellus  ob- 
tulit ,  quem  inter  evulgatos  frustra  perquisivi :  in- 
scribiiur  autem  in  dicto  codice  :  €  Exhortatio  Cy- 
priani  de  Poenitentia  :  >  tilulo  nimirum  (ut  deinceps 
ostendam)  ab  aroanuensi  ilii  apiaio.  Quanta  hujuscc 
opusculi  prxstantia  sit  ntque  utiliias,deinceps  dicam. 
Hoc  sane  audacler  arfirmare  audeo^  immeriio  illud 
hacienus,  in  tenebris  delituisse  :  tametsi  enim  nul- 
lum  insit  hisloricum  monumenlum,  nulla  in  eo  emi> 
iieal  eloquentia,  careat  quoque  argumeniis  a  ratione, 
aut  veterum  auctoriiate  petitis,  sed  Scriptura  (an- 
tum  innitaiur,  eaque  jejune,  ac  sine  ullo  orna- 
mento  exposita ;  non  conlinuo  tamen  est  contemnen- 
dum  :  alioquin  contemnas  necesse  est  egregios  eos 


TROMBELLII.  IIH 

in.  Quod  vero  nemo  ex  veteribus,  quos  nunc  ba^ 
bemus,  libellum  hunc  alleget,  miram  non  est.  Deaul 
enim  haud  muito  post  Cypriani  lempora  errorts 
quem  libellus  isle  confutat :  ideoque  occasio  etiam 
desiit ,  ob  quam  idem  libellus  allq^aretur.  Ad  bsc  : 
Uade  novimus  veteres  alios ,  quorum  Itbros ,  deside- 
rarous,  minimehuncallegasse?Levis  ilaque  est  qoxa 
veterum  silentio  desumitur  difllculias.  Al  quamqaain, 
uti  dixi,  ea  argumenta  dissolubilia  fateor ,  probabilia 
sunt  tamen. 

lY.  Quisquis  tamen  libellum  hunccomposuerif^si- 
millimum  veri  est,  eum  Cypriani  aequalein,  aut  certe 
non  multum  ab  ejus  astate  remotum  fuisse,  et  ia 
Scripturaruro  lectione  detrituro.  An  non  Cypriani 
xqualero ,  aut  certe  haud  multum  ab  iliius  slate  re- 


Cypriani  libros ,  qui  c   testimonia  ad  Quirinum  i  B  moiuro  ostendit  ea  quam  sequitur,  Scripturae  inler- 


continent ;  in  iis  quippe  sine  ullo  cloquenti»  verbo- 
rumque  apparatu,  sine  ullo  rationum  veterumque 
subsidio,  sola  Scriptura  adversus  errores^pugnatur, 
et  fidei  nostrs  dogroata  stabiliuntur. 

II.  Idero  porro  consiliuro  is  iniil,  cujus  opusculum 
hic  profero,  vetustus  ille  quidem,  et  valde  probabilis 
scriptor,  aut  Cyprianus  scilicet  ipse,  aut  alter  igno- 
tus,  si  vis,  Cypriano  tamen  aetate  par,  Cypriani  ves- 
tigiis  ac  studio  insistens.  Cyprianum  scilicet  indicare 
videtur  dispuiandi^Scripturaeque  lesliroonia  ailegandi 
ratio  quaro  adhibet,  siroilliroa  nimirum  illi,  quam 
in  libro  Testimonidrum  is  observavit.  Atque  huic 
quidero  conjecturae  Cypriani  noroen  huic  opusculo  in 
codice  prxposituro  favet :  quarovis  eniro  ea  in  re  in- 
terduro  errarint  aroanuenses,  haud  raro  taroen  veros  C 
iibrorum  auctores  indicarunt. 

Al  cum  Scripturse  interpretationem  opusculi  nostri 
auctor  alleget  valde  diversam  ab  ea  qua  utiiur  Cy- 
prianus ,  nemo  quoque  e  veteribus  libellum  hunc 
Cypriano  tribuerit,  anceps  haereo  cuinam  illum  ad- 
scribam.  Novi  equidero  postrema  haec  argumenta  in- 
dissolubilia  miniroe  esse.  Yeteres  scilicet  modo 
unaro,modoaliam  Scripturai  interpretationero  seque- 
bantur.  Cujus  rei  adeo  roulta,  adeo  perspicua  argu* 
menta  haberous,  ut  de  ea  jaro neroodubitet  (1).  Aroa- 
nuenses  etiam  licentiam  sane  non  levem  sibi  arroga- 
runt,  substitueruntque  non  raro  interpretaiionero 
quaro  diiigerent,  interpretationi  qua  usus  fuerat 
auctor  ille  quero  exscribebant, 


pretatio,  et  disciplina  quaro  stabilire  conatur?  Indi- 
cat  scilicet  non  obscure  scriptor  iste  reeipiendos 
quidero  in  Ecclesiaro  lapsos ,  et  a  spe  veoias  mioime 
arceudos  quorurovis  criroinuro  reos ,  dummodo  ca- 
nonica».  poenitentia^  sese  subjicerent.  Haee  scUicet 
quaestio  cum  Cypriani  tempore  potisslmuin  viguerie, 
haud  obscure  aetatem  innuit,  qua  conscripms  est 
liber  iste. 

Y.  Quis  porro  in  Scripturarum  lectione  detritum 
eum  neget,  postquam  viderit  pcrcurrere  illum  tot 
Scripturarum  libros,  et  ex  iis  seligere  loca ,  qus  mi- 
rum  in  moduro  calholicuro  dugma  confirroent,  illiqne 
faveant  consuetudini  quam  in  Ecclesia  servandam 
censuit  Cyprianus? 

\I.  Proplerea  vero  verisimillimuro  tantumroodo  esse 
id  arbitror,  quod  de  Cypriano  hujusce  libeUi  aactorc 
dixi,  neque  aliquid  certi  ea  de  re  statuere  ao^us  sum , 
quod  noverim  exstitissejam  pridemnonnullos(i)etiam 
intcr  latinos,  qui  Cyprianum  hoc  in  scribendi  genere 
imiiarentur,  iu  (5)  quorumnumero  Pelagius  ille  emi- 
nuit  (4),  qui  lauderoquamaliundeacquisiverat,adver- 
susdivinamgratiaro  postea  decertanssibiademit.  Qao- 
niam  porro  ea  qus  verisimillima  sunt,  admitti  com- 
mode  possunt,  quis  mihi  vitio  vertei,  si  deinoeps 
quoties  de  hujusce  opusculi  auctore  incidet  senno, 
incidet  autem  saepe,  eum  Cyprianum  esse  dicam?    . 


(i)  Unicum  exempium,  sed  illud  manifestum  ad- 
hibeo.  Augusiinus,  serro.  20,  n.  3,  sic  versiculum  22 
capitis  xviii  Ezechicl,  allegal:  In  quacumque  die 
conversus  fuerii  iniquuSf  ei  [eceril  jusiitiam^  annos 
iniquitatis  ejus  obliviscar,  At  serm.  39,  n.  1  cilat 
hoc  modo:  cQuo  die  conversus  fueris,  obliviscitur 

iDeus)  mala  tua  pro^terila.  >  Serm.  vero  82,  qui  est 
everbisEvangel.,  Matih,^  cap,  xviii.,n.  i4,cumali- 
?ua  licet  levi  differeniia  rursus  adducii;  nenipe  ita  : 
niquus  in  qua  die  conversus  fuerit,  ab  iniquitatibus 
suis,  et  fecerit  juslitiam  j  omnes  iniquitates  ejus  oblivis* 
car.  Et  alibi  etiam  eumdem  versiculum  affcrens  cum 
aliquo  discrimine  affert:  i  Pulsat  et  clnmat  i,  inquit 
ille,  n.  10  sermonis  87,  qui  esi  de  verbls  Matth,  xx. 
€  pcr  prophetam  Ezechielero :  V  Inquacumque  diecon^ 
versus  fuerit  homo  a  via  sm  pessima^  omnesiniquilates 
ejus  obliviscar. 


(2)  En  guae  in  libros  testiroonioruro  Cypriani 
j)  notat  Baluzius :  <  Si  qua  sunt  loca  in  operibus  sancti 

Cypriani,  de  quibus  pronuntiari  non  piossit  ea  <^rle 
iliius  esse,  id  vero  imprimis  asseri  potesi  de  libris 
Tesiimoniorum  ad  Qutrinum.  Plures  eniro  eodtc^ 
plus  liabent  quam  vulgalae  editiones,  alixminus.>Car 
vero  non  pauci  codices  adeo  copiosi  sunt?  An  non 
qnia  posleriorum  doctorum  laboribus  .iccreveniot? 
Dixi:  etiam  inter  Lalinos;  nam  inter  Grxcoseo  in 
scribendi  genere  eininuit  Damnscenus  nhires  libros 
simili  de  argtimento  edens,  quos  paraltda^  seo,  si 
vis,  Ectogas  appcllavit. 

(3)  f  Ejusdcni  porro  fere  argumeiiii  cum  isto  Cj- 
priani  opere  cst  liber  de  Promissionibus  et  Pradic- 
Uonibus  Dei,  aui  vulgo  tribuitur  Prospcro.  >  Baliizios, 
nota   \    \n  tibros  Testimoniorum    sancti  Cyprtani. 

(4)  Yidequa:  tradunl  Vossius  Hislor.  Pela^ian.  1. 1, 
c  4,  f  de  iis,  quie  Pelagius  scripsit.  •  etCavetm  histor. 
litt.  de  Pelagio  ad  annum  405,  pag.  383,  t.  i,  edit. 
Ba8il.,annii74i.<  ^  i 

Digitized  by  VjOOQIC 


1153  EXHORTATIO  S.  CYPRUNI  DE  POENITENTlA.  tl54 

Vn.  Nec  modica,  me  quldem  judice,  hujusce  li-  A  nuo  in  eo  Iiabes  :  Quod  quidem  hic  muUls  commen- 

dare  miiiime  est  opus ;  sed  profeclo  non  ieve  est. 


bclli  uliliias  est.  An  non  vero  valde  uiilis  libellus  is 
est  in  quo  usitaiissimus  Ecclesiae  mos  cminel ,  ut 
scilicet  exortus  error  adductis  pluribus  Scripturarum 
lestimoniis  statim  reprimatur ;  et  in  quo  tanla  velus- 
tissimae  versionis  portio  inest  ?  Quod  si  eo  ordine, 
quocodiceseorum  temporum  conscripti  erant,  sacros 
libros  hic  allegari  censes,  emolumentum  aliud  conii- 


llabet  eiiam  hoc  commodi,  ut  sacras  Scripturas 
allegans  Ecetesiattici ,  librum  adducat  exemplo  suo 
ostendens,  quanio  in  pretio  prioribus  ipsis  Ecclesiae 
saeculis  habitus  sit  liber  ilie,  quem  nunc  protestanles 
minimi  faciunt.  Sed  de  ilibelli  auctore  |ac  praestantia 
hactenus.  Ecce  autem  libellum  ipsum  : 


EHORTAHO  S.  GIPRIAl  Dl  PffiimiA  '">  HT. 


Per  pceniteotiam  posse  omnia  peccata  dimitti  ei  B  o^^^i  faeiem  meam  abs  (e  :  in  mi$ericordia  tetema  mi' 


qui  ad  Deum  toto  corde  conversus  sit. 

In  Psalmo  octuagesimo  ocuvo  (v.  51)  :  'St  dereli" 
querint  /i/tt  eju$  legem  meam ,  et  in  judicii$  mei$  non 
ambulaverint ,  et  mandata  mea  non  custodierint ,  vitt« 
tttbo  in  virga  iniquUate$  eorum  et  in  verberibu$  peccata 
eorum :  mi$ericordiam  autem  meam  non  di$pergam  ab  ei$. 

Iiem  apud  Isaiam  (ixx,  15) :  Sicut  dicit  Dominu$ 
$anctU9  l$rael :  Cum  conver$u$  ingemueri$,  tunc  $alvu$ 
eri$  et  $cie$  ubi  fueri$. 

Ilem  illic  (xxx,  \):Vm  filii  de$ertioni$,  dicit  Dominu$ : 
Feci$ti$  con$ilium  non  perme^  et  $pon$ionemmeam  non 
per  $pirUum  meum^  adjicere  peccatum  $uper  peccatum. 

Iiem  apud  Jeremiaro  (ii,  ^) :  Avertere  (2)  pedem 
tuum  ab  a$pera  via,  et  faciem  tuam  a  $ili.  lUa  vero 


urebor  tui. 

Item  illic  (lvii,  15)  :  Hwc  dixH  Excel$u$  in  exeeUi$ 
habitam ,  in  (Bternum  $anctu$  in  $ancti$ ,  ftoiti£ii  e$t 
ei  Dominrn  ,  excel$u$  in  $ancti$  reqme$ceH$ ,  et  pu" 
pu$iUanimi$  dan$  animi  aquUatem,  et  dan$  vitam  con- 
tribulati$  corde.  Non  in  $empiternum  ira$cor  vobi$,  nec 
per  omnia  vindicabo  in  vo$ ;  $piritu$  enim  a  me  prodiet 
et  in$pirationem  omnem  eyo  feci  :  et  propter  peccatum 
pu$iUum  contri$tavi  eum,  et  averti  faciem  meam,  ab  eo, 
et  vilem  pa$$u$  e$t ,  et  abiU  tri$ti$  in  vii$.  Via$  ^u$  vidi 
et  $anavi  eum,  et  con$olatu$  $um  ego,  et  dedi  ei  con^o- 
lationem  veram,  et  pacem  $uper  pacem  ii$,  qui  bnge  et 
ii$  qm  prope.  Et  dimt  Dominu$ :  Sanavi  eo$  ;  iniqui 
autenif  ut  mare  commotumy  $ic  (luctuabuntur,  et  quie$- 


dixit  :  Confortabor:  vob  :  quia  dUigebatalieno$,  elibat  q  cere  nonpo$$unt.  None$tgaudereimpii$,dicitDominu$. 
po$tHU)$,  1 

Iiem  apud  Isaiam  (xxxi,  6) :  Convertimini,  quia  (5) 
alUim  cogitationem  cogitati$  et  iniquam. 

Ilera  iliift  (xuii,  45) :  Ego  $um,  ego  $um  qui  deleo 
%nju$titia$  tuas,  et  non  recordabor :  tu  autem  recordare, 
etjudicemur  $imul :  dic  tu  inju$titia$  tua$  prius. 

Itera  illic  (lv,  6) :  Quwrile  Deum,  et  cum  inveneriti$ 
€tim,  invocate.  At  ubi  appropinquavit  vobi$,  dereUnquat 
impttis  via$  $ua$  et  vir  iniquu$  cogitatione$  $ua$  et  con- 
vertatur  ad  Dominum,  et  mi$ericordia  et  pr<eparabUur, 
qma  non  muUum  remittit  peccata  ve$lra, 

Iiem  illic  (xliv,  1) :  Recordare  hosc,  Jacobct  israel, 
quia  puermeu$  e$.  Voeavi  te  puerum  meum :  et  tu  1$- 

rael,  noli  obUvi$ci  mei.  Ecce  enim  ab$ter$i  $icut 

tfi;tii/t(tai  tua$  et  $icul  imbrem  peccata  tua.  Convertere  jy  non  ira$car  vobi$  in  aternum. 
ad  mtf ,  et  redimam  te. 

Ilem  illic  (xlvi,  8)  :  Jn  mente  habete  hcec  et  gemite. 
Pcenitemini  qui  $educti  «lii,  convertimini  corde  ad  me, 
et  t;i  mente  habete  priora  $a!cula,  quia  ego  Deu$. 

Item  illic  (liv,  8) :  Tempore  pu$iUo  dereliqui,  etcum 
mieericordia  magna  miserebor  tui.  Jn  furore  pusiUo 


Ilem  apud  Jeremiam  (ii,  52) :  Numquid  obUvi$eeiur 
$pon$a  ornamenti  $uif  aut  virgo  fa$cim  pectoraU$  $uce  ? 
Populus  vero  meu$  obUtu$  e$t  mei  dierum  (4),  quorum 
non  e$t  numeru$. 

Iiem  illic  (xviii,  7)  :  Jn  $umma  loquar  $uper  gen- 
tem  aut  $uper  regnum,  aut  auferam  eo$^  et  perdam.  Et  $i 
conver$a  fuerit  gen$  a  maU$  suri,  poenitebo  de  maii$, 
quod  (5)  cogitavi  facere  UU$.  Et  $umma  loquar  $uper 
gentem^  aut  regnum^  ut  rewdificemy  et  plantem^  et  fa» 
cient  mata  ante  me,  ut  non  audiant  vocem  meamf  et 
pcenitebo  de  boni$,  quce  locutu$  $um  facere  ei$. 

Item  illic  (iii,  12)  :  Revertere  ad  me,  habitatio  /<• 
rael,  dicU  Dominu$^  et  non  firmabo  faciem  meam 
$uper  vo$,  quta  mi$ericor$  ego  $um\  dicit  Dominu$j  et 


Item  illic(iii^  14) :  Cofiv^ltmint,  fUu^qu\  rece$$i$ti$f 
dicU  Dominttf,  quoniam  ego  dominabor  ve$tri  et  acci' 
piam  vo$  unum  de  civitate,  et  duo$  de  familia^  et  indu" 
cam  vo$  in  Sion :  et  dabo  vobi$  pa$tore$  $ecundum  cor 
meumt  et  pascent  vo$  pa$cente$  cum  di$cipUna. 

Itera  illic  (iii,  22) :  Coiiv^itmiitt,  filii^  convertentee , 
et  ego  $anabo  contritionem  ve$tram. 


(1)  Fortasse:  exhorUttio  ad  Poenitentiam. 

(2)  HipnlOfAverU.  j 


(4)  Pnto  legendum :  diebue. 
{^JQutB. 


Digitized  by 


Google 


DIVI  CYPRIANI 


4156 


llem  illic  (iv,  U) :  Abiue  a  malUia  cor  iuum,  Jeru-  A  omnibui  iuiquilatibus ,  qua$  fecil  et  cuilodiat   omma 


salem,  ut  iaueris,  U$qu€quo  erunt  in  te  cogitationes  do- 
lorum  luorum  ? 

Item  iliic  (viii,  4) :  Uasc  dicit  Dominus  :  Numquid 
qui  cadit  non  resurgit;  aui  qui  avertit  se  non  converte* 
tur?  Quia  avertit  se  populus  iste  a  visione  improba,  et 
oblinuerunt  pnesumptione  sua  et  noluerunt  converti. 

Item  illic  (viu,  6) :  Non  esl  homo  pc^nitentiam  agens 
a  malitia  sua,  dicens  :  Quid  feci?  Defecit  qm  currit 
cursu  suo,  sicut  equus  suadens  in  hinnitu  suo. 

Ilem  ilUc  (ivm  ,  11) :  Avertatur  ergo  unusquisque  a 
via  iua  mala»  e$  nkeliora  facite  studia  vestra.  Et  dixerunt^ 
confortabimur,'quia  post  adinventionesvestras  (i)  ibimus, 
et  unusquisque  quce  placent  cordi  suOy  mala  faciemus, 

Ilem  illic  (Thr,  ii,  18) :  Effunde  sicut  torrens  lacry- 


maudala  mea,  et  faciat  judicium  et  justitiam  et  miseri- 
cordiam,  vita  vivet,  et  non  morietur,  Omnia  deiiclm  ejus 
quce  fecity  non  erunt  in  memoria  :  in  sua  juslitia  quam 
fecit,  vhet.  NumqmdvoluntatevolomorteminjuUit  di- 
cit  Adonai  Dominus^  quam  ul  avertat  se  a  via  9ua  maUi^ 
et  vivere  eum  ? 

Item  iliic  (xviii,  30) :  Convertimini  el  averiUe  vos  ak 
omnibus  impietatibus  vestris^  et  non  erunt  vobis  in  pas- 
nam,  Projicite  a  vobis  omnes  iniquitates  vestr€La ,  quas 
impie  fecisHs  inme,  et  facUe  vobxs  cor  nmsm  e$  epm-' 
tum  novunk,  El  nt  quid  numemim,  demm  luNteif  Qmm 
nolo  mortem  morienlis,  dicit  Adonai  Dominus. 

llem  apud  Danielem  (iv,  51) :  £/  post  finem  dierum^ 
ego  Nabuchodonosor  oculos  meos  in  coelum  sustuii;  et 


mas  die  ac  nocle :  Noli  dare  tibi  requiem ;  non  sileat  ]g  sensus  nieus  in  me  conversus  est,  et  Altissimum  iaudavi^ 


pttpilla  oculi  tui. 

Iiem  illic  {Thren.  iii,  ^O) :  Peiscrutemur  vias  nostrasy 
et  convertamur  ad  Dominum.  Mundemus  corda  cum 
nianibus  nostris,  et  respiciamus  ad  Dominum ,  qui  ha- 
bitat  in  ccelis.  Nos  peccavimus  et  irritavimus,  et  tu  non 
es  propitiatus. 

Ilem  itiic  (ui,  6) :  Et  didt  Dominus  ad  me  in  diebus 
JosicB  regis :  Vidisti  quce  fecit  mihi  habitatio  domus  (2) 
vocem  domus  Israel :  Abiit  super  omnem  montem  ex- 
celsum^  et  subiit  ad  omne  lignum  numerosum ,  et  for^ 
nicata  est  iilic.  Et  dixi :  Postquam  fornicata  est  hoec 
omnia,  ad  me  convertere ,  et  non  est  rever$a, 

Item  illic  {Thr,  iii ,  31) :  Non  repellet  in  oiternum 
Dominu$ ,  et  cum  humiliaverit ,  miserabitur  secundum 


et  Regem  coeli  benedixi ,  et  viventem  in  scecuta  taudavi, 
quia  poteslas  ejus  oeterna  est ;  regnwA  e^us  im  ^emere" 
tione,  et  omnes  qui  inhabitant  terram^  nihit. 

liem  apud  Miehaeam  (vii,  1,  elc.) :  Ueu  mHsHamma 
mea ,  quia  perUt  veritas  a  terra ,  et  qui  corri§at ,  inier 
omnes  non  est ;  omnes  in  sanguine  judicant.  Vtmeqme* 
que  proximum  tribulat  tribulatione  ^  iu  nsalum 
$ua$  prceparant. 

Iiem  illic  (vii,  8) :  Noli  gaudere  super  i 
mea^  quia  cecidi ;  $ed  ruurgam^  propter  quod  «  eedero 
in  tenebris,  Dominus  lucebit,  mihi,  Iram  Domkd  i 
nebo^  quia  peccaviei^  doneciu$tificetipuc 

Item  apud  Sophouiam  (u,  1) ;  Consemu  et  fnee» 
rnxni ,  gen$  indisciplinata »  priu$quam  efidaamd  sicut 


muUitudinem  mi$ericordias  $uoe,  quia  non  humiliabil  ex  q  fto$  prceterien$,  priusquamveniat  super  vo$  ira  Doum, 


toto  corde  $uo^  neque  repellet  filios  hominum. 

Iiem  apud  Ezechielem  (xxxui,  12) :  Et  justus  non 
poterit  salvu$  esse  %n  die  peccali.  Cumjusto  dicam  :vita 
vive$;  %p$e  vero  confidet  (3)  $uper  ju$titiam  suam,  et 
fecerit  iniquitatem,  omnes  j%utitice  ejus  non  commemo- 
rabuniur :  in  $ua  iniquilate  quam  fecerit,in ea  morietur. 
Et  cum  dicam  impio  :  Morte  %norieri$  ,  et  avertit  $e  a 
peccalo  $uo,  et  fecerit  ju$titiam,  et  judicium ,  et  pignus 
debilori  reddiderit,  et  rapinam  re$tituerit ,  in  prcecepti$ 
vitoi  ambulaveritf  ne  faciat  iniquum,  vita  vivet  et  non 
morietur  :  omnia  peccata  eju$  quoe  peccavit ,  non  com- 
movebuntur  ei ,  quia  judicium  et  ju$tiliam  fecit,  in  ip$i$ 
vivet. 


priusquam  veniat  super  vos  dies  furoris  Domud.  QuS" 
rite  Dominum  omne$  humHe$  terrcB ,  jMUdum  opera« 
mini,  et  qucerite  ju$titiam,  et  qucerite  mamtultulinem, 
et  respondete  ei ,  ut  protegamini  in  die  irce  Donm. 

Item  apud  Zachariam  (i ,  5) :  Convertimini  ad  me, 
et  convertar  ad  vos. 

Iiem  apud  Ozee  (xiv,  2) :  Convertere^Ieraet^  Do- 
minum  Deum  tuum,  quoniam  in/irmatiu  e$  iuf^dietibu 
tiu$.  As$umite  vobi$cum  miUto$,  et  coweriiuum  ad  De- 
minum  Deum  ve$trum  :  dicUe  ei  adorantes :  Poim  e$ 
dinuttere  peccata  nostra,  ut  non  accipiatis  iniquitaiemf 
$ed  ul  accipiad$  bona. 

Item  iu  Ecclesiastico  (xvu,  25) :  Convertere  ad  De* 


Item  illic  ( xvn,  24)  :  Ego  Dominus,  quia  humilio  j)  minum,  et  relinque  peccata  tua^  el  mmi$  odite  execra- 


Ugnum  altum ,  et  exalto  lignum  humile ,  et  arefacio  /i- 
gntm  viride,  et  revivi$cere  [acio  tignum  aridum, 

Iiem  iUic(xxxni,  10)  :Eim,  /i/i  hominis,  dic  domui 
Israel :  Sicut  tocuti  esiis  dicentes :  Errores  nostri  et 
imqwtates  nostrce  in  nobi$  $unt  et  in  ipsis  nos  tabesci- 
mus,  et  quomodo  vivem%is?  Dic  illis  :  Vivo  ego ,  dicit 
Dominus;  si  volo  mortem  impii  :tantum  a  via  sua  aver- 
tatur,  et  vivet. 

Iiem  iilic  (xxxvi,  56) :  Ego  Dominu$  cedificavi  demo- 
Vta,  et  plantavi  exlerminata. 

Item  illic  (xviii,  21) :  Et  %rdquu$  $i  convertat  $e  ab 


1)  xVos/ros,  utpulo. 
^   Delcvocem  domu$. 
Si  confidet,  ut  puto. 


tionem,  et  cogHO$ce  ju$titia& ,  el  judicia  Dei^  et  daiu 
sorte  propitiatiotds  Altissimi,  et  vade  in  partem  seatd 
cum  vivi$,  et  dantibu$  confessionem.  Non  demifrerisu$ 
errore  impiorum.  A  mortuo  quasi  nihil,  perit  confesdo^ 
Vivus  et  sanu$  confiteberi$  Deo,  et  gtoriaberis  m  mse- 
ralionibus  itlius ,  quoniam  %nagna  %nisericordia  Dd  d 
propitiatio  illitu  convertentibus  ad  se. 

Ilem  illic  (xx,  4) :  Quam  bonum  est  cor  rectum  nm- 
nife$tare  poenitentiam!  Sic  enim  e/fugies  vobmtarim 
peccatum, 

Item  in  Actibus  Apostolorum  (viii ,  19) :  Ait  miM 

ad  illum  Petrus :  Peeunia  tua  tecum  dt  in  perdiHone, 

quoniam  gratiam  Dd  puta$  te  per  pecuniam  posse  m' 

sequi.  Non  e$t  par$,  neque  $or$  tiM  inhae  fide,  quiam 

Digitized  by  V 


4i57  £XHORTATIOD£ 

tHum  non  e$t  reeium  apud  Domhmm.  Itaque  pcMiten"  A 
tiam  age  ab  hac  nequUia  lua,  et  precare  Domiuum  ,  it 
forte  remittatur  It6i  cogitatio  cordis  tui.  lu  obiigatione 
enhn  iniquUatiz  et  amaritudine  feiiis  video  te  etse. 

Iiem  in  Epislola  Pauli  ben.  (1)  ad  Goriiilhios  se- 
cunda  (vii,  10)  :  Quoi  enim  eecundum  Deum  e$l  tritH^ 
tia^  pcenitentiam  tn  Miutem  operatur  stabiiem  :  $acuH 
autem  tritiiiia  mortem  operatur. 

hem  illic  de  hoc  ipso  (ii,  10) :  <St  eui  aulem  aiigwd 
donastis  et  ego :  Nam  et  ego  quod  donavi  propter  vosin 
fade  Chrisii ,  ut  non  circumveniamur  a  Saiana ,  nee 
enim  versutias  epu  ignoramus. 

liem  iliic  (xii ,  20) :  Timeo  autem  ne  forte  cum  ve- 
nero  ad  vos,  iterum  humiHet  me  Deus  ofmd  voSt  et  iu- 
geam  muitos  ex  his  qui  an$e  peccaverunt^  et  non  egerunt 
pcenitentiam  super  qucs  gesserunt  fomicationem  et  tm-  B 
pudicitiam, 

Item  illic  (xm,  2) :  Pradixi  et  frmdko  «l  frmsens 
sedeo,  et  absens  nunc  his  qui  ante  peceaverunt,  et  aete^ 
ris  omnibus,  quia  si  venero,  iterum  non  pnrcam, 

Hem  ad  Timotheum  secuiida  (ii,  21):  Profanas 
autem  novitates  vocum  devita :  muitum  enim  proficiunt 
ad  hnpietatem  :  nam  semio  eorum  sicut  cancer  serpit , 
ex  quibus  est^  Hymenasus  et  Phiietus,  qui  a  veritate  ex- 

(1)  Benedicli^  nisi  fallimur* 


PCENITENTIA.  11S8 

ciderunt,  dicentes  resurreciionem  jam  factam  el  quorum" 
dam  fidem  subverlerunt,  Sed  famum  fundamentum  Dd 
stal  habcns  signaculum  hoc,  Cognovit  Deusquisunt  ejus, 
et  discedet  ab  omni  iniquilale  omnis  qui  nominat  nomen 
Donuni.  In  magna  autem  domo  non  solum  sunt  vasa 
aurea  et  argenlea,  sed  et  liguea  et  fictiiia,  et  qucedam 
qmdem  in  honorem,  quoMtam  autem  iu  contumetiam.  Si 
quis  ergo  emendaverit  (i)  u  ab  istis,  erit  vas  in  honO' 
rem  sanciificatum,  et  uiile  Domino  ad  omne  bonum  opus 
paratum,  Juvemiia  autem  desideria  fuge,  Sectare  vero 
justitiam,:fidem,  charitatem,  pacem  cum  his,  qw  invocant 
Dominum  de  corde  puro,  Stuttas  autem ,  et  sine  disci^ 
piina  qucBstiones  devita,  sdens  qsua  geuerant  iites,  Ser» 
vum  autem  Domini  non  oportet  Utigare,  sed  mansuetum 
esse  ad  omnes  docibUem,  patiientem,  cum  modestia  cor^ 
ripientem  eos  qui  resistunt ,  ne  quando  det  Uiis  Deus 
pcenitentiam  ad  cognoscendam  veritatem ,  et  resipiscant 
de  diaboiiiaqueis,  a  quo  capti  tenenlur^  ad  ipsius  volwi' 
tatem, 

Item  iii  Apocalypsi  (ii,  5)  :  Memento  unde  cecideriSf 
et  age  pcenitentiam :  sin  autem,  veniam  iibi  cito,  et  can* 
deiabrum  de  ioco  suo  movebo. 

(i)  Vulgaia,  quam  cneieroqui  seqaitur  boc  in  loco 
AmaaueoBis,  babel  emundaverit. 


DE  TITULO,  AC  META,  SEU    ARGUMENTO 


SUPERIORIS  0PU8CDLI. 


GAPUT  PRIMUM.'  i 

I.  Quoniam  invaluit  mos,  ul  qui  nunc  evulganlujr 
veterum  libri  ab  eo  illustrenlur,  qui  illos  in  lucem 
edit»  coDSuetudini  obsequor»  ac  primo  quidem  de  ti- 
tulo  superioris  opusculi,  deque  argumento,  quod  in 
eo  persequilur  illius  auctor,  dicam,  tum  eidem  opu- 
sculo  annotation^  quasdam  adjungam,  quibus  ea  ex- 
plicentur  loca,  quae  subobscura  aliquibus  visa  simt,  et 
ese  tollantur  dubilaliones ,  quse  in  lecloris  animum 
irrepere  possent. 

II.  Ecce  autem  in  titulo  ipso,  quod  stndiosis  codi* 
cum  lectioni  miuime  assuetis  negolium  lacessat.  Pu- 
tare  scilicet  facile  poterunt ,  verba  baec  Exhortatio 
de  Poenitentia,  aut  a  Gypriano  ipso  fuisse  opusculo 
a  se  edilo  prseposiia,  ant  certe  multum  vetustaiis ,  et 
auctoritatis  habentia.  Tum  vero  eos  anget  verborum 
lllorum  syntaxis  valde  a  latiaa  abhorreoi. 


III.  At  levissima  est  b^difAcnltas;  error  enim  in 
amanuensem  est  rejiciendus;  consuevere  enim  qui 
libros  exscripsere,  si  forte  titulis  desUtulos  libros 
ipsos  reperireut ,  titulos  ex  ingenio  apponeie.  Saepe 
etiam  veieres,  quos  hi  miniine  approbasseot ,  immu- 
lare,  novosque  pro  lubilo  substiiuere.  Quam  ob  cau« 
sam  varii  admodiim  suot  in  codicibus  titu^  libris  prae- 
posiii,  inierdum  etiam  putridissimi ,  et  ab  auctoris 
menie  remotissimi. 

IV.  Titulus  itaque  libelli  hujus  is  esse  videlur,  qul 
proxime  sequilur;  hic  scilicet :  c  Per  pcenitenliam 
c  posse  omnia  peccaia  dimilti  ei,  qui  ad  Deum  toio 
c  corde  cooversus  sit.  »  Hoc  nempe  argumentum 
perlracianduin ,  et  Scripturarum  auctoriiate  compro* 
bandum  suscepit  scriptor  isle ,  quisquis  is  est.  Id 
porro  mirum  non  esl :  eleoim  ul,  in  Gypriano  consi- 
stam,  libello ,  quem  de  idoiorum   Vaniiate  inscri 

bcrc  consuevimus,  non  absimilis  titulus  praeQxus 

Digitized 


?§le 


1159  DE  ARGUHENTO  m 

hic  nimirum  :  f  Qaod  idola  dii  DOn  sint ,  et  qiiod  per  A  miitere,  qui  ab  easine  8chimate,'siTe  per  iibellos,si- 

ve  alia  raiione  aliquando  defecerant  (5) 


4  Giirislum  salus  credentibus  data  est.  i  Nec  valde 
distat  titulus,  qui  libris  Teitimoniorum  prxponi- 
tur. 

V.  At  hujus  modi  titulus ,  inquies »  non  admodum 
congruit  eum  aliquibus  teslimoniis  qu»  in  eodem 
libello  alleganlur,  et  praesertim  cum  12  et  ^3.  Qiia- 
nam,  obsecro ,  raiione  eruere  poieris,  c  Per  pceni- 
c  tentiam  dimitti  posse  peccataei ,  qui  ad  Deum  toto 
c  corde.  convertiiur,  >  ex  eo  quod  c  oblivisci  non 
c  possit  sponsa  ornamenii  sui ,  nec  virgo  fasciae  pec* 
c  loralis  sux  :  populus  vero  per  annos  plurimos  ob- 
c  litus  sit  Dei?  i  Rursus  quanam  raiione  eamdem 
tliesim  derivare  poteris  ex  eo  quod  haec  tradat  apo- 
siolus  Paulus  ?  PrcBdim  el  prmdico,  ut  prasens  sedeo^ 


AUi  contn 
facillime  in  ipso  persecutionis  fervore  ante 
tiam  peraciam  sine  episcopl  consensu  ad  i 
torum  communionem  lapsos  admittebanl  (4).  Biic 
nonnulli ,  umelsi  valde  gravibus  criminibus  poUmi, 
adeo  promple,  facile  adeo  sibi  indulgeri  Tolebam, 
ut  statim  et  sine  ulla  canonica  pcenitentia  ( loage 
aliter  ac  veteres  canones  et  consuetudo  ecxlesiastia 
praeciperent  )  sibi  remitti  poscerent  quaecumqiie 
peccassent  aniea»  ne  ipso  quidem  exc^to  6chi>- 
niatis  aique  apo^tasias  crimine.  Yeniam  aafem  at 
promptius ,  certiusque  impetrarent ,  ad  confessores 
ac  martyres  confugiebant ,  ut  commeiidaiitiis  eor» 
litieris  ,  veluti  subsidio  quodam  et ;  si  loqui  ita  vo- 


el  absens  nunc  iii  qui  ante  peccaverunt ,  et  ca^teris  om-  B  lamus ,  c  poenitenliae  iis  debitae  supplemenco  i  u 

fidelium  coeium ,  atque  ecclesiasticam  commanioiiefli 
admitterentur  (5).  Quod  si  episcopi  noa  eos  prouaaf 
recipiebant  exposcebanlque ,  ut  Tetustis  poenit^itiae 
legibus  se  subderent ,  ad  lantam  aliquando  pora- 
niebant  postulalores  isii  temeritatemy  utmiDarentnr 
easdem  litleras  se  lecturos  coram  popnlo,  a  qoo  eao 
communionem  ac  venlam,  quas  sponte  episcopi 
impartire  noluerant,  facile  assequerentur  (6)*  Hujus 
rei  adeo  inanifesta  habemus  exempla  In  quinqua- 
gesima  quinta  Cypriani  epistola,  ut  de  ea  dubiiare 
utique  non  possimus.  Aliqua  lamen,  fortasse  potion, 
ejusdem  epistolae  loca  in  pagins  calce  indico ;  alij 
per  se  ipse  consulere  poterit  lector,(7). 


mbus,  quia  si  tenero  non  parcanu 

YI.  Haud  levis  videiur  esse  haec  difficulias,  quam 
tamen  facile  dissolves,  siadverles  non  de  quavis  poeni- 
tcniia  loculos  fuisse  veieres  Paires  qui  remilli  per 
cam  posse  docuerunt  quxlibei  crimina ,  sed  de  ea 
qunra  poscebai  Ecclesia ,  velusta  disciplina ,  ac  con- 
sueuidine  innixa  :  sic  ut  Ires  erro/es  evilandos  mo- 
nerent :  eum  qiiem  Novatianorum  crudeliias,  et 
pervicacia  adversus  Ecclesiae  potestatem  slruxerat  : 
c  Graviora  peccata  diinitli  posse  negantium  :  »  eum 
pariler  quera  niroia  severitas  nonnuUorura  Gaiholi- 
corum  staiuere  studebat,  faieniium  scilicet  rcmissi- 
bilin  esse  quidem  crimina  quxvis  :  negantium  tnmen 
tribuendam  remissionem  et  veniam  in  peccaia  gra- 
viora  lapsis ,  eosque  ab  Ecclesia  et  a  spe  veniae  re-  ^ 
pcllentium ;  eum  denique  quem  nimia  indulgentia  et 
ieniias  aliorum  indiicere  studebat ;  admitiebanl  hi 
nempe  in  Ecclesiam,  recipiebanlque  ad  commu- 
nioiiem  lapsos ,  nullam ,  aut  cerle  levissimam  poeni- 
tentiam  ab  iis  exposccntes,  nec  cam  sane  quam 
ecclesiastica  consuctudo ,  et  sapieniiorum  praestan- 
tiorumque  episcoporum  constanlia  eflQagilabat. 

VII.  Ac  Novalianos  quidem ,  postquam  schisma 
conflarant ,  et  sectam  a  caiholica  communione  se- 
junciam,  docuisse  peccaia  quaedam  irremissibilia 
esse,  indubiiaiaresest;  et  huncsoneerrorem  indicat 
Gyprianus,  episu  ui(i).  Sedmanifesioeumredarguit 
auctor  libelli  ad  Novalianum  ha^eticum  Cypriaiii 
aequalis,  ex  quo  nos  saspe  verba  allegabimus,  red-  D 
arguit  quoque  Pacianus ,  quem  deincops  aliquando 
citabimus. 

VIII.  Neque  vero  temere  dixi,  nlmio  plus  severos 
fuisse  Gypriani  letate  nonnulios,  adeo  scilicet  ut 
criminosis  veniam  prorsus  denegarent»  et  ecclosia- 
sticam  communionem  :contra  indulgentesadeoalios, 
ut  sceleribus  gravissimis  pollulos  in  Ecclesiam 
stalim  reciperent ,  neque  ab  iis  saluiares  illas  afflic- 
taiionesexposcerent,  quasEcclesia  statuerat.  Nimi- 
rum ,  ut  ex  Gypriani  libris  assequimur,  aliqui  quod 
jam  dixi ,  recipere  nolebant  prorsus  ad  poeniieniiam 
graviiiro  criminuro  reos,  (2)  neque  in  Ecclesiam  ad- 

i  (I)  P*  457,  cujus  verba  consule  ad  locum  yiii. 
(i)  c  Et  quidem  apud  antecessores  nostros  quidam 


c  de  episcopis  istis,  in  provincia  nostra,  dandam  pa- 
c  cem  mcecbis  non  putavenintyet  in  totom  pceniientiae 
c  locum  coiitra  adulieria  ciauserunt  ( Episi.  lii,  pag. 
455).  I  Vide  Buluzii  noiam  59  et  62  in  Epistolam 
haiic.  Horum  austeritaiem  renovavit  Januarius  iUe , 
qui  monachum  quemdam  stupri  cum  moniali  virgjne 
commissi  reum,  ad  poenitentiam  admittere  nolait : 
Quamobrem  reprehensus  est  a  Bachiario,  viro  doc- 
tissimo,  qui  eunidem  monachom  ad  poBnitentiam  re- 
cipienduin  censuii.  Vide  op.  Bacbia.  Edita  a  Fran- 
cisco  Florio,  p.  56. 

(5)  c  Et  ideo  placuit,  frater  charissime,  examioaiis 
c  causis  singulorum,  libellaticos  interim  admiiti.  Sa- 
c  crificaiis  in  exilu  subveniri....  Nec  puies,  frater 
c  charissime,  hinc  aut  virtutem  frainim  mliiui,  aut 
c  martyria  deficere,  quod  lapsis  laxaia  sit  poenitenlia, 
c  et  quod  poenitentibus  spes  pacis  oblata.  >  (Epist 
Lii,  ad  Antonianum ,  de  Gornelio  et  Novatiano,  pag . 
153  et  454.) 

(i)  Vide  Epist.  ix,  pag.47,et  epist.  xii,  pag.  57.  £( 
rursus  epist  lii,  pag.  140.  c  Deniqne  cum  de  qoi- 
c  busdam  ad  me  presbyteri  et  diaconi  scripsissent, 
c  eos  immoderatos  esse ,  et  ad  communicationem 
c  accipiendam  festinanter  urgeTC,  elc. » 

(5)  id  aperiissime  traditur  in  epist*  lt,  Cypriani 
ad  Gornelium  illis  praesertiro  verols.  c  Sed  enioi 
c  lecta  alia  tua  epistola,  fraier,  quam  primis  liueris 
c  subjiinxisli,  saiis  mirains  sum,  cum  anlmadvertis- 
c  sem  te  inlnts,  atquc  terroribus  eoruro,  qui  venerant 
c  aliquantumesse  commoium  cum  te,  secundum  qood 
c  scripsisti  aggressi  esseni,  cum  summa  desperatione 
c  corominantes,  quod  si  litteras,  quas  attulerunt.  non 
c  accepisscs  publice  eas  recitareni,  et  multa  turpia, 
c  ac  probrosa,  et  ore  suo  digna  proferrent.  > 

(6)  Vide  supneriorero  annotaiionem. 

(7)  c  Sed  eiiim  lecia,  elc.  >  Recole  superiores  an- 
notationes.  c  Ei  illi  contra  Deum  sacrilegi,  contra  sa- 
c  cerdotes  Dei  impio  furore  temeprii,  deEccdesia 

Digitized  by  VjOOQIC 


1161  SUPERIORIS  OPUSCULI.  HGi 

Utromque  porro  displicuit  Gypriano,  cujus  sen- A  <  charissime,  isiicinleressenobiscum,  cumparriisii 
teuliam  el  amplexi  sunt  plerique  dum  adhuc  vi- 
verel  (1)«  ei  seculi  fuere  postea  alii,  atque  iniprimis 
Pacianus,  ssepe   Cyprianum  allegans  :  el  nimiam 
quidem  faciliialem  vehenienler  redarguil  Cyprianus, 


lum  aliis  iu  locis ,  tum  cerle  in  epistola  lt,  in  qua 
cum  alia  multa ,  lum  hsec  sane  valde  multa  sunt 
quae  leganlur :  c  Neque  enim  sic  putramina  qua:- 
dam  colligenda  sunt,  ut  quae  iniegra  etsana  sunt , 
vulnerenlur;  nec  utilis  aut  consultus  est  pnstor 
qui  lca  morbidas  et  conlactas  oves  gregi  admiscet , 
ut  gregem  totum  mali  cobxrentis  aruiciatione 
contamiuet.  Non  aitendas  ad  numerum  iitorum  : 
Melior  e$t  enim  mus  timens  Deum,  quam  mille 
filH  tmpft,  sicut  loculus  est  Dominus  per  Pro- 


c  et  perversi  de  schismaie  reverlunlur!  Videres  quis 
c  mihi  labor  sit  persuadere  patieutiam  rratribus  no- 
c  siris,,ui,  animi  doiore  sopilo,  recipiendis  malis 
c  curandisque  consentiant.  Namque  ul  gaudent  et 
c  Ixiantur,  cum  lolerabiies  et  minus  culpabiies  re- 
c  deunt ,  ita  conira  fremunt  et  reluctantur,  quolies 
c  inemendabiles  et  prolervi,  et  vel  adulteriis ,  vel 
c  sacriflciis  coniaminaii,  et  post  hoec  adhuc  insuper 
c  et  superbi,  sic  ad  Ecciesiam  remeaiit,  ut  bona 
c  intus  ingenia  corrumpant  (pa^.  183).  » 

Adde  ea  quae  in  libro  de  Lapsis  adversus  ni- 
miam  hanc,  noxiamque  facilitatem  copiose  disputal: 
c  Imperitus  est  medicus,  eic.  (pag,  377).  Non  coii- 
c  cedit  pacem  facilitasista,sed  lollit.eic.  {p.  378).  i 


phetam   dicens  :   Fi7i  ,   ne  jucunderis    in    /i/tts  B  ^^"^  ^^^  Qtiidemin  loco  eos  mariyresreprehendit, 


impiis  si  muUiplicenlur  tibi^  cum  non  fueril  limor 
Dei   in  ipsis  {EecL,  xvi).   0  si  posses,  fraier 

recedentes,  et  contra  Ecclesiam  parricidnlia  arma 
tollejiles  elaborant,  ul  opus  suum  dinboli  malitia 
consumment,  ne  vulneraios  divina  clemenlia  in 
Ecclesta  sua  curet.  Miserorum  poenitentiam  men- 
daeiorum  suorum  fraude  corrumpunt,  ne  Deo  in- 
iiidignanii  saiislial,  ne  Christum  Dominum  suum, 
qui  christianus  esse  vel  erubuil  anle,  vel  limuit, 
postmoduinquaerat,nead  Ccclesiam,  qui  deEcclcsia 
recesserat,  redeai.  Daiiir  opera,  ne  satisfaciionibus 
et  lamentationibus  juslis  delicta  redimantur,  ne 
vulnera  lacryinis  ahluantur...  Ilonor  ergo  datur 
Deo,  quando  sic  Dei  majcsias  et  censura  coniem- 
niiiir,  ut  cum  se  ille  indignari  et  jrasci  sacriiican- 
tibus  dicat,  et  cum  poenas  aeiernas  ei  supplicia  per 


qui  commendaliiiis  litieris  vehementius  exposcebant^ 
ut  criminibus  obnoxios  sine  poeniteniia  Ecclesia  in 
sinuin  reciperei.  c  Veniam  peccaiis,  quae  in  ipsum 
c  commissa  sunt,  solus  poiest  ille  largiri ,  qui  pec- 
c  caia  nostra  porlavii ,  eic  i 

Alibi  vero  eosdem  martyres  et  confessores  ve- 
hementer  orat,  ut  cauliores  sint  in  comnienda- 
tiiiis  litteris  concedendis  (2) :  his  enim  abulebanlur 
nou  paucl  immanium  criminum  rel,  ut  in  Ecclesiam 
sine  pcenilentia  recipereniur. 

IX.  Siimma  severiias  quoque  illi  displicuit,  qua 
nimirum  in  desperalioneni  adduci  facile  possent 
qui  incrimina  prolapsi  fuerani,  et  in  impielate 
perMStere.  Censuit  Itnque  lemperandam  esse  leniiaie 


peliia  comininetur,  proponalur  a  sacrilegis,  aique      '        .  ^ ^' —■•  ^™  iciiitdic 

dicaiur,  ne  ira  coglietur  Dei,  ne  liincaiur  judicium  r  soveriiatem  ,  nt  nemini  poeniientias  locus  praeclu- 
Domini,nepulsetiirad  EcclesiamChristi,8edsublaia      dereiur,   ideoque  recipi  quidem  possenl   omnes 


pcenitentia,  neculla  exomologesi  criminis  facta,  de- 
speciis  episcopis  atque  calcaiis,  pax  a  presbyteris 
verbis  fallacibus  prsedicetur,  et  ne  lapsi  surgant.aut 
foris  posili  ad  Ecclesiam  redeant,  conimunicatio 
non  communicaiitibusoOeratur?  Quibus  etiam  satis 
non  fuitab  Evangelio  recessisse,  spem  lapsis  sa- 
lisfactionis  et  pcenilentiae  suslulisse,  fraudibus  in- 
volutos,  vel  adulieriis  coinmaculaios,  vel  sacrifi- 
ciorum  funesta  contagione  polluios,  ne  Deum  ro- 
garent,  ne  iuEccIesia  exomologesin  crimiiium  face- 
rent,  ab  omni  etsensu  et  fructu  poeniientiae  remo- 

visse  (p.  181  etl8i) Si  qiii  autem  siint  qui 

putant  se  ad  Ecclesiam  non  precibns,  sed  minis 
regredi  posse,  aut  existimant  aditum  se  sibi  non 
lamentalionibus  et  satisfactionibus ,  sed  terroribus 
fiicere,  procerto  babeantconira  taies  clausam  siare 
EcclesiainDomini,neccastra  Clirisli  iuviotael  fortia,  ^ 


tametsi  antca  atrocibus  crimiuibus  polluti ,  dum- 
modo  poBnilcniiam  quam  episcopus  imponeret  subi- 
rent.  Consule  quae  nuper  allegavi ;  atque  ea  sane 
quae  ex  libro  de  Lapsis  innui,  merenlur  ul  hic  in- 
tegra  describantur.  c  Imperitus  cst  raedicus,  qui  tu- 
menles  vulnerum  sinusmanu  parcente  contreciat,  et 
in  aliis  recessibus  viscerum  virus  inclusum,  dum 
servat,  exaggeral.  Aperiendum  vulnus  est,  et  secan- 
dum ,  et,  putraminibus  amputatis,  medela  fortiore 
curandum.  Vociferetur  et  clamet  licei,  et  conquera- 
lur  .leger  fmpatiens  per  dolorem,  giaiias  aget  post- 
modum,  curo  senserit  sanitatem  :  emersit  enim,  fra- 
tres  dilectissin^i,  novum  genus  cladis  et  quasi  parum 


Domino  luenie  miiiuta ,  mi iiis  cedere.  Sacerdos  Dei  ^  persecuiionis  procella  saevicrit,  accessit  ad  cumnlum 
Evangelium  lenens,  et  Clinsti  prsecepta  cusiod  ens,      ^..k  mSc^,;^^,^: « .:...i^      i       r  ,.  .  tumuium 

occidi  poiesl,  vinci  non  poiest.  Sug/erii  et  submil     ^"^!  «""sericordi»  titulo  malum  fallens.  et  blanda  per- 
nistrat  nobis  exempla  viriuiis  ac  lidei  Zachnrias,      '^ioies.  Conira  Evatiff^lii  vinrArAm   n^^»^^  t\ — t.-.^^ 


aiilistes  Dei ,  qui  cum  lerreri  minis  et  lapidatione 
non  posset,  in  leinplo  Dei  occisus  esl,  clamans  et 
itentidein  dicens  quod  nos  qno<|ue  conlra  hxreti- 
cos  clamanuis  et  dicimus  :  H<iec  dicii  Dominus  (II 
ParaL  xxiv) :  Dereliquisiis  vias  Dominiy  et  Dominus 
derelinquet  vos,  Neque  enim  qui  pauci  temerarii  et 
im.  robi  coelestes  et  saluiares  vias  Doinini  deielin- 
quiint,  et  sancta  non  agentes,  a  sancto  Spiritu  de- 
seruntur,  ideo  et  nos  divinse  Iraditionis  immemo- 
rcs  esse  debemus,  ut  majora  esse  fureniium  scelera, 
quam  sacerdolum  jiidicia  censeatnus,  aut  existiine- 
mus  plus  ad  impugnanduni  posse  humana  conaminay 
quam  quod  ad  protegendum  praevalet  divina  tu- 
lela  (pag,  184 ).  i 

Patrol.  IV.  9.  Cyprun. 


nicies.  Conira  Evangelii  vigorem,  contra  Domini  ac 
Dei  legem  temeritate  quorumdam  laxaiur  incauiis 
communicatio  irrita  et  falsa  pax,  periculosa  danli- 
bus,  ei  nihil  accipicntibusprofutura...  (p.  377).  Non 
concedit  pacem  facililas  isia,  sed  loliii ;  nec  com- 
municationem  tribuit,  scd  impedii  ad  saluiem.  Per- 
secuiio  est  haec  alia,  et  alia  tenlaiio,  per  quam  sub- 
tilis  inimicus  impugnandis  adhuc  lapsis  occulla  po- 
pulaiione  grassatur.  Ut  lamentaiio  conquiescai ,  ut 

(1)  Vide  epist.  liv,  quae  multorum  episcoporum 
nomine  conscripia  est. 

(2)  Epist.  X,  ad  Harigr.,  elc.  pag.  51.     QqqqIp 

37  o 


H6S  DE  ARGUMENTO  1164 

dolor  sileat .  iil  delicli  memoria  evanescat,  ut  com-  A     Sed  jam  denlqne,  qiias  prembimus  annoUliones, 
j)ritiiatur  peccatorum  gemiiuft,  slatualur  flelus  oculo-      prasbeamus. 


rum,  nec  Dominum  graviier  offensum  longa  et  plena 
poenitenlia  deprecetur,  cum  scriplum  sit  :  Memento 
unde  eecideris ,  et  age  pcenitentiam,  Nemo  se  fallat, 
nemo  se  decipiat  (p.  378). » 

Quod  si  poenitentiam  agere  non  recusassent,  eas- 
que  subiissent  poenas,  quas  ipse  prxscripsisset,  se 
promptissimum  praebebat,  ut  lenilatem  quam  posset 
inaximam  erga  eos  adliiberet :  cujus  leniiatis  perspi- 
cuum  arguroentum  habemus  in  epistola  xii,  quam 
legat,  ob<;ecro,  lecior  (p.  65). 

X.  Hinc  de  ipsis  iniquisslmis  Feliclssimi  asseclis, 
quorum  immnnia  seelera  et  execrabilem  Tiiam, 
schisma  quoque,  et  ab  Ecclesin  dercclionem  proxime 


Allegaiis  in  superiori  opusculo  Scrlpturamin  loeis 
annotatioiies  quasdamapponimus. 

CAPUT  II. 

Nolim  vero  arbitretur  lector,  ea  tantummodo  Scri* 
pturarum  loca,  qua  in  boc  opusculo  babemar,  p«&- 
nitentiaro  respicere.  Alla,  eaqiie  non  pauca,  iBTeaies 
in  Bachiarii  libro  ad  Januarium  misao,  »  Pa* 
rallelU  quoque  Damaseeni  ( Uit.  ^,  tit.  ui,  wtfi  ^* 
T«y«(«c,  ete.)  in  eo  capite,  quod  in  paginaD  calce  aJ* 
lego,  quodque  si  cnm  boc  libello  conforas,  jucuBdis* 
simum  id  tibi  erit,  et  valde  uiile.  Ea  iuque  loca 


anle  descripserat ,  hxc  pronuniiare  non  dubitai  (ep,  g  quae  hic  recensentur ,  aut  portio  nonnuUa  sant 


LV,  p,  84) :  €  Sijudicium  noslrum  voluerintexperiri, 
veniant.  Denique  si  qua  illis  excusatio  et  delensio 
potest  esse,  videamus  quem  habeant  satisfactionis 
suaesensum,  qiiem  afferant  pceiiitenlix  fructum.Nec 
Ecclesia  istic  cuique  claudiiur,  nec  episcopus  alicui 
dcnegatur.  Pcenitentia,  et  faciliias,  et  humanitas  no- 
stra  venientibus  praesto  esl.  Oplo  omnes  in  Eccle- 
siam  regredi,  oplo  unlversos  commiliiones  nostros 
inira  Christi  casira  et  Dei  Pairis  domicilia  concludi. 
Remitto  omnia ,  multa  dissimulo  studio  et  volo  col- 
ligendse  fraternitatis.  Etinm  quae  in  Deiim  commissa 
sunt,  non  pleno  judicio  religionis  examino.  Delictis 
plusqiiam  oportet  remitiendis  pene  ipse  delinquo. 
Amplector  prompta  ac  plona  dilectione  cum  poRni- 


plioris  libri,  qui  mulio  plura  compleclebaCur,  aiit,  si 
vis,  selecta  ea  sunt  veluti  reliquis  aptiora,  n«a  ad 
uiilitatem  quidem,  necessiiaiemque  pQentienliae  gc- 
ncratim  inspeciae  asserendam,  sed  ad  uillicalem  ne- 
cessiiatemque  illius  generis  poeniteniiae  assereQdam, 
de  quo  genere  numero  6,  7,  et  subsequeotibns  supe* 
rioris  capiiis  egi ;  recole  itaque  quae  iis  numeris  Ira- 
didimus. 

Jam  vero  ad  eum  locum  venio,  qui  primum  ia  boe 
opusculo  se  offert,  quique  se  habei : 

I.  Si  dereliquerint  filii  eju$  te§em  meam^  ei  in  ftuNdis 
meisnonambulaverint,  et  mandata  mwnoucustodimmi^ 
visilabo  tn  virga  iniqmtatei  eorum  et  iu  verbenkuM 
peecata  eorum  :  misericordiam  autem  meam  non  ditper^ 


tentia  revertentes  peccatum  suum  salifactione  humill  (j  9^^  ^^  ^»*  (^**  lxxxviii,  ZK) 


el  simplici  confltentes.  > 

Xf.  Ihtc  quae  reluli  saiis  apta  ad  id  quod  osten- 
dendum  mHii  proposui,  censeo.  Caeterum  si  alia  ad- 
hiic  optas  ejusdem  Cypriani  hanc  in  rem  testimonia, 
ea  consule  qux  tradit  ipse  in  libro  de  Lapsis  et 
in  epislola  lv.  IJlrumque  porro  coiuprehendii,  suam- 
que  sentenliam  apertissime  explicat  in  epistola  lii 
(p.  155)  verbisiis  :  c  Miror  autem  quosdam  mc  obsti- 
natos^  etc. ;  >  quas  verba  inannotationibusad  posire- 
mum  testimoniura  (id  est  Apocal.,  ii,  5)  allegabimus. 

XII.  Ut  ergo  et  Novatianonim  errorem,  et  schisma 
reprehenderet,  et  proposiium  suum,  et  disciplinam 
quam  in  Ecclesiam  invexerat  ,  a  reprehensionibus 


Arbiirdtus  sum  aliquando,  amaauensis  HeeatiM  qna- 
dam,  immutaium  eum  fuisse,  et  loco  vetastae  sol>sU- 
tutani  rMisseVulgaiaro  interpretaiionem,  quod  ego  sspe 
incodicibus  facium  perspexi.Atapeepsdeinceps  ha»i« 
cum  eumdem  iocum  ad  eum  fere  moduai  cilaiaai  Tidi 
in  Bachiarii  libro  (()  quo  afTerlur  ip  hoc  dpu^cnlo.  Aot 
ergouterquo  amanuensis  eamdem  licentiamsibiarro- 
gavit,  aut  polius  vetusiis  ipsis  lemportbu  akera  in- 
lerpretalio  hujiis  loci  aderat,  quae  ea  ratiooe  Jocum 
hunc  redderel,qua  nunc  redditVulgata. 

C«terum  hic  psalmi  octogesiiiH  octavi  inciis  ia  ve* 
tuslissimo  illo  libello  (9),  qui  adversus  Nevaiiaamii, 
ipsoNovaiianorum  aiqucCypriani  lemporcconscriptas 


vindicaret,  libellum  hunc  aut  composuii  Cyprianus  |v  fnit^adbuncmodumsehabetijidereit^iimiu/i/^^^^at 

• _..-_  ^_.    /...__r_„.  .      .  legemmeam,etinmdndatiimeisnonambuiamint,  ei  d 

juslifirationes  meas  profanaverint,  et  prescepta  9iea  roji 
custodierii^t  ^  visitabo  in  virga  focinora  eorumai  ia  fU- 
gellis  diiicta  eorum  ;  misericordiam  auiem  meum  nin 
dispergam  ab  eis.  Nec  multuin  abest  Cjprtanns,  sic 
fsumdem  jacum  ailegans  (3) :  Si  deretiquerint  le§em 
meam ,  et  in  judiciis  nteis  nou  ambuiaverini  ;  st  jmstifi' 
cationes  meas  profanaverint^  et  profcepia  mea  nm  o^- 

(i)  N'.  1%  p.  ii5,  editl.  Francisci  Florii. 

(i)  Constai  aticlorcm  libri  ad  ISovaiummm 
.Tqualein  esse  Cypriani,  etc.  In  Vita  S.  C^mia- 
ni  pra^posita  edilioni  Baluzli,  §  55,  pag,  9|. 

(3)  In  episi.  vii,  p.41,et  incpiskVii,  p.  155,  el  mr- 

"* '"  "»"* "  '""'~[5i|iizl*d%  Google 


ipse  aut  certe  alter  pro  Cypriani  sentenlia  decer* 
tans,  ea  colligens  qiia:  in  tria,  si  \U,  argumenla  et 
disptitatiouis  capita  erant  deinceps  dislribtienda 
qnorum  allerum  Novatianoriira  schisma  erroresque 
damnarel ;  refelleret  alterum  sententiam  illorum, 
qui  fassi  subesse  Ecclesias  polestati  crimina  quo^vis, 
criminosos  tamen  ab  Ccclesia,  et  a  poeniientia  in- 
eunda;  arcebant  approbaret  lertium  disciplinam  a  Cy- 
priano  propositam.  Quod  autem  apte  snb  liorum  al- 
tero  coinprehendanlur  illa  ipsa  duo  quae  diximus 
teslimonia ,  in  aiinotationibus  ad  illa  osiendeinus. 
Atquc  huiic  quideni  libellum  suspicor  eo  mente 
fuisse  composttum,  ut  in  lerlio  Testimoniorum  li- 
bro  reliquis  illius  partitHis  adjungeretur. 


M%i  SUPERIORIS  OPUSCtJLl.  4166 

servaverintf  visilabo  in  vfr^a  faeinora  eorum,  ei  in  fla-  A     Cxterum  id  ipsum  quod  ex  proxime  superiore  le- 
geHxi  delicla  eorum  :  misericordiam  autem  meam  non* 


dispergam  ab  eit,  elc. 

Mirum  porro  nonest,siprimoqmdemlocushicaffe- 
ratur :  etenim  severiiatem  illorum  redarguitqui,  nimio 
plus  austeri,  recipere  poenilentes  in  Ecciesiam  nole- 
bant.  Hinc  auctor  libri  ad  Novatianum  haerelicum 
(p.  11) :  €  Quxnam  est  tua  Novaiiane,  dementia,  ut 
illa,  qu.'e  ad  exitium  salutis  pertineant,  tanti|m  le- 
gas,  et  qu£  ad  misericordiam  praetereas  ?  Clamante 

Scriplura,  et  dicente :  Pmitentiam  agite Adeo 

quia  mulis  miseralionis  est  Doroinus,  audivimus :  au- 
diamuB  quid  per  David  coniestalur  Spiritus  sanctus  ; 
Si  deretiquerinl  fitii  ejui^  elc.  i  Bacliiarius  quoque, 
valde  veiustus  (quippe  qui  creditur  Augnstini  ar;qua- 


stimonio  deduximus,  facile  eliam  dednciiur  ex  eo 
quod  hic  allegamus  :  debet  epim  ingemiscere  (id  est 
veram,  non  fucatam,  poeniienliam  agere)  is  qui  ad 
Deum  convertilur.  Id  si  peragel,  salvnbiiur  a  Do- 
mino,  agnoscetque,  cum  poeniiuerit,  detesiabilem  sla- 
tum  in  quo  aniea  fuerai :  Et  sciet  ubi  fueris. 

At  facile  posces,  ubinam  exsteni  allegata  verba, 
quse  citanturetiam  a  Cypriaiio  (i)  et  Paciano(2),  alque 
adeo,  si  egregio  Calmelo  credis,  ab  Origene,  Hiero- 
nymo  et  Fulgentio  ?  Require  ea  In  veiusia  versione 
Sepluagiuta  interpreiibus  adhaerenie,  et  invenies  in 
versiculo  15  capitis  xxx  Isaiae.  Ilaec  porro  eo  lihen- 
lius  annotavi ,  quod  viderim  in  ediiione  Cypriani, 
quam  adornavil  Baluzius,  citari  in  mnrglne  :  Ezech., 


lis)  ei  valde  probabilis  scriptor,  iisdem  pariter  verbis  B  xyiii  el  xxxiii.  Ex  Isaia  sane  allegat  Hicronymus, 
eorum  severitatem  rereilii,  qui  graviorihus  quibus-      quem  n.  4  afferam. 


dam  peccaiis  poenitentiae  locum  denegabant :  c  Age 
ergo»  amice,  inquit  ille  (1)  in  epistola  ad  Januarium, 
consurge,  el,  perdita  interfluciussaeculi  mercede,at- 
que  substantia  velut  naufragus  imam  labulam,  hoc 
est  scicntiam  diviniCanonis,  tene,  quae  teadducatad 
litlus  uhi  ait :  Si  dereliquerint  fitii  ejus  tegem  meam, 
et  in  judiciis  meis  non  ambutaverint ;  si  justificationes 
meas  profanaverint,  et  mandata  mea  non  custodierint, 
visitaboin  virga  iniquitates  eorum,  et  in  verberibus  peC' 
cata  eorum ;  miserieordiam  autem  meam  non  dispergam 
ab  eis,  nequenocebo  inveritalemea.  De  ciijus  hocflliis 
dicitur  ?  Nonne  Domini  nostri  Jesu  Christi,  quos  Ec- 
clesiastici  fontis  uicrus  et  secreti  ac  perplexi  vulva 


HI.  Item  iilic  (xxx,  1) :  Vce  fitii  desertionisy  dicit 
DominuSy  fecistis  consilium  non  per  me  et  sponsionem 
meam,  non  per  Spiritum  meumy  adjieere  peccatum  <u- 
per  peccatum, 

Locus  isie  ille  ipse  est,  procul  dublo,  qui  in  Yulgata 
exstal  versiculo  1  capitis  xxx  Isaiae,  sic  in  latinum 
versus :  V(e  fitii  desertores^  dicit  Dominus,  ut  facere- 
tis  cortsitium^  et  non  ex  me,  et  ordiremini  tetam,  et  non 
per  Spiritum  meum,  ut  adderelis  peccalum  super  pec* 
catum. 

Sequitur  porro  scriplor  nosler,  veterum  more, 
Sepiuaglnia  interpreles.  Videtur  auteiii  ideo  allatus 
hic  locus,  ul  moneremur,  non  approbari  a  Deo  con- 


mysterii  pariurivii;  quos  nalos  crucis  cuna  suscepit,  C  silium  eorum  qui,  ut  verbis  Cypi  iani  uiar  {ep.  lv. 


Evangelii  mammilla  lactavil?  Vis  scire  quia  bapii 
xati,  non  aulem  calecliumenl  filii  appeUanlur  ?  Aspice 
quod  ipse  Apostolis  suis  dicit :  Jam  non  dieam  vos 
servoSf  sed  fitios.  » 

Eorum  quoque  lenitalem  locus  iste  faciUtatemque 
refeiUt,  qui  sine  ulla  poeniteniia  prolapsos  in  crimina 
recipiebant  in  Ecclesiam.  An  non  Deus,  dum  mise- 
ricordiam  nepotibus  Davidis  poUicetur,  poenlteniiam 
eis  se  inflicturum  esse  promiitii?  Visitabo  in  virga... 
misericordiam  autemmeam  non  diiperjfawi.PulchreCy- 
prianus  (^ii^  ui,  p.  155) :  •  I»  Psalmis  etiam  legimus 
censuram  pariter,et  clemenliam  Dei  comminaniis  si- 
mul^  alque  parcenlis,  punientis  ut  corrigat,  el  cum 
correxeril,  reservantis  :  Visitabo,  inquil,  in  virga  fa-  j) 
ctnorfl  eorum,  et  in  fiugettis  delicta  eorum.  BHsericor- 
diam  autem  meam  non  dispergam  ab  eis. 

U.  Iiem  apud  Isaiam  (xxx,  15) :  Sicut  dicil  Dominus 
sanctus  Israet.  Cum  conversus  ingemueriSy  tune  satvus 
eris^  et  scies  ubi  fueris. 

Invitaniur  his  verbis  Novatiani  ad  Ecclesiam,  qua- 
lenus  cerii  redduntur,  si  ingemuerint,  id  esl  si  de 
schismate  el  criminibus  reliquis  poenilenliam  egerint, 
salvandos  fore.  Resiiluii  vero  Ecclesiae  el  saluiari 
poenilentia  prioribus  erroribiis  deleiis,  luin  denique 
agnoscent,  schismalis  alque  hseresis,  qua  ante  irre- 
liti  fuerant,  graviialem  :  Et  seies  ubi  fmis. 

(1)  Tom.  in.  Bibliot.  Parls.  Patr.  p.  !53;  in  e^i- 
tlone  Francisci  Florlir  uti  dixi,  p.  115,  n.  22. 


p.  181) :  €  Contra  Deum  sacrilt-gi,  conlra  sacerdotes 
Dei  impio  furore  leinerarii,  de  Ecclesia  recedenies 
et  contra  Ecclesiam  parricidalia  arina  tollenles,  ela- 
borant  ul  opus  suum  diaboli  maliiia  coiisummenl, 
ne  vulneratos  divina  clemeniia  in  Ecclesia  sua  curet. 
Miserorumpoenitenliam  mendaciorum  suornmfraude 
corrumpuut ,  ne  Deo  indignanti  satisfial.  i  Quibus 
quidem  verbis  Novaiianos,  ut  puio,  innuil,  qui  ut 
asseclarum  numcrum  augereni,  lapsos  ei  criminosos 
in  coeium  suuin  facile  recipiebant,  iiec  ab  eis  prcces 
eas,  affliclionesque  exposcebant,  quas  exposccbat 
calholica  Ecclesia.  Quaniquam  eiiani  arbiiror,  eos- 
dem  Novalianos  propierea  quoque  reprehendi  quod 
descivissent  ab  Ecclesia,  schisniaiici^  |>rasidibusad- 
versus  caiholicos  constitulis.  Id  sane  indicai  Cypria- 
nus,  cum  haec  ait  (epist.  lv,  p.  178) :  t  Plane  epi- 
scopi,  non  de  voluniate  Dei  fiunt,  sed  qui  extra  Ec« 
clesiam  fiunt ,  sed  qui  contra  disposiiionem  et 
iraditionem  Evangelii  fiunt ,  sicut  ipse  Dominus  in 
duodecim  Propheiis  ponit  et  dicil  :  Sibimetlpsis  re- 
gem  constituerunl,  et  non  per  me.  El  iierum  :  Sacrifi-^ 

(t)  In  libro  deLapsis.  p.  586. 

(2)  Conlra  iracl.  Novaiian.  et  lom.  iii  Dihliot* 
Paii^.  Pair.,  p.  61.  Quid  si  adjecissem  Ulud  I-aia; : 
Cum  conversus  ingemueris,  tunc  satvaberis^  el  scies  ubi 
fueris  ?  Et  in  Parajn.  ad  pqpnil.,  pag.  75  :  Et  iterum 
eum  converstu  ingemueris,  tunc  satvab^ih  et  scie9 
Mbifueris?  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


116?  D£  ARGUMENTO  \ies 

cla  corum  tamquam  panhluctus;  omnes^  qui  mandu^  \consUium  consuliabalis  et  imquum.  Vox    itaque  iQa 

per    Isaiam  quoque      allam  {altam  cogitaiionem)  hic  idem   signiCcat  ae. 


cant  ea  contaminabuntur.  £t  per  Isaiam 
(  Jsa,  XXX  )  Splritus  sanclus  clamnl,  et  dicit :  Vcb 
vobiSf  fitii  desertores*  Hcec  dicit  Dominus :  Habuislis 
conMum  et  non  per  me^  et  (ecisiis  conveniionemf  et 
non  per  Spiriium  meumt  adjicere  peccata  super  pcccata. 
£odem  quoque  spectare  videlur  is  quem  sxpe 
allrgaTi,  auclor  libri  ad  Novaiianum  hcereiicum^ 
Uxc  scriptis  Iradens  (p.  8)  :  Quia  qui  non  introivit 
per  osiium  in  ovile  ovium^  sed  descendit  per  alieram 
partem,  itte  fur  et  tatro  est.  Iiem  iii  eodem  Evangelio 
quoque  alt  :  Omnes  qui  venerunt,  fures  sunt  et  /a- 
trones.  Qui  isii  sunt,  nisi  desertores  fidei,  et  trans- 
gressores  Ecclcsix  Dei,  qui  contra  ordinationem  Dei 
nilunlur  ?  Quos  merito  Spirifus  sanctus  pcr  Proplie- 


profundam  :  qua  quidem  significatione  alibi  etiaB, 
judicc  Augusiino,  sumitur  :  sic  enim  sancias  doei^ 
versiculum  septimum  psalmi  sexagesimi  teriii :  Acu- 
det  homo  ad  cor  attum,  etc.,  explicat,  Accessii  kom» 
ad  cor  attum,  id  est  cor  secretum  ( secretum  Tero  kie 
idem  significare  vidctur  ac  profundum  )  ob^pcwu 
aspectibus  hominem,  servans  inlus  Deum. 

Vi.  Ilem  iliic  (xliii,  25)  :  Egosum,  egemmqui  del^ 
injuslitias  iuas^  et  non  recordabor  :  tuauiem  recordmrt^ 
et  judicemur  simut.  Dictu  injustitlas  tuas  pritu, 

Yulgata  Ijaec  liabet :  Ego  sum,  ego  sum  ipse  qui  de- 
leo  iniquitates  tuas  propier  me,  ei  peccatorum  luorum  mn 
recordabor.  Reduc  me  in  memoriam,  et  fudicemitr 


lam   increpat ,  dicens  :  Feclsiis   consilium  non  per  B  mut :  narra,  si  quid  habes^  ut  justificeris.  At  scriptod 

nosiro  fere  congruit  is,  quem  saepius  landavi,  auctor 
libelli  ad  Noyatianum  hxreticum.  En  quomodo  locom 
hunc  legit  (5) ;  Ego  stitn,  ego  sum  qui  deUo  facmim 
tua,  et  non  commemorabor  te  :  iu  autem  in  metiiekake^ 
eijudicemus.  Dic  tufacinoraprius^  ut  justificens. 

Eadem  plane  mihi  videtur  loci  hujus  meia  atqoe  ea 
qunm  loci  Jeremiae  paulo  ante  allati  esse  dlxi.  Sane  eo 
reciUlo  aucior  libelii  ad  Novatianum  haec  slaiim  sobdit : 
iDum  patei,  fratres,  indulgentia  aditus,  Deum  pleo^ 
saiisfactionibus  deprecemur.Deprecemur  iios,  utexal- 
lari  possimus.  >  Propterea  etiam  allatus  videiurlocus 
isie,  ut  doceamur  copiosissinie,  et  summa  cum  liben* 
litate  nosiri  misereri  Deum,  dum  peccatorum,  de  qoi- 
bus  dolemus,  omniiio  obliviscitur.  Monet  lamen.  uiiios 


Die,  et  conveniionem  non  pcr  Spiriium  meum^  adjiccre 
peccata  super  peccata.  Quid  ad  ista  respondeant 
perversissimi  isti  Novutiani ,  vel  nunc  infelicissimi 
pauci,  qui  ad  tanlam  furoris  dementiam  proruperuni, 
ut  ncc  Deo,  nec  homini  reverentiam  habuerini?  i 

IV.  Item  apud  Jeremiam  (ii,  25) :  Averiere  (i)  pedcm 
tuum  ab  aspera  vm,  et  faciem  luam  a  siti;  itla  vero 
dixit :  i  Conforiabor  ;  voto :  >  quia  ditigebat  alienos^  et 
ibat  post  ittos. 

Ad  Novatianorum  Perlinaciam  retundendam  plu- 
rimum  valet  locus  iile  Jeremiae,  qui  nunc  aflertur,  et 
quem  in  Vulgata  sic  leges :  Prohibe  pedem  iuum  a 
nuditaie  et  gntiur  iuum  a  siii ;  et  dixisii :  Desperavi^ 
nequaquam  faciam  :  adamavi  quippe  alienos  et   post 


eos  ambutabo.  Utilur  hoc  loco  ad  invilandum  ad  poeni-  Q  eorum  meminerimus,  deflendo  sciiicel.Mooei  panier, 
r.  ...         ,  ..,  .         j  ut  peccala  nostra  prius  defleamus  quam  eonun  re- 

niam  ab  Ecclesia  exposcamus.  Dic  tu  ia/iultitas  ticof 
prius,  eic.  Praeproperam  iiaque  nonnuUorum  poe- 
nitentiam  et  nimiam  quorumdam  presbyterorum  hd- 
lilatem  in  impertienda  lapsis  venia ,  Yerbi  ista 
condemnant.  Locum  hunc  ad  poeniteniiae  necessita- 
lem  inculcandamadduciteiiam  Damascenos  (6). 

m  Item  illic  (Isai.  LV,  6) :  Quasrite  Deum.ei  cwm 
inveneriiis  eum,  invocate.  At  ubi  appropinquamt  wobis^ 
derelinquat  impins  vias  sua$,  et  vir  iniquus  cogitsiiones 
suas,  et  convertaiur  ad  Dominum,  et  misericordia  et 
proiparabitur^quia  non  mulium  remiitit  peuata  resira. 
Alque  hanc  ipsam  praeproperam  poeniientiam,  et 
Tuni  ad  vocaiidos  peccaiores  ad  veram,  non  adj)  nimiamfacilitatem  ca,  dequibus  nuncagimus,  fcaiae 


tentiam  Uusticum  lapsum  Hieronymus,  Itxc  ad  eum 
scribens(2)  :  cNihii  iu  offendit  Deum  quam  despera- 
tione  meliorum  haerere  pcjoribus  :  licetet  ipsadespe- 
ralio  iucredulilatis  indicium  sit.  Qui  enim  desperat 
salutem,  non  putat  futurum  esse  judicium.  Quod  si 
metucret,  utique  bonis  operibus  se  judici  prat^pararet. 
Audiamus  per  Jeremiam  loquentem  Deuni  :  Converte 
pedem  tuum  a  via  aspera^  et  gultur  tuum  asiti.  El  ile* 
rum  :  Numquid  qui  cadit^  non  resurget  :  aut  qui  aver* 
sus  esi,  non  revertetur  ?  £t  per  haiam  :  Quando  con- 
versus  ingemueriSf  tunc  satvus  eris,  et  scies  ubi  fueris. 

y.  Item  apud  Isaiam  :  Convertimini^  quia  (5)  altam 
cogitationem  cogitaiis^  et  iniquam  (Isai.  xxxi,  6). 


fucatam»  poeniientiam ,  tum  ad  revocandos  a  schis- 
male  ad  Ecclesiam  Novatianos  valet  locus  iste :  cui 
simillimus  est  alter,  quem  ex  Joele  aff^ert  Gyprianus 
in  libro  deLapsis  (4):  Reveriimini  ad  DominumDeum 
vestrum,  etc. 

Notat  autem  clnr.  Calmet  locum  istum  a  Sym- 
roocho  ad  hunc  modum  fuisse  cxplicatum  :  Poeniten- 
tiam  agite,  siciil  profunda  iransgressione  recessisiis  a 
Deo.  Septuaginta  vero  :  Converiiminij  qm  profundum 


edition.  122,  n.  I, 


\i 


(3)  Quij  nisi  probabilis  conjectura  me  fallit. 

(4)  Pag.  586. 


(i)  Legendum  puto  :  Averte. 
(i)  Episi.  olim  46  in  Veron 
pag.  885. 


verba  condemnanl.  Quaerere  scilicel  debet  peccator 
Deum,  eoque  cor  ejusdem  peccaioris  graUa  soa  il- 
lusiranle,  ac  permovenle,  derelinquere  debel  vian 
suam  ;  lum  vero  misericordia  ei  prxparabitur,  qoan 
quidem  non  sine  precibus,  et  poenis,  quibus  peccator 
subsii,  indulget  Deus,  qui  (ut  scriptoris  nostri  Tcrbis 
uiamur)  non  mulium  reiniiiit;  id  est  non  sine  aliquo 
nosiro  supplicio  et  affliclione.  Alios  ctiam  sensos 
verba  ilia  noii  multum  habere  forUsse  possont ;  sed 
certe  hosce  duos.  Prior  hic  est :  StaUm  ac  peccator 
ex  corde  defleat  peccatum  suura,  remittel  Deus  qu»- 

(5)  Pag.  16. 
QSf *""'''•  ""•  f*.  Ut.ui,p.CT8,  Uii  edit.  1« 


Digitized  by 


Google 


ii69  SUPERIORIS  OPUSGULI.  1170 

cumque  erravit,  adeo  ut  non  multum  orari  se  sinat,  A  senum  adhaerens,  sic  reddit :  Nune  autem  audi^  Jaeobf 


ut  veniam  indulgeat.  Alter  :  Dum  Deus  aiquc  Eccle- 
sia  Tos  ad  se  vocat»  o  Novaliani,  vocanti  parete,  ne- 
que  enim  diu  (non  multum)  4»ertinacinm  vestram  at- 
que  insolentiam  tolerabit.  Calroet  postremae  huic  ex- 
plicationi  favel,  dum  leciorem  monet,  ut  couferat 
locum  bunc  cum  aliero  Joannis  xu,  55  :  Adhuc  modi^ 
cum  lumen  in  vobis  est^  ambulate  dum  lumen  habetis^ 
Utcumque  sit,  audi,  quomodo  Vulgatus  interpres 
hsec  ,  de  quibus  agimus  verba  Taiinitate  donarit : 
Quomte  Dominum,  dum  inveniri  potest :  invocate  eum^ 
dum  prope  e$t :  derelinquat  impius  viam  suamy  et  vir 
iniquus  cogitaliones  suas,  et  revertatur  ad  Dominum, 
et  miserebitur  ejust  el  ad  Deum  nostrum,  quoniam  mul' 
lus  esl  ad  ignoscendum.  Non    pneterit  iocum  hunc 


puer  meus ,  et  Israel,  quem  eiegi :  sic  dicit  Dominns 
Deus  qui  fecit  te,  et  qui  adamavit  le  de  ventre :  Adhue 
habebis  auxilium.  Noli  timere^  puer  meus  Jacob,  et 
diiecte  hraet^  quem  elegi.  Quia  ego  dabo  aquam  in  siti, 
iis  qui  ambulant  in  aquosa,  imponam  Spiritum  meum 
supet  semen  tuum,  et  benedictiones  meas  super  fitios 
tuos.  Et  orientur  ut  in  medio  aquas  fcenum,  el  sicut  sa- 
iix  super  prmerfluentem  aquam.  hle  dicet :  Dei  sum  : 
et  iste  ciamabit  in  nomine  Jacob,  et  alius  scribet  in  ma- 
nu  sua^  Dei  sum,  et  in  nomine  hrael  clamabit.  Discri- 
men  autem  quod  bas  inter  inlerpreialiones  non 
leve  inleresl ,  retuli  in  exemplaria,  quae  babuil  in- 
lerpres  ille,  queni  consuluit  ndster  scriplor,  qui 
forlasse  eliam  per  se  ipse  superiora  verba  in  liebrxo 


sanctus   Pacianus    adversus  Novatianos    disputans  B  ^ut,  si  vis,  in  graeco  nonnihil  ambigua  ad  eum  mo- 


{epist.  ni),  neque  eliam  praeierit  Damascenus  (Pa' 
ralt.,  litt.  fi,  tU.  m). 

\UI. Ilem  illic  (/Mi.,XLiv,  1)  iHecordare hwc,  Jacob 
et  hrael,  quia  puer  meus  es ;  vocavi  te  puerum  meum, 
et  tu^  Israel,  noli  oblivisei  mei ;  ecce  enim  abstersi 

sicut injuslitias  tuas,  et  sicut  imbrem  peccata  tua. 

Convertere  ad  me^  et  redimam  te. 

Diu  perquisivi  tum  in  Vulgala  versionc,  tum  in 
Bibliis  ex  inlerpretatione  Septuaginta  laiinilnte  do- 
natis  eum »  qui  allegaiur  hic,  locum  ;  at  frustra  per- 
Cjuisivi.  Quamquam  enim  aliquid  huic  affine  exsut, 
capilc  xLi,  8  ei  9,ei  cap.  xlu,  I ;  rursus  cap.  xlhi,  1  et  5; 
ei  alibi  etiam ;  alia  tamen  in  his  locis  invenies,  quse  r 
aballaiis  verbis  plurimum  distani.  Suspicor  itaque 
hic  adduci  ex  vetusta  aliqua  inlerpreiaiione  versi- 
culum  primum,  secundum  et  (ertium  cnpiiis  xlui 
Isaiae,  qui  ex  lectione  Septuaginta  sic  laiine  verlilur : 
Et  nunc  sie  dieit  Dominus  Deus,  qui  fecit  te,  Jaeob, 
et  qui  formavil  te  hraet :  Noti  timere ,  quoniam 
redemi  te;  vocavi  te  nomine  tuo.  Meus  es  tu  :  et  si 
transieris  per  aquam,  lecum  sum,  el  flumina  non 
cooperient  te.  Et  si  transieris  per  ignem,  non  combu- 
reris,  flamma  non  exuret  te,  quia  ego  Dominus  Deus 
tuus,  sanctus  hrael,  Saivator  tuus.  At  in  Vulgata  legi- 
tur  ad  liunc  modum  :  Et  nune  hwe  dieit  Dominus^ 
creans  le,  Jacob,  el  formans  te,  hrael :  Noli  timere, 
quia  redemi  te,  et  vocavi  te  nomine  tuo.  Meus  es  lu. 


dum  transtulit,  quem  vidit  aptuin  ad  revocandos  ad 
Ecclesiam  errantes.  Caeterum,  si  vis,  verba  illa : 
Converiere  ad  me  et  redimam  le,  desumpta  esse  ex 
alio  Scripturae  loco,  quem  negligens  amanuensis 
minime  designavit,  nec  sejunxit  a  superioribus,  mi- 
nime  obsistam. 

IX.  Ilem  illic  (Isai.,  xlvi,  8),  In  mente  habetehasc  el 
gemite :  pasnitemini  qui  seducti  estis,  et  converlimini 
eorde  ad  me,  et  in  mente  habeie  priora  scecuia,  quia 
ego  Deus. 

In  Vulgata  sic  redduntur  verba  haec :  Memenlole  is- 
lud,  el  confundamini ;  redile  prcevaricatores  ad  cor. 
Recordamini  prioris  soscuti^  quoniam  ego  sum  Deus. 
Sed  nosler  scriplrr  versioni  Septuaginla  adhaerens 
paulo  aliter  vertit.  Ad  veram  poeniienlinm  verba 
hsec  inviinnt  eos  qui  in  gravia  crimina  inciderant 
{Convertimini  cor de  ad  me) /lilisque  memorant  prio- 
rum  Christinnorum  disciplinam  et  judicia  Dci,  qui 
inulta  non  sinit  crimina  :  In  mente  habete  priora  scecU' 
la,  quia  ego  Deus.  Invilant  etiam,  si  vis,  Novatianos 
ad  Ecclesiam,  quam  dereliquerant,  eosque  monent 
ne  Deiim  novis  sceleribus  et  periinacia  iii  suscepto 
schismate,  irritare  adhuc  pergant. 

X.  Iiem  illic  {Ism.  liv  8) :  Tempore  pusilio  dereliqui, 
ei  cum  misericordia  magna  miserebor  lui.  In  furore 
pusillo  averti  faciem  meam  abs  te :  in  misericordia 
aiterna  miserebor  tui. 


Cum  transieris  per  aquas,  tecum  ero,  el  flundna  non-Q     Indicat,   nisi  fallimur,   locus  isle,   per   brevero 


operienl  te,  Aut  potius  adduci  liic  suspicor  quinque 
priores  versiculos  capitis  xliv  Isaiae,  qui  tamen  in 
Vulgnia  multo  aliler  leguntur,  ad  hunc  scilicet  mo- 
dum  :  Et  nune  audi,  Jacob  serve  meus,  et  hrael  qnem 
elegi.  Hrnc  dicit  Dominus  faciens  el  formans  te,  ab 
utero  auxitiator  tuus  :  Noli  timere,  serve  meus  Jacob, 
el  rcctissime,  quem  elegi;  effundam  enim  aquas  super 
sitientem,  el  fluenta  super  aridam  :  effundam  Spiritum 
meum  super  semen  luum,  et  benedictionem  meam  su- 
per  siirpem  tuam.  El  germinabunl  inter  herbas  quasi 
silices  juxta  prwterfluentes  aquas.  hte  dieet :  Domini 
ego  sum  :  et  ilte  voeabit  in  nomine  Jaeob,  et  hie  scribel 

manu  sua:  Domino Rex  hrael  el  redemptor  ejus. 

Interprefatio  porro  latina,  interprelationi  Septuaginta 


poenitentiam,  in  qua  Ecclesia  derelinquere  videtur 
reos,  cum  a  coromunione  et  fidelium  coetu  eos  aver- 
tit ,  uberrimam  diuturnaroque  misericordiam  illos 
fore  conseculuros.  Indicat  etiam,  si  vis,  non  dere- 
linqui  omnino  a  Deo  peccatores,  qui,  si  vocanli  pa- 
ruerint,  misericordiam  uberrimam  obtinebunt.  Vul- 
gnia  haec  sic  liabet  :  In  momento  indignationis  abS' 
condi  faciem  meam  parumper  a  le,  el  in  misericordia 
sempiterna  misertus  sum  tui. 

XI.  Uem  illic.  {Isai.  lvii,  15) :  Hcee  dixil  Excelsus 
in  excelsithabitansinaiternum,  sanctm  in  sanclis ;  no- 
nien  esl  ei  Dominus ;  Excelsus  in  sanctis  requiescens,  et 
pusillanimis  dans  animi  mquitatem,  et  dans  vitam  contri-^ 
bulatis  corde.  Non  in  sempiternum  iraseor  vobis,  ne\ 


>gie 


1171 


DE  ARGUMENTO 


H7i 


per  omtm  mmUcabo  in  vos ;  tpiriini  enim  a  me  prodiet  A  ostendatur  ciipere  Deum,  ut  8i  qiiis  at^  co  deCectssei, 

ad  eum  denique  reverleretur ;  et  proplerea  diekiia 
innuroeris  exspeclasse  :  conjiueri  quoque  Domiaan , 
quod  impios  videat  in  iniquo  proposito  persistere  el 
veteri  pervicacia.  Cur  ego  repellentur  hi,  si  UDdea 
aliquando  ad  Ecclesiam  confugiant,  ut  prtora  enmis:^ 
defleant  ?  Non  multum  distai  ab  ea,  qtia  utiiiir  iio&« 
ter  scriplor,  Yiilgata  versio;  nam  liujiismodi  e&l: 
NHmquid  obtimcetur  virgo  omamenli  «nl,  oail  «^•hm 
foicim  pecloralie  iuas?  Populus  vero  meuM  oblilu$  en 
mei  diebus  innumeris. 

XUL  llero  illic  (/erem.xviii,7.)  :  In  summa  toqtur 
super  gettlem^  aui  super  regnum^  aut  auferam  eas^  et 
perdam.  Et  si  conversa  fuerit  gens  a  malis  wis «  peauteh^ 
denmlis,  quod  (2)  cogitavifacere  il^s,  Et  summa  to^uar 


et  inspiraUonem  omnem  ego  feci,  et  propter  peccatum, 
pusitlum  contrislavi  eum^  et  averti  faciem  meam  ab  eo^ 
et  vilem  passus  est^  et  abiit  trislis  in  viis.  Vias  ejus 
vidi,  et  sanavi  eum,  et  consotatus  sum  ego^  et  dedi  ei 
consolationem  veram,  et  pacem  super  pacem  iis  qui 
longe,  et  iis  qui  prope.  Et  dixit  Dominus :  Sanavi  eos  : 
iniqui  auieni  ut  mare  commoium,  sic  ftuctuabuntur^ 
et  quiescere  non  possunt,  Non  est  gaudere  impiis^ 
dicit  Dominus. 

AfOnem  superiori  expiicationem  excipit  locus  istCi 
quo  ad  divinam  pieiaiem  erga  inlquos  quoscumque 
commendandam,  eosqiie  iuvitaiidos  ad  poeniteiitiam» 
uiitur  aucior  libri  ad  Novatianuhu  c  Eiquoniam) 
<  inquil  ille  (pa^;.  11),  Jereinias  propheta  in    per- 


<  soiia  populi     peccatoris  deprecaiur  Dominum  ,  B  super  gentem^  aut  regnum,  ut  remdificem  et  ptaniem^ 
t  dicens  :  Emenda  nos ,  Domine^  sed  in  judicio  et 
t  non  in  ira,  ne  puucos  faeias  nos;  adjecit,  et  dixil 

<  Isaias  :  Propter  pucalum  modice .  conlristavi  eum, 
t  et  percussi  eumt  et  averii  faciem  meam  ab  eo ,  et 

<  contristalus  est^  et  abiit  tristis  in  viis  suis ;  et  quia 

<  operatiir,  adjecit  el  dixit :  Yias  ejus  vidi^  et  cu- 

<  ravi  eum,  et  dedi  ei  exhortfitionem  veram^  pacem  super 

<  pacem;  pnenileiilibus,  deprccanlibus  et  operan- 

<  tibus,  resiitui  posse  quod  male  perierint ,  quodve 

<  a  Chrisio  declinaverint.  > 

Vulgaia  porro  sic  locum  hunc  reddit :  Hm  dixit 
ExceUiiS,  et  sublimis  habitans  ceternitatem  :  et  sanclum 
nomen  ejus :  in  excelso  et  in  sancto  habitans^  et  cum 
contrilo  ethumiii  spiritu^  ut  vivi/icet  spiritum  humilium. 


et  facient  mala  ante  me^  ut  non  audiant  vocem  \ 
et  paeniiebo  de  bonis^  quw  tocutus  mm  faeereeit, 
Meta  allegali  loci,  me  qOidem  judice,  haec  esl : 
Tesiatur  Dominusse  minatum  essequidero  pernicieffl 
populorum  et  genlium,  tamen  si  eos  suornm  crimi- 
nuin  poeniieai,  se  staiim  aversurum  poenas  qoas 
antea  minatus  fuerat.  Conira  si  a  jusruta  defecerinr 
viri  probi,  se  prxmia  minime  daiururo,  qus  aniet 
polliciius  fueral.  Paucis  testatnr  se  neiiilnem  pttni- 
tehtem  odisse,  neminem  a  probftaie  desctscenieBi 
fesplcere.  Cur  ef-go  a  poenitentia  propier  prion 
crimina,  qu»  nunc  deflcnt,  et  eastlgationihus  afllfe* 
tionibusqiie  delere  parati  suntt  averiehlur  populi  ? 
Cur  in  pertinacia  et  sclilsmate  persisienl  et  Novaila- 
et  vivificet  cor  contriiorum.  Non  enim  in  sehtpiternum  C  nui  et  qui  Novaiiaito  adhaeseruiil;  fidenlqoe  in  prio- 


tiligabo,  neque  usque  ad  jinem  irascarf  quia  spiritus  a 
facie  mea  egrcdieiiirf  et  flalus  ego  faciam,  Propler 
iniquilatem  avariiids  ejus  iraius  sum,  et  perciUsi  eiiih  : 
abscondi  a  ie  faciem  ineam  et  indignalus  sum ;  et  ahiit 
vagns  in  vla  cordis  sui.  iliah  ejus  vidif  et  sanavi  eum^ 
etreduxieum^  et  reddidiconsotationes  ipsiei  lugentibus 
ejus.  Creati  fructum  labiorum  pacem,  pacem  d  qui 
tonge  esi,  et  qui  prope,  dixit  Dominus^  et  sanavi  eum. 
Impii  autem,  quasimarefervens^  quodquiescerenon  po- 
test/et  redundanl  fluctus  ejus  In  concutcationem  et 
tutufn.  Non  est  pax  impiis^  dtcit  Dminus  Deus.  Vlde 
inierpretes  in  iocuin  hunc. 
XII.  Ilem  apud  ieremiam  {Jer.,  ii,  5i.) :  Numquid 


ribtts  meritis  suis  ?  ea  quac  ad  loeam  xv  afferemii^ 
iDcum  hunc  ipsum  illustrant.  SiValgalam  tuipis, 
ecce  illam  ;  RepenU  toquar  adversum  gentem  H  ad- 
iferstim  regnum,  ut  eradicem,  tt  dmruam^  et  £^ 
perdam  illud,  Si  p«niteniiam  egerit  §ens  itla  a  m^ 
suo,  quod  tocutus  suif|  adversus  Mim,  agam  cf  ego  pee- 
nitentiam  iuper  mato^  quod  cogitavi  ut  faeerem  ei.  £l 
sUbilo  toquar  de  genU  et  de  regno^  ut  eedificem  ti 
ptantem  itlud.  Si  fecerit  matum  in  ocuHs  meis ,  iif  mi 
ottdtal  vocem  meam,  peenitentiam  agam  super  ftoiw, 
qnod  locutus  sum  ut  facerem  ei,  Locum  hunc  alle^ 
etiam  Damasbenus  (3). 
XIV.  Ilem  illic  {Jerem.  m  ,  1«) :  Reserlere  ad  «m. 


obifdiscetur  sponsa  ornamenli  suf,  oul  t^fr^o  fascite  pecto-  |>  habitatio  Israet ,  dicit  Dominus,  et  non  firmabofaciem 


ratis  sum  f  Poputus  vero  meusobtiius  est  mei  dierum  [i) 
quorum  non  est  numerus, 

Si  adversus  Novatianos,  qui  jam  ab  Ecclesia  defe- 
cerant,  plurimisque  se  devinxerant  crimioibus,  li- 
hrum  hunc  scripium  putas,  facile  vides  quo  respl- 
ciant  moiiita  hocc  :  scilicet  ut  eorum  crimina  et 
periinaciam  Indicent,  doceantque  sluUe  illos  ab 
Ectlesia  defbcisse,  quse  mulio  jam  tempore  eos 
exspectabat  invitabaique  ad  pceiiltentiam ,  stulte 
quoque  lam  diu  (diebus  innbmeris)  in  errore  petsis* 
tere.  Si  vero  conscriptum  putas,  ut  ieniias  a  Cy- 
priano  inducu  confirmaretur»  ideo  afferri  dicito^  nt 


^  (i)  DiebuSf  ut  puto. ' 


meam  super  vos^  quia  misericors  ego  ssm ,  dicil   D^ 
minus ,  et  non  irascar  vobis  in  eBternuiH. 

Prseseus  Jeremis  locus  eodem  spectat »  quo  sope- 
rioris  loci  pars  prior ;  nt^que  vero  peculiare  annota- 
lione  indiget.  Vulgatus  i|psierinterpresad  huiicmo- 
dum  verba  ea  verlit :  Revertere,  aversatrix  Israel^  eit 
Dominus  ,  et  non  avertam  fdciem  meam  a  vo^is ,  quk 
sanclus  ego  luitt,  dicil  Dominus,  el  non  hrascar  im  pet- 
petuum.  Consule,  oro »  quue  docet  clarissinius  Cahae- 
tus  in  locum  hunc  qiiem  non  prxterit  Damasceniis. 
Mirum  porro  quod  nonallcgetiir  deinceps  in  eamdea 
sententiam  Joel|  cum  eum  ssepe  ailegaverifii  Cf- 

(2)  Quas. 

(3)  ParaU.  iitt.  ft,  tit.  m,  p.  578,  tom.  4C 


1175  SUPfifdOBIS 

prianus  (1)»  Paeianus  et  Damascentis;  &isd  id  (brtasse  A 
librarii  f ilio  et  negligeniige Jribuendum  esi. 

XY.  Iiem  iiiic  {Jerent,  in,  14) :  ConverUmini  filii 
qui  receuistii,  dicit  Dominus,  Quoniam  ego  dominaber 
Mtri  H  aceipiam  vos  nnum  de  cimlate  et  duo$  de 
familia^  et  inducam  tm  in  Sion^  et  dabo  vobii  pastores 
iecundnm  cor  metcm,  et  pascent  tos '  pascentes  cutot 
disciplina, 

Non  absimilis  est  sensus  verborum  illorum,  qua^ 
modo  aliegavi,  quxque  unius  iantum  versicuti  inler- 
vallo  a  superioribus  disiant.  In  Vuigaia  potro  in 
iaiinum  sic  versa  suiit :  Convertimini,  filiiy  revertentes^ 
dicit  Dominus,  quia  ego  tir  vester,  et  assumam  vos 
unum  de  dvitale^  et  dnos  de  eognationet  et  intr^dn- 
cam  vos  in  Sion,  et  dabo  vobis  pastores  juxta  cor 
meum,  et  pascenl  vos  icientia  et  docttina.  B 

Si  quis  aflirmet,  ad  Novaiianos  expresse  dirigi 
verba  hxc,  iiiisque  promitii  si  ab  hscresi  et  schis* 
maie  resipuerint,  reversique  fuerint  ad  Ecclesiam, 
iegiiimos  verosque  pastores,  dum  iilegliimosspurios- 
que  ianiummodu  haberenl,  id  saue  affirroabit,  quod 
ego  verisimillimum  puio.  Lege,  obsecro,  qiia!  de 
sceiesta  ordinatione  Novaiiani,  allorumque  scbisma- 
iicorum  iradunt  Cyprinnus  (1)  et  Pacianus  (i), 
quibus  addas  opio,  quse  hoc  super  argumenio  aucior 
iibri  ad  Novatianum  copiose  disserii  (5).' 

XYI.  Uem  iliic  {Jerem,  iii,  %2) :  Convertimini  fitii 
revertenteSf  et  ego  sanabo  contritionem  vestram, 

Idem  porro  quod  de  duobus  proxime  praecedenti- 
bus  Scriplurse  locls  dixi,  de  eo  eiiam  afGrmare  non 
vereor,  quem  niiper  aituli,  quique  iu  Vulgaia  sic  C 
legiiur  :  Convertinunif  filii  revertentes,  et  sattabo  aveT' 
siones  vestras,  Vide  inierpreies  in  hunc  iocum. 

XVII.  liem  illic  (/crem.  iv,  14) :  Abluea  malitia  cor 

(i)  f  Ei  Johel  proplieta  pietalem  Domini ,  Domino 
ipsomonenie  declarai  :  Revertiminij  inquil,  ad  Do- 
minum  Dewn  vestrum,  quoniam  misericors^  et  pius  esi, 
et  patiens^  et  multte  miserationis ,  el  qni  sententiam  fie- 
ctat  adversus  malitias  irrogatas,  >  Quihu^  quidem  re- 
ciiaiis,  haec  addit  Cypriaiius  :  c  Polest  illc  indulgon- 
f  liam  dare,  senicniinin  suam  poiesi  ille  drflcclere. 
f  PoRiiilenli,  oppraiiii,  roganti  polesi  clemenler 
f  ignoscL-re.  i  (in  libro  de  LapsiSy  p.  586.) 

Alibieiiatn,  iiira.  episi.  ui,  p.  155:  f  N.im  cum 
f  scripiuin  sil  :  Deus  mortem  non  fecit,  nec  delecta' 
f  tur  in  perditione  vivorum ;  uliqiie  qui  nemincm  vult 
f  perire,  cuplt  peccatnres  pOBniieiiiiam  aj^ere,  ei  per  D 
f  poaniienUiim  deiiuoad  viuim  redire.  Ideo  ei  per 
f  Jobcl  proplielain  clainalet  dicii  :  Etnunc  licec  dicit 
f  Dominus  Dens  vester :  Revertimini  ad  me  ex  toto  corde 
f  vestroy  simulque  et  jejunio  et  fletu  et  plnnctu,  et  dis- 
i  cindite  corda  vestra  et  non  ve  timenta  vestra^  et  rever- 
f  timini  ad  DQminum  Deum  vestrum,  quia  misericors 
f  et  pius  estf  et  patiens  el  multw  miserationiSy  et  qui 
f  sentcntiam  fiectat  adversus  malitiaih  irrogatnm,  i 

Paciaui  porro  JoHcIem  alleganiis  verba  habes 
epist.  I,  pag.  5i,  ei  epist.  iii,  pag.  65.  Quod  ad  Da« 
mascenuin  aiiiuei,  cousuie  parall.,  liit.  (x,  iit.  3, 
p.  578,  lom.  II  edii.  ie  Quien. 

(1)  De  Uniiate  Ecclesix ;  epist.  xli,  p.  Ii5; 
epist.  XLviii,  p.  i50,  el  epist.  xlix,  p.  141,  cic. 

(5|  Episi.  ni,  p.  60,  iom.  ii,  Btbliot.  Paris. 

(4)  f  Pra.'dixerni  quidem  ei  Dominus  muUos  esse 
venturos  sub  pcliibus  ovium  rapaces  iupos,  eto 
p.  13etl4. 


OPUSGULI.  1174 

(ttum,  Jeruialem,  ut  ioneris,  Usquequo  eruntin  teeogi- 
tativnes  dolerUm  tuorum  ? 

Ut  vim  assequaris  lesiimonii  illius,  quod  hic  alle- 
gaiur,  ea  cotisule,  quae  ad  locos  Scripiurae  iv,  v  et 
IX  tradiia  suiit.  Vulgata  sic  iilud  exhibet  :  Lava  a 
malitia  cor  tnum,  Jerusaiem^  ut  salva  fias,  Usquequo 
mdrabuntur  in  te  cogitationes  noxice? 

XVIU.  Ilcm  illic  (Jerem,  viii,  4)  :  Hosc  dicit 
Dominus :  Numquid  qui  cadity  non  resurget ;  aut  qui 
averlit  «f ,  non  convertetur  ?  quia  avertit  se  populus  iste 
a  vimne  improba ,  et  obtinuerunt  prassumptione  stid, 
el  nolnerunt  converti, 

Ipsissimam  expiicaiionem  adhibet  iis  Jeremix  verbis 
qux  modo  «llegnvi,  Bachiarius  (5)  bxc  iradens  : 
Et  aiibi :  Numquid  qui  cadit  non  resurget,  aut  avertens 
noH  converiilur?  Ad  hunc  vero  modum  Vulgata 
refert :  Ucec  dicit  Dominus  :  Numquid  qui  cadit  non 
resurget  ?  et  qui  aversus  est^  non  revertetur  ?  Quare 
ergo  aversus  est  populus  iste  in  Jerusaietn  avenione 
eontentiosa  ? 

XIX.  liem  i\l\c  {Jerem.  vni,  6) :  iVon  est  homo 
poenitenttam  agens  a  malitia  sua,  dicens  :  quid  feci  ? 
Defecit  qui  currit  cursu  suo^  sicut  equus  suadens  (6) 
in  hinnitu  suo, 

Quodhoc  locopositum  esi,  islud  ad  eum  ferroe  mo- 
dum  expticaiur  quo  explicatur  duodecimo  loco  positum* 
Hieitaque  ea  recoie,  quse  ibi  suntdicia.  Vuigata  paulo 
aliier  ea  verba  reddil;  nimirum  ita :  Nullus  est  qui 
agat  pcenitenliam  super  peccato  iho,  dicenSf  Quid  feci  ? 
Omnes  conversi  sunt  ad  cursum  suum,  quasi  equus 
impelu  vadens  ad  prailium.  Ca  itaque  intcrpretaiio, 
quam  scquitur  noster  scriptor,  a  Sepiuaginia  inter- 
preiibus  profluit.  Sic  aulem  ea  explicat  Theodo- 
retus  (7) :  f  Equus  impetu,  ei  hinnitu  currens,  posi  la- 
f  borem  sisiit;  hi  vero  (impii  scilicet  et  iiiiquissimi) 
f  minime  constiterunt  in  sceleruin  suorum  cursu.  i 
Locum  hunc  allegai  etiam  Damascenus  (8). 

XX.  Iiem  illic  {Jerem,^  xviii,  H,  12) :  Avertatur 
ergo  unusquisqueavia  suamala,  el  meliora  facite  studia 
vestra,  Et  dixerunt :  Confortabimur,  quia  post  adinven- 
tiones  vestras  (9)  ibimus,  et  unusquisque,  quce  placent 
cordi  stto,  mata  faciemtu, 

Si  eorum  meinineris,  quae  ad  iocum  xii,  eorum 
quoque,  qua^  ad  xiv,  xv,  et  subsequenies  annoiavi- 
mus,  faciiepercipies,  quo  superiora  verba  collineent. 
Propterea  porro  ea  aliata  hic  puio,  ut  sicui  olim 
vocanii  Domino  ad  poeniiontiam  Hcbra^us  populus 
sceleribus  suis  obstrictus  parere  recusabat,  male- 
baique  diis  alienis  pravisque  inclinatioiiibus  inser- 
vire,  quam  Deo ;  ita  iniqui  iiii,  quos  corripii  noster 
scripior  (Novaiiani  scilicei,  nisi  piane  falliniur), 
schismate  ei  erroribus  suis  impediii,  vocanti  Deo  et 
Ecclesiae  parere  renuerunl,  pertiiiaciier  volenies  in 
scbismaie  et  suscepio  errore  persisiere.  Vaide  affi- 

(5)  P.ig.  3  edit.  Francisci  Florii. 

(6)  Polo  legendum  :  Sudans, 

(7)  Lib.  11  Commeniar.  in  Jeremiam.,  cap.  vni. 


(6)  Polo  legendum  :  Sudans, 

(7)  Lib.  II  Commeniar.  ii  ' 

(8)  Parall.  iiti.  ft,  iit.  iii. 


(9)  iVuilra»,  ut  puio.jjj 


Digitized  by 


Google 


H75  DE  ARGUMENTO  H76 

nis  iiUerprelaiioni  quam  scriptor  noster  proponit,  A  perlinacia  lii  persttlerini,  lamelsi  reniam  ei3  um 


ea  csl  quam  liabel  Vulgaia,  nimirum  haec  :  Reverta- 
tur  uwisquisque  a  via  suamala^el  dirigile  via$  vestras 
et  studia  vestra.  Qui  dixerunt  :  Desperavimut ;  post 
cogilationes  enim  nostras  ibimus,  et  unusquisque  pra^ 
vitaiem  cordis  svi  mali  faciemus, 

XXI.  Iiem  illic  ( Thren.  ii,  18 )  :  Effunde  sieut 
iorreiis  lacrymasdie  ac  nocte;  noli  dare  tibi  requiem ; 
non  sileat  pupitla  oculi  tui, 

Ad  poeiiileuiiam  pulchre  iuvliant  hxc  verba,.  quse 
Vulgala  sic  habcl  :  Dedue  quasi  torrentem  hcrymas 
per  diein  et  noctein  :  non  des  requiem  tibi,  neque  ta- 
ceat  pupilla  oculi  tui.  Hic  obiler  noio,  priinis  Eccle- 
hix  sxculis  Jeremiai  Lamenlationes  non  consliiiiisse 
librum   peculiarein  sejuiicluin  a  Prophetia.  Mirum 


crebro  et  verbis  tam  perspicuisobtulerit.  Ylde  qiac 
diximus  ad  locuin  xii,  ilero  quae  ad  xiv  et  sequeoCes. 
Si  Vulgatam  interpreuiionem  optas,  eam  sutim 
affero  :  Et  dixit  Dominus  ad  me  in  diebmt  J^ 
sicB  regis:  Nnmquid  vidisti  qum  [eeeril  av^sMirix 
Israel  ?  Abiit  sibimet  super  omnem  monUm  «r- 
celsum,  et  sub  omni  ligno  frondoso,  et  fomicata  etl 
ibi,  et  dixi ,  cum  fecisset  h<Bc  omnia :  c  Ad  me  re^er^ 
tere,  >  et  non  est  reversa. 

XXIY.  Item  illic  (Thren.,  iu,  31) :  Non  repdlei  iu 
aternum  Dominus,  et  cum  hunnliaverit,  miserebUmr  se- 
cundum  muUitudinem  misericordia  suce,  quia  non  hMsm- 
tiabit  extoto  corde  suo,  neque  repellet  filioshominmm. 

Ea  quae  lesiimonio  xiir,  aliisqtie  affinibtis  tr^U 


iiaquc  iion  est  sii  scriptor  nosier  veluii  uuo  libro  B  snnt,  rursus  inculcaiitur  iis  verbis.  qiise  nunc  expeo- 


comprehensa  hiec  alleget  (item  illic). 

XXII.  Item  illic  (Thren.  iii,  40)  :  Perscrutemur  vias 
nostras  et  convertamur  ad  Dominum.  Mundemus  corda 
nostra  cum  manibus  nostris,  et  respiciamus  ad  Domi- 
nMw,  qui  habitat  in  ccelis.  Nos  peccavimus^  et  irrita- 
vimitSf  et  tu  non  es  propitiatus. 

Voces  poeniieniis  ad  Deum  clamautis,  aique  ab  eo 
veniam  ei  miseraiionem  exposcentis  verba  hac 
exprimunt.  Iiiviiaiitur  iiaque  his  primo  peccatores, 
quicuinque  landem  ii  sint,  ideo.jue  Novatiani 
ipsi  et  schismalici,  ad  poenileuliam.  Oslenditur  quo- 
qiic  immeriio  pracludi  viain  ad  poeniientiam,  quan- 
doquidein  Spiriius  sancius  per  Jeremiam  eorum  pro- 
ponii,   ac   laudat  exempla,   qui  pravitatem    suam 


dimus,  et  in  Vulgala  sic  habentur  :  Quia  non  repei^ 
let  in  sempiternum  Dominus.  Quia  u  abjecit ,  ct  fnw- 
rebitur  secundum  multitudinem  nusericordiamM  sm- 
rum ;  non  enim  humiliavit  ex  corde  suo,  et  abjeeit  fUios 
hominum, 

XXV.  Item  apud  Ezechielem  (xxxui,  12) :  £c  jtcs- 
tus  non  poterit  salvus  esse  in die peccati.  Cumjusio  dicam, 
tVita  vives,  i  ipse  vero  confidet  super  justitiam  «iuuh, 
et  fecerit  iniquitatem,  omnes  justiiia:  ejus  non  cotmHe- 
morabuiitur  :  in  sua  iniquitate  quam  feceril^  in  ea 
morietur  :  et  cum  dicam  impio,  c  Morte  morielur^  • 
averterit  se  a  peccato  «uo,  et  fecerit  justitiam  et  jm- 
dicium,  et  pignus  debitori  reddiderit ,  et  rapinam 
restituerit,   in   prosceptis  vitcs  ambulaverit,  ne  fadat 


dctesiaii  :    Scrutemury   inqiiiunt  (placet  enim  Vul-  C  iniquum^  vita  vivet,  et  non  morietur.  Omnia  peeeata 


galain  sequi  )  vias  nostras  ,  et  quceramus,  et  re- 
verlamur  ad  Dominum.  Levemus  corda  nostra  cum 
manibus  ad  Domimim  in  ccelos.  Nos  inique  egimus, 
et  ad  iracundiam  provocavimus ;  idcirco  tu  inexorabilis 
es.  Suspicaius  sum  aliquando  posterioribus  iis  verbis, 

nos  peccavimus et  tu  non  es  propitiatus,  indicari 

causau»,  cur  cxagitarenlur  lum  a  Chrisliauis,  tum  a 
Geiililibus  ipsis  Novaliaui  (quia  scilicet.  criminibiis 
6uis  et  schismale  Deum  irriiaveranl ;  recicne  an 
secus  id  suspicarer,  judicei  lecior. 

XXIII.  heiu  illic  (Jerem.  iii,6)  :  Etdixit  Dominus 
ad  me  in  diebus  Josice  regis :  Vidisti  quce  fecit  mihi  ha- 
bitatio  Israel  :  abiit  super  omnem  montem  excelsum .  et 


ejus  qucB  peccavit,   non  commovebuntur  ei^  quiajudi^ 
cium  et  justitiam  fecit,  in  ipsis  vivet. 

Qui  hicallegatur  ex  Ezecliiele  locus,  similUmas  est 
illius,  quem  ex  Jeremia  attulil  n.  xiii,  ideoqaeeam- 
dem  cxcipit  explicationem.  Utitur  his  Exeehielii 
verbis  auctor  libri  ad  Novattanunit  sic  eumdem 
Novaiianum  rcrutans  (  p.  13  ) :  c  Unde  igitur  ei  tam 
sceleraius,  et  tam  pcrdiius,  tam  discordix  furore  ve- 
sanus  exstiterit  isteNovatianus,invcnire  iion  possom ; 
qui  semper  in  domo  uiia,  id  est  Christi  Ecclesia, 
proximorum  delicta  utpropria  fleverit ;  nnera  fratnim, 
sicut  Apostoius  horiatur,  subliiiuerit ;  lubricos  ui  fide 
coelesii  alloculione  corroboraverit.  At  nunc  ex  qao 


subiit  ad  omne  liguum  nemorosum,  et  fornicata  est  illic.  D  Caiiiam  iliam  lixresim,  qujB  non  iiisi  tanlum  occiderc 

gestii,  exerccre  coepit ,  nec  sibi  novi.^sime  parcit. 

Cseterum,  si  legisset  qiiia  juslitia  justi  non  Uberabii 

eum  iii  die  qua  crraverit,  et  iniquilas  impii  non  oo- 

cehit  ei  ex  qua  die  conversus  fuerit,  jain  olim  in  ei- 

nero  poeniieret  ilie,  qui  semper  poenitentibus  adver- 

satur;qui  in  ruina  racilius  aedificatorum  suntiom 

operatur,  quam  iii  structione  jaceotium  ruinamin  ; 

qui  multos  ex  fratribiis  nostris  miserrimos  fabis  snis 

adversationibus  perierriios,  iterum  fecit  ethiiicos,  di- 

cendo  quod  poenitentia  lapsorum  sit  vana,  nec  possit 

eis  proficere  ad  salulem.  > 

Vulgaius  porro  iiiierpres  eamdem  sententiam  laii- 

nitate  donavii  his  verbis  :  Et  justus  non  poterit  vivere 

in  justitia  stta  in  quacumque  ditr  peccavcrit.  Etia$m 
Digitized  by  V 


Et  dixi  postquam  fornieata  est  hcec  omnia  :  c  Ad  me 
convertere,  i  et  non  est  reversa. 

ita  locus  isie  iu  codice  allegatur,  [ut  uframque 
retiiieai  vocem,  habitatio,  domus,  quarum  altera 
cerla  rcdundat.  Monui  auiem  delendam  esse  vocem 
domus :  iioii  quo  vox  haec  displiceret,  sed  quod  pu- 
larem,  cx  margine,  iuqua  explicationis  causa  primum 
posita  fuerat,  in  lextum  ipsiim  deinceps  transiisse  : 
alibi  eiiim  nosier  scriptor  expressc  verlit  habitatio. 
(Bevertere  ad  me,  habitatio  Israel,  n,  U).  Jamvenio 
ad  explicaiionem.  Exiiiiia  Dei  pieias,  ac  charitas 
erga  ipsos  immanium  criminum  reos  hic  primo  com- 
mendatur  :  adhuc  enim  eos  vocat  Dominus  ad  poe- 
niicoiiam.  Queritur  deinceps  Dominus,  quod  io  sua 


un 


SUPERIORIS  OPUSGUU. 


Ii7g 


dixero  ju$io  quod  vila  vivat,  et  confiius  injuiiitia  tua  A  effecit  his  Terbis :  7»  ergOy  fili  honunit^  dic  ad  domum 


fecerit  initiuitatem,  omnei  jusliliw  ejus  oblivioni  traden- 
iur,  et  in  iniquitate  sua  quam  operatus  est,  in  ipsa  mo- 
rietur.  Si  autem  dixero  impio,  <  Morte  morieris,  >  et 
egerit  pcenitentiam  a  peccato  suo,  feceritque  judicium  et 
justitiam ,  et  pignus  restituerit  ille  impius^  rapinamque 
reddiderit ,  in  mandatis  vitm  ambulaverit,  nee  fecerit 
quidquam  injustum,  vita  vivet  et  non  morietur,  Eadein 
monlla  liabes  versiculis  21  el  ^  cap.  xvui  ejusdem 
Ezechielis. 

XXVI.  Ilem  iliic  (Ezechiel.  xvii,  24) :  Ego  Dominus, 
quia  humilio  lignum  altum^  et  exallo  lignum  /rumt/e,  et 
arefacio  lignum  viride^  et  reviviscere  facio  lignum  aridum. 

h\  porro  quod  modo  expressis  verbis  iradiium  est, 
nunc  eleganii  ailcgoria  snb  oculos  ponilur  :  alque 


Israel:  Sic  tocuti  estis,  dicentes  :Iniquitates  nostrWt  et 
peccata  nostra  super  nos  sunt,  et  in  ipsis  nos  tabesdmus : 
quomodo  ergo  vivere  poterimus  ?  dic  ad  eos :  Vivo  ego, 
dicit  Dominus  Deus :  nolo  mortem  impii^  sed  ut  conver" 
tatur  impius  a  via  sua,  et  vivat, 

XXVIII.  Iiem  illic  {EzechieL  xxxvi,  36);  Ego  Do- 
minus^  asdificavi  demolita^  et  plantaviexterminata. 

Allegoria  allera,  aflinis  iili  quae  n.  26  allata  est, 
hic  proponilur,  quam  quoniam  scriptoris  nosiri  ver^ 
bis  retuli,  libel  eiiam  Vulgaiae  verbis  exhibere,  qnx 
bujusmodi  sunt ;  Ego  Dominus  wdificavi  dissipata^  plan' 
tavique  incuUa. 

XXIX.  Iiem  \\\ic (Ezeehiel,  xviii,  2i) :  Et  iniquussi 
convertat  se  ab  omnibus  iniquitatibuSy  quas  fecit^  et  CU' 


illa  quidemindicatur,posse  Deiim  pro  lubito  et  super-  B  itodiat  omnia  mandata  mea,  et  faciat  judicium^  et  ;i- 

bos  deprimere,  et  humiles  deque    suis  criminibus 

dolenies  exiollere.  Ferit  iiaqne  hxc  senientia  No- 

vaiianos,  in  scbismale  tumidos  et  elaios :  eos  quoque 

omnes  ferit,  qui  veniam  et  pconilentiam  peccatoribus 

prsecludunt  quanio  quidem  Dominus  virguituin  hu* 

roile  exaltat  et  ligno  arido  vitam  ac  vigorem  impertit. 

Quod  si  eamdem  plane  huic  lestimonio  adhibendam 

censes  explicationem,  quam  superiori,  adhibiii  per 

me  quidem  licet.  Quamquam  vero  vix  distat  Yulgata 

interpretatio  ab  ea  quam  nuper  proposui,  quoniam 

tamen  usque  adhuc  veteri  interpretaiioni  Vulgatam 

addidi,hic  pariter  addo  :  Quia  ego  Dominusjiumiliavi 

tignum  subiime^et  exaltavi  tignum  humile:  et  siccatnit- 

gnum  viride^  et  frondere  feci  lignum  aridum. 


stitiam  et  misericordiam ,  vita  vivet  et  non  morietur* 
Omnia  delicta  ejus^  qnce  fecit,  non  erunt  in  memoria ; 
in  sua  justitia,  quam  fecit ,  vivet.  Numquid  votuntate 
volo  mortem  injusti^  dicit  Adonai  Dominus^  quam  ut 
avertat  se  a  via  sua  mala,  et  vivere  eum  ? 

Id  ipsum  quod  paulo  anie  Ezechielis  prophets 
monltis  iraditum  erat,  aliis,  superioribusvalde  proxi- 
mis,  bic  inculcatur. 

Recole  numerum  xxv.  Hictantumnoio,  hunc  Eze* 
chielis  locum  in  eumdem  fortasse  sensum  allegatiim 
fuisse  a  Gypriano  haec  doccnte  ( de  Bono  Patientice^ 
pag.  A%)  :  i  Admonet  ne  quis  impatiens  in  opera- 
tione  deficiat,  ne  quis  tentationibus  aut  avocatus, 
aut  victus  in  medio  laudis,  et  gloriae  iiinere  desistat, 


XXYII.  Item  illic  (E^c/tte/.  xxxiii,  iO) :  Ettu^fitiC  etpcreantpraeterita,dumqiisec€epcrant,desinunte88e 


hominis,  dic  domui  Israel  :  Sicut  tocuti  eslis  dicentes, 
Errores  nostri  et  iniquitales  nostrce  in  nobis  sunt,  et  in 
ipsis  nos  tubescimus.  Et  quomodo  vivemus  ?  dic  illis : 
Vivo  ego^  dicit  />omm«f ,  si  volo  mortem  impii :  tan^ 
tum  a  via  sua  avertalur,  et  vivat. 

Perspicua  bxc  est  sententia,  qua  Dei  piclas  emi- 
net  in  vocandis  honiinihus  jam  pridem  in  iniqiiitale 
h?crentibus,  ac  peiie  despcraiis  :  ccrta  quoque  appa- 
ret  testificalio  divinu!  volunintis  de  iinperlicnda  per- 
diiissimis  quibusque  vcnia.  Atque  his  snne  verbis  ii 
prscserlini  reretluntur,  qui  divincc  charilati  limitcs  in- 
jiccre  pcrlentant  et  criininosis  poeniientiam  inierdi- 
cere.  Si  peccntoris  moriem  non  vult  Deus ,  sed  ut 
convertatur  ac  vivai ,  quis  criinina  aliqua  inexpia- 
bilia  dicci,  ant  poeniientiic  cupidos  nb  ea,  ideoque  ab 
Ecclcsia,  arcebil?  Adhibet  in  eumdem  sensuni  locum 
hunc  Ezechielis  is,  quem  saepe  citavi,  auctor  libri  ad 
Novalianum  {pag,  ii ).  Item^  inquiens,  Dominus  ad 
eumdem  {  propheiain  Ezechieleni );  Ft7f  hominis,  die 
populo  Israel :  Quare  locuti  eslis  dicentes :  Erroribus 
nostris  contnbescimus,  et  quomodo  salvi  esse  poterimus  ? 
dic  cis :  Vivo  ego ,  dicit  Dominus ,  quia  non  desidero 
mortem  peccatoris,  sed  desidero  ut  avertatur  peccator  a 
via  sua  pessima^  et  vivat.  Adhibent  quoque,  ne  cuncios 
enumerem,  Cyprianus  ( sub  finem  libri  de  Lapsis  ct 
fub  initium  libri  de  Bouo  Paiientia)  et  Hieronymus* 
Vide  qux  dicam  n.  50. 

Euindem  senicntiam  Yulgatus  interpres  latinam 


perfecta,  sicut  scriptum  est  :  Justitia  justi  non  libera^ 
bit  eum  in  quacumque  die  exerraverit,  Et  ile- 
rum  :  Tene  quod  habes^ne  aliusaccipiatcoronamtuam. 
Quae  vox  adliorlalur  patienier  et  foriiler  perseve- 
rnrc,  ut  qui  ad  coronam  laude  jam  proxima  nilitur, 
durante  paticntia  coronetur.  > 

Ita  vero  in  Vulgata  ea  verba  redduntur  :  Si  auttmim- 
pius  egerit  poenitentiam  ab  omnibus  peccatis  suis^  quce 
operatus  est,etcustodierit  omniaprcecepta  mea,  etfecerit 
judicium,  et  justitiam,  vita  vivet  et  non  morietur. 
Omnium  iniquitatum  ejus,  quas  operalus  est,  non  re- 
cordabor  :  injustitia  sua,  quam  operatus  esl^  vivet. 
Numquid  voluntatis  mete  est  mors  impii,  dicit  Dominus 
Deus,  et  non  ut  convertatur  a  viis  suis^  et  vivat  ? 
^  Atque  hacsaneinterprelationeposita,  ati|ue  adeo 
ex  etymologia  ipsa  nominis  Adonai  videtur  nliera  ex 
his  vocihus,  Adonai,  Dominus,  redundare.  Sed  inter 
ea  nolui  manus  in  superiorem  interpretalionem  in- 
jicerc.  Locum  hunc  iion  omittit  Damascenus  crebro 
allegatus  (tn  Parii//.,  etc). 

XXX.  Item  illic  ( Ezech.  xviii,  50  )  :  Converti- 
mim*,  et  avertite  vos  ab  omnibus  impietatibus  ves- 
tris  ,  et  non  erunt  vobis  in  pcenam.  Projicite  a  vobis 
omnes  iniquttates  vesiras,  quas  impie  fecistis  in  wie,  et 
facite  vobis  cor  novum,  el  spirilum  novum.  Et  ut  quid 
moriemini,  domus  Israel?  qtiia  nolo  mortem  morientis, 
dicit  Adonai  Dominus. 

In  illo  ipso  capitc  dccimo  ^fg^]^? fe^l5«<§^(5ble 


im 


DE  ikAGUMflNTO 


im 


legavf,  sed  MOiiiillM  interpoiilis  ( tmieulo  seilicei  A  benedtEif  H  fnuHitm  In  ampiiininm  Umdmri  m  gkn'' 


30)  inveniot  ea,  qu»  bie  adducuniur,  quibus  quidein 
inviial  Dominug  sceleslos  ad  poBniicnliam,  illisque 
non  modo  viiam,  verum  ctiam  gravissimorum  quo- 
rumlibel  criminuni  veniam  pollicelur.  Vide  qu» 
diximus  ad  locum  xiv,  xv,  el  afQiies  alios. 

Adhibel  explicalioneni  hanc  noslram  aucior  libri 
ad  Novaiianum  bcc  scribens  (p.  16) :  f  Demus  igi- 
tur  lotis  viribus  fidei  nosirte  Deo  laudem,  demus 
plenain  eonfessionem  :  quandoquidein  super  pcBni- 
tenlia  uostra  gaudeant  virtules  ccelorum,  gaudeant 
angeli  omnes,  gaudeai  et  Gliristus,qui  nos  deuuo  pec« 
caiis  oneralos,  deliciis  obrutos,  plena  el  clemenii 
moderaiione  cessare  a  facinore  horlaiur  dicens : 
Cenfferlile  vos,  et  redile  ab  impieletibu»  ifeuris,  el  nou 


fice»i,  quia  pote$la$  ejni  p6le$Uii  sempOema^  et  re- 
gnnm  ^u$  in  generalienem  el  ^tfiieraltoiieiit.  £l  amm 
habitatoree  terrm  apud  eum  in  nHulum  reputaii  eum, 

XXXll.  Iiem  apud  llichsaro  (vii,  2) :  tten  miM 
anima  mea^  qma  periil  veriiae  a  terra ,  ci  f »•  corrifei 
inler  omne*  non  eet.  Omnes  in  uanpune  judicmu : 
unu$qm$^  prommum  Iribuiat  tribuUuione  :  in  wudam 
manu$  $ua$  prmparani, 

Hic  Micheac  locus  si  singillalim  sumatur,  Novt- 
lianos  videiur  impelerc,  de  quorum  criinliiibtis  el 
schismate  queriiur  Dcus.  Ui  uberiorem  tamen,  d, 
si  ioqui  ila  siiiis,  cumpleium  alque  inlegrum  lior» 
verborum  sensum  assequaris»  subseqiicuiia  adjungere 
debes.  Tum  porro  dices,  propterea  Prophetaro  coa- 


eruni  vobi$  iniquitme^  ve$irm  ad  pcenam.  Projicile  a  B  queri,  quod  summa  omnium  esset  in  crimiBibns, 


vobi$  omnee  impietatee  ve$tra$^  qua$  feci$ti$  adver$um 
me  :  et  facUe  vobi$  cor  novum,  et  $pirilum  novmn,  Kt 
utquid  vo$  morH  lraditi$,  domu$  I$rael?  Non  enim 
demdero  mortem  piecatori$.  Hieronymus  pariier 
adhibel,  ad  Ru^iicum  lapsum  bxc  scribens  (I)  : 
4  EEecbiel  quoque  iisdem  verbis,  quia  eodem  et 
spirilu :  Convertimimf  inquil,  et  redite  ab  iniquitalibue 
ve$tri$,  domu$  Israel ;  ei  non  erunt  vobi$  in  tormenlum 
imj^eiatee.  Projicite  omne$  impietate$  veura$^  quibu$ 
impie  egi$ii$  adversum  me,  ei  faciti  vobi$  cor  novum  et 
$piritum  novum»  Et  quare  morienuni  domus  hrael? 
Piolo  euim  moriem  peccatori$,  dicit  Dominu$,  Unde  et 
in  consequenlibus  loqiiilur  ;  Vivo  ego,  dicil  Dominu$, 
nolo  mortem  peccatori$y  nisi  ut  revertatur  a  via  $ua. 


alque  iniquilale  consensio.  Ilorum  lamen  eseinpliui 
Propheia  cuntemnl  a  seait,  quippe  Dominum  vocare, 
eolereque  siaiuerat,  et  peccatorum  suorum  pffini- 
leniiam  agere,  quam  qui  peregisset,  supplicia  evi- 
tassei,  et  poenas  quas  priora  crimina  proroerebantur. 
Vere  b.iic  a  me  dici  is  faiebiiuri  .qui  septimiim  et 
subsequentes  versiculos  ejusdem  capilis  legeiit, 
quosquidem  ex  Vulgata  bic  describo,  nam  vetefea 
editionem  ex  nosiro  scriptore  ad  magiiam  parlan 
liabes  :  Prmcoqua$  ficu$  deeideravii  atdma  mea.  Pi- 
riit  $anclu$  de  terra^  el  recUu  in  hominibu$  non  mt : 
omne$  in  $anguini  in$idiantur ;  vir  fratrem  sMum  ad 
mortem  venatur,,.  ego  autem  ad  Dominum  aepieiam^ 
exspectabo  Deum  Salvatorem  meum :  audiei  me  Deus 


et  vivat ;  ne  niens  incredula  de  bonorum  repromis-  £  meu$,  Ne  lwteri$  inimica  mea  euper  me,  quia  eeddi  : 


sione  desperel,  et  semel  perdiiioni  animus  destinatus 
non  adhibeat  vulneri  curatiunem,  quod  nequaquam 
exislimat  posse  curari.  i 

Yulgatus  inlerpres  ila  laliiie  lcgi  voluit  lucum 
bunc  :  Convertimini ,  et  agite  posnitentiam  ab  omnibus 
iniquitatibus  vestris,  et  non  erii  vobis  in  ruinam  iniqui 
ta$„  Projicile  a  vobi$  omne$  prcBvaricationes  ve$tra$ 
in  quibu$  prmvaricati  estis,  et  facite  vobis  cor  novum  et 
$piritum  novum,  Et  quare  moriemini,  domu$  Israel? 
Quia  nolo  mortem  morientis^  dicit  Dominus  Deus, 

XXXI.  Item  apud  Dauielem  (iv,  51)  :  Et  post  finem 
dierum,  ego  Nabuchodonosoroculos  meos  in  ccelum  sus" 
tuli ,  et  sen$u$  meu$  in  me  conver$u$  e$t,  et  Attissimum 


eonsurgam^  cum  $edero  in  tenebri$,  Demmu  (ex  mea 
est.  Iram  Domini  portabo^  quoniam  peccom  ei,  donu 
causam  meam  judicet^  et  fadat  judidum  inevni ;  edu' 
eet  me  in  lucem^  videbo  jueiiiiam  ejn$^  el  a$]^ei  mt- 
mica  mea^  ei  operietur  confnsione,  quee  didt  ad  me : 
Ubi  est  Dominus  Deus  tuus?  Oculi  md  videbunt  tn 
eam  :  nunc  erit  in  conculcationem,  ut  tutum  plaiearum, 

XXXIII.  Iiem  illic  (Mich,  vii ,  8) :  Ao/i  gaudere 
super  me  inimica  mea,  quia  eecidi^  $ed  re$urgam,  pro^ 
pter  quod  d  sedero  in  tenebris^  Dominus  lucebit  mihL 
Iram  Domini  $u$tinebo,  quia  peccavi  et,  donec  jusd- 
ficet  ipse  cau$am  meam» 

De  hoc  leslimonio  recole  qus  modo  diximos.  Iloc 


laudad,  et  Regem  cmU  benediM^  el  viventem  in  scecula  d  habent  commodi  loci  isti  Micbex,  ut  prxier  ea  mo- 


laudavi^  quia  potesta$  eju$  aterna  e<l,  regnum  eju$  in 
generationet  et  omnee  qui  inhabitanl  terram^  nihil, 

Adduclii  ex  Daniele  verba  Nabuchodonosoris 
exemplo  inviianl  ad  poeaiientiam,  el  criminum  de- 
teslationem  inveieraios  in  Impietaie  populos,  el  fa^ 
cile  osiendunt,  nemini  oocludi  poauiicntix  locum, 
qoandoqiiidem  Nabuchodonosori,  supremi  numinis 
per  annos  plurimos  coniempturi,  concessa  est  deni- 
que,  propter  humiiilatem  verilatisque  agnitiouem, 
praeleriiorum  criiuinuma  Domiuovenia. 

In  vulgata  hxc  sic  leguntur  :  Igilur  post  finem 
dierum  ego  Nabuchodonosor  oculos  meos  ad  cxlum 
levavi^  et  sensus  meus  redditus  e$l  mihi »  ei  Aili$$imo 

(!)  Inepist.  ollin  ilvi;  in  cdit,  Veron.,  iM,p.  I, 


nila,  quae  nuper  expendimus,  antiquam  versionem 
nonnihil  a  Vulgau  remotaro  exhibeant,  quam  Uroen 
alibi  diflicile  invenies.  Porro  si  ad  perficiendara  sea- 
tentiam  versiculum  primum  hujusce  capitis  ex  ver- 
siune  SepiuagiiiU  opUs,  en  illuin  :  Beu  mihi  qme 
factui  $um  colligen$  $lipulam  in  me$$e,  et  racemos  ti 
vindemia.  Non  $unt  ex  boni$  ad  comedendum  prUd' 
IfOf,  heu  anima ! 

Mirum  porro  quod  non  afferalur  alter  ilicheae  lo* 
cus  haud  multum  a  superiore  disUns ;  versiculus  sd- 
licet  19  ejusdemcapilis,  quemsanciusflierunymus(i) 
ad  hunc  modum  legit  :  Ipse  averUt^  el  mi$erebitvr 

(i)  In  epist.  ad  Ocean.,  olim  Lxxxiii;  in  t&u 
Veron.,  69,  n.  6.  C^r^mn^o 

Digitized  by  V^OOy  lC 


1181  SUPBMOiUS  OPIWGULI.  iiSi 

noMtri ;  dmergel   mqittMe$  n^flraf ,  et  proikiei  fn  A  non  pasghn  omnibut  dari ;  nee  inleqaam  aut  inier- 


prafundum  marit  omnia  peeeata  noitra,  Sed  ideo  for- 
tasse  ab  eo  allegamlo  eavit  acriplor  hie  noster,  quod 
molto  aptitfs  Baptismo,  quam  poeiiitenii»  Terba  ea 
conTenire  pniaret.  Et  sane  Baptismi  gratiam  verbis 
iis  denotari  docet  idem  iileHieronymus  quem  adduxi: 
c  Michapas  deBaptisroi  gratia  yaticinatur  :  Ipu  aver' 
c  tetf  eic.i 

XXXIVt  Item  apnd  Sophoniam  (ti,  i) :  Convenlte, 
et  preeamini,  geneindieiplinala,  priue  qnam  efficiamini 
eicut  flo$  prtBterienSf  prius  quam  teniai  euper  vos  ira 
Don^ni,  priusquam  veniat  super  vos  (Ues  furoris  Do- 
mini,  Quwrite  Dominum,  onmes  humilesterrajudieinm 
operamitti,  et  qucerite  justitiam,  et  quasrite  mansuetudi- 
nem^  et  respondete  ei,  ut  protegamini  m  die  irte  Domini. 


pretaiio  dtvinae  volunialis,  aul  fbraitan  visiiatio  fueril, 
relaxari :  magno  pondcre  magnoque  iibraroine,  poat 
multos  geraitus,  effusioneroque  lacryinarum»  posi  to- 
tius  Eeclesise  preces.  i 

Voeem  illam  imquitatem  (ut  non  ttecipiatis  iniquita^ 
tem)  sume  pro  poena  iniquiiati  infligenda ;  jam  diu 
emm  monuere  inierpretes,  veees  has,  peceatum^  ini" 
quitast  et  affines  alias  ambiguas  esae ,  et  perinde  si- 
gnifieaire  peceatum  iniqttiiaiemqne,  ac  poenara  pecca- 
toet  iniqiiitaitinrerendam.  Abestnoni^ihilasuperiore 
inierpretatlone  Vulgata  ;  baeo  nenipeesl :  Convertere^ 
Israel^  ad  Dominum  Deum  tuum  ^  quoniam  corrwsti  in 
iniquitate  tua,  Tellite  vobiseum  verba ,  et  eonvertimini 
ad  Dominum ,  et  dicite  ei :  Omnem  aufer  iniquitatem^ 


f   Quid  porro  aptius  ad  lerrendoSi  averlendosque  a  B  aceipe  bonum,  et  reddemus  viiutos  tabiorum  nostrorum. 


schisinate  atque  haeresi  NovatianoSi  eosque  redueen- 
dos  ad  Ecclediam,  qoam  reliqnerant,  verbis  iia,  quae 
hic  ex  Sophonia  adducnntar?  quid  pariier  efAcacius 
ad  pernrgeKdos  ad  poenitentiam  eos,  qoi  cfiminibus 
suis  Dei  it^fn  adversus  se  escitaveranl?  Procul  dubio 
inierpretationi  Septuagintn  adhaerel  noster  auctor* 
Vulgatusautem  interpres  siceadem  in  latinum  trans- 
tulit :  Convenite,  congregamini,  gens  non  amabiHs : 
Priusquam  pariat  jussio  quad  putverem  transeuntem 
diem,  antequam  veniat  super  vos  ira  furoris  Dondni^ 
antequam  veniat  super  vos  dies  indignationis  Domini, 
Qucerite  Dominum,  omnes  ntansueti  terree,  qui  judicium 
ejus  estis  operati,  Quwrite  justum,  quterite  mansuetum : 
si  quo  modo  abscondamini  in  die  furoris  Domini» 


XXXVIl.  Item  in  EeeleaiaHko  (avu,  i9) :  Conver^ 
tereadDominum^et  reiinque  peeeata  tua^  et  nimis  oaito 
eatecralionem,  el  cognoseejuslitias  et  judieia  Dei^  et  sta 
in  sorte  propitiationisAttisiimii  et  vadt  in  partem  smcuti 
cum  vivis^  et  dantibus  confessionem,  Non  demoreris  in 
errore  impiorum.  A  morluo  quasi  nibil  perit  confessio. 
Vivus  et  sanus  confiteberis  Deo^  et  gtoriaberis  in  ndse' 
rationibus  illius ,  quoniam  magna  nuserieordiu  Dei  et 
propitiatio  illius  convertenlibus  ad  se* 

Ea  quse  ad  testimonium  xxxiv  annoiavi ,  hic  si  re- 
colantur,  satis,  ut  puto,  iilustrabuni  eum «  quem  hic 
afferimus,  lociim.  Novatiani  profocto  indicari  viden- 
tur  monerique ,  ut  landem  aliquando  ab  li<Tresi  ad 
Ecclesiam  reverianlur,  iis  verbis  :  Convertere  ad  Do^ 


XXXV.  Ilem  apud  Zachafiam  (i,  5) :  Convertimini  G  minum^  et  relinque  peecata  tua,.,  et  sta  in  sorte  propi' 


ad  me,  et  convertar  ad  vos, 

Adeo  perspicitus  est  locus  Iste,  ut  explicatione  mi- 
nime  indlgeai.  Vide  (jux  dixirnus  ad  locum  15,  16  et 
sequentes.  Q)nvenit  ellam  plane  CufO  Vulgata. 

XXXVI.  Item  apudOsee  (xiv,2) :  Conterterelsraei 
ad  Dominum  Deum  tuum,  quoniam  infirmatus  es  iniqui- 
tatibus  tuis.  Assumite  vobiscum  mnltos,  et  converiimini 
ad  Dominum  Deum  vestrum  :  dicite  ei  adoranles :  c  PO' 
tens  es  dimittere  peccata  nostra,  >  ut  non  accipiatis  ini- 
quitatem,  sed  ut  accipiatis  bona. 

Recole  quae  ad  loca  nuper  citata  ,  aliaqne  prldem 
explicaia  diximus,  et  manifesto  videbis,  qtto  speclerft 
verba  Ose:c,  qu%  nunc  expendimus.  Tantum  hic  ad- 


tiationis  Altissimi ,  et  vade  in  partem  smcuti  cum  vivis, 
et  dantibus  eonfessionem.  Generatim  peccatores  excl- 
taniur  ad  veram  sinceramque  ac  aolidam  poenitcn- 
liaini  eani  denique  quam  pra^cipit  Ecclesia  :  Nimis 
odilo  execrationem  et  eognosce  justitias  et  judicia  Dei , 
et  sta  in  sorte  propitialionis  Allissimi :  quid  eniin  ex- 
pressius  ad  nolandani  Ecclcsiain  ,  et  poenilentiatn  ab 
ea  praescripiam  ?  Monentur  auiem  ne  differant  reverli 
ad  Deum :  mors  enim  imminet ;  quamobrem,  dum 
vila  el  sanitas  adhue  «uperest,  supplices  ab  eo  veiiiam 
poacant,  quara  illCi  utpoie  summum  in  modum  mise- 
ricor^,  largiter  imperiiet :  Vivus  et  sanus  eonfiteberis 
Deo,  et  gloriaberis  in  fmserationibus  illius^  quoniam 


verto  verba  illa  ,  Assumiie  vobiscum  thutios,  si  zdDmagna  misericordia  Dei  et  propitiatiQ  iUius  converten- 


Novatianos  direcla  vls,  invitarc  cos,  ut  turmatifn 
veluti ,  muliisque  collectis,  ad  Ecclesiam  redcant.  Si 
ad  eos  qiii  pcenitenliae  causa  ad  Ecclesiam  conrugie- 
bant ,  repellebanturque  a  severioribns  qulbusdam  ti 
ausierioribus,  tum  Indicare,  ul  muliorum ,  proDSertitn 
vero  martyrum  el  confessorum  suffragla  colligerent, 
quorum  qnidem  prxsidio  aut  flecteretur  ad  leniiatem 
austeriorum  firmiias,  autcerte  multitudine  atqueaU- 
ctoritate  snffragatorum  vinccrctur.  Possuiit  ctiam 
signiflcare  preces  Ecclesia;,  quibus  et  canonicam  re- 
concilintionem  poenitentes  accipcreiit ,  ei  llecieroiur 
ad  misericordiam  Deus.  Postremx  hulc  inierpreta- 
lioni  ravet  sanclus  Pacianus,  cum  hrec  ait  (Epiat.  i, 
p.  5S) :  f  SciOy  frater,  hanc  ipsam  poenitenti»  veniam 


tibtts  adse.  Vulgalus  interpres  sic  in  latinum  ea  verba 
Ininstnlii :  Revertere  ad  Dominum ,  et  avertere  ab  in* 
justitia  /aa,  et  nimis  odito  eiecrationem  ,  et  cegnosce 
justitias  et  judicia  Dei ,  et  sta  in  sorte  propositionis,  et 
orationis  Altissimi  Dei,  In  partes  vade  seeeuli  sancii , 
CMtii  vivis  et  dantibus  confessionem  Deo*  Non  demoreris 
m  errore  impiorunti  ante  mortem  confitere*  A  mor- 
tuOf  quasi  nihit,  perit  confessio.  Confiteberis  vivens , 
vivus  et  sanus  confiteberis,  et  laudabis  Detim,  et  gloria- 
berik  in  miserationibus  HHus.  Quoniam  magna  miseri- 
cordia  Domini,  et  propitiatio  iltius  convertentibus  ad  «e. 
XXXVm.  Item  illic  (EccL  xx,  4) :  Quam  bonum 
est  correctum  manifestare  ptBnitentiam !  Siceuimelfu' 
gies  voluntarium  peccatum.  ^ 

Digitized  by  VjOOQIC 


im 


DE  ARGUMENTO 


iiU 


f  Videlor  ad  eos  directus  hic  locus ,  qui  se  suorum  A  fore  et  itabHem  et  salutarem  {in  salutm).  Condefiuiat 


criminum  poenitere  tesiabantur,  ideoqne  correclos  se 
appellare  non  recusabant;  at  poenitenti»  ab  Ecclesia 
prxscriptx  subdi  nolebant.  Hos  scriptor  no8ter  iior- 
tatur  ut  publicamaiqueabEcclesiastatuum  poeni- 
tenliam  agant ;  id  enim  convenientissimum  est ;  secus 
si  agnnt,  voluntarium  peccatum  minime  effugient. 

At  <)uodnam«  inquies,  voiuntarium  peccatum  illud 
est,  quod  publicam  poeniteniiam  agere  recusanti  ine- 
vitabile  diciturY  An  inobedientia  adversus  Ecdesiam, 
qiix  eamdem  poeniieniiam  prsecipiebat?  An  scanda- 
lum,  qiiod  reliquis  fidelibus  praebebatur?  Utramque 
explicatioiiem  facile  admiserini ;  sed  ne  eos  quidem 
reprebenderim,  qui  monent  voluntarium  peccalum  ab 
jis  efTugi  non  posse,  qui  priorum  criminum  poeniien- 


nutcm  veluii  noxium ,  atque  adeo  moriiferum  iUiid 
poenitentirc  genus ,  quod  saeculo  probatur  :  ac  Memfi 
quidem  nomine  nobis  blandieniem,  legiqae  Pei,  ideo* 
que  ecclesiasticac  disciplinae  adversanteni  carDem , 
aiit,  si  vis,  scliismaticorum  et  moliium  quoraiiidaBi 
blandimenta  inlelligit.  Cyprianiis  sane  pcenitentiam 
illam  laniuminodo  approbat,  quae  eiteriores  eiiam 
afQictaiiones  et  manifestam  tristitiam  prxferret.  Hine 
in  libro  de  Lapsis  ( p.  384  ) :  c  Agile,  inquit ,  poDoi* 
teiiliain  plenam ;  dolentis  ac  lamenlantis  animi  pro- 
bate  moesiiliam.  Nec  vos  quorumdam  moveal  ant 
error  improvidus,  aut  stupor  vanus,  qui,  com  Cc- 
neaiilur  in  tam  gravi  crimine,  percussi  sant  animi 
caeciiate,  ut  nec  inteliigant  delicta,  nec  plangaDL 


liam  ab  Ecclesia  praescriplam  minimc  agunt;  facile  B  Indignanlis  Dei  major  haec  plaga  est. 


enim  ad  peccandum  revertitur,  qui  aut  iiullam  ,  aut 
levempriorum  criminum  poenitentiam  agit,  contem- 
nitque  consuetudines  et  sanctiones  Ecclesiae.  Con- 
venit  fere  cum  superiore  Yulgata  interpretatio,  in  eo 
tantum  differens,  quod  correpium  legit  ubi  noster 
scriplor  babet  correclum. 

XXXIX.  Item  in  Actibus  Apostolorum  (viii,  19) : 
Ait  aulem  ad  iUum  Pelrus :  Pecunia  tua  tecum  sit  in 
perditione^  quomam  gratiam  Dei  putas  te  per  pecuniam 
fosse  conuqm.  Non  est  pars  neque  sors  tibi  in  hacfide, 
quia  cor  tuum  non  est  rectum  apud  Dommum.  Itaque 
pcenitentiam  age  ab  hac  nequitia  tua^  et  precare  Domi- 
ittf  m,  si  forte  remittatur  tibi  eogitatio  cordis  tui.  In  obtiga- 
tione  enim  iniquitatis  et  amaritudine  feiiis  video  te  esse. 

Patere  posse  peccatis  quibusque,  ideoque  gravissi-  C 
mis  etiam  poeniientiae  locum  facile  evinciiur  ex  iis 
Petri  verbb,  quae  bic  alleganiur;  quandoquidem  Pe- 
trus  Simonem  Magum  Spiritus  sancti  dona  emere 
studentem,  ideoqae  immaniscriminisreum,hortatur 
ad  poenilenliam.  Apta  sunt  etiam  eadem  verba  ad 
revocaiidos  a  schismate  atquj  haeresi  Novatianos, 
quorum  aliquos  fortasse  ad  eam  sectam  pecunia,  aut 
certe  emolumenta  oblaia  deduierant,  atque  in  ea  re- 
tinebant.  Quamvis  autem  leve  sit  hanc  inter  et  Vul- 
gatam  interpretalionem  discrimen,  placet  lamen  eam- 
dem  Vulgatam  pariter  adducere  :  Peirus  autem  disit 
ad  eum  :  Pecunia  tua  tecum  sit  in  perditionem,  quoniam 
donum  Dei  fimstimasti  pecuma  possideri.  Non  est  tibi 


Osiendit  quoque  idero  locus  nulla  esse  irremissi- 
bilia  pcccala.  Quomodo  enim  poeniteniia  did  possec 
in  saiutem  stabilem ,  si  peccata  aliqua  irremissibilia 
essent?  Hinc  meriio  sanctus  Pacianus  adversos  NoTa* 
tianos  dispulans  eodem  uiitur  loco  {Epist.  i,  p.  55). 
Commendat  eiiam  lenitalem  a  Cypriano  insinaaiam, 
moneniurque  in  eo  Ecclesiarum  praesides,  ne  poeni- 
teniiam  pnecludanl  poscentibus  suorum  criminura 
veniam  :  poenitentia  enimest  ad  salutem  stabilem,  Cor 
ergo  ab  ea  arcebuntur  fldeles  scelera  sua  deflere  cu- 
pientes?  Vulgatam  hic  nonaffero;  eamdem  enim  habet 
cumsiiperiore.inierpretaiionem.  Locumhuncse  magni 
faccre  declarat  Damascenus,  cum  eum  affert  {in  Pa» 
railelis). 

XLl.  Item  illic  de  lioc  ipso  (II  Cor.  \u  10)  :  Si  cui 
autem  aliqwd  donastis^  et  ego;  nam  et  ego,  quod  do- 
navi  propter  vos  in  facie  CArisft,  ut  non  cncumve* 
niamur  a  Satana  ;  nec  enim  versutias  ejus  ignoramus. 

Hicquoque  monentur  episcopi,  ui  veniam  poeni- 
tentibus  donent;  approbavit  enim  Paulus  aposiolus 
indulgentiamel  facilitateni,  si  volumus  iialoqui,  quam 
cuni  poenileiitibus  lideles  adhibuerant.  Iiaque  rigo- 
rem  illum  ac  severitatem ,  quam  in  Eccle&iam  inda- 
cerc  nonnulli  siudebant,  veiiiam  poeniientibus  de- 
negantes ,  etiauisi  illi  sese  Ec4:lesiae  judicio  suppo- 
iierent,  improbat  locus  iste.  Atque  in  liunc  quidem 
sciisum  eo  uiitur  sanctus  Pacianus  hxc  scribens  (2) : 
t  Quid  episcopo  negabitur,  in  quo  Dei  nomen  opera- 


pars,  neque  sors,  in  sermone  Uto.  Cor  enim  tuum  non  D  «  ^"'''  Heddetquidem  illi  rallonem,  si  quid  pcrperam 


est  rectum  coram  Deo.  Pcenitentiam  itaque  age  ab  Itac 
nequitia  tua,  et  roga  Deum,  si  forte  remittatur  tibi  hcec 
eogitatio  cordis  tui.ln  felle  enim  amaritudinis  el  obli' 
gatione  iniquitatis  video  te  esse. 

XL.  Iiem  in  E|)i8tola  Pauli  ben.  (i)ad  Corinthios 
secunda  (vii,  10) :  Qum  enim  secundum  Deum  est  (n- 
siitia,  pcenitentiam  in  satulem  operatur  stabilem  :  sm- 
cuti  autem  tristitia  mortem  operatur. 

Is  quem  nunc  examinamus ,  Aposloli  locus  eccle- 
siasticap  pocnitentia;,  quae  corporalibus  eiiam  afflicta- 
tionibusperagiiur,  utiliiatem  celebrat,  eamque  testaiur 

(i)  Benedictit  nisi  falliinur ;  sxpe  enim  Christum 
et  Apostolos  praeposita  hac  appellatione  veteres  ap- 
pellabant. 


c  fecerit,  vel  si  corrupte  et  impie  judicarit.  Nec  priR- 
f  judicatur  Deo ,  quomiiius  inali  .'cdincaloris  opera 
f  rescindat :  interea,  si  pia  illa  admiiiisiraiio  esi,  ad- 
f  julor  Dei  operuni  per:>everat.  Ecce  Apostolus  ad 
f  laicos  scribii :  Si  cui  qmd  donasiit^  et  ego ;  nam 
f  et  ego  quod  douavi,  si  quid  donavi  propler  vos  in  pev' 
f  sona  Chrisii ,  ut  non  possideatur  a  Satana^  non  enim 
f  versutias  ejus  ignoramus.  Si  autem  quod  laici  donanl, 
f  Apostolus  donasse  se  dicil,  quod  episcopus  fecerit, 
f  qualiier  rcspuelur....  Scio,  frater,  Iianc  ipsam  poe- 
f  niteniix  veiiisin  non  passim  oninibus  d:iri,  nec  an- 
f  tequom  aui  inierprctaiio  divinx  volunutis,  autfor- 
f  sitan  visitatio  fuerit,  relaxari  :  magno  pondere, 

(%)  In  epist.  i,  p.  55,  t.  iii./Bbiiot«  Patr.  Paris. 

Digitized  by  V 


il8S  SOPERIORIS  OPUSCULI.  Ii86 

c  magnoque  libramlne  :  post  multos  gemitus  effusio-  A  <  onuics  ad  pocnitcniiam  satisfaciione  invilat.  Quid 


c  nemque  lacrymarum,  post  totius  Ecclesiue  preces  : 
c  iia  veniam  ver^  poeniieniise  non  negari,  ui  judica* 
c  (uro  Ckristo  nemo  praejudicet.  > 

Improbat  quoque  eorum  crrorem,  qui  peccain  ali- 
qua  inexpiabilia  censebant.  Quis  enim  in  expiabilia 
aliqua  peccata  censebit,  quando  Pauliis  siiie  ulla  re- 
striciione,  aui  criminum  excepiione,  affirmat  se 
donaro  iis  qui  peccaverant,  quidquid  antea  a  fidelibus 
donatum  illis  fuerat?  Pulchre  ideni  ille  Pacianus  quem 
modo  allegavi,  recilatis  bis  ipsis  Aposioli  verbis  : 
Sicuiaulem  donaslis,  clc.,haec  subjungit  (1)  :  cVides 
Apostoii  indulgcnliaro,propriaseliam  senteniias  (em- 
perantem  ?  Vides  milissimam  lenitatem  longe  a  veslro 
supercilio  scparatam,  longe  a  Nov;ttiani  fronte  dissi* 


c  Aposiolus  ad  Coriiiihios,  cum  ila  dicit  :  Ne  cum 
c  venero ,  lugeam  muUos  ex  his  ,  qui  ante  pecca- 
c  verum  ,  el  non  egerunt  pceniteniiam  ex  his  qme 
c  ante  gesserunt  in  fornicatione  et  immunditiis 
c  suis?  »  Prxiverat  Pacianum  Cyprianus  {Epist.  lii, 
pag.  157),  hxc  scriptis  tradens  :  c  Omne  peccatum 
c  quodcumque  fecerit  homo,  extra  eorpus  est  :  qui 
i  autem  mcechatur,  in  corpus  suum  peccat  (  I  Cor. 
c  vi) :  quibus  tameu  et  ipsis  poeniieniia  conceditur» 
c  et  lamentandi  et  satisfaciendi  spes  relinquiiur  sc« 
c  cundum  ipsum  Apostolum  dicentem  :  Timeo ,  ne 
c  forte  veniens  ad  vos,  lugeam  muUos  ex  iis,  qm  ante 
c  peccaveruntet  nonegerunt  pcenitentiam  de  immunditiis^ 
c  quas  fecerunt,  et  fornicationibus,  et  libidinibus. ^Wde 


milem,communiverov!i3e,acsalutiomniumconsulen-Betiara,  obsecro,  quo  modo  loco  hoc  ad  Sabinianum 


tem  ?  An  etiam  in  nos  severus  censor  inveheris ?  Verba 
porro  illa :  Ut  non  circumveniamur  a  Satana,  nec 
enimversutias  ejus  ignoramus,  hunc,  me  quidem  judice, 
Jiabent  sensum .  Ideo  vero  indulgeo  qiiidquid  vos  in- 
dulsistis  ,  ne  a  Satana  circumveniamur;  circumvenit 
enim  Satan  fideles  iii  crimina  prolapsos,  si  iiimiam 
austeritatem  rigoremque  nulla  lenitate  temperaium 
adversus  eos  adhibeamus ;  facile  enim  in  despera- 
tionem  ea  ratione  inducuntur;  atque  id  quidem  cave- 
mus  nos,  qui  daemonis  fraudes  versutiasque  probe 
noscimus.  Vix  differt  ab  allata  iiiterpreiaiione  Vul- 
gata,  quam  statim  habeto.  Cui  autem  aliquid  Donastis^ 
et  ego;  nam  et  ego  quod  donavi^  si  quid  donavi^  propter 
vos  in  persona  Christi,  ut  non  circumveniamur  a  Sata' 
na;  non  enim  ignoramus  cogitationes  ejus, 

XLII.  Ilem  illic  (II  Cor.  xii,  20  el  21) :  Timeo  autem 
ne  forte  cum  venero  ad  vos ,  iterum  humiliet  me  Deus 
apud  voSf  et  lugeam  multos  ex  his  qui  ante  peccaverunt, 
€l  non  egerunt  posnitentiam  super  quce  gesserunt  forni' 
cationem  et  impudicitiam. 

Exemplo  apostoli  Pauli,  qui  male  de  iis  omina- 
battir,  qui  non  egerant  poenitentiam  super  quae  ges- 
scrant  fornicationcm  et  impudiciliam,  prxdicens  ex 
iis  fore  mulios,  de  quorum  perdiiione  sibi  lugendum 
esset,  Cyprianus,  seu  quisquis  is  est  hujusce  opusculi 
auctor,  male  de  iis  ominatur  qui,  (ametsi  plurimo- 
rum  criminum  rei,  lainen  sinc  poeniieniia  introduci 
volebantin  Ecclesiam.  Poenitentiam  itaque  ab  iinpu- 
dicis  et  criminosis  cxposcit,  ut  ecclesiasticam  com- 
munionem  et  veniam  assequereiiiur.  Adversus  No- 
vaiianos  quoque  mcriio  locus  isie  urgetur,  quatcnus 
poenitentiam  non  exquisiiset  a  criminosis  Paulus,  si 
irremissibilia  Corent  eorum  scelcra.  An  leviu  ea  erant 
qux  fomicationis  el  impudicitiw  vocabulis  hic  notat 
apostolus  Paulus?  Non  omittit  testimonium  hoc  Pauli 
sanclus  Paciaiius  advcrsus  Novalianos  disputms :  sic 
enim  eos  refulat  {Epist.  i,  pag.  52)  :  c  Revolvequx 
c  Spiritus  dicat  ccclesiis.  Ephcsios  desertxdileclioiiis 
c  accusat,  stuprum  Thyatireuis  imputai,  Sardos  in 
c  opcre  cessantes,  Pergamenos  docentes  diversa  re- 
<  prehendit,  Laodicenorum  divitias  inurit,  et  tamen 

(1)  Epist.  iii,  pag.  65,  tom.  iii  Bibliot.Patr.  Paris. 


lapsum  corrigendum  ulatur  Hieronymus  ( in  Veron. 
edition.,epist.  cxLyiun.i,  p.  1078).  Sed  quis  Bachia- 
rium  omi(tat,non  modo  locum  hunc  allegantem,  sed 
ea  ipsa  versione  utentero,  qua  utitur  noster  auctor? 
Libentissime  autem  Bachiarium  excito,  quod  ex  illius 
moniiis  manifesto  noscet  lector,  alium  etiam  iii  fineni, 
hiinc  quem  pertractamus  Pauli  locum,  afferri  posse. 
Ecce  porro  ipsa  Bachiarii  verba  (in  libro  ad  Januarium 
pag.  54  editio  Franciui  Florii)  :  c  Ne  spernas,  quae- 
c  so,  fratrem  defunctum;  filius  estSunamitis  sterilis, 
c  id  est,  Ecclcsise :  ex  repromissionc  natus  est  iste, 
t  qui  mortuus  esi.  Quondam  cnira  nativiiatem  ejus 
c  secundo  Abrahx  Dominus,  in  Isaac  semine  spo- 
c  pondit  aique  pollicitus  est,  cujus  caput  in  inesse 
C  «  calore  percussum  esl,  id  est,  principale  nientis  ejus 
c  inter  ipsam  spei  libidinis  flammam  concaluit.  Cur- 
c  rat  ad  Eiisxuro  mater  ejus ;  id  est  soUicite  plangat 
c  Ecclesia :  resurget  eniin  si  fideliter  hoc  speravimus 
c  a  Chrislo.  Et  tu,  beatissime,  in  deruncto  fratreopus 
c  imilare  Elisaei :  manus  nianibus,  pedes  pedibus,  os 
c  ori  compone.  Primum,  ut  compaliaris  ei,  qui  mor- 
c  (uus  jacet :  neque  eiatus  integritatis  tuae  triumpho, 
c  superexcrescaseum,  aut  superextendas  le  ei,  quem 
c  repentina  raorsrapuit;  sed  imiiare  Apostolum,  qui 
c  dicit :  Timeo,  ne  humiUet  me  Dominus  Deus  meus 
c  apud  vos  et  lugeam  mutlos  ex  eis,  qui  ante  peceaverunt. 
c  Appone  prsterea  oculos  tuos  oculis  ipsius,  ne  in 
c  perdilionem  sui  uiierius  evagcntur :  os  illius,  ne 
c  confabuletur  iniqua :  manus  illius,  ne  opereniur 
c  adversa;  pedes  illius,  novagentur  in  turpibus.  Et 
c  sic  cum  pro  custodia  sui  membris  illius  mcmbra 
c  tua  fuerini  copulata ,  noii  solum  peccandl  uheriiis 
c  spaiium  non  habebit ,  verum  etiaro  spem  capiet 
c  resurgendi ,  ut  qui  peccati  frigore  mortuus  esl, 
c  consolationis  tempore  revocetur  ad  vitam.  » 

In  Vulgaia  rcperies  verba  haec  translata  ad  hunc 
modum  :  Timeo  enim,  ne  forteeum  venero....  ne  ite- 
rum  eum  venero,  humiliet  me  Deus  apud  vos,  et  lugeam 
muUos  ex  iis,  qui  ante  peccaverunt,  et  non  egerunt  poe^ 
nitentiam  super  immunditia  et  fomicatione,  et  impudi^ 
citia,  quam  egerunt, 

XLin.  Item  illic  (H  Cor.  xiii,  2) :  Prmdixi  et  prte- 
dico,  ut  prwsent  sedeo  eiabsent^  'Iff^ld^"  quiante  pec-^  |g 


1487  t)E  ARGtlMENTO  StlPeRIORIS  OHJSCULL  118» 

eavmtnt,  etcwteris  ommbu$t  quia  ti  venero  itenm  non  A  atlec)  in  Ecclesia  esse  oporleat :  Qumdam  ima  in  Ao- 


parcam. 

Poenilentix  subjiciendos  criminosos  hoc  in  loco 
docet  Apostolus :  minime  quippe  se  impunita  relin- 
quere  posse  ait  gravia  crimina,  in  quse  nonnulli  inci« 
derant.  Neque  ergo  praccludi  is  vult  poeniteniibus  ve- 
nidelocum  {Vide  testim,  xxxxi),  neque  inulta  sinit esse 
et  sine  poenitentta  gravia  crimina.  Idquoqce  non  nio- 
do  Gyprianus  (Vide  quce  docuimus  n.  8, 9  et  sequenli" 
bttt  capitis  !),  verum  etiam  Pacianus  (Comule  verba 
Paciani  ad  tettimonium  xxxii)  summopere  oplabat. 
f  otestatem  eliam  ecclesiasticorum  prsesidum  in  cri- 
mina  qucevls  et  criminosos  indicant  hxc  verba,  prae- 
sertim  si  iion  sejungantur  a  verbis  n.  xxxxi  expensis, 
qnaienus  indicant  plenum  summumque  judicium  » 


norem  quasdam  in  contumeliam  (Rursus  wde  S.  Paaa- 
iftcm,  Epist.  iii)  :  c^vendum  est  taroen  snmmopere, 
ne  ab  eorum  exemplis  et  blandis  eallidisqoe  ser- 
monibus  in  errorem  deducamur.  Puichre  Gyprianus 
(Epist..  Lv,  pag.  186)  :  t  Nunc  et  admoneo  et  peio, 
f  ut  quod  alias  sponte,  aique  honorifice  faciSy  etism 
c  peiente  me  facias ,  ut,  hac  Epistola  mea  lecu ,  si 
c  quod  illic  contagium  venenati  sermonis  et  pestlfa^ 
c  seminationis  irrepserat,  id  omne  de  frainim  aori- 
c  bus  et  pectoribus  exuaiur,  et  bonorum  iol^ra ,  ac 
c  sincera  dileciio  ab  omnibus  hxretic»  detrectaiionis 
c  sordibus  repurgetur.  Declinent  aulem  de  caetero 
c  foriiter,  et  evitent  dllectissimi  fratres  hostri  Terba 
c  et  colloquia  eorum ,  quorum  sermo  ul  cancer  ser- 


quod  adversus  fideles  in  crimina  lapsos  se  exercere  ^  c  pit,  sicuiApostoIus  dicit:  Corrumpunl  ingemabama 


posse  tcsiatur  Apostolus.  An  vero  si  qusedam  peccata 
inexpiabilia  essent,  in  judicio  adversus  criminosos 
lato  sedere  is  poluisset,  ei  sententiam  ferre?  htec  sci- 
licet,  utpoie  irremissibilia,  judicio  illius  ac  senten- 
tiffi  minime  subessent.  Quis  porro  ignorat  in  potes- 
tate,  quam  ordinariam  appellant,  ^uccedere  Apostolis 
episcopos?  Poiestntem  itaque  hi  habebunt  in  qusevis 
crimina,  ideoque  nuUa  erunt  irremissibilia,  quidquid 
secus  efftitirent  Novatiani.  In  Vulgata  sic  dcscribilur 
loqucns  Paulus :  Pradixi  $t  prcedico^  ui  prasens  et 
nunc  absens,  ils  qui  ante  peecaverunt  et  cceteris  omnibus^ 
quoniam  si  venero  iterum^  non  parcam, 

XLIY.  Iiem  ad  Timolheum  secunda  (11  Timoth,  ii, 
t6 ) :  Profanas  aulem  novilates  vocum  devita :  mul' 
tnm  enim  propciunt  ad  impietatem  :  nam  sermo  eorum  q 
sicut  eancer  serpit,  ex  quibus  est  Bymenceus  et  Phile- 
luSf  qui  a  veritate  exciderunt,  dicentes  resurrectionem 
jam  factam  el  quorumdam  pdem  subverterunt,  Sed 
firmum  fundamentum  Dei  stat  habens  signacutum  hoc, 
Cognovit  Deus  qui  sunt  ejus,  et  ditcedat  ab  omni  ini" 
quitate  omnis  qui  nominat  nomen  Domini,  In  magna 
aulem  domo  non  sotum  sunl  vasa  aurea  el  argentea^ 
sed  el  lignea^  et  fictilia,  et  qua:damquidem  in  honorem, 
qucedam  aulem  in  contumetiam,  Si  quis  ergo  emenda- 
verit  se  ab  istis^  erit  vas  in  honorem  sanctificatum  et 
utiie  Domino  ad  omne  bonum  opus  paratum,  Juvenitia 
autem  desideria  fuge,  Sectare  vero  justitiam^  fidem, 
charitatem,  pacem  eum  his,  qui  invocant  Dominum  de 


i  confabutationes  pessimm.  > 

Iia  porro  cum  iisdem  schismalicis  agere  Adeles 
prsecipit,  ut  eos  primum  quidem  exemplis,  tam  leoi- 
taie,  ac  moderatione  mileraQtos  ad  Ecclesiam  deda* 
cant,  effugientes  prorsus  contentiones,  verbomm  as- 
periiatem  ac  minas.  Servum  autem  Donmn  nom 
oporiet  titigare ,  sed  mansuelum  esse.  Vulgalt  iDier- 
prelatio  hic  pene  proponitur,  an  amanuensis  ItcentiSy 
an  jcasu  aliquo ,  alii  viderint ;  quia  lamen  in  priori- 
bus  duobiis  versiculis  Vulgata  non  nihil  differt  ab  ea, 
quam  exhlbet  hujusce  opusculi  auctor,  duos  bosce 
vcrsiculos  Vulgatae  bic  describo  :  Profana  autem  et 
vamloquia  devita  :  [multum  enim  profieiunt  ad  tmpt^- 
latem,  et  sermo  eorum  ut  cancer  serpit, 

XLV.  Item  in  Apocalypsi  (ii,  5)  :  Memento  unde 
cecideris,  et  age  poBnitentiam  :  tin  autem^  veniam  tibi 
cito,  et  candelabrum  de  loco  suo  movebo, 

Eodem  fere  spectat  hic  locus,  aique  ille^qui  ex 
Sophonia  n.  34,  allegatus  est.  Invitant  iiaque  isli  ad 
poenitentiam  ecclesiasticis  legibus  prsescripum ;  os- 
tendunt  peccantibus  superesse  veniae  locum ;  mi- 
nantur  denique  schismaiicis ,  et  peccatoribus  graTes 
pcenas,  nisi  resipiscant  el  poeniientiam  aganL  Alque 
inviiari  quidem  ad  poenitentiiim  ecclesiasticis  legibus 
praescriptam  fideles  Inpsos  ostendunt  monlla  haec 
Cypriani  (i)  :  c  Legi  litteras  vestras,  fraires  charis- 
c  simi,  quibus  scripsistis  salubre  consilium  vesimm 
c  non  deesse  fratribus  nostris,  ut,  temerarla  fesitna- 


corde  puro.  Stuitas  autem  et  sine  discipiina  qucestiones  j^  c  tionedeposita.religiosam  patientiam  Deo  pnebeant, 

deviiat  sciens^  quia  geuerant  Utes.  Servum  autem  Do- 

mini  non  oportet  tiiigare,  sed  mansuetum  esse^  ad  om» 

nes  docibilem,  patientem,  cum  modestia  corripientem 

eos  qui  resistunt ;  ne  quando  det  iltis  Deus  pxnitet^imn, 

ad  cognoseendam  veritatem ,  el  resipiscant  de  diaboU 

taqueis,  a  quo  capti  tenenlur  ad  ipsius  voiuntatem, 

Adversus  Novatianos  hsec  apostoli  Pauli  monita 
intorquet  nosier  scriptor ,  atque  hxc  quidem  ii4e' 
lium  auribtts  inculcat ,  ot  ab  haereticorum  et  sohis- 
maticorum  strophis  et  fomiliaritaie  abslineant*  neve 
ab  eorum  versuUa  et  malis  dolis  se  decipi  sinant : 
Sed  et  sermo  eorum  quasi  caneer  eerpil  :  hoc  et 
maeula  umtatiSf  kme  ruga  {  Vide  S.  Padanum^ 
Epist,  Bu).  Quamvis  enim  roaUs  ia  hoe  iBSodo,  atqiie 


c  ut  cum  in  unum  per  ejus  miserlcordtam  veneri- 
c  mus,  de  omnibus  speciebus  secundum  ecclesiasii- 
c  cam  disciplinam  tractare  possimuF ,  maxime  cum 
c  scriptum  sit :  Memento  unde  cecideris ,  et  age  po^- 
c  nitentiam,  Poenitenllaja)  autem  ille  agit ,  qui,  dlTim 
c  pr^ecepti  memor,  milis  et  paiiens,  ei  sacerdoUbos 
c  Dei  obtemperans,  obseqoiis  suis,  et  operibus  jostis 
c  Dominum  promeretur.  i  Et  rursus  alibi  (in  Obro 
de  Lapsis,  p.  578)  :  c  Non  concedit  pacem  fociliias 
c  isla,  sed  tollit;  nec  communicaUonem  tribait,  sed 
c  impedit  ad  saluiem.  Persecuiio  est  haec  alta,  et 
c  alia  tentatio,  per  quam  subliiis  inimicus  iropogiian- 

(i)  Epist.  xui  pag.  57,  Ad  clerum  de  hitqiU  o4 


xui 
pacem  feninant. 


Digitized  by 


Google 


Ii89  INDEX  RERtH 

i  dis  adhufi  lapsis  eceolta  populatione  graasatur,  ut 
c  lamenialio  cunqulescat,  ut  dolor  sileat,  ut  delicli 
f  iQemoria  evanescat,  ut  comprimatur  pectorum  ge- 
f  mitus,  statuatur  fleius  ocuiorum ,  nec  Dominum 
f  graviier  oOensum  longa  et  plena  poBniientia  de- 
f  precetur ,  cum  scriptum  sit :  Memenio  unde  eeci^ 
f  derisy  «I  a§e  pmniieniiam  (Ajm.  ii).  i 

Quod  vero  verbis  bis  Apocalypsis  ostcndatnr,  pec- 
cantibus  supere&se  venis  locum  et  verba  ipsa  per  ae 
declarant  (quatenus  illum  ipsum  episcopum  quem 
corripiunt,  invilant  ad  poenitentiam),  ot  exempio  suo 
evincil  Cyprianus ,  cum  ad  illud,  de  quo  agimus, 
dogma  stabilieiidum  iia  utitur  :  t  Miror  autem ,  in- 
c  qiiit  ille  (EpisL  lii.  pag,  155) ,  quosdam  slc  obsti- 
f  natos  esse,  ut  dandam  non  puient  lapsis  poBniten- 
f  tiam ,  aut  poeniientibus  existiment  vcniam  dene 
f  gandam,  ciim  scriptum  sii :  Memenlo  und$  ceeideris^ 
f  et  age  poenUentiam,  et  fac  priora  opera,  Quod  uiique 
f  ei  dicilur,  quem  coiistai  (recidisse  et  quem  Dominus 
f  honatiir  per  opera  rursus  exsurgere.  > 

Nefas  autem  sit  omillere  quae  auctor  iibri  ad  Nova- 
tianum  lilieris  consignayil  {pag,  i3) :  f  Qui  miilios 
f  ex  fratribiis  nostris  miserriinos  falsi^  suisadvirsa- 
f  tioiiibus  perlerriios,  ilenim  fecit  eihnicos,  dicendo 
f  quod  poeuiteniJa  lapsprum  sil  v;)na ,  pec  possit  eis 
f  proficere  ad  salutem,  clamaiite  Scriptura  et  di- 
f  cente :  Memento  unde  ceciderist  et  oge  pmilmtiamf 
€  si  quominus  veniam  tibi,  nisi  pmnitentiam  egeris,  Et 
f  quidem  ad  sepiem  ecclesias  scribens ,  singnlis  siya 
f  quoqiie  facinora  et  delicta  ingereqs:  Pamiteminit 
€  dicebat.  Quibus?  Nisi  illis  scjlicei  quo^  prelio 
c  magno  sui  saiiguinis  redemerai.  > 

Uis  adjungamus  qux  Bacbiarius  bop  ^per  argu- 
mento  ad  Januarium  scripsil  (i)  :  f  Qoid  veM  illud 

(i)  In  edii.  Francisci  Florii,  p.  ii7,  n.  i%. 


BT  VERfiORUM.  iiOO 

A  <  quod  dicit  ad  ecdesiai  suas  in  Apocalypsi  , 
f  qiio:  inier  (idelium  numerum  septifurmibus  caudc- 
f  labris  sub  custodia  angelica  oomparantur  :  i/^- 
f  menio  unde  cecideris,  e$  age  pwnitenliam^  et  priora 
c  opera  fae;  alio^uinnnio  libieitOyet  amovebo  eande 
f  labrum  tnum.  Ei  iq  prloie  parie  libri  innumerum 
f  populum  vidisse  se  dicit ,  qui  in  iribulaiione  lave* 
f  runi  stolas  suas ,  et  candidas  eas  fecerunt  in  san- 
f  guine  Agni,  quod  dicit :  quia  Agnus  Dei  dedueat  ad 
f  viio!  fontes,  quem  tamen  nos  npmerum  poeuiteiitium 
c  esse  sentimus ,  quia  nonuisi  per  Iribulationem 
f  planctumque  saivali  aunt.  %i  ti)  ergo  lava  s(olam 
c  luam  in  fonie  lacrymarum.  > 
Accedai  his  omnibus  sanclus  Pacisinus  h^c  elocu- 

g  tiis  (i)  :  I  Eccc  promiito,  po|iiceor,  si  ad  Fairem 
f  vestrum  vera  satisfaciione  redeaiis,  nibjl  ulierius 
f  errando,  nihil  pristinis  adjiciendo  peccaiis,  dicendo 
f  eliain  humile  aliquid  et  flebile  :  Peccavimui  in 
f  conspeelu  tuo ,  Pater ,  jam  non  sumus  digni  nomine 
f  filioTum,  Gontinuo  de  vobis  ei  pecus  illud  recedet 

c  immundum ,  et  siliquarum  esc%  deformis Nec 

f  uiique  nop  poeniientibus  comminaretur ,  nisi  igno- 
f  sceret  poenitentibus.  Etiam  ipse  Deus  dicit :  Ife- 

f  mento^  ecce  unde  cecideris,  el  age  pmitentiam 

f  Neminem  veslrum  perire  vult  Dominus.  Etitm  mo- 
f  dici  et  niiniini  requiruniur.  > 

Quod  denique  liisce  verbis  mineluy  Dominut  gchi- 
smaiicis  ei  peccaioribos  poenas ,  pisl  rej>ipisc;>nl,  ei 
poeniientiam  agant,  facile  evincitur.  Quid  enim  est 
adventus  ille  Domini,  de  quo  hic  iimiuf,  nisi  visila- 

^  tio  illa ,  quam  alibi  describii  iis  verbis  :  Yieitabo 
super  virot  defixos  in  facibus  suis?  Amotio  auiem 
candelabri  de  loco  suo  quid  aliud  eai,  uisi  amoiio  ab 
eo  Ecclesiae  loco,  qiiein  quis  obiinel? 
(i)  In  Paraen.  ad  Poenit.^  p.  74. 


INDEX 

RERUM  JET  VERBOROM. 


Aaro!«  61ii|extincti,  15t.  201. 

Abbir  Germaniciana,  33i. 

Abel  jiistus  occisus  a  fraire,  80, 164.  2^,  369.  loiUavit 
marivria,  91.  i50.  Abelis  cor  inspenii  Ueus,  211. 

Ak)oriio  properaas  in  parricidium,  61. 

Abrabim  Deo  credidit,  105.  Deo  placuii.  t^  348.  Abra- 
\as  filii  qui  ex  tide  suot,  103.  Radicem  Adei  primus  insti- 

tuit.  m. 

Abstentiis.  51,  85,  8i,  ilb.  Absienii  et  non  oomoium-  D 
caotes,  ^.  Abstiaere  a  comnittuioaie,  67,  103, 115. 

AccA  meretrix,  :^. 

Accersitio,  30.  Accersiik)  Dominica,  954. 

Acdnctos  nos  esse  oporlet,  203. 

Acerbaiiooes  criminosae,  56. 

Acies  inter  roaout,  67.  Ades  adboc  geritur,  3S. 

AcBAB  oppriinere  conatur  Ueliam,  %0. 

AcBiAS  vesi|mi*ntum  suum  discidit,  196. 

Aclum  suuro  dls])onit  unusquisque  episcopus,  73. 

Adam  prapcepti  iromenior«  2^.  Cibl  leibalis  impatiens, 
233.  Perdidit  similitudinem  divinam ,  2i8.  Accpptaro  diyi- 
nltus  graiiam  patienUa  non  servavit,  i58.  IJcctus  e  para- 
diso,  m. 

Adelpbius  episoopus,  il7.  Adelpbius  a  Tbafivalte,  3i4. 

Adrumetwn,  330. 

Adulatio  pernlciosa,  338. 


AduHer  Deum  vtoUi,  74.  AdoUarii«i  difcilurdu«  vide- 
tur,  4.  Adulleriis  commaculati,  86.  Moriale  crimoa  est 
251 .  Oculis  admittUur,  341.  Adultera  Christi ,  103.  ' 

Adnlteria  spirilalia,  1 10.  Adttlter  ataue  eKiraoeus  epi- 
scojius,  73.  Adultera  catbedra ,  115.  Adulieriu£  doctrin:c, 
53.  Adulterum  caput,  50.  Adulleria  colorum,  178. 

Aduiiaiiouis  nostre  oorpui  UBuro,99.  Aduoatio  firaterni* 
lalis,  9i. 

Advocatus  nosier  Cbristus,  204. 

Mger  iinpaiiens  per  dolorero,  186.  iEgri  sahilffes  cUx)S 
re^puuut,  39,  41 .  yf^griiro  perire  voluit  qui  cenaum  pereun- 
ixs  invaUit,  219. 

Mgwtu  |>orienU,  226.  JBgimtionmi  regmiBi,  ibid. 

Mumv%,  185. 

yEufulationes  ease  noo  debeni  iuter  Qiristianes,  i2,  i5. 
4SouilaUoois  furor,  m 

Aer  cuncia  vegeiana,  342. 

^5£AS  advexit  penaies,  226. 

>equalitas  divini  muneris,  98.  iGqualiter  perfrUMMir  do- 
nis  Dei,  246.  i  r 

yEquatis  quanlitalibus,  48. 

fsccLAPius  fiilroinaior,  22(S. 
tas  incipli  a  senectute,  217.  >etate  iorfiti,  6i. 
ifiierna  «icceduni  cadunia,  tB. 
Ahmu»sh  EuQuchof ,  ZHti 
Araifanlioinfndi#,i90*  GoOqIc 


Digitized  by ' 


im 


INDEX 


11« 


Agam  et  dilecUo  frttentt,  SOi. 

Agma,  336. 

Ai^oi  lana  per  qpem  redemptl  sumus,  262.  Affni  come- 
sUo  in  pascha,  153.  Agnus  In  flgura  ChrisU  occioilur,  196. 
Agnos  Christus  vocat  gregem  suum ,  259. 

Agonguotidie  celelMralur,  23,67.Agonisiclus,  165.Agon 
jusUUae  Dei,  246.  Agon  coelesUs,  17,  spiriiaiis,  66,  sxcula- 
ris,  96,  unus,  96. 

AoRippufus  bonae  memori»  rir,  127,  130. 

Ahtmmts  ab  Ausvaga,  335. 

Alexanobr  iroperator,  146.  Magnus,  223. 

Alexius,  31. 

AlienaUo  mentis  transpunciae,  192. 

Alienigenae  cremantur,  223. 

Alimenta  Ecclesiae,  101. 

Altare  tmum,  53.  Novum  coostitui  non  potest,  ibid.  A\r 
tare  sancU,  129.  Allari  posito,  56.  Altare  aliudconsUtuere, 
200.  Altare  pro&nuni  foris  collocalur,  113.  Altaria  pro- 
fana ,  152 ,  diaboli,  85, 184.  Aluria  Dei  nuUa  suni  vel  oo 
culta,  220. 

Amaccora,  334. 

Amalbch  flgura  diaboli,  267. 

AnAifnus  acolyibus,  161,  162.  ^ 

Amatoriu  uon  sunt  canlanda,  176.  '' 

AmbiUo  episcopatus,  73.  Ambitio  reprimeuda,  318. 

AmiciUam  zelus  abscindit,  230. 

Ammedera,  334. 

Ampujs  episcoiHis,  77. 

ArrAKiAS,  Azarias,  Hish^tel,  91, 96,  164,  191, 269. 

AiiAXiLAUs,  365. 

Amoeli  nobis  adunali  sunt,  143.  Angelos  agnovit  Uosta- 
nes,  226.  Angeli  baptizaut.  262. 
Angeli  apostaiae  inanem  omatum  docuere,  177. 

Anguis  inajor,  30. 

Animae  viventes  et  incolumes,  70.  Anima  Deo  suo  devo- 
ta,  120.  De  Deo  suo  secura,  222.  Anima  se  prostemat  Deo, 
191.  NuUa  perdenda  est ,  98.  AnimaB  Unea,  257.  Anima  a 
niorte  recedente,  345.  Anima  rudis,  189, 194,  251.  Anima 
sleUt  imuoobilis  185.  Animalubrica  et  mobilis,  151.Coar- 
clata  et  ooaclusa,219.  Animarum  vaHi  status  in  altera  vita, 
72.  Animae  iiuirtyrum  occisorum,  187.  Gloriosse,  37.  Anim» 
«^rvantur  craciaUbus  inflnitis,  224. 

Aulmalia  prona,  221. 

AzfifA  sterilis  mater  Samuelis,  281.  Tacite  et  inodestc 
prerabatur,  205.Slne  intermissione  rogabat,  215.  Ecdesiae 
typum  portans,  205.  C 

AnnotaUo,  52. 

Anni  vices,  542. 

Anuiversaria  oommemoratio  martyrum,  47. 

Anonymi  liber  de  Rebaptismate,  313. 

Antesigoanus,.47. 

AifTBiiopiAm ,  130. 

AimcHiusTi  adventos ,  329.  AntichrisU  venientis  roinae, 
253.  Antichristus  propinquat,  89,  90,  92,  96,  120.  AnU- 
cbristi  metator,  30.  Antichristus  eipressus  in  Antiocho, 
Antichristi  snirilus,  270,  134. 

AntisUtes  Dei,  29, 188.  AnUsUtes  immaculaU  et  Integri, 
118. 

Aimocmis  typus  AnUchristi ,  270. 

AifTOiaAifus,  66, 124.  Primo  Novatianum  rejicit,  delnde 
ejus  litteris  movetur,  66. 

Antrum  Jovis  in  Creta  visitur.  225. 

Apbllbs  haereUcus,  144.  ApeUeUs  baptismus,  140.  ApeU 
letianl,130. 

Aphronitra,  156. 

Apibos  rex  unus  est,  122,  227. 

Apollo  AdmeU  pecos  pavit,  225.  «x 

Apostatae  et  desertores,  75.  ^ 

Apostou  non  staUm  Snirltum  sanctum  acceperant,  355. 
Christum  deseraeraat,  357.  An  recte  de  Christo  seiiseriut 
cum  baptteaU  sunt,  359,  360.  Credebant  Jesum  non  mori- 
tururo,  359.  Perseverabant  in  oratione  unauimes,  206.  Ba- 
ptizatl  po6t  resurrectionem  Domini  in  Spiritu  ,  358.  ])e- 
teslaU  sunt  haereticoruin  sacrilegam  praviutein.  133,  138. 
Ajjosioli  spiritu  unitatis  velociter  currentes,  145.  Apo- 
stolis  concessa  aucioritas  li^andi  etsolvendi,  131.  Christus 
solts  Apostolis  potestatein  sibi  a  Palre  datam  permisit,  337. 
Hoc  erant  et  caeteri  Aposioli  auod  fuit  Petras,  195.  Aposto- 
lis  par  jpotestas  dau»  195.  Sed  uoiutis  oriffo  ab  iino  iucipit, 
ibid.  Vide  Pbtrus.  Apostoli,  id  est,  epfecopi,  113.  Vide 
Episcopus. 

Aposloli  a  Novatiano  missi  in  civiutes,  73. 

Apparatus  munerum,  244. 

Apprehensus  et  traditas  loqui  debet,  166.  Apprehensi 
asceiidebaDt,  183. 

Aqua  ad  mensuram,  30.  Aqua  collaU  ad  usaro  clviutis , 
141.  Aqoaram  a^ina  refraeuau ,  343.  Aqua  baptisml  doq 
est  communis  cum  schismaUcis,  154.  Aqoa  baptismi  mun- 


A  danda,  125.  Aqua  Ecclesia  ftiloHs  et  salabiris,  m  N« 


potesi  operari  sine  spiritu,  350.  Sola  non  poiest  ti 
peccau,  139.  Aqua  vllalis,  132.  Saluuris,  157. 197.  As^ 
salularis  lavacram ,  2.  Aqua  lavacri  saliif  aris,  147.  Im 
adultera  et  profana ,  129.  136,  158.  AduUera  et  foma- 
ria,  140.  Mendax  et  perfida,  131.  132.  Aiiena,  13i,  {% 
Aquse  signiCcant  populos,  108.  Aqua  in  Scriptaris  bapiiav 
siguifi;»l  106.  Aqua  uoa  in  Ecclesia,  127. 

Arajdiaboli,  70,186. 

Arbitrium  propri»  liberUtis,  197.  Arbitrium  liberm 
319. 

Arborem  robusUm  procella  non  sobvertit,  197.  Arboroi 
coma  vesUt,  350.  Arbor  sterili  senectote  delbnnis,  2i7. 

ARCANoe,  142.  Typus  unlus  EccleslaB,  152,  195.  S»k 
meutum  Ecdesiae,  148. 

Aream  purgare,  74. 

Argenurii,  31. 

Aristo  mart^,  30. 

Arma  coelesUa,  96.  Arma  ordinaUonis  et  honoris,  \% 
DevoUoois  ac  fidei,  185.  Confessionis,  96.  Arma  cootn  £§• 
clesiam  porut,  200. 

Armeoionim  rector  onus,  227. 

Arinill»,  179. 

ArUs  iinpudic»  magisteriuro,  101. 

ArUfices  corrumpeudae  verilatis,  197. 

Arva  siUenUa  temperare,  350. 

Ascensus  non  est  fkcilis  ad  magna,  180. 

Astna  loquilur  adversus  Balaaui,  268. 

Aspersio  baptismaUs,  156. 

Assuescimus  iis  quae  videmus  et  audimus,  342. 

Asswras,  336. 

AssYRioRUM  regnum,  226. 

Aslrorum  micanUum  chori ,  342. 

Aslurica,  117. 

Asylum  consUtutum,  ^. 

Alrae  vestes  doloris  insignia,  234. 

Avaritiae  caligo,  241.  Avarilia  reprimenda ,  348.  bhil 
defuucUs,  219. 

AuDiENTES.  id  est,  catechumeni ,  22.  Audiens,  362.  Aq- 
dientium  doctor,  33.  AudienUbus  in  exitu  subvenieodQai, 
8,  22.  Yide  catcchumem. 

AuGENDUS  schismaUcus ,  51,  52.  Augendns  diaconus,  55. 
Augendus  coofessor,  62. 

Auguria  veUU,  3SS. 

Al)  Avtftms,  336. 

AuREUUS  episcopos,  77,  117.  Aurelius  a  QniUabi,  337. 
Ab  Ulica,  335.  Aurelius  confessor,  32,  46,  48.  Aorelius  le- 
ctor  ordinatur,  46. 

Auribus  ioferenda  non  sunt  vulnera ,  177, 179.  Auriam 
delinimenU,  542. 

Auri  comtiaratio  cum  Christianis,  348. 

Ausafa,  337. 

Auspicatus  est  pacem,  46. 

Auspicia  vinceiMii,  33. 

AtMtMUjfa,  335. 


Babylomi  ignes,  120. 

Batfu  332. 

B(^,332. 

Bajulae  arundlnes,  1. 

Balaam  propheu,  268. 

Baliiea.  159.  Promiscua  balnea  theatro  loBdiora,  179. 

Haptismus,  circumcisio  spiriulis,  99.  Undae  geniulis  effe- 
ctus,  2.  Lavacrum  aqu£  saluUris,  2.  Mare  robnuii  sacra- 
mentum  baptismi ,  157.  Dialiolus  in  baptlsmp  omrimitnr, 
157.  Redil  saepe  cum  bapUzatus  peccal,  ibid,  BapUsonis 
purgat  in  omnibus  sordes  anUquae  contagioais,  180.  Omoes 
in  lavacro  exponunt  veterem  nomlnem ,  Hrid.  In  baptiseio 
praeteriu  peccau  dimittuntur,  32.  BapUsmus  dclei  ooiiua 
peccau,  155.  Nihil  prodest  sine  operilNis,  314.  Non  ^r 
manus  imposilionem  quis  nascitur,  sed  in  bapUsnio ,  140. 
Gralia  in  baijtismo  aequalis,  157.  In  actu  postinodum  ui- 
nuitur  vel  augetur,  ibid.  Baptizatns  graUam  nerdit  qoiB 
consecutus  est,  nisi  ionocenUam  servet,  314.  Fer  baptisBi 
Spiritus  sanctus  accipltur,  106,  125,  131, 139,  147,  154. 
fnterroffaUo  In  bapttsmo,  125,  154.  Aqua  sanctificaoda 
ut  possit  peocaU  abluere,  125.  BapUzau  renoutiaveniBt 
saeculo,  12. 

Baptismi  necessius,  122.  Baptizali  iulantes  in  primo  m- 
Uviutis  exordio,  184.  Fidus  bapiizaDdos  ioifantes  inira  ocU- 
vum  diem  non  putabat,  98.  Niteliatur  drcamcisionis  lexe. 
ilrib.  InfanUs  vestiKium  dicebat  non  esse  moodum,  61  iUDd 
quemque  osculari  borrere ,  ibid.  RefeUitur,  96,  99.  Mulio 


Digitized  by 


Google 


1195 


RERUN  ET  VERBORUM. 


1104 


rninos  inGiDUl)tis  neganda  baptistni  gratia  quam  aduUis,  99.  \ 
Ipsis  inranUhus  in  gralia  danda  et  pace  facienda  osculum  * 
dalur,  98.  In  osculo  infaniis  recentes  Dei  maous  oscula- 
nmr«  ibid.  In£antem  a  partu  novum  nemo  debel  borrere 
osculari,  ibid,  Aspersio  aquae  inslar  salutaris  lavacri  ol)ti- 
iiet,  156.  CUnici  aliis  non  posthabendi ,  158.  Parvi  refert 
asper^  vel  perfiindi ,  Urid.  Bapiizali  in  aegritudine  Hberan- 
tur,  si  antea  immundo  spiritu  movebaniur,  157.  Baptizaii 
complent  Ecclesi»  numerum,  148.  Baptisma  unum  m  Ec- 
ilesia,  125. 126.  Unum  baptisma  in  sancu  Ecclesia,  125, 
129, 133, 139, 149,  197, 330.  ConQtentur  omnes  unum  esse 
baptisma,  334.  Duo  baptismaia  esse  non  possunt,  126.  Ba- 
plisma  non  iteratur,  106.  Solius  Ecclesis  est,  144.  Bapli* 
smus  Judaeorum,  147.  Baptisma  Joannis,  145. 

Baptisma  triplex.  355.  Baptisma  in  solo  sancto  Spiritn. 
Baptisma  spirilus  et  aquae.  Baptisma  spiritus  et  sanguinis, 
ibid.  Haec  saepe  separata,  ibid.  Bapiisma  aquae  inlerdum 
nnle  Baptisma  in  Spirilu  sancto,  inlerdum  post ,  356,  357. 
Baptisma  in  Spiritu  sanclo  expiavit  Petri  et  aliorum  Apo- 
slolorum  delicia,  557.  Baptisma  spiritus  maius  cst  Baptismo 
at|uae,  358.  Baptisma  spirilus ,  355,  364.  Non  est  major  vis 
Baptismi  quam  confessio  aut  passio,  136.  Baptisma  in  quo 
Angeli  baptizant,  262.  Non  privantur  Baptisnii  sacramento  n 
qui  baplizaulur  sanguinisBaptismo,  156.Baptisma|)OStquod 
nemo  peccat,  262.  Baplismi  forma  in  Ecclesia,  iii.  De  iis 
(lui  in  tradilione  sacramenti  aliler  quam  oportet  loquuntur, 
560.  •  Baptisma  vetus  et  Bantisma  novum ,  279.  Baptisma 
praedicatur  quoties  aqua  soia  nominatur,  106.  Baptismus 
extraneus  et  haereiicus,  130.  Baptisma  adullerinum ,  365. 
Baplisma  mutilatum  et  decurtatum,  ibid.  Baptismi  eccle- 
siastici  majestas,  158.  Ba|itisma  duptex,  363.  Baptisiua  iu 
Spiritu  sanctoetigni,  365.  Baplismus  martyrii,  262. 

De  Baptismo  controversia  inter  fratres,  353.  Scripta  et 
rescripta  de  hac  quaestione,  ibid,  Cyprianus  et  alii  Anri  pu- 
tabant  Baptisma  nec  ab  Ecclesia  iiec  a  Spirilu  separari, 
139, 140, 147,  355.  Omnia  inania  et  falsa  apud  hsereticos, 
126.  Pro  profanis  babenda,  ibid.  Nihii  potestalis  habere 
bsereticos,  144.  Ubi  Ecx:lesia  non  esi  non  posse  peccata  di- 
miiti ,  125.  Haereticis  aut  nihil  licere  aut  totum  licere,  332. 
Quae  foris  exercentur,  nullum  habere  effectum  salutis, 
^O.  Baptizandos  redeuntes  ab  haeresi  ut  peccatum  origi- 
nale  et  naeresis  purgentur,  12H,  332.  Participem  haereti- 
corum  esse  qui  eorum  Baptisma  probat,  135,  138,  144, 
148, 150.  Qm  adversarii  Domini  el  anlichristi  sunt  appel- 
lati  non  posse  dare  gratiam  Chrisli,  128, 127,  128,  134,  r 
138.  Bapiizatosquos  Joannesbaptizaveral,157, 145.  Quan- 
to  magis  baplizandos,  qiii  ab  haercticis  baplizali,  145.  Ne 
Baptisma  quidem  sanguinis  in  hseresi  proaesse,  136.  Non 

1)osse  agere  spirilalia  qui  amisit  Spiritum  sanctum,  125. 
^'emtnem  dare  posse  quod  iiou  habet,  ibid.  Non  posse  vi- 
vificare  qui  ipse  non  vivat,  128.  Sacrilegum  et  peccatorem 
pro  baptizato  precem  facere  non  posse,  125.  Adversarios 
Domini  noo  posse  dare  gratiam  Christi ,  126.  .Aquam  san- 
ctiOcari  non  posse  ab  eo  apud  quem  non  est  Spiritns  san- 
clus,  125.  Pecxrata  alteri  dimitlere  non  posse,  qui  sua  extra 
Ecclesiam  deponere  oonpotest,  ibid.  De  Ecclesiae  fontibus 
rigare  non  posse  qui  iu  Ecclesia  non  est.  132.  Aliter  de 
malis  in  Ecclesia,  aliter  de  haereticisjudicandum,  133.  Hae- 
relicos  libentius  rediluros  si  baptizeniur,  157.  Nullam  hae- 
resim  exctpiendam,  142,  151.  Redeuntes  ab  haeresi  iitro- 
que  sacramenlo  nasci  debere ,  128, 136,  331.  Exceptis  his 
qui  in  Ecclesia  baptizati :  his  manus  tantum  impoui  in  poe- 
nilenliam.  127, 132,  142,  331.  333.  De  his  qui  de  hsresi 
ad  Ecclesiam  sine  Baptismo  aamissi  sunt,  136, 149.  Potens 
est  Deiis  indulgentiam  eisdare,  ibid.  Accusautur  Afri  quod 
rcbaptizent,  334.  Dicunt  se  non  rebaptizare,  sed  baptizare,  n 
126.129,334.  *' 

De  Baptismo  haereticorum  Slephani  sententia,  138.  A 
quacumque  haeresi  venientem  baptizari  vetiiit,  138.  Ceuset 
his  qui  apud  haereticos  baptizautur  ades.se  praesenliam  et 
sanctimouiam  Cliristi,  147.  Salis  esse  invocare  Trinitatem 
nominum,  145.  Nihil  innovandum  esse,  138.  Haereticos  non 
proprie  baptizarc  ad  se  venieutes,  ibid.  In  Baptismo  conve- 
nire,  144.  Kefellit  haec  (Wprianus  miia  Marcion  eamdem 
Trmitatem  non  tenet  ac  Catholici,  131.  Quia  non  creduut 
in  eumdem  Patrem  et  Filium  et  Spirilum  sanctum,  130, 
133, 136.  Tot  Baplismata  esse  quot  oaereses,  138,  334.  Cy- 
prianus  et  Firmilianus  sic  adversarios  refellunt,  quasidicant 
baptizalos  exira  Ecclesiam  sancliGcari.  130, 131, 135, 145, 
151.  Haeresis  parit  et  expooit  ex  Stephano,  expositos  Ec- 
clesia  suscipit,  U7.  Haerelicis  nomen  Jesu  non  sufficit  ad 
salutem,  357.  Invocaiio  nominis  Jesu  in  errore  non  prac- 
stat  salutem,  337.  Secus  si  noste^  accedat  recta  iidcs  et  im- 
positio  manuum ,  ibid.t  358.  Baplisma  in  nomine  Christi , 
130, 135. 134,  356,  357,  358,  360.  365.  Baptisma  in  Chrl- 
sti  nomiue  rejicit  Cyprianus ,  nisi  sit  Chrisli  in  veritatc, 
13  *• 

PATROt.  IV.    S.  CyPWAN, 


Contendit  baptizaodum  in  plena  et  adunata  Trinitate,  134, 
135.  Quia  blasphematoPatre  non  prodest  Filius,  ibid.  Oppo- 
nitur  Cypriano  Apostolorum  Iraditio.  133,  138,  139, 144. 
Yenerabilis  omnium  ecclesiarum  auctoritas,  353.  Prisca 
cuuctorum  sanctorum  et  fidelium  observatio.  ibid.  Res  olim 
composita  et  ordinata  dictlur,  ibid.  Cyprianus  et  Firmilia- 
nus  negant  id  tradilum  ab  Apostolis,  127, 130, 132, 133, 
138,  144.  Aliam  traditionem  oiiponunt,  153,  141.  Afri  con- 
suetiidioem  reliqueruo^  149.  tfaereticorum  Baptisma  du- 
dum  in  Africa  rejectum,  124, 127,  130.  Multa  millia  haere- 
ticorum  redeuniium  libenter  Baptisiiium  suscepere,  130. 
Negal  Firmiliaous  Baptisma  haereticorum  in  Cappadocia 
ratum  uuquam  fuisse,  149.  Baptizantur  in  Cappadocia  qui 
ab  episco)>is  depositis  baplizati  fuere,  ibid.  rx^ncilium  Ico- 
niense  reiicit  Baptisma  hxreticorum,  145.  Quidam  de  ista 
re  diibitabant,  ibid.  et  149.  Numidiae  episcopi  Baptismum 
in  haeresi  vel  schismate  datum  rejiciebant,  124.  Cyprianum 
ejusque  concilium  consulunt ,  ibid.  Sententiae  Cvpriani  de 
Baptismo  haereticorum  quidam  adversantur  in  Africa,  125, 
126.  Dicunt  unum  esse  Baplisma,  126.  Dicunt  se  veterem 
consueludinem  sequi ,  127.  Patabaot  Afri  revelationem  sibi 
factam  veritatis .  127,  133,  336.  Cousuetudioem  uon  bapti- 
zandorum  haereticorum  apud  quosdam  obrepsisse,  141 . 

Barba  non  vellenda,  191,  325.  Barba  corrupta  io  viris, 
182. 

Barbarorum  manus,  100. 

Baruch  urbs  Afpicaj,  333. 

Basiudes  episcopus  libellaticus,  117,  119.  ConOtelur  se 
blasphemasse,  ibid.  Deponit  episcopatum  et  agit  poeuiten- 
tiam,  ibid.  Sabino  in  ejus  locum  ordinato  Stepbanum  fallit 
ut  restitualiir,  ibid.  Cypriani  et  aliorum  episcoporum  ea  de 
re  sententia,  ibid.  Basilides  haereticus,  144. 

Bassiinus,  8.  31 . 

Bassus  in  pejcrario,  30. 

Bella  crebrius  continuant,  217.  Bellicum  claogere,  44. 

Benedictus  Martyr,  50. 

Beneficia  divina  non  mutilaotor,  156. 

Bestiis  objecti,  199. 

BiUa.  330. 

Blasphemianim  peccata,  135.  Episcopus  ob  blasphemiam 
deposilus,  119.  Blaspheniia  persequentium.  16.  Haeretico- 
rum,  131.  Blasphemantis  lingiiae  scelus,  135. 

Bonos  imitare,  261.  Boni  non  possunt  de  Ecclesia  disce- 
dere,  197.  Ab  iuilio  occisi  ab  injustis,  263,  268.  Plus  labo- 
rant,  305.  Boniet  mali  continentur  inlra  unam  domum,  222. 

BoNA  tracta  a  marito  ad  sacriticandum,  27. 

BOTRONATUS,  177. 

Breviarium  praeceplorum  coeleslium ,  298.  Breviata  non 
e^t  io  episcopo  confessionis  dignilas,  90. 
Brutus  tilios  inlerficil,  226. 

BUDIKARIUS,  52. 

BuUa,  336. 
Bustacenat  336. 


Caduca  movere  oos  non  debent,  351. 
CiEciuus  episcopus^77,  102,  104,  117,  124.  Caecirtus  a 
BilU,  330.  ' 

CfSAR,  226,  227. 

CiBSARIAM,  165. 

Caw  cor  inspexit  Deus,  211.  Cain  injiislus  zelat  Abel 
justum,  256.  Impatiens  fratrem  peremit,  234,  253.  Non  in- 
greditur  paradisum,  281 . 

Calamiutes  aeute  Cypriani,  217,  218,  219.  Inde  ortSQ 
quod  Deus  non  colatur,  217.  Ob  delicU,  218,  318.  Demc- 
Irianus  dicebat  male  accidere ,  quia  deos  Christiani  non 
colunt,  217.  Calamitates  vel  ad  disciplinam  contumacium , 
TCl  ad  poeuam  malorum,  218.  Ira  Dei  censura  esl,  ut  qui 
beneficils  non  intelligitur,  ycI  plagis  inlelligatiir,  223.  Ca- 
lamiUles  praedictae  ne  inopiuatus  metus  qualcret,  229. 
Peste  et  lue  detecta  vel  aucla  crimina,  ibid.f  219.  PIus 
exacerbatur  Deus,  cum  homincs  plagis  non  emendantur, 
218.  Pestis  cogit  appetere  martyniiro,  345.  Explorat  justi- 
tiam  stngulorum,  233.  Virlus  perficitur  in  advcrsis,  232. 
Gratulandum  in  adversis,  233.  Fugiuut  morientium  vulne- 
ra,  et  appetunt  spolia  morluorum,  219.  Discrimen  bono- 
rum  et  malorum  in  fereodis  ndvcrsis,  222.  CalamiUs  sine 
remedio  est  odisse  felicem,  258. 

Calciati  pedes,  93. 

Caldonius  episcopus,  27,  28,  32,  51,  52,  53,  56,  57,  59, 
77, 124. 

Caligo  aelemae  noctis,  45.  Noclis  spissae,  349.  Avarilia;, 
241. 

Calix  dominicus,  101.  Ejiis  figurao,  i6td.  Non  est  aqua 
sola,  108.  Calicem  mixtum  oflferiinus  in  cama,  109.  Diaco- 
mis  lofanlium  ori  dc  sacramcnio  calicis  infun^i>18©. 


38ized  by 


rrOOgle 


tm 


INDEX 


11» 


Calor  fldei,  67.  Calof  gloriaft,  19. 

r*ALPHimifnis,  30,  51. 

Calumnia  forensts,  943. 

Cancer  et  damnaiionis  ira,  332. 

Candida,  30. 

Candidata  integriutis  et  pudoris,  175. 

Capifli  flammei,  178.  Mendacio  colorali,  183.  Capillos 
ioficere»  191.  Capilli  deficlunt  antequam  crescant,  217. 

Capitolium,  85,  88, 183.  Capitolium  ascendere,  189. 

Capitula  domlnica,  262.  Capilula  excerpta,  274. 

Cappadocia,  146. 

Capsaces  olel,  243. 

Capsef  336.  Capsensis  civitas,  76. 

CaptiTitas  omnes  simul  vastat,  231.  Captivitas  fratrum  et 
sororum,  99. 

Capat  semitonsnm,  159. 

Carcer  «ternus  et  jugis  flamma,  218.  Carcenim  claustra^ 
158.  Carcerum  laos,  163. 

Camiflces  admovere  ucclori  suo,  257.  Carnificia»  rabics. 
220. 

Carnis  ImbecilUtas,  76.  Carnis  resurrectio,  131. 

Cflf/H,  333 


Carihaqo,  CartUaginem  Roma  praecederc  debet,  64.  Car- 1»  lus  displicet  Dei  cultor,  iirid.  Potestas  adfersum  nos  <j 
tbaginensb  epRcopT  proviiicise  Nnmidia  et  Mauriiania  co-  -^  vet  ad  puenam  vel  ad  gloriam,  212.  Ab  initio  mandi  ii 
haerent,  59.  Laus  ecctesiae  Cartbaginensis,  41.  PlebisCar-      ttitum  ut  iustilia  laboret,  164.  Chrislianttm  csse  cri 


thaginensis  quies  et  limor,  21.  Vitia  aiiie  persccutionem, 
182,  183.  Presbyterorum  copia  per  lapsum  quoninidain  de- 
solata .  49.  Clen  pOPtio  ia  persccuiione  lapsa,  9.  Clerici 
nonnuUi  in  persecullone  recesserunl,  39.  Quinque  Presby- 
teri  advcrsus  Cyprianum  conjurati,  51.  Confessores  et  la- 
psos  corruperunt^  52.  Clerus  a  communione  sua  removet 
Ijresbylerum,  38.  Clerici  omnes  parati  ad  pugnam,  165. 
Recedere  nolunt,  ibid.  Cleri  et  plebis  cbaritas  in  redimen- 
discaptivis,  100.  Gaudium  ecclesiae  Carthaginensis  ex  Ro- 
rainae  confessione?,  94.  Ex  rediiu  confessorum  Roraanorum 
in  iLcclesiam,  62. 

Cassuts  episcopus,  124.  Cassius  a  Macomadibus,  332. 

Castitas  tenorem  gloriae  suae  sen'at ,  T2.  Castitas  labo* 
riosa  viduarum.  253. 

Castores,  225. 

Castra  Dei ,  95.  Castra  dominica,  77.  Castra  Christi,  61, 
79,  88, 95, 97.  Castra  Chrisll  repetere.  65.  Castra  coeleslia, 
18,  44,  140,  141,  229.  282.  Divina,  136.  Domestica  ,  58. 
Castra  imperatoris  defendere,  132.  Castra  diaboti  noa  ti- 
menda,  267. 

CastraGalbce,  331. 

Castus,  185.  Castusa  Sicca,  333. 

CATAPnRTGA,  145. 

Catechcmbni,  136.  Catechumennm  peccare  non  debere. 
327.  Catechumenis  infirmitate  apprehensis  subvenipiulum, 
8,  22.  De  Catechumenis  sineBaptismo  mortnis,  lt%,  149. 

(^tenae  cupiditatis,  2il.  Catense  arctautes  manus,  3i7. 
Catenae  stridentes,  349. 

Cathbdra  unasuper  petram  fundata,  53.  Cathedra  Petri, 
148.  Catbedra  sacerdotalis,  68,  69, 130.  Catbedrae  et  plebis 
extorris,  63.  Cathedra  adultera.  115. 

Causa  illic  audienda  ubi  crimen  admissum  est,  86.  Causa 
cogaita  est,  87. 

Gautio  fociHor  est  ubi  manifesta  foflnido  est,  193. 

Cedtos,  332. 
'  CfLERiifus,  24,  32.  Primos  in  persecutione  passiis,  et 
cum  ipso  persecutionis  auctore  congressos,  47.  l^erseculo- 
ris  tesiimonlo  iUustris,  ibid.,  48.  Flet  die  ac  n(»cto  In  cilicio 
et  cinere  sororam  peccatum,  29.  EJusdem  epistola  ad  Lu- 
ciaoum,  28,  32. 
'  Celbrina  martyr,  47. 

CeLSUS,  CGXLn. 

Censura  coRlestis,  182.  Evangelica,  67.  Sacerdotalis,  80. 

Centenus  f^uctus,  180. 

Cerdo?(  magister  Mafcionis,  138, 144.Romam  venitsub 
Hygiuo,  138. 

Certamen  coeleste,  15.  Spiritale,  33.  Cceleste  et  spirita- 
tale,261.  Cerumea  mllitiae  coclestis,  77.  Certantes  Deus 
spectat,  93. 

Cervix  alta  et  erecu,  188. 

ChariUlis  dotes,  199.  Chariutis  uniUs,  151.  Cbaritas 
mntua,  96.  Charitas  fraterniuUs  vinculum  est,  251.  Cba- 
riutis  chrislianae  vinculum,  56. 

CuoRB,  Dathan  et  Abiron,  113, 118, 131, 148,  15i,  155, 
200. 

CnRiSTiATn  successerunt  Judaeis,  274.  Chrislfanorum  no- 
vum  uomcn,  282.  Non  verl)is  philosonhi,  sed  faclis,  247. 
Noo  magna  loquuutur,  sed  vivuiit,  ibia,  Dei)ent  esse  sim- 
plices  et  pruaentes ,  326.  Contentiones  esse  non  debent 
inter  Cliristianos,  12.  Chrisli/liscipulozelare  non  licet,  258. 
Cliristiano  non  licet  cogiure  vilia,  441.  Non  licetodisse 
Christianis,224.  Odiis  beiicvolentiam  reddunt,  tfrtd.  Renun- 
tiarunt  mundo,  236.  Camali  patri,  206.  Erunt  gloriosi  ctmi 


A  Christo,  225.  Christianus  quig  vefe  sit,  499.  Gfartstianiss 
filsus,  190, 194,241. 

Ctiristianus  non  est  qui  iu  Christi  EcclesU  oon  est,  73. 
Oculi  et  aures  Christianorum  custodiends,  !M2-  Nefas 
ChrisUanis  tnrpia  gentlUum  convivia  in  collegio  freqnc»- 
Ure,  119.  Filios  cum  ethnicis  sepelire,  ibid,  Non  debeot 
#\pprlri  judicem  centllem,  318.  ViUnda  raatrinionia  cns 
inudelibus,  183.  Debent  imiuri  Chrlstum,  175.  Cbrisdairas 
nihil  admirari  praeter  Dominum  debet,  ^42.  Alia  CStrfstia- 
norum  et  Stoicorum  de  peccatis  senteutia,  70.  Chrisliano- 
rum  mullorum  vitla  ante  persecutionem  Decil,  18i.  Ui»- 
nimiutem  desiderat  Cyprianus,  203.  Comoaral  morcs  aetstls 
suae  cum  aetate  Apostolorum.  203.  Largitatem  operallonks 
suasetale  infracUm  queritur,  ibid.  Comparantor  Chri^ 
servi  cum  dialKiU  servis,  244.  Christianus  debet  co^esUa 
Unium  cogiUre,  307.  Chrlstiano  lucundom  est  ctnn  dt«- 
bolo,  231,  Crastino  cogiure  probibetor,  210. 
'  Christianus  noo  debet  perire  qua.si  nocens,  12.  Non  de- 
bet  puniri  nlsi  propter  nomen  Cbrtsti,  317.  Daemones  ▼nl- 
gns  in  odium  Christiani  nominis  cogunt,  227.  Chrisd»MS 
mundus  odit,  263,  268.  Christi  nominis  odinm  pradictam, 
315.  Tn  contemptum  Dei  impngnanlur  Cbristiani,  2^.  So- 
..    ,.    .^  .  .  ..._  j(rfd.  i>otesta9  adfersum  nos  diur 

iastv* 

_.    _  crinwa 

est,  220.  Longa  tormenU  admoventur  CbrUtUnts,  iM. 
Muitiplicantur  snppllcia,  ibid,  Novae  poDuae  eioogitantiir^ 
ibid.  Torqueri  dcberent  Chri^tiani  si  ncgarent,  2*9.  Inter- 
fici  debel,  non  torqneri,  qul  con6telur  se  esse  Cbristiaiiam^ 
ibid.  NemoChrisliai  us  apprehensus  relucUtur,  221.  Nemo 
se  uloiscitur,  <]uainvis  copiosos  sit  pof^ilus,  ^Hd.  Ghristia- 
niis  niori  potest,  vinci  non  potest,  95.  Christisni  provocam 
hostcs  veritatis,  56.  Clirislianos  [latientes  facit  de  secntura 
uliione  securitas,  22 i.  NunrK^uam  in  ChrbtiaDum  Dooiea 
exsurgitur,  ut  non  slatim  divinitus  vindicu  coroiletur,  ibid, 
Niiper  secuia  grauditer  Cbrislianorum  derensio,  222.iChri- 
stianis  imputanlur  omnia  maia,  216.  Pluriiiii  Ctiristiam 
teiitationibus  non  vincuntur,  sed  probaotur,  229.  Quidam 
minus  fortiter  sunt,  ibid.  Cbristianls  communes  comj  eth- 
nlcis  calamiUtes,  2*51.  Quosdam  ea  res  movet,  ibid.  Chri- 
stianis  plus  quam  cseieris  in  ssctilo  lalK>raudum,  ibid,  Cur 
Christianis  et  profanis  interim  laborum  condiiio  commaoi^ 
223.  Non  per  Cbristianos,  sed  pro  CiirisUanls  accidunt  luec 
do  Dei  indignaUone,  222.  His  vindicantur  ChrtstiaDi ,  etsi 
ipsi  videniur  ea  ml\ ,  ibid.  Cbrisliani  non  frangnotur  aec 

G  mussitimt,  ibid.  V.er  ipsa  quse  crticrant  prol)ari  se  sdont, 
ibid.  Adversa  ieqnaUter  ciiin  ethuicis  non  paUuator,  quia 
tpqualtter  uon  dolent,  ibid.  Adversa  CbrisUanos  in  dofore 
corroborant,  252.  Christiani  non  nisi  cum  ad  Deum  vene- 
rint  Dei  promissa  capient,22o.  Discrimen  inter  Christianos 
el  eos  quiDeum  nesciunt,  ^2.  Christianis  gaudeiidum  cum 
ad  Cbristum  vocanUir,  229,  250.  Cbrisliani  mortui  non  sodC 
Iti^endi,  23i.  168.  CbrisUanus  cur  emendetur,  320.  Chri- 
sliani  semper  orant  pro  Iwno  sUlu  reipublioe ,  223.  Chri- 
sliana  verilas.  134.  Cbrlslianismus  fidei  et  spei  resest^^Si. 
Christus  a  prlncipio  Filiiis  Dei,  288.  Vocatiir  Si4ritus  san- 
ctiis,  228.  Primogeniius  et  sapientia  Dei,  284  Dei  sermo, 
215,  285.  Sermo  ct  virtiis  et  sapienUa  Dci,  201.Tirtu8  Dei 
ct  raUo  et  sapientia,  228.  Deus  vocalur  in  Scriptnris  Vete- 
ris  et  Novi  Xestamenti,  286.  Jesns  Cbrislus  Domiuuset  Deos 
noster,  15,  61,  92,94,  99,  lOi,  109.  113, 138,  140,158, 
20  i,  206,  228,  235,  248, 255,  2ti7,  332. 333,  535,  Si9,  555. 
Angelus  et  Deus,280.  Non  omniuro,  sed  fidelium  et  creden- 
tiuni  Deus,  255.  Dcus  venturus,  287.  Doniini  uostri  Jcs« 
Cbristi  adoranda  est  venerabilis  majestas,  5^.  Non  potest 
sine  spiritu  Cbristus  indui,  139.  Templum  CbrisU  esse  non 

D  potest,  qui  negat  Deum  Cbristum ,  155.  Cbrblas  adoratur 
in  coelis,  255.  Pater  Deus  praecepit  Filiura  suum  adorari , 
ibid. 

Cbristus  homo  et  Deus,  288.  In  virginem  delabiliir,  228. 
Carnem  Spiritus  sanctus  Induitur,  ibia.  Deus  com  homme 
misretiir,  ibid.  Filius  Dei  carnem  bominis  inrtuit,  249.  Fa- 
ctus  homo  pro  nobis,  ibid.  Hominem  iuduit,  228.  Honrinem 
qncm  indnit  ad  Pairem  victDr  imposuit,  ibid.  Pater  et  Do- 
minus  et  Deus  Christi,  135.  Filius  obaudivit  ut  faceret  Pa« 
tris  volunlatem,  208.  Cbrlstus  hominis  flflus ut  nos  Deirdios 
fticerpt,  237.  Majorem  dixit  Palrein,  135.  Ab  eo  cfarifican 
petitl,  ibid.  Acceplt  omneni  poteslatem  a  Patre,  295.  A 
Patrc  accepit  poleslateni  qua  baptizamur  et  sancUBcamur, 
13.1.  Omue  judiclum  de  Patre  solus  accepit,  187.  Solos 
habet  |  otesiaiem  jodlcandi  eplscopos,  330.  Patris  Toluntt- 
tem  linplcvil.  135.  ChrlsU  nativlus  ex  Da\ld,  250.  Mira- 
cula,  228.  HumlliUs,  10.  Patientia,  254.  CbrisU  omnes 
aclus  ptienUa  signantur,  249.  Orabat  non  pro  se,  sed  pro 
delictis  nostris,  213.  Nobis  dcdit  exemplum  viTendi ,  317. 
Cbrisii  conversalio,  359.  Non  dedignatiis  lavacro  re^ene- 
ratlonis  corpos  abhiere,  249,  Chrisli  Baptfsma,  137, 148, 
155.  Dicunt  haereUci  eum  fuisse  ad  BapUanom  compuliii^ 
Digitized 


4i97 


RERUM  ET  VERBORUM. 


MOS 


t^^^(^^t?rkl^^^      A  fZ!=^^^<&^'Ji^:^<>'^ '.-- 


puluiii  jacentem  erigeret.  237.  Prophelx»  praediTeruut 
niortem  Christi,  228,  Prapciixit  inorti  ni  suam,  ibid.  Domi- 
nus  inhrmiiatem  bominls  quem  i)ortal>ai  osteudit ,  208. 
Cbrislara  pati  oporluit,noa  ut  sentiret  mortem,  sed  ut  viu- 
ceret,  228. 

Chrislus  passns  esl  ul  nos  Dei  filios  faceret,  92.  Diristi 
passio,  294, 332.  Christi  sanguine  viviflcatur  eiiam  qui  fu- 
ditsanguinem  Chrisii,'249:J»eccala  iioslra  portavit,  187. 
Passus  esl  pro  peccatis  noslris,  265:  Advocirtiid  tioscer,  io. 
ainsll  Sftoguine  redempli  sumus,  265.  Mediator  inter  nos 
ei  Palrem,  288.  SacerdosDei  sumnii,  105,  109.  Saepc  pro 
nobis  passus,  552.  In  Isaia  scelus,  in  Abel  occisus,  ibid. 
Spirituro  sgonte  diniisit,  228.  Kon  erat  remansu»  iis  aiKid 
inferos,  29o.  Apparuit  discipulis  simul  vinctus ,  228.  Ke- 

gressus  ad  superos,  ibid.  Christi  tniiica  non  dividilur.  196. 
hristus  ad  reparandos  nos  niissns,  221.  Clirlsti  adventu 
delectus  ei  proslratus  inimicus,  194.  Oinnibus  venit,  213. 
Doctis  et  indoclis,  aitati  omni  et  sexui  praecepia  saluiis 
edidit,  ibid.  Rex  in  aeternum,  296,  297.  Illuminator  «t  sal- 
yaior  generis  humani,  287.  Sospitandis  hominibus  salutare 
lumen  Christi ,  194. 

^vlC**!!;'^^"*  ^*^  ^^^  etdies,  258.  Sol  verus  et  dies  verus,  « 
157,  215.  Inviclus  est,  262.  Via  et  veritas ,  514.  Plenltudo  ^ 
Tenutis,  105, 141.  Non  dixit :  Ego  sum  consuetudo,  533. 
Ecclesiam  siiam  gubernat,  124.  Se  primus  oslendit  quod 
in  aliis  coronaret,  345.  Christus  est  panis  vilae,  209.  Domus 
et  temnlum  Dei,  279.  Maniis  et  brachiuin  Dei,  285.  Est  re- 

fnumDei,  208.  Noiidum  vuidicaius,  255.  Duplex  advenius, 
28.  Secundus  adventus  appropinquat ,  110.  Hinc  inai?ls 
illuminat  Cbristus,  ibid,  Homilitatis  magister,  91.  Huiuilis 
venire  debebat,  289.  Judex  vemurus  cst,  296,  297.  Vonlet 
in  poteslate  manife^tus,  255.  Chrislus  in  cajiiivis^frairibus 
redimendus,  100.  NonuuUos  afflij^i  patitur,  ut  aliorum  cha- 
rilas  tentetur,  100.  Christus  accipial  quod  adversarfus  au- 
ferebat,  192.  Christi  nomine  abuteudum  non  est,  13i,  139. 
Christus  dictos  ovis  ei  agnus ,  290.  Peira,  106.  Lapls,  291 
Chrisii  Indumenlum,  191, 192, 195, 196,  262.  Christum  in^ 
duere,  147,  159, 196, 249.  Christi  noraen  induere,  259.  Co- 
haeredes  CUristl,  203,  208.  Chrislusesi  caput  viri,  270.  Dl- 
sciplinae  maglster,  14.  Pacis  docior  atque  unitatls  magister, 
205.  Chrisli  jugum  leve,  329.  Chrislus  vigllat  et  precatuti 
213.  Specut  praelianles,  95.  Chrlsto  speclaiiie ,  246.  Caro 
Christi  ei  sanclnm  Domini,  196.  Christi  sanctnm  corpns,341 . 
Christi  sanguinem  quotidie  bibcrc,  90.  Christus  solus  au- 

iiianAtta      4fiQ     i^V^mirtt^    ^i%.it     .>^^^^„>. 1 a^t%      r>nm     <-.<>.. 


511.  Chnstus  neflrantem  se  neizat.  188.  Chr  sius  iniiis  p«i       sacerdote  npoi^ninro  ai  in«j.i«,o  ^^..«;.:.^'':"_^  _.V^""* 


511.  Christus  negantem  se  negat,  188.  Chrislus  unus  est, 
55.  Christi  grex,  58.  Christus  gregem  suum  nominai  oves, 
259.  Christus  est  resurrectio  noslra ,  208.  SorlHI  de  vestp. 
Chrisii ,  ouis  Chrislum  indueret,  196.  Incunctanier  venien- 
dura  ad  Cbristum,  236.  Judaii  magum  existimarunt  Chri- 
stum,  228,  259. 

C/itt/teW,357. 

Cibatiana,  336. 
*  Cibus  feralis,  70.  Cibus  diaboli,  192.  Cibi  idolorum  mor- 
tiferi,  186.  Cibus  sceleratus,  189,  190. 

Cicairix  sanitatis  obductw,  339.  Cicatricem  obducere,  43. 
Cicalricum  gloria,  47. 

Ciltcium  etcini3,238. 

Cinerera  ferre,  189. 

CmccfSES  Conso  consecrali ,  340.  Ob  rapiendas  Sabinas, 
ibid, 

CmcuMcisiOKi  ociavus  dies  destinalus  umbra  fuit  et  ima- 
go,  98.  Clrcumcisio  carnalis  evacuaU ,  277,  278.  Feminis 
non  profidl,  277.  Circumcisio  spiriialis  promissa,  ibid.  Clr- 
cumcisio  carnalis,  98.  Spiritalis,  99.  Carualis  et  splritualls, 
103.  f  »  I  , 

Cir/a,  .'S5I. 

ClTTINUS,  124. 

Civitates  soli  hlatu  devoraUe,  146.  Civitas  mcretrix,  177. 
Civium  Injuriae  gravius  grassanlur  quam  hosles,  219. 
Clarts  a  Mascula,  337. 
Classico  nostr»  vocis,  261. 

CLEIIEIVTlAMnS,  76. 

Cleopas  discipulus  Christi ,  360. 

CLERcsminor,  360.  Clero  proxiini,  33.  Cunctis  religionis 

Sadibos  ad  sacerdotii  fastigium  Cornelius  ascendit,  68. 
erico  ministerio  deputaius,  114.  Clerica  ordlnailo  46, 
144.  Clerici  non  nisl  altarl  et  sacrificiis  deservirc  dcbcnt, 
114.  Vetilum  de  clericis  tutorem  vel  curalorem  leslamcnlo 
suo  constituere,  ibid.  Clerum  consuUt  Ofprianus  In  ordi- 
naiionibus,  33,  46.  Sine  cleri  consilio  nihil  aj^il,  11.  Opor- 
tet  episeopum  per  clericos  scribcre,  53.  Cloms  ciini  cpi- 
scopo  praesidet,  89.  Cl6rici  urbicl,  53.  Clerus  Romanus  cum 
episcopis  dcliberavit  de  caiisa  lapsornm,  45.  Lapsoruin 
causam  diflfert  sede  vacante,  29,  43.  Gaiom  Diddpnsoin  a 
communione  siia  removel  clerus  Carlhaginonsis,  58.  Clc- 
rici  in  bonore  sporiulantium  fratrum,  114.  Clcrici  a  divi- 


f.r^L"?'^''-"'»^^'?"'  ^^^^'  Quibusdara  I Jcl6ribu7  honor 
presbyieni  et  cadem  sportula,  48. 

Clinohe:!?!  ,  8. 

Clinici,  156,  158. 

Cloacinam  Tatius  invenit,  226, 

Clypeus  fldei,  36,  44. 

Copmeterium,  165. 

Ccena  Doininl,  109. 
11  Collailono.s,  id  cst  eleemosjnse,  15. 

Cognllionis  dics  iraminebat,  64. 

COLLECT.V,  51. 
COLOHICA,  51. 

Colorare  lanasnon  docuitDeus,  177.  Colorum  lites.  311 
Columba  simplex  anlmal,  190.  '       * 

Commeatum  sibi  precari ,  234.  Commeatum  dare    47 
Comnieatus  a  Deo  datur,  70.  Commealu  acceplo  18   ' 
tommemoratio  anniversaria  niartyrum  47 

COMMEXTARII,    166.  *       * 

Commercia  vetita  cum  malis,  89. 

iTPHnnf 'S'T  ^':f  "«eHc^,  40.  Communicatlocontra  Evan- 
ffelium,  tbid.  Sacriiega,  69.  Usurpala  temere,  149.  l.aica, 
128.  Conimunicaiio  non  communicantium  ,  192.  Communil 
catio  nulla  e.xlra  Kcclesiam,  123,  129.  Per  nianuf  Tm  os  . 
tionem  episcopi  et  clori  jus  communirationis  accipitur  19. 
Ordo  perveniendi  ad  jus  communionis,  19.  20,  21.  Saliita- 
ria  dilatioms  remedia.  41.  Kxltiosa  properataj  commiinica. 

Idxanda,  /l.  Conimunicatio  laxatur  iocautis,  186.  Dari  non 
d(;bet  crudo  temrore ,  19.  Vnuperantur  qui  sanclum  Do^ 
mimcambus  donant,  56.  Temeraria  fesliiialio  pacis  obtU 
?n.ni^.ni^"''^''T'  '^\J?>^^'  ^^,  59.  Miraculis  puniUs 
r^X  rj"'^'^"'':  ^^^*}^'  Communio  snb  unica  spe- 
el  Lapsi    ^^"^^^^^^^^^^^^s  Irucius,  117.  Vide  Eucharistu 

Ad  commnnionem  hislrio  non  admiltendns,  101  Commu- 
nionein  noii  ruperunl  qui  pacem  nioDchis  dabant ,  cum  lis 
qui  noo  dabant,  /2.  Ob  varias  consueiudines  numquam  ab 
licclesi»  pace  atque  unitate  discessum  est,  144  Cyprianns 
?Si^7i«  ^9Q   d"iT*'  ^°  baptismi  controversia ,  li»,  157, 


sacerdote  peccatore  ei  legitlrae  dcposito  comraunicaus, 

Compago  corporis  ecclesiasiici ,  74. 

ComparesChristi,  552. 

Compedes  aurei,  179. 

Concilia  ante  Cyprianum,  114, 127,  130.  Conrilium  oer- 
secutionesopita,  07.  Frequenter  actura  Carthaffine  85 
Episcopi  post  Pascha  Carthaginera  convenirc  solent,  76.* 
77.  LiboIIos  de  lapsis  legit  in  concilio  Cyprianus,  66  In 
concilio  Carthaginensi  examinatae  singulorum  causaj  70 
Collatio  conslliorum  cum  episcopis ,  presbyieris  diaconla 
confessprilms,  stantibus  laicis,  fe,  23,  33,  Wlaciu  no- 
bls.  Spiritu  sancto  suggerenle,  79.  Conclllum  idlbus  Maii, 
84,  97.  Concilium  de  pace  lapsis  danda,  77.  Cyprianus  cun. 
collegis  res|)ondet  Rogatiano,  112.  Cura  colfegis  et  com- 
presbyleris  ecclesia)  Furnitanje,  114.  Conciliuin  Girthafft- 
ncnse  prmjuni  de  Baptismo,  124, 126.  Secundum,  128.  Ter- 
tium,  329.  Pro  absentibus  qui  mandaverant  sentenlia 
dicitur,  337.  Horlatur  Cyprianus  ut  siiignli  quid  sentiant 
proferam,  neminem  judicantes,  329.  Omnium  ultimus  sen- 
D  temiamdicit,  338.Convenerant  episcopi  plurimicum  presby- 
leris  et  diacouibus,  praesente  eliam  plcnis  maxlma  parte 
329.  Concilia  quotaiinis  in  Cappadocia,  143.  Coucilium  lco-^ 
niense,  145, 119.  Cx^ocilium  Romanura,  68. 

Concisio,  89. 

Concordia  salutaris,  76.  Concordia  slmul  jnncla  vinci  non 
potesl ,  95.  Concordia  commendata,  14.  Concordia  indivi- 
diia,  94.  Concordiae  \inculum,  129.  Concordis  vinculo  ma- 
nente,  72.  Concordia  colleaii  sacerdolalis,  66,  68.  C^incor- 
dia  divina  episcoporum,  137.  Concordia  sacerdotii,  142. 
Concordiae  muluaj  glutinum,  116,  202. 

Coiicupiscentiae  diabolo  servlre  compelliint,  75. 

Condiiio  loci ,  9, 110, 112,  163.  Conditlo  corporalis  com- 
munis.  222. 

Co>TE8sio  nominis,  78.  Confessio  Chrisli,  344,  346.  Con- 
fessio  dominica,  262.  Confessionis  arraa,  96.  Confessionis 
domlnice  corona,  90.  Confesslo  Horida,  28.  29.  Confesslo» 
nis  virlutes,  550.  Confessionis  dignilas,  362.  Confesslo  im- 
niunem  non  facit  ab  insidiis  diaboli,  201.  Confessio  exor- 
dium  glori»,  non  raeritura  corona?,  ibid. 

Co.NFESSORBS  laudaulur,  50.  Confessorum  cautia^^ilQ|p 


1109 


LNDEX 


1201 


(lt»b^*t  csse,  201.  0»ule  visilandi,  9.  Apud  confes^res  pre- 
sbyteri  singuli  cum  singuUs  diaconis  per  vices  offerunl,  9. 
Confcssoribus  imperlialur  cura  prO|.cnsior,  10.  Confessores 
plurimi  a  fratribus  suscepti ,  ibid.  Sexaijinta  quinquc  Ro- 
uiam  veniunt,  ^).  Confessores  Roinani  con!essioiiis  ^loriam 
dun  studio  disci|>lin3C  conjunjgunt ,  3k  Hoc  e:>l  vere  essc 
niartyrero  et  confessoreni ,  ibtd,  Quam  utiltes  Cypriani  lit- 
leraj  confessoribus  Komanis ,  45.  In  liaeresi  confessio  pro- 
«lesse  non  |K)tPsl,  581,  5(52,  5G5.  Confess  jr  Deo  aspiranle 
loquitur,  166.  Domiaus  in  ooafessoribus  loquitur,  ibid.  Coo- 
fessori  Dcus  Inspirat  constantiam,  268.  Confessores  specta- 
culum  D*io,  fratribus  exemplo,  181.  IMebs  pastores  in  con- 
fession«  sc(iuens,  159,  lOO.Feniiiia?  ci  pueri  iiilerconfesso- 
res,  160, 16i,  181.  Laetitia  Eccle^iai  in  reditu  confessorum, 
181.  Coulilenii  Deum  venia  datur,  ±li.  Coiifessor  illuslris 
cl  verus,  11.  Nulli  maKis  congruit  cvangelicus  vigor,  quam 
confessoribus ,  45.  Contiicntiuin  diguitas  incorrupta,  01. 
Nihil  raa;{is  coagruit  qu;im  confessori  Kvaiipadium  legere, 
46,  48.  Sine  tormenlis  in  ca^rcerc  morienlium  corporibus 
imperliendu  esl  cura  propeiisior,  50.  Dies  iii  carcere  mo- 
rienlium  notandi ,  ibld.  Confessus  est  (|uis  juis  professus 
inlra  diein  non  csl,  182.  Hic  iiiler  martyres  Uonoratur,  275. 
Ha;c  est  privata  confcssio,  182. 
Confessoriim  odicia  ,11.  Noniinllorum  vitia  ,  10, 


Ouorumdam  menics  a  quinque  presbyloris corruplie,  52 
Fraudes ,  slupra  et  adullpri.i  iii  quibusdam  confessoribus , 
201.  Noniiulli  Dei  leni|<la  et|>osl  coiifessionem  sanctilicala 
turpi  concubitii  macularuiit ,  12.  Nonnulli  gleriam  nominis 
de.strutinl,  ibid.  yituperaiitur  extorres  qui  in  patriam  in- 
iussi  redeunt,  ibid.  Coufessores  presbyleris  et  uiacoiiis  de- 
bent  parere,  10.  Adversarium  metuere  debent,  ibid.  A 
prcsbyleris  et  diacouis  admoneri  debeni,  19,  20.  Plnrimos 
in  circere  iiistruit  divina  ceiisura,  20.  Confessorum  sancti- 
taicin  iion  luinuit  quorumdam  frac;a  fides  ,201.  Stat  pars 
ma';or,  ibid.  Korum  laiis  am|»lior  cx  la|)su  aliorum ,  ibid. 
Coiifpssores  a  Novato  et  Novatiano  seducli  de  Ecclesia  rc- 
cesserunt,  58.  De  c.ircere  nrodeuntes  schismaticus  et  haj- 
reticus  crror  excepii,  65.  Honi  et  gloriosi  confessores  non 
potuerunt  diu  exlra  Ecclesiam  detineri ,  62.  Quidam  in 
scbismate  manebaut  ob  conimunioncin  confessorum  ,  ibid. 
IlomunoruiDconfessorum  reditusex  schismate,  60.  Conliten- 
lur  qu;e  extra  Ecclesiam  fecerant,  60, 61.  Petunt  ut  omnia 
oblivione  deleantur,  ibid.  Recipiuiitur  in  suo  quisque  gra- 
du.  61.  Omnia  Deo  remittuutur,  ilnd. 
CoNKiRMATioms  sacramentum,  152.  Quod  deerat  baptiza 


Consummata  gloria  martyris,  50. 

CoNSLS  consilii  deus,  540. 

Coiitagium  venenali  sermonis,  SO.Contagio  turpisetiih 
famis,  101.  Contagla  cibi  feralis,  70. 

Continentia  virginalis,  68.  Conlinentiae  proposilum  glo- 
riosuin,  72.  Contineniiai  robur,  256.  CooUaenliaD  paloa, 
^60.  ContinenliaB  bonum,  515. 

Contumeliarum  ludibria,  249. 

Contumacia  unproboruai  firaenaiida,  t59, 

Goovenae  temerarii,  197. 

Conventicula,  167.  Conveniiculum  perditae  faclioots,  86, 
Conventicula  hxreticorum,  198. 

Convicia  vitanda,  12.  coutemoenda,  85. 

Convivium  sobrium  sonel  psalmos,  7.  Convivia  lascivaM- 
tanda,  179.Convivia  lur^a  lutuleota  io  coUegio,  119.  Coo- 
vivia  cum  malis  vetita,  89. 

Corban  non  respicis,  24S. 

Cor  horoinis  devoti  Dco,  288.  Corda  mundaulur  fide , 
566. 

CORIflLU,  29. 

ConifELius,  episcopus  Romanus,  55,56,58,59,64,66,77, 

79,  94,  115, 117,  120.  152.  Electus  a  Deo  omnipotemi  ec 

P  Domino  nostro  Jesu  Christo,  60,61.  A  sexdecim  episcoptf 

,  12,  52.  ^  ordinalus,  75.  Cornelii  ordinationi  intercedunt  fac^iosi,^, 


56, 59.  Legati  ab  uiraque  parte  in  Africam,  55,  55.  Non  le- 
guntur  lilterae  adversariorum  Cornelii,  56.  LegaU  Roauii 
inittuntur,  55 ,  56.  Interim  omnia  in  suspenso  remaocot. 
Non  scribitur  ad  Cx)rnelium,  sed  ad  Ecclesiam,  59.  Cjpria- 
niis  auctor  est  Adrumetinis  ut  Comelio  liueras  noo  ioscri- 
bant,  sed  Ecclesiae  romanae,  59.  Legati  Novatiani  ceiiduo- 
tur,  55.  Scribunt  in  Africam  ordinaiores  Cornelii,  ^  56. 
Redeunt  legati  Africani,  ibid.  Cyprianus  in  condlio  sch- 
bit  ad  universos  Africse  episcopos  pro  Cornelio,  59.  Scri- 
bit  ctiam  ad  Coroelium,  5o.  Litterae  ad  Cornelium  ex  uni- 
versa  Africa,  59.  Kpiscopatus  Cornelii  ab  omnibus  in  Afirica 
agnosciuir,  59.  Corneiii  mores  laudantur,  electio  defeodi* 
tur,  iiivicta  in  episcopatu  constanlia  praedicaliir,  68,  69. 
Cornelius  cunctis  religionis  gradibus  ad  sacerdotii  subtime 
fastigium  abcendit,  68.  Cum  Cornelio,  boc  est,  cum  Eocle- 
sia  catholica  communicare,  66.  Cornelti  et  collegarum  rios 
sententia  de  lapsis,  68,117.  Cum  plurimis  collegis  delilie- 
rat  de  recipiendo  Trophimo  69.  AflScu  Cornelio  crimioa , 
69.  Accusatur  a  nonnullis,  quod  cum  thurificatis  communi- 
cet,  66.  Cornelium  dictitant  libelli  labe  niaculatum  etcom- 
UHinicare  cuin  episcopis  qui  sacrificaverunt,  69.  liinisFe- 


Usa  Petro  et  Joanne  factuin ,  ibid.  Manu  imposita  invocu-  C  iicissimi  movetur,  80.  Inter  martyres  deputandus,  69.  Dux 


tus  et  infusus  Spiritus  sanctns,  ibid.  Baptizali  in  Ecclesia 
praj|K)siiis  Ecclesiae  ofTeruntur,  ut  signaculo  Dominico  con- 
suinin'Milur,  152.  Confirmatio  a  solis  episcopis  datur ,  556. 
Plerifiuc  l>ost  baptisma  sine  ini))Osittoiie  manus  episcoii 
moriuiitiir,  5^5.  Habentur  tamen  pro  [»erfectts  tidelibus, 
ibid.  Contirmatio  si  necessaria  esset  ad  salutein,  oinnibus 
epi.scopis  salus  adiineretur,  556.  Ungi  necesse  est  bapti- 
zatuni,  125.  Eucharistia  cst  uude  baptizati  uuguntur,  125« 
Oleuni  in  altari  sanctiticaium  ,  ibid, 

Contiteri  apud  sacerdotes  Dei,  190.  Dolenleret  simplici^ 
ter  conUlendum,  190.  Auimi  itondus  cxpouendum  ,  ibid. 
Confiteaiitur  singuli  delicluin,  dum  admitti  confessio  potest 
191 .  Confessus  est  sese  blasphemasse  Basilides  episcopus, 
119.  Multi  conscientiam  delicti  sui  non  confitentes  imiuun- 
dis  s|iiritibns  adimiilentnr,  189, 190.  Couscieiitiae  dissimu- 
lats  crimen,  18D.  Confessio  secretaruin  cogitationuin  ne- 
cessari  i,  199.  Qui  cogitaverant  de  sacrilicio  aut  libelli  fa- 
cinore,  hoc  ipsiim  apud  saccrdotes  contitei)antur ,  ibid. 
Scientes  scriptum  esse,  Deus  uon  irridetur,  ibid.  Confes- 
sio  noii  est  apud  iuferos,  75. 

Coiiflictatio  in  adversis  probatio  csl  verilatis,  252. 

Conjunctiones  illicitx  et  periculosie,  102. 

Co:ijux  s|)ernitur  iii  nr<irtyrio,  517. 

Conscientia  mubum  hubet  |»onderis,  540. 

Conscientix  victrlcis  vigor,  160.  Conscientise  nostrse  ju- 
dex  Deus,  271.  Conscientia  cx)ronatur  iii  nace,  274,  219. 
Conscienliae  latebrae,  219,  2)8.  Conscientiae  vulnera,  220, 
258.  Conscientia  tolerabilis,  70,  i)oUuta,  ibid. 

Con^sensere  jura  peccuiis,  5,44. 

Consessus  noster,  49. 

Conspiraliones  factiosae,  55. 

Consuetudo  sine  veritate  vetustas  erroris  est,  141.  Con- 
suetudiiii  anteponenda  verilas,  149,  555,  557.  Non  dixit 
Christus,  Ego  sum  coosuetudo,  555.  Noo  est  de  consuetu- 
dine  prjescribendum,  sed  ralione  viiiccndum,  127,155.Con- 
suetudinemratio  et  veritassomper  excludit,  556.  Non  honii- 
iiis  consuetudinem  sequl  oporlet,  sed  Dei  veriUitem,  108, 
127.  Coiisuetudines  variaj  ecclesiarum,  141.  Coiisuetudo 
Uomanorum,  149.  Ob  varias  coiisuctudines  nunquam  ab  Ec- 
clsia;  pace  atqueunitate  discessum  est,  144. 

Consulatus  summus  honor  apud  Romanos,  226.  Coosu- 
^um  fascea,  2^.  ' 


confessionis  populum  suasit  fieri  confessorero,  94.  Ecdesia 
omnis  Romana  confessa  est,  ibid.  Beatus  martvr,  97,  117. 

Corneiii  papae  epistola  ad  Cypriaoiim,  60,  62, 167. 

CoRNELius  centurio,  128. 

Corona  candida  pro  operibus,  246.  Coronae  candidae  ei 
purpureae,  18.  Corona  agonistica,  262.  Corooa  virtaluia 
baptisma  sanguinis.  262.  Corona  descendit  de  Dei  digoa- 
tione,18i.Coroiia  fidei,  199.  C/)rona  coitfessioois  domioica^ 
90,  l)7.Pa8sionis,95.  Juslitiae,20l.  Purpurea  pro  passiaoe, 
216.  rx)rona!  martyrum,  188.  Corona  disciplioae  doouoicc, 
54.  Corooarum  coelestium'  praemium,  95.  Coruoae  fiotia 
dederunt  doloribus,  16.  Corooari  io  morte  noo  potestqvi 
divisus  est  .ib  Ecclesia,  71.  Corooam  diaboli  feruot  sacrifi- 
cantes,  181. 

Corpus  unnm  adunationis  nosUrae,  99.  Corpus  gregis  do- 
minici,  58.  Corpus  Ecclesix  cathoticae,  55.  Corporis  eode- 
siastici  compago,  74.  Corpus  Domini  iovadunl,  186.  Corpo- 
ris  et  sanguiuis  Christi  protectio,  77.  Corpora  nostra  meiii- 
bra  siint  Christi,  71.  Corporis  nostri  societas,  76.  Corpi» 
onervatum,  101.  Corporum  materia  ooosimilis,  2!8.Coodi- 
tio  communis,  222. 
A>     Correjitionem  audiunlboni,527. 

Corruptores  Evangelii,  198. 

Crapulam  cruditate  ructare,  111. 

Credere  cogitur  etiam  |)ersecutor,  548.  CredeDtiuoi 
pater  vivus,  206.  Credendi  vis  ^quanta ,  517.  Crediuun 
suum  recipere  docuerat  creditorem,  1»J8. 

Credula  raartyr,  50. 

fxememius  subdiaconus,  7, 8, 24. 

Crescens  a  Cirta,  551 . 

Crimeo  mutare  aduUeriniscoIoribos,  177.  Crioes  ioficerd 
178. 

Crimen  volunlatis,  185.  Crimiois  particeps  estqoi  fmpe- 
ravit,  42. 

Crist»inontiiim,5l2. 

Crocodili,  220. 

Crucis  slgnum,  294.  Crucissignum  in  fronte,  201.M(^ 
supin»  inauus  in  signo  etsacraroento  cruds,  267. 

Crudeliias  ingeniosa,  220. 

Cruore  suo  loti,  550. 

Cfitcti/t,  556. 

CuUni  uberes,  550,  /^  t 

Digitized  by  VjOOQIC         ,^ 


»201 


RERUM  ET  VERBORUM. 


1202 


CupidiUs  gloritecoelestis,  43. 

Curator  tesuuneQli  non  polest  csse  clericus,  114. 

Cynocephali,  230. 

Cyprunus  qui  est  Thascins,  12I.Caecilius  Cyprianus, 
122.  In  tenebris  el  vitiis  jacuil,  2.  Non  videlmur  ei  possi- 
bilis  conversio,  ibid.  Quomodo  mulalus,  ibid.  Carlliaglne 
credidit  cl  crevil.  49.  Plebis  suflfragio  el  Dei  judicio  opis- 


A  slaruni  corrigere  voluerit,  353.  Querelae  Cypriani  de  Ste- 

pbano,  140.  Imprimis  quod  sacerdoles  yeritatem  etuni- 

lateni  tenentes  abstinendos  putet.  ibid»  Pro  honore  Eccle- 

sise  et  unitate  put;nat,  133.  Parum  videtur  Cyprianoquod 

piebem  voce  erigat,  nisi  etiam  divina  leclione  confirniel, 

201.  In  librisipse  sedesignal,  161.  Ulilitas  litterarum  Cy- 

^r...o   K^  f\  '  u       .«-,..- ---7"-    I—       priani,  fdirf.  Magnis  semper  sensibus  loquilur,  iWd.  Fir- 

copLS,  52.  Quinciue  presbylen  couira  illius  e|)iscoi>alum      milianus  missa  a  Cyprlano  scripia,  quasi  sua  i.ropria  suscc- 

-^"J".^?f»J^*-.*  .r'\*  »9  *^5!5  ipdignalur,  54.  Contumelias      pil,  145.  Non  iii  iranscursu  le«il,  sed  saepe  memori»  man- 

davit,  ibid.  Cyprianus  ob  confesslonem  nominis  relegalus, 
158.  Primiis  a|.ud  acta  proconsulis  confitetiir,  161, 1«2. 
Prior  ioler  marlyres.  quia  prior  conressusest,  101,  162. 
C^priani  secessus  ante  passionem,  166.  Yult  pati  Cartha- 
giue,  ibid. 


r; 


episcopatus  sui  dissimulat  Cyprianus.  18.  Nihil  agil  sine 
consilio  cleri  et  consensu  plebis,  11.  Consulit  clerumet 
plebem  in  ordinalionibus,  46.  In  pace  dcleclus  episcopus 
«>opuU  universi  sulfragio.  82.  In  quiele  serviensdiscipiiuK, 
11  leinpestale  proscriptus,  ibid.  Clamore  violento  populi 
flagitaius,  23.  Quomodo  proscriplus.  122.  Secessusejus  vi- 
inperatus  a  nounnllis,  7,  23.  Defendit  se,  25,  24.  Quieti 
fratrum  consulens  secessit,  23.  Publicum  conspectum  viut 
respectu  uiiliiatum  Ecclesiae,  10.  Dominus  jussit  ut  sece- 
derel,  19.  Secedens  pecuniae  summam  reliquii  apud  cleri- 
cos,  9.  Solo  corpore  abfuli,  23,  36.  Conslitoil  vicarios  pro 
se  absente ,  50.  Cypriano  nulla  requies ,  40.  Non  redit 
we  auclor  sii  rumpendai  pacis ,  49.  Ne  persecutionem 


Ojemon  non  potest  terram  movere,  sed  praesciens  terrne 
motus,  id  faclurum  se  simulat,  146.  DaRmones  fugantur  a 
Chrlstianis,  227.  Daemones  poelx  norunt,  226.  iTx^moQia 
principalia,  146. 

""  'iversaepoenae,  349. 


exacerbasse  videalur,  53.  Speral  se  cito  redlturum,  50.  n      DanmalorumdU^.^  p^..«,  uw. 

toinmendat  confessores  in  carcere  constitutos,  50.  Ad-  *»      Daniel  Deo  devoius,  269.  Noluit  adorare  Bel,  92,  96 

e«se  vellel  ut  erga  illos  dileciionls  obsequia  complerel,      '"*"* ^"^  ''^*   i^-~:~i: •: — .•:_:. 

wtd.  Reditum  Cypriani  moranliir  quinque  presbvteri,  55. 


£\sihum  biennii  quain  roolestum  Cypriano.  ffrt(/.'Optat  ut 
omncs  ecclesiae  inter  se  conseniiant  in  judicio  de  lapsis, 
24,  28, 39,  45.  Indignatur  in  presl>yteros  qui  lapsis  pacem 
uederanl,  19  et  seqq.  A  cominunione  sua  arcet,  si  quis 
coinmunicet  cum  lapsis.  59,  67.  Dissimulandum  non  jiutat 
inre  tanli  momenii,  18.  Ejiis  dolor  ex  la|su  suorum,  182. 
Prostratus  sibi  videlur  in  prosiratis  fipalrlbus,  ibid.  Defert 
aliquid  libeHis  martyrum,  22,  25.  Aliquid  remiuil  ad  vio- 
leniiam  lapsorum  miiigandam,  24.  Quaedam  in  Cyprianum 
durius  injecu  in  epistola  lapsorum,  41.  Nemlni  ex  lapsis 
coininunicavit,  quamdiu  persecutio  saeviit,  68.  Severior  fuit 
in  lapsos  quamdiu  vincere  |>otuerunt,  23, 67.  Laudalur  ejus 
censiira,  36. 40.  Agit  post  Pascha  de  causa  lapsorum  cuin 
collegis,  55.  Vide  lapsi,  necessitati  lemporuin  succumbit, 
68.  Noii  rccedit  ab  liis  quse  in  concilio  statuta  suat,  68. 
Contendit  opiscopos  lapsos  deponi  et  pa*nitenlia;  siibmltti 
debere,  120.  Non  reslituendos  (lui  Stei»hamun  fefelleram, 
ut  resliluerenlur,  119. 

Cypriani  opera  episcopatus  Comelii  in  lolaAfrira  agnos- 
cilur,  ei  Novatianus  damnatur,  59  et  seqq.  Gloriam  con-  C 
fessorum  suam  computal,  34.  Librum  de  Lapsis  et  de  Lni- 
late  EccIesisB  mittil  ad  conlessores,  66.  Dolor  ejus  ex  schi- 
saiale  confessorum,  65.  Gaudiuin  de  eoruin  redilu  ex 
schisniaie,  61 .  Schismatici  per  provinciam  pererranl  oec 
autleni  ad  Cyprianum  accedere,  87.  Cyprianus  impavidus 
sua  iiiteresse  non  pulai  a  quo  perimatur.  89.  Impavidus 
Cypr.aiil  animus ,  80.  Contendit  causain  lllic  audiendam 
ubl  chmcii  aiimissum,  86.  Non  niinorem  esse  auctorila- 
lein  episcoporum  in  Africa  conslilulomm,  ibid.  Cogiia- 
bat  ad  Thibarilanos  venire  iit  eos  hortaretiir,  90.  Deo  el 
Christo  servit.  ct  sacriHria  f  uro  ore  etin  persecullone  et 
in  pace  indesinenter  oflerl,  124.  Oral  in  sacriliciis  et  in 
oratitmibns  pro  l.uflo   papa,  97.  Catididuin  peclus  Cy- 

rriani,  162.  In  Cyprianum  convicia  et  calumnise  Pupiani, 
21  ct  spqq.  Illius  agendl  ralio  cuni  schismalicis,  88,  89. 
Keclesinin  neniiui  claudit.rcmiltit  omnia,  mulla  dissiinulal, 
88.  Aiise  deliciis  pliisquamo|»orteldiiniltendis  pene  ipsum 
delinfjtiere,  ibid.  Venientes  ad  Ecclesiam  shiguios  suscipit, 
12i.  Liiiis  atquc  aliiis  aCypriano,  plebe  obnitente,  recepti 
pcjorcsexsliterp,87.  Quolidie  fratrii>us  servit,  122. 
Cypriani  huinilitas,  42.  Horlatur  affeclione  potius  quam 


Laudatur,  187, 191.  Danieli  prandium  divinitus  apparatur , 
210,  240.  Daniel  consultus  a  Nabuchodouosore,  258.  Minas 
regis  vicit ,  346. 

Dativus  a  Badis,  352.  Dativusin  metallo  constilutus,  158. 
161. 

Dativa,51. 

Davidem  Saul  persequitur,  ^7,  269.  David  saltavit  ante 
arcani,  339.  340. 

Debita  Dominus  appellat  peccata,  211. 

Decimx  concessae  Levitis,  114.  De  patrimonio  nec  ded- 
roas  dainus.  203. 

Decimus  presbyter,  27. 

Decics  tyrannus,  69.  Bello  et  armis  victus,  ibid,  Ejus 
odium  in  sacerdotes,  ibid.  Patientius  audiebat  levari  ad- 
versum  se  o^mulum  principem,  quam  Romseconslilui  Deisa- 
cerdolem,  ibid.  Miratur  coustanliam  Celerini,  47. 

Defuiictorum  vultus  per  imaginein  detinentur,  225. 

Delicata  jactatio,  232.  Delicata*  mentis  ignavia,  229.  De- 
liela  ubique  flagrant,  5.  Delictoruin  a^sluanlium  vapor,  37, 
Delicia  noslra  reputeinus,  188.  Delicta  fiuot  religiosa,  4. 

Deiimare,  10. 

Delinimenta  aurium,  342. 

Dtlinqueiidi  nullus  ineius,2I9 

Demetrius  cpiscopus,  77, 124.  Demetrius  a  Leptiminus 

Deiietruivts  veniitabal  ad  Cyprianufti,  216.  Studio  ma- 
gis  contradicendi  quain  discendi,  ibid.  Seminalial  odia  ad- 
versus  Chrisliauos,  ibid.  Dicebat  impuiari  illis  debere  om- 
nes  calamilalesmundi,  ibid. 

Denotala,  104. 

De|  osita  Ecdesiae  oblata,  62,  65,  64. 

Depopulatur  matrimoiiium,  79. 

Desaltantur  iabulos»  libidineS;  541 . 

Detractio  vetita,  328. 

Detriumphare.  345. 

Deds  noiiien  est  illi,  227.  Deum  palrem  cognoscont 
gentiles,  355.  Deo  nomen  nullum,  227.  Dicta  vulgi  Deus 
videl,  itnd.  Deus  est  omnium  Domliius,  ibid.  Videri  non 
potesl,  ibid.  Dei  visio  perpetua.  225.  Eleemosynis  paupe- 
rum  fceneratur,  242.  \  idet  conia  et  pectora  singulorum, 
190.  Mundi  rector  et  Dominus,  217.  Nihil  lleri  potest  nisi 
qiiod  aut  fecerit  Deus,  aul  tieri  periitiserii,  217.  Nihil  fit 
ignaro  Deo  aul  non  perniittente,  188.  Falli  non  potest, 


polesl.-iie,  174.  Exlreinum  eiininimuin  se  dicit.  ibid.  Ejus  ^  271. 520.  Judicis  majeslate  metuendus,  195.  Irascitiir,218 
niimiliialem  noruntet  diligunt  fratres  et  genliles,121.  Ac-  Non  derideiur,  190,  271.  Derideri  non  potest.  271.  Pla- 
cu:»atiir  nimise  remissionis  in  lapsorum  causa,  66.  Charitas  caiidus  longa  salisfaclione,  55, 186.  Ira  Dei  jejuniis  el  fle- 
Cypriaiii  in   pauperes,  49,  50.  In  captivis  redimendis,      '^       "    '  *  **  "^ 


100.  In  sui)Ievandis  mnrtvribus,  161,  162, 165.  Mittit  dc 
suinpiiciilis  propriis  ad  subievaudos  confessores,  15.  Invilat 
Carthagiiiem  pauperes  quos  sua  Ecclcsia  alere  non  poiesl, 

101.  (jiianiilas  Cypriani  propria,49.  Revelatione cogiio.sdt 
lulurain  pei^ecutionem,  14,  77,  79.  Prsedicit  crudelioreiu 
quain  antea  persecutionem ,  90.  Deus  revelal  Cypriano 
pacein  brevi  futuram,  12, 15.  Revelaiio  ostensa  Cypriano, 
124.  Revelatione  cognoscit  appropinquare  sibi  etCornelio 
diein  agonis,  96.  Fratres  uon  esse  unanimes  in  precando, 
14.  Dormitare  in  precibus,  ibid.  De  victu  parco  et  soi)rio 
potu  diviiiae  adinonitiones,  15.  Cypriano  ssepe  revelatum  ut 
prsedicct  non  esse  lugendos  mortuos.  234.  Coasulit  Deum 
124.  Leffem  aliisnonimponitin  Baptismicontroversia,129, 
137, 156,  158,  329.  Praivaricator  veriiatis  et  proditor  uni- 
laiis  nonnullis  videtur,  132.  Yocalus  pseudochristus,  151. 
Tacito  noinine  carpitur,  353.  Haerelicorum  stiijiore  prx- 
diiiis  di^^ifur,  ibid.  Accnsalur  quod  erroros  omnium  eccle- 


tibus  placanda,  191.  Deus  indulgens  ei  severus  ,  44.  Prae- 
ceptorum  suoruin  exactor  diligeiis,  ibid.  Doniini  indulgen- 
tia  ut  Deuin  paurem  vocemus,  207.  Dei  patienlia.  248.Deus 
cur  patiens,  316.  Indulgens  scniper  et  bouus,  192.  Difi^ert 
Judicium  ut  homo  convertatur,  248.  Cordis  auditur  est,205. 
Penetrat  in  abdita  et  occulta.  204.  Habenti  Detiui  nihil  de- 
erit  si  Ipse  Deo  non  desit,  210.  Deus  unus  non  nuiitero,  scd 
iiniversitate,Gcu.  Omnipotensquia  oinnium  dominatum  te- 
net,  ibid,  Dei  est  omne  quod  possumus,  2.  Spcctat  nos 
certantes,  93.  Deus  pacis  et  concordiae  magisler  Christus, 
206.  Deus  precandu.s  13.  Soltis  colendus.  263.  261,  265. 
Credentiuin  et  intelligentium  pater.209.  Duum  patrem  non 
habet  qui  Ecclesiam  non  habetmatrein.  195.  Deuin  vel  sero 
cognosciie,  224.  Credendum  Deo,  ibid.  Homo  de  sorvo  exi- 
git  servitutem,  et  Dominum  Detim  suum  non  a^noscii,  218. 
Deus  non  cognoscitur  nec  timetur,  219.  No;i  colitur,  225. 
Non  quaTilur  nec  tinietur.  220.  Dei  arcana  |.erspicl  noa 
pos.>unl, 519. Deus  loquilur  in.uobis,  92. CousdjmtwjnpslTse  T 

Digitized  by  VjOOQIC 


1205 


INDEX 


1201 


B 


Uidex  Qsi,  S7I. Deus  in  noslra  dedicandus  est  mcDte,  W. 
Sacerdoies  faclt,  68,  lil.  Dei;opera  perfecia  suni,  08.  Per- 
aonam  non  accipit,  98.  Dei  et  Cliristi  dileclioni  niljil  priP- 
ponendum,  311.  Deus  ignotus,  U4. 

Diiquos  adorant  gentiresadjuraQtur  et  torquentur  u  Chri- 
stiants,  2il.  De  corporibus  ejiciuntur  ejulanles,  ibid.,  et 
2^.  Tremunt  sul)  manu  Cbristianorum,  ibid,  Quid  sint  in- 
terrogali,  respondent  audientil)us  gentilibus,  ibid.  CbrisUa- 
ni  Deos  palam  et  in  ipso  toro  dostruunt,  ^.  Publice  con- 
fundunt,  dum  se  Chrislianos  esse  pronuntiant ,  ibid.  Dcos 
clausos  ne  pereant  tutela  custodil,  H\.  Turpe  est  eos  co- 
lere  quos  ipse  defendas,  221.  Dii  profani,  io5.  Dcoruni 
niater  Idaea,  226.  Dii  vernacuU  Homanorum,  226.  Deos  nou 
esse  quos  colit  vulgus,  223. 

Dextralia ,  177. 

DiABOLus  iovidia  periit  et  perdidit,  253,  236.  Hominem 
ad  imaginem  Dei  factum  impatienter  tulit,  255.  Nihil  po- 
test  sine  permissu  Dei,  325.  Diabolo  potestas  adversus  nos 
datur,  212.  In  pace  subdolus,  in  perseculione  violentus, 
256.  Latenliatela  frequentiora  sunt,  ibid,  Videns  idolade- 
relicta  invenit  haireses  etschismala,  194.  H.-ereticos  non 
impugnat,  sed  eos  quos  videl  stare,  97.  Fortiorcm  quem- 
que  magis  aggretlitur,  10.  Non  geslit  cvertere  quos  jarn 
suos  fecit,  95.  Kos  lasccssit  in  (piibus  Cliristimi  ceruit  ha- 
bitare,  ibid.  Hoc  est  seinper  opus  diabuli,  ut  scrvos  Dei 
mendacio  laceret,  69.  Tolum  detriumphaverat  mundum, 
345.  Semper  mcndax  ct  fall  ix,  5i.  Blaadilur  ut  fallat,  180. 
Diaboli  astuiia  ct  artes,  195.  Nos  circuit,  256.  Obrepit 
freriuentcr  et  penetrat,  213.  Dialwli  altaria,  85,  184,  Dia- 
boli  comparatio  ctiin  Christo,  214.  Torquelur  ab  exorcis- 
lis,  157.  Diabolo  resistendmn,  328.  Quomodo  vinceudus, 
262.  Diabolum  interticere,  161. 

Diaconos  A(K)Stoli  sibi  constituerunt  episcopntus  sui  et 
Kcclesiae  ministros,  115.  Solemnibus  adimplclis  diaconus 
calicem  ofiert  pnesentibus,  189.  Diaconi  cum  presbyleris 
regere  solent  conlossores,  19,  20.  Siuguli  presbyteris  mi- 
nistrant  apiid  confessores,  9.  Apud  diaconum  exhomolo- 

gesis,  22.  Diaconns  contumellosus  In  episconum  saum,112. 
iaconorum  ordinalioties  quomodo  facieiulae,  118.  Diaco- 
nus  absteiitus  quia  cum  virginibus  iu  eodem  lecto  dcpre- 
hensus,  103. 

DjANi  Taurica,  226. 

Dies  omnibus  sequ.iliier  nascltur,  157.  Illuoiinal  xquali- 
ter,  246.  Dics  fesli^  225. 

Dies  oclavus,   id  esi,  i>ost  sal)bntum  primus,  98.  Dies 
negandi   Christiauis  pru;stitulus,  182.  Dierumsxculariuni  Q 
cursus.  98. 

Digitis  loqui,  3i2. 

DiOGA  Leptim.-igcnsis,  358. 

Diomjsiana,  335! 

DiosYSius  schismaticus,  62. 

Disciplini  ecclesiaslica,  46,  52,  6i,  80,  102,  Disciplin^c 
ecclesiasliciE  vigor  enerv:»liis,  359.  Disciidiua  deilica,  120, 
260.  Evangi'lica,  43,  55.  Discipiina  cliristiana  loiij^a  pacc 
corruinpitur,  1S2.  Disciptina»  ciominica}  coron:i,  54.  Disci- 
])hi:a  innocenliae,  219.  Di.sciplinai  sovcritas,  158.  Disei|>lina 
reiigionis  et  vcrilatis,  109.  Disciplina  robusla  legis  donii- 
nic».  32.  Disciplinx  magisterium,  48.  Disciplinx  explora- 
tio,68.Disciplina  Dei  observanda,  32i.Disciplina*  observa- 
tio,  102.  Futidamentum  religionis  et  Qdei  dc  observatione 
et  disciplina,  173.  Disciplina  custosspei,  173.  Nihil  tani 
necessarium  quam  debita  severitns  divini  vigoris,  42.  Saluti 
ecclesiastics  consuli  non  potest ,  nisi  disciplinae  semper 
cusiodita  ratio  servetur,  42.  Disciplinse  apud  Romanos  sc- 
veritas,  42.  Disciplina  gladiatoria,  3. 

Discipuli  reliquerunt  Christum ,  82.  Yocantur  sal  ter- 
rae,  209. 

Discordantes  damnati,  212.  Discordes  sunt  adversarit 
Christi»  195.  Discordia  non  potest  pervenire  ad  regnum 
cu?lorum,  199,  213.  Discordia  nec  baptismo  sanguinis  po- 
lest  ablui,  i98,  212.  Discordiseseminatio.  74.  Discordia  re- 
crudescens,  56.  Discordia?  furor,  96,  129,  196,  198, 199. 
Discordiarum  virusi  261.  Discordiosus  stylus,56.Discordiosa 
oratio,  198. 

Discriminalia,  477. 

Dispositio  divina,  54,  56,  136,  159, 155.  Disposiuo  ec- 
clesiastica  58 

Dissensionis  malum,  202.  Dissensionis  iosania,  95. 

Dissimulandi  locus  non  est  quando  fraternitas  decipilur 
^  quibusdam,  18. 

Dives  sterilis,  242.  Dives  nemo*est  in  s»culo,  241.  Di- 
vites  semper  trepidl,  6.  Korum  miseria,  6. 

Divinitatis  ventas  repudiata,  144. 

Divisiones  mensurnae,  48. 

Divites  pcr  divitias  suas  pereunt,  184.  Divitis  peccato- 
ris  os  et  liugua  itiagis  torquebantur,  81.  DivitisenoQ  tan- 
tum  contemnendae,  sed  et  perlculosse,  210. 

Doctrinse  «dulterinse,  53. 


Docior  audientiam,  35.  Doctores  presbyteri»  iind. 

Dolor  teslis  veritatis,  228.  Dolorem  firatris  proprmta 
computare,  99.  Dolere  oportetsapieater,171. 

DoLosus  operarius,  151. 

Doinesiicorum  cura,  325. 

DoMiNcs  inajor  quam  diabolus,  263,  367.  DomiDica  pai, 
137.  Doniinicum  celebrare,  109,  242.  Dominlco  legere,46. 
Dimissi  eDominico  Christiani,  541. 

Domus  cccle.sia*.  196. 

Dniiiicilium  uniutiis  ct  veritatis,  61. 

DoNATus  1  et  seqq.  Donatus  (tresbyter,  il.  Dooatss 
episcopiis  Oirthagiucnsis,  84.  Donatus  episoopus,  77,  lii. 
Donatus  a  Cibaliana ,  336.  Douatus  martyr,  50. 

DONATA,  51. 

DoNATi;LUS,76.Donatulus  a  Capsa,  338. 
DormiUo,  103,114. 

Dnbiutio  legiiinia  non  debet  reprehendi,  66. 
Ducenirius  procurator,  119. 

Duo  aut  tres  si  convenerint  io  nomine  Christi,  quomodo 
intelligendum,  198. 


EccLESiA  in  multitudinem  latius  extendilur,  195.  Pcr 
orbem  tolum  ramos  porrigit,  195.  Hau^s  in  universam  ler- 
ram  extendit,  ibid.  tnamatcr  fecunditatis  successibis  co- 
piosa,  195.  0)rpus  lotius  Kcclesia:,  cujus  Qer  variasquav 
que  provincias  membra  digcslasunt,  41.  Kcclcsia  una|)er 
ioiuin  inunduin,  73.  Ecclcsia  Cdtholica,  66.  Kcclesia  ia 
eiiis jopo  ct  clcro  et  sianlibus  omnibus,  38.  Non  est  lapso- 
riun  numerus,  ibid.  li  sunt  Ecclesia  qui  in  domo  Dei  m- 
matieiit,  83.  Kcclesia  caiholica  qu»  una  est  el  vera,  lii. 
Quinaiii  iu  Kcclcsia  renianere  non  jX)ssint,  6i.  Qui  pbn- 
iatus  uon  csi  in  pr.'eceplis  Dci  Patris,  solus  (»otest  de  Ec- 
clesia  discedere ,  6i.  Kt  cum  hsereiicis  remanere ,  ikid. 
riaiitali  non  sunt  a  Deo,  qui  ab  Kcdesia  discedunt,  83.  Ec- 
desiai  catholicae  radix  et  matrix,  59.  lu  Kcclesia  fraiucii- 
tum  cl  zizania,  14,  65.  Nc  Apostolis  quidem  haoc  potesia- 
tem  concessit  Chrisliis,  ut  paleas  a  trilico  secerncreni,  65, 
74.  CJiristus  in  Kcclesia  pra?sidet  ei  .(^pectat,  244.  Eccle- 
siam  Chriblus  insliluit  ct  fecit ,  198.  Ecclesia  huuiana  qui* 
a  schisnialicis  itislituitur,  73. 

Ecclcsiai  calholicae  corpus,  55.  Kcclesia  plebs  sacerdoii 
adiiuala,  123.  Oravit  Chrisius  ut  uuum  simus  quomudo  Pa- 
tcr  ct  Kilius,  213.  Alia  confessio  cst  unaui  esse  Ecdesiani 
conUleri,  65.  Una  Kcclesia,  53,  62, 123, 152, 193,  iOi.  Lua 
et  sola  est,  112.  In  Chrislo  ttnum  corpus,  aii  numenis 
iioslcr  adunalus  est,  108.  Kcclesia  corpusunum,  201.  laa- 
niuiilalis  liospitium,  iUd.Christiis  non  mii1iitudini,sed  una- 
tiiniiuai  pluriitiuiu  Iribuit,  198.  Kcclesia?  uuiias  sacraroeiilis 
cu^lrslibus  coliicret,  196.  De  miitalc  Patris  et  Filii  ei  Spiri- 
tiiss<t.'uii  p|pl;sa(lu;i:ila,  211.  Kcclesiu^  unitas  dcdiviita  lir- 
niiiaio  venicns,  195.  De  divina;  disi^ositiouis  crdiuaUofle 
ViMiicn^,  128.  Doiuinas  iusinuaus  unilaiem  dc  divina  digua- 
tione  venlcntcm  dicit.  Kgo  ol  pater  uiium  sumus,  133. 
ChrisLi  pariter  alqqe  Kcclesiie  unitas  cohaTcns  indi?iilut$ 
nexibus,  (»5.  Unus  Deus  et  Ecclcsia  una,  202.  IJnaeslDei 
domus.  103.  Inus  Christus  et  una  Ecclesia,  13i.  Noualia 
donius  est  pr.eter  tiuam  Ecclesiam,  196.  Christi  tunica  cor 
scissa  non  est,  l^)6?Dominicl  ^regis  animus  et  corims  unttro, 
58.  Novatiani  mentiuntnr  in  interrogatione.  cum  Ecdesiani 
uonhabeam,  154.  Si  Ecclesia  apud  Novatianum  fuil,  a|nd 
Cornelium  non  fuil,  152.  Ecclesiam  s|>ondet  diabolus  atab 
Ecclesia  avellat,  54.  Ecclesia  non  cst  apud  haereticos,  quia 
una  est  et  dividi  non  potest,  158.  Dictiubant  suis  sdiisroa- 
T\  tici  simul  se  in  Kcctesiam  reversuros,  87.  Uiiitas  firmiler 
ii  tenenda  ei  vindicauda,  195.  Maxime  episcopis,  ibid.  lina 
Kcclesia  quai  vivit  in  aeterniim  et  viviticat,  124. 

Kcclesia  scindi  aut  dividi  non  potest,  6i,  139, 153.  A 
Christo  non  recedit,  125.  Unitas  separari  omnino  et  dividt 
non  jjolest,  151.  Unitas  Kcclesi»  sciodi  noii  iM>test,  74, 
196.  Unitas  KoclesiaB  dc  cojlo  ct  a  Patre  venit,  196.  Scele- 
ratus  qiii  piitat  sciudi  posse  iioiia>.em  Dei,  196.  Ecclesiam 
nulla  res  separare  poterii  a  Christo,  108.  Ecclesia  adulie- 
rari  non  poicst,  195.  Incorrupta  est  ct  pudica,  ibid.  Ecde- 
sia  incorrupia,  132.  A(|ua  Ecclcsias  adultcrari  et  corrunipi 
nonpotest,  132.  Kcclesia  numqtiam  omnitio  reccdit^a  Chri- 
sti  dootrina,  83.  Ecdesia  non  scissa  neque  divisa,  sed  sa- 
cerdolum  sibi  invicem  cohakrentium  glutino  copulata,  121- 
Univcrs»  Kcclcsi»  cum  Cypriano  uuitaiis  vinculo  copulal*, 
123.  OmuiumKcclesiarumconsensiis  indamnando  Novalia- 
BO,  1 15.  In  caiisa  la|>sorum  diirerenda,  53. 1n  eadem  cao» 
dijudicanda,  liO.  VencrabiUs  Kc-clesiarum  omniumaodon* 
tas,  353.  Sola  Ecclesia  possidetgratiam  Christi  ei  veritalcm, 
531.  Omnis  potesus  et  gratia  in  Ecclesia  coostituta  csi, 
145.  In  Ecclesla  gratia  et  veritatis  omuis  cst,  126. 

Ecclesia  tenet  ct  possidet  omiiein  sponsi  snj  et  Douun 


Digitized  by  VjOOQIC 


im 


RCRUM  ET  VERBORUM. 


iSOO 


potestatem,  152.  Kcclesia  prius  sterilis,  280.  Nupli»  Cbristi 
el  Ecclesiae.  108.  Plebs  Gentium,  Judnis  cessantHMis,  ad 
nuptias  Cbnsti  etEcclesiasconfluxit,  108.  Sola  Kc^lesia  est 
sponsa  Cbrisli«  Sola  fillos  Deo  gcnerare  potest,  140.  Eccle- 
sia  sponsa  Chrisli,  195.  Sola  Eeclesiafilios  Cbrtsto  narit,  147. 
Cbristus  cum  iis  non  est  qui  exlra  Ecclestam  coUiguotur, 
198.  Nulla  salus  extra  Kcciesiam,  195.  Extra  Kcclesiaro  siae 
communicatione  etpace  pereunl,  129.  Damnati  a  semet- 
ipsis  qui  ab  Ecclesia  discedunt,  52,  (H.  Separatus  ab  Eccie- 
sia  damnatus  est  a  scmelii^iso,  132,  200.  Ecclesiae  uniiis  ca- 
put  et  radix,  130.  ErclesiaB  resisleus  non  esi  ia  Kcclesia, 
195.  Pax  nulla  extra  Ecclesiam,  129.  Gratnlandum  est  cum 
lapi  ei  caues  de  Ecclesia  separanlur,  197.  Ne  columbas  et 
ovespripdeniur,  ffrtd.Alieuus  et  profanus  qui  non  babilat  in 
domoDei,  153.  Nec  viia  nec  salus  exira  unitatem,103, 196. 
Non  £aeilius  evadere  extra  Kcclesiam,  quam  extra  arcam 
Noe,  195.  Non  est  cum  Christo  qui  se  a  cleri  ejus  et  plebis 
societate  secernit,  200.  Quidquid  a  matrice  disce^erit,  vive- 
re  non  polerit,  201.  Mortui  sunt  qui  extra  Kcclesiam  suot, 
128.  Kxtra  Ecclesiam  nihil  polesl  solvi  autligari,  131.  Hae- 
resismacula  necsanguine  ai)luilur,  198.  Nemomartyr  extra 
Ecclesiam,  ibid.  Martyrium  in  b.Tresi  non  corona  fidei,  sed 
poena  perfidiie,  199.  Occidi  talis  potest,  coronari  non  po- 
tesl,  75, 136, 199,201.  Occisus  extra  Ecclesiam,  propter 
Domen  non  coronalur,  71.  Mors  in  confessione  nommis  ex- 
tra  Ecclesiam,  non  esifldei  corona,sed  poena  (^erfidise,  95. 
Mumiuam  admitii  in  Ecclesiam  possunt  qui  in  impudica 
obstinatione  perseveranl,  103.  Cbrislus  super  pelram  aedi- 
ficavit  Ecclesiam  suam,  148, 332.  yEcrificala  super  Petrum, 
83,  123,  127,  152,  230.  Lna  a  Cbrislo  Domiuo  super  Pe- 
irum  origine  uuilalis  et  raiione  fundaia,  125,  127,131. 
Una  est  et  snper  unum,  qui  et  claves  ejus  accepit,  132. 
Ecclesiae  fundamenla  coUocata  super  Petrum,  148.  Eccle- 
sia  priuia  et  una  super  Petrum  fundala,  270.  Super  Pe- 
trum  ummi,  195.  Ecclcsia  priucifialis,  86.  Ecclesia  mater, 
57,  58.  Nemiui  clauditur,  2il>.  Ecclesia  iiisiar  paradisi, 
132.  Ecclcsiae  typus  Aima,  203.  Ad  Ecclesiie  majestaicmi 
non  pcrlinet  quid  apud  se  b^reliri  et  schismalici  molian- 
tur,  83.  Mater  Kcclesia  plangit  ruinas  plurimorum,  17.  Kc- 
clesiaj  filii,  151.  Kcclesiae  gloria  prapositi  glorla  est,  11. 
Kcclesia  candtda  et  purpurea,  18.  Kcclesiasiici  corporis 
compago,  74.  Ecclesiae  gubernandae  libra,  115.  Kcclesise 
septem,  281. 

Ecstasis,  19.  Ectasis  mulieris  a  daemone  correptae,  146. 

Edicta  feralia,  69,  93.  Edlctum  saecularis  domini.  190. 

Edilio  muneris,  241. 

Egnatius  marlyr,  47. 

Electus  ad  gloriae  praemium,  201. 

Eleemosyna  a  Chrisio  praecepla,  239.  Eleemosynae  bo- 
num,  302.  Eleemosyna  commendaia,  214,  237.  Nemini 
neganda,  503.  Eleemosyuis  aiiinire  a  morlc  liberanlur,  192. 
Eleemosyna  purgat  pcccata,  257.  Non  fiat  ad  oslentatio- 
nem,  317.  Eleemosynis  iiisisiere,  192.  Qui  dat  miiiimis 
Deo  foenerat,  214.  Mullorum  precibusexorat  qui  pauperes 
juvat,  176.  Cbrislo  j.r.eslalur  quidquid  pauperi  prTslalur, 
245.  Opibus  et  faculialihiis  Domino  Ineneranduin,  193.  la 
eleemosyuis  et  opere  mediocri  voluniassalisrst,  301.  Chri- 
8tus  cil)andus.  176.  Panper  vidua  Heliam  filiis  prsetulit, 
242.  Peccat  qui  se  et  filios  Chvislo  anteponii,  243. 

Elementa  non  sunt  colenda,  2(35. 

Eloquentia  mundi  non  est  regnum  Dei,  324. 

Emeivita,  29  31. 

Eineritensis  plchs,  117. 

Emit  soriibus  ut  ful;;eat«  5. 

Enoch  irnnslalus,  23o,  278. 

Epictetus  nijiscopus  Assuritanus,  110. 

Episcopos  Deus  Ihcii  59,68,  82,  113,  114,  121.  Kpisco- 
pus  judcx  ad  lcinpus  a  Upo  (loUis,  122.  Ecclesia  suprr  eni- 
scopos  cons!iluta,38.  Hoc  divinalege  fundalum,  ibid.  Ec- 
clesia  cui  de  Domiiii  iiidul^^cntia  praesuinns,  100.  Deus 
et  Chrisius  ejuse|iiscopnin  focore  Cornolium,  68,  69.  Epi- 
scopis  commissasibi  (livinllus  c;istra  scrvare  dcbcni.,  141. 
Chrislus  sponsam  suam  episcopis  coinmendavil,  55.S.  Apo- 
stolos,  id  esl  prapiositos  elogit  Dominus,  llo.  In  Kcclcsia 
prxsitlent,  19d.  Sunt  successores  Apostolonim,  57, 148, 
537.  Ecclesiamgubernanleadem  poleslal{»acAj)Osloli,337. 
Unus  in  Ecclesiaad  lempus  sacerdos  ei  judux  viceChrisli, 
82. 

Episcopus  uous  cst,,122.  Unus  in  Ecclesia,  82.  Unus  dl- 
\ina  ordinatione  dclcctus,  97.  Unns  in  Ecclesia  calhoHca, 
61.  Episcopus  non  esl  aduller  ei  rxlraneus  episcopus,  73, 
Episcopus  in  Ecclesia,  et  Ecclesia  in  episcopo,  123, 113. 
Alium  episcopum  coustiluere,  aliam  Ecclesiam  consiitiiere 
esl,  58.  Si  quis  cuin  episcopo  non  sit,  in  Ecc^lesia  non  est, 
123.  Episcopaius  unus,  195.  Cujus  a  singulis  in  solldum 
i;ars  teuetur,  ibid.  Episcopatu  Cornelii  omnium  episcopo- 
rum  consen«u  lirmalo,  foris  est  quisquis  cpiscopus  esse  vo- 
lueriti  09.  f  piscopatus  imus  episcoporum  multorum  con- 


A  cprdi  numeroeitate.diffusqs,  73.  Siogulispastoribus portio 
gregis  adsOTipta,86.  Episconalis  unitasw  74.  Corpus  sacer- 
doUim  unilatis  viiiculo  copulatum,  llo.  Mulli  sacerdotes 
unum  gregem  pascunl,  iHa.Ovesuniversasfovere  debenty 
ibid.  Decreluiu  Coruclii  cum  omnibus  omnino  episcopis  iu 
loto  muudo  coustituiis,  120.  Vide  53  et  115.  Si  quis  epi- 
scopus  Iiu2resi:ii  faceie  ct  gregem  vastare  tentaverit,  ca^- 
teri  subvenire  et  ovescoUigere  debent,  116.Quantum  sce- 
lus  maledicere  sacerdotibus,  81 .  Quaotum  reverentiae  de- 
bealur  sacerdotilMis,  ex  Scripturis  probatur,  113.  Episcopi 
viudicaalur  a  Deo,  113.  EpiscopC^  contemnens  uoa  est 
cum  Christo,  200.  Kpiscopo  ossurgendum,  325.  Kpiscopo- 
rum  aiicioritas,  38.  Scbismata  ex  contemptu  episcoporum, 
122.  K|  iscopuspolesl  de  diacono  coniumelioso  stalim  viu- 
dicare,  112.  Giatum  id  baberent  colleg»  omnes,  ibid.Dia- 
conus  in  episcopum  contumeliosus  audacise  sua^  paeniten- 
tiam  agere  debet,  113.  Kpiscopus,  etsilegilime  ordinatus, 
jam  episcopus  non  est,  si  ab  unitate  recedat,  74.  Si  de- 
posili  ob  idololalriam  episcopi  iu  furore  permanseriut  se- 
parandus  ab  illis  populus,112.  Kpiscopus  aduller  aique  ex- 
Iraiieiis,  73.  Kpiscopis  concessa  liberlas  in  rebus  non  de- 
cisis,  72,  86, 129, 157, 158,  330.  Rationem  aclus  sui  Do- 

H  mino  solo  reddeot.  ibid. 

^  Episcoporum  electiones  auomodo  faciendae,  118.  Electio- 
nis  ejiiscopalis  forma,  68.  Episcopi  sine  ordinationis  lege 
constituti,  197.  Episcopatum  nenune  dante,  197.  Episcopi 

?ui  eligendi,  118.  Episcopi  sunt  sacerdotes  Dei  et  Cbristi, 
10.  Eplscopus  non  sit  litigiosus  nec  contentiosus,.  144. 
Episcopi  sani  et  integri,  112.  Episcopi  debent  esse  humi- 
les,  121.  Kpiscopi  portio  major  est  in  gaudio  commum, 
11.  Episcoporum  conventus  annui  143.  Kpiscopatus  vi« 
gor,  80,  112.  Nihil  episcopum  terrere  debel,  80.  Adacri- 
betur  episcopis  in  die  judicii  si  ovem  sauciam  non  cura- 
verint,  70.  Oportet  episcopum  non  tanlum  docere,  sed 
et  discerc,  141.  Ille  nielius  docet  qui  quotidie  crescit 
ct  proficil  discendo  meliora,  ibid.  Kpiscopum  decet  pr»- 
sentibus  fralribus  immolari,  97.  Kpiscopus  providerede- 
bet  paci  et  tranquiUiuii,  55.  Episcopi  poenitentiae  sub- 
missi,  119,  120.  Kpiscoporiim  plurimorum.vitiaaote  per- 
secutionem  Decii,  183.  Episcopi  pessiniae  conversationis, 
360.  Episcopi  quldam  sacrificaverunt  idolis,  69.  Episcopo- 

.    rum  male  vivenliura  damnatlo,  111.  Episcopus  episcopi^ 
122.  Kpiscopus  episcoporum  nullus  est,  3^.  Non  minor 
aucloritas  episcoporum  in  Africa,  86. 
Epistola  clerica,  8,  autbentica,  8. 

ti     Epulae  largiores  vitandae,  15.  Epulis  atque  coenis  inbiare, 

Equuleus  extendens,  4, 185.£quuIeo  corpusextensum, 

Erratici  spirilus,  3. 

Error  pro  veriiate,  192.  Krrandum  ideo  non  est  quia 
aliquando  erralum  est,  136.Krranti  simpliciter  ignosci  po- 
test,  133.  Krrori  adbaerens  prudens  et  sciens  peccat,  133. 
Errantes  seqiii  non  oportet,  144.  Erroris  alieni  particeps, 
65.  Error  consuetudinis,  149.  Offectura  erroris,  332.  Error 
scbismalicus  et  haerelicus,  65. 

EsAu  primatus  suos  perdidit,  137,  255,  fratri  suo  Jacob 
inimicus,  246. 

Ethnici  et  publicani,  152.  Ethnicorum  mores  corruptl, 
4.  Chrislianos  oderant  antequam  noscant,  227. 

Ktecusa,  29. 

Evangelica  lex,  109,  131.  Evangelii  corruptores,  198. 
Lex  evangelica  et  dominica  traditio  servanda,  109.  Per 
Kvangelium  martyres  fiunl,  40.  Martyres  nibU  possuutcon- 
tra  EvangeUum,  188.  Evangeliumnon  potest  in  parte  con- 
sistere  el  in  parte  nntare,  188.  Evangelici  sacramentl  uni- 
Ai  tas,  65.  Frustra  Evangelium  asserere  volunt,  qui  se  ab 
Ecoiesia  separant,  58. 

EvARiSTusde  episcopo  jam  nec  laicus,63.  Evaristusschis- 
maticus,  62,  63. 

EufHARiSTiA  esl  sanctum  Doniini  corpus,  20.  Eucharis- 
tiic  insiiiiiiio,  105.  Eucharistiam  facere,  330.  Invocatione 
no:i  contemptibili  Eucbarisliam  facere,  146.  Christus  sauiU 
corpus  et  sanguinem  obtulit,  105.  Sacrificium  Palri  seip« 
suiii  i>rimus  oblulit,  109.  In  sui  oommemoratiouem  flerl 
praecepit,  ut  ipso  Patri  offerretur,  109.  Eucharistiam  in- 
dignis  dare  est  sanctum  Domini  corpus  profonare,  20.  Do- 
inlni  corpus  inquinatis  manibns  accipere,  188.  Ore  poUu- 
to  sanguinem  Domiui  bibere,  ibid.  AdsanctumDommi  sor- 
didis  manibus  accedunt,  186.  Exbalantibus  scelus  faucibus 
Domini  corpus  invadunt,  180.  Vis  infertur  corpori  et  san- 
guini  Domini,  ibid.  PIus  in  Dominum  roanibus  et  ore  do- 
Hnquunt  quam  eiim  eum  negaverunt,  ibid,  Vide  Lapsi*  fn 
corpore  violato  Eucharislia  non  permansit,  189.  Tanta  est 
potestas  Doniini,  tanta  majestas,  189.  In  Eucharistia  cor- 
pus  et  sangnis  Domini,  c%.  Cinis  pro  Eucharistia  in  maiii- 
l)us  homiiiis  qui  negaverat,  189.  Doroious  discedit  cura 
negatur,  ibid.  Eucharistia  gestaia  iu  manu,  18" 

Digitized  by 


!?eb?{§le 


mi 


INDEX 


m 


Dexlra  qtise  Domini  corpns  acceplt,  ipsnm  complecUtar , 
95.  SanctumDomini  in  arca  recondilur  ad  domeslicas  com, 
muniones,  189.  Firmilianus  indignatur  quod  non  baplizali 
conlinganlcorpus  etsanguinem  Uomini,  i49.  Quam  caule 
procedere  debeant  qui  corpus  Cbrisii  secuin  ferunt»  341. 
Kuchnrislia  quolidi^^  perripitur,  90.  Eueharistiam  quolidie 
acci|'imus,  2u9.  Eucharislia  apud  hxrelicos  Ueri  uon  po- 
lest,  125. 

In  Eucharislia  sanguis  Chrisli,  108.  Yini  mentio  ut  Do- 
mini  sanguis  itilelii^^atur,  106.  Si  vinum  tantum  quis  oiTe- 
rat,  sanguis  Christi  incipit  essosiue  nnbis,  108.  Si  aqua  sit 
sola,  plebs  incipit  esse  sine  Christo,  ibid.  Sanguis  Cbristi 
non  oiTertur,  si  viaum  desit  calici,  107.  Non  potest  videri 
sanguis  Chrisii  osse  iu  calice,  nuando  vinum  desit  calici, 
104.  Vino  Chrisli  sanguis  osiendiiur,  104.  Vinum  Chrislus 
sanguinom  sunnidixti,  107.  A(pia  sola  nonpotest  exprime- 
ro  Chrisij  sanguiuem,  107.  Sauguinem  Chrisii  non  posse- 
mus  bibere,  nisi  Christus  calcatus  prius  fuisset,  106.  Redo- 
lere  per  saj)orom  vini  sanguinem  Christi,  109.  Sanguinem 
propler  Christuuifundere  non  possumus,  sisanguinemChri- 
sti  erubesciinns  bibere,  109. 

Kncharislia?  effectus,  lO^.Epolatos.inguine  Christi  expo- 
nilur  momoria  veteris  hominis,  107.  DandusChrisli  sanguis 
poenilenlibus,  ut  suum  pro  Christo  fuudant,  78.  Fidelcs 
qnotidie  bibunl  sanguinem  Christi ,  ut  pro  Cbristo  sangui- 
nem  fundanl,  90.  Idoneus  non  est  ad  martyrium  quem  uon 
accepla  Kucharisiia  erigit,  78.  Eucharistia  accipientibustu- 
tela,  77.  Ora  ( osL  corpus  et  sauguinem  Domiui  idolorum 
reliquips  res[.uerunl,  181.  Sanctiiicata  ora  coclestibus  cibis, 
181.  Eucharislia  accipienda  cum  timore,  326.  Oramus  ne 
intercedente  aliquo  graviore  delicto  abstentf  a  Christi  cor- 
pore  soparemur,  i09.  Kucharislia  non  prodost  indignis, 
l90.  Christus  eorum  panis  qui  corpus  ejus  conliiigunt,  !^9. 
Panis  noster  Christus,2u9,  SlO.Uuanimitatem  chrisiianam 
ipsa  eliam  dominica  sacrificii deciarant,  108,  1.%.  Kuchari- 
stia  iiihil  prodest  sine  operibus,314.  Eucharistia  est  unde 
bapiizati  unguntur,  li5. 

EucHRATiLs  episcopns,  101.  Eucbratius  a  Theuis,  333. 

EuGEMus  ab  Ammedera,  554. 

EcTvciANus  e|)iscofius,  12i,  165. 

Exaltationis  contenlio  non  potest  esse  apud  Christia- 
nos.  ±*J8. 

Examinandum  cst  pcr  multos  quod  per  multos  commis- 
sum  esl,  44. 

Exarmatur  fides  populi,  86. 

Excessus,  8. 

Excitari  (\o  presbytorio,  61. 

Kxeinpla  fiunt  quae  facinora  osse  destkcrunt ,  4.  Exera- 
pluni  conslituere  iii  poslcrum,  39. 

Exerransa  via  viiri  iliueris,  202. 

Kxitus  gloriosae  morlis,  50. 

Exomolo^esis ,  19,  20,21,22,23,21,50,75,103,186, 
190,  191,528.  Socundumdisciplinreordinem  ad  exomolo- 
gesin  voiiitiir,  19,21.  Daniel  post  iunocentiffi  gratiam  fa- 
cit  exoinologosin ,  191. 

ExoRcisTAnuM  loloslas,  157.  Exorcistse  cujusdam  laus, 
146.  Exorcismorum  vis,  5,  221, 222.  Exorcizare  du^monia, 
340.  ' 

Expeditionis  dies,  203. 

Exploratio  disci|»liii:r,68.  Exploralio  Dei,  III. 

Kxpnngoro  nocessiiatos  fratrum,  51. 

Kxpugnalor  doniesticus,  181. 

Kvtolloniiam  diligoro,  201. 

Kxtorris,  23,  24,  27,  28.  29,  52.  Kxtorres  et  profugi,  70. 
Kxtorres  bonis  oamibus  spoliati,  23.  Kxtorris  cathedra;  et 
plohis,  63. 

Kxsullantia  iii  scnsu,  1G0. 


Fabianus  nobiiissimse  vii*  memoria;,  43.  Fabianus  papa, 
81.  Fabiaui  paptc  exccssus,  43.  Fabianus  episcopus  Roma- 
nus.  152.  Fabiani  locus,  id  ost,  Petri  cathedra,  68. 

Fabula  grxc»  llbidinis ,  310.  Fabulis  sludentibus,  1. 

Facies  incorrui  ta,  179. 

Facilitate  sua  molesttis,  32. 

Facinoris  veritasdolore  corporis  exprimilur,  220. 

Faciio  hneretic»  pravitatis,  63.  Factio  discrei^ans,  57. 

Factura  Dei  adulterari  non  debet,  178. 

Facultas  transcriptionis,  45. 

Facundia  venenata.  95. 

Fallacia  odiosa  tidelibus,  271.  Fallacia  caca  et.latebrosa, 
195. 

Falsarii,  219,257. 

Fames  aetema,  101 


Fasces  duodecim  consulnm,  25. 
Fatisceptls  anni  induciie,  1 


A.     Tria  fata,  29. 

FAVORiNusaoolyUms,  30. 

FAUSxmcs  episcopus,  77.  Faustinus  Lugdanensis,  llS. 

Faustds  episcopus,  117.  Faustus  »  Timida  regia,  336. 

Faces  ad  iuflainmandam  fidem ,  36. 

Febris  dedtcata,  226. 

FELiGiAifns  acolvthus,  84. 

Feligissimus  scnismaticus,  51,  52,  79,  83,  87.  Miiu- 
tur  secum  in  morte  non  communicaturos,  qui  obiempera- 
verintCypriauo,51.Presbyterium  ejus  57.  Quiiuiue  pre- 
sbyteri  ei  copulati,  52.  Abstentus  a  Cypriano,  51.  Satdles 
Novati,  63.  Fustes  et  ^ladios  ct  lapides  minatur,  80.  !)«• 
dum  abstentus  a  plurimis  cpiscopis,  79.  Romam  veiiit, 
sed  ab  Ecclesia  pellitur ;  ejiis  scelera,  79, 80.  Pars  Felicis- 
simi  nec  de  sacriGcatis,  nec  de  haereiicis,  25.  Episoopos 
poiest  coUigcre,  85.  Plures  sunt  qui  adfuerunl  jodido 
schismaiicorum,  quam  qui  eos  sequuntur,  87. 

Feucissimus  catliolicus,  165. 

Felix  opiscopus,  76.  77,  117,  124.  Felix  de  Cxsana- 
Kusta,  119.  Felix  in  metallo  conslitutus,  158,161, 163. 
Felix  a  Bagai.  332.  Ab  Ulhina,  333.  A  Marazaoa ,  535.  A 
Dussacenis,  356.  A  Gurgitibus ,  537.  Ab  Amaccora,  331. 
j^  Felix  presbyler,  27, 117.  Felix  schismaticus,  84. 
^  Femina  fortior  viris  toniuentibus,  175.  Femioamm  din- 
stianarum  laus,  164.  Jussit  Deus  ut  iu  Eo^esia  cum  feai- 
nis  triumphemus,  ibid.  Jubet  ut  privatim  pugnas  femioeis 
caveamus,  ibid. 

Feriscorpusobjicitur,350.  Fer»  religione  superatx,  343. 
Ferx  parcunt,  211.  Fera  rabida  nutriiur  in  iMpnam  bomi- 
nis,  541. 

Fides  sunt  Ulii  Abrab.^e,  105.  Fidelem  dcbere  esse  ia- 
nocentem ,  317.  Fidelis  cur  emendetur,  320.  FideUs  doo 
debet  vivere  gentiliter,  516. 

Fides  nostra  dobet  esse  simplex,  319.  Fidei  prima  li- 
neamenta,  274.  Fidei  majestas,  43.  Fidei  et  veriuiis  uua- 
nimitas.  143.  Fides  una  est,  151.  Fidei  unitasde  DcoPj- 
tre  et  de  Jesu  Christi  traditione  veniens,  139.  Secuodooi 
fidei  merita  tanlum  quisq[ue  accipit,  quantum  secredatac- 
cipere,  268.  Deus  sanguinem  nostrum  non  dcsiderat,  sed 
lldem  quajril,  254.  Fido^  multum  prodest.517.  Fidei  robur 
immobile,  80.  Fides  invicia,  76.  Fidei  vigor  sincems,  96. 
Fides  Cbribti  teuenda,  57.  Non  perveoiri  polest  ad  Deoin 
Patreui  nisi  per  Filium  ojus  Chrislum,  2fe,  314.  Popuhis 
ex  iEgypto  non  evasit  nisi  sanguiue  et  signo  agoi,  223.  So- 
lus  evadet  in  Qne  muodi  quisquis  in  sauguine  et  sigoo 
C  Christi  inventus  fuerit,  1».  Apud  schismalicos  fides  saoa 
esse  non  notest,  562.  Fides  apud  haereticos  saoa  csse  noa 
potcst,  360.  Fidei  et  perlidi»  nulla  potesl  esse  societas, 
89.  Fidem  recuperare,  27.  Fides  jacens  et  pene  dormiens, 
182.  Fides  scabra ,  358.  Fides  caduca  accipieotis,  268.  Fi* 
des  certa  futurorum,  273.  Fide  mundantur  corda,  366. 

Fidendum  in  Deo  solo,  306.  Fldenlium  robur,  71 

Fiducia  in  qua^lioiie,  208. 

Fmus  episcopus,  97. 

Figmenu  terrena,  248. 

Filioruin  amor,  169.  Filii  bene  tractandi  a  |iatribiis,  Sil. 
Filios  non  decel  esse  dogeueres,  247.  Filius  l«si  pilris 
injuriam  vindicat,  135.  Filii  mali  pocuiteolis  dcscriptio,  73. 
Filii  Ecclesiic ,  54. 

FiLius  Dei.  Vide  Chrislus. 

FiUi  Doi  nunciipamur,  207.  Filii  Doifacti  per  Christam, 
225.  Filii  Dei  qui  siiit,  218,  261.  Filii  Dei  debent  esse  lo* 
cifici,203. 

Finis  saecuU  appropinquans,  200. 

FiRMiuA?fus  episcopus  Cssarese  Capp.ndocix,  142.  Cyi*ria- 

ni  scripta  quasi  propria  suscipit,  143.  Ejus  studiubi  et 

*v  amor  uniutis,  145, 150, 151 .  Contnmeliose  dicia  ioStepba- 

^  num,118, 149,  150,  151.  Cypriano  rescripsit  annis  fcre  \l- 

ginti  etduobus  post  Alexanarum  imperatoreni,  146. 

Fiiufus  mart^T,  50. 

Fisco  vindtcaia  bona  Christianorum,  166.  Fiscusiuvadit, 
243.  Fiscus  tenet  possessiones  extorrium,  27. 

Flagra  s))iriulia.  221 . 

Flammajugis,  218. 

Ftammei  capilli,  178. 

Flora  meretrix,  226. 

Florektius  Pupianus,  121. 

Floridiornin  ministerium,  29. 

Florus,  76. 

Flumiua  qiiatuor,  id  est  quaUiorEvangelia,  132. 

Fluxu  sanguinis  mundus  mtremuit ,  iS2. 

Foenerari  non  licet«  518.  Foenera  Deo  patriaMuaa 
luum,  176. 

Fons  signatus,  152.  Fons  Ecdesiab  signatus,  150.  Focs 
vix  modico  sudore  distlllat,  217. 

Forma  fucaU  iii  feminis,  182. 
FormidolosiUs,  546. 

Fornicatio  grave  deliclum,  523.><^  t 

Digitized  by  VjOOQIC 


1209 


RERUM  ET  VERBORUM. 


iilO 


FoBTVNATA  inarlyr,  50. 

FORTUXATIAKVS  episcoDUS,  140. 

FORTONATUS  episcopus,  55,  59 ,  76,  77, 1 17, 12  i.  Forlu- 
nalus,  110, 261.  Fortunatus  a  Tucbabori ,  35i.  Fortunalus 

Sresbyler,  11.  Fortunatus  scbismaticus,  85, 87.  Fortuuatus 
ynodiaconus,  59, 40. 

FoRTUJiio  marlyr ,  30. 

Fori  vitia,  4. 

Frangere  viruni  in  feniinam,  4. 

Fraternitas  rupta,  52.  Fraternilatis  viuculum  charitas, 
251.  Fralrem  nou  circumveniendum,  326. 

Fraus  mortale  crimen  est,  251.  Fraudibus  involuti,86. 
Fraudatorcs  et  nia^chi,  74. 

Frcndentes  mina;  i)opuli,  551. 

Froudea  lecta,  1. 

Fructus  marlyr,  30. 

Frtiges  boni  operis,  55. 

Frumenlum  esse  possumus,  65* 

Fuci  adulterini,  178. 

Fugiendutn  in  persecutione,  184.  Relinquonda  patrla  et 
patrimonium ,  ibia.  Ftigae  Christianonmi  iii  persecutione , 
146.  Fuga  in  persecutione  laudata,  78.  Non  minor  eorum 
gloria  qtii  in  niga  pereunt,  91.  Fugam  horrere  nondebent  ^ 
qui  a  grege  interim  nece&siiate  temporis  corporc,  non  spi-  '> 
rilu  sei  arantur,  91 .  De  clericis  qui  in  persecutione  re- 
cesserunt,  39.  Pirna  illis  imposita,  ibid. 

Funiis  luum  porlure  ccepisti,  191. 

Furiata;  inenlis  odium,  258. 

Furw,  336.  Furnilana  plebs,  114. 

Furor  insanabilis,  111. 

FurUspiriialia.UO. 
'    Fustibus  Mpsi,  159.  Fustibus  coolundere ,  185. 

FuTURUS  veiillarius  Privali,  41. 

Futurorum  fides,  189.  Futuroruro  mclum  nemo  cogitat, 
203. 


Gaius  Diddensis,  38. 

GalaUa,  145. 

Galea  salutis,  36.  Galea  salutaris,  93. 

GARcnius  episcopus,  12i. 

Gaudium  pectoris  lacTymis  exprimentes,  60.  Gaudium 


A     Gratiarum  aclioues  nec  ia  persecuUoae  cessaYerunt , 
181. 

Gratia  coDlestis  et  spiritalis,  266.  Gratia  dominica,  id 
estbaptismus,136, 157, 158.  Grati»  maturantis  compen 
diuin,  2.  Gratise  consummatio,  149.  Gratia  et  vcritas  una, 
li^6.  Graliae  spirilalis  nativitas,  206.  Gratia  Dei  gratuita, 
327.  Deus  non  acci|iit  personam  nec  aelatem  ,  sed  omnibus 
ad  ^raii»  consecutionem  se  prsbetpatrem,  98.  Ccelestis 
gratiasine  acceptione  personre,  157.  uratia  pro  aetate  ma«^ 
jor  aut  minor  non  inbuiiur,  98.  Spiritussanctusnonde* 
men.sura,  sed  de  pielate  aique  iiidulgeniia  palerna  aeoua- 
lis  omnibus  prxbetur.  99.  Gratuilum  de  Deo  munus  et  laci- 
le,  6.  Couversio  cordis  possihillsnonvidebaturCypriano,  2. 
Qiiomodo  mulatus?  ibid.  Graliae  spiritalis  nativitate  repa- 
raii  filii  Dci  esse  cceperunt,  206.  Surdi  auditum  gratise 
spiritalis  admiscrunt,  194.  Ouci  oculos  ad  Deum  aperue- 
ruut,  ibid.  Nihil  adversum  nns  potest  diabolus  uisi  Deus 
anteperiniserit,  212.  NajorDominus  ad  protegendum  quam 
diabolusad  impu^nandum,  262, 267.  Hajor  cst  qui  in  nobis 
est,  quam  qui  inhocmmido,  16.  Non  pluspotest  plaga 
terrena  quam  tutela  divioa,  ibid.  Inpxpugnabilem  ndem 
plagae  superare  non  potucrunt,  ibid.  Non  plus  valent  hu- 
mana  conamina  quamdivina  tutela,  88.  Nihil  potest  sepa- 
rare  credentes  et  Christo  finnitcr  adhserenles,  15.  Num- 
quam  in  probaliouibus  auxilium  credentibus  defiiit,  ibid, 
>inci  non  potest  virtusad  pr:iliunip)rompla,273.  Videl97. 
Manei  tamen  proprisc  lihertalis  nrbilrium,  ibid.  Adha^rens 
Chrislo  vincit  diaholiim,  quia  Christus  iuvictus  est,  262. 
Sehismatici  Domino  adjuvante  per  cjus  misericordiam  re- 
gredi  possunt,  64.  Diflkile  non  est  Deo  inspir.'*re  confessori 
conslantiam,  268.  Grati»  vis  iu  marlyribus,  17.  Martyrium 
es  alto  iribuittir,  352.  Totum  est  Domiuicae  promissionis 
et  muneris,  ibid.  Divinadignntioue  contingit,  35,  233.  Non 
periculum  considerandum,  sed  Dei  auxilium,  268.  Chrislo 
victoria  debetiir  et  pugna,  344.  Vicloria  datur  a  Deo,  79. 
Dtms  victores  sua  dignatione  facit,  162, 185.Maculam  pri- 
stinam  assistente  sibi  Domino  potiore  virtute  deleverunt, 
28.  De  dono  Dei  virginitas,  111.  Deus  offert  quae  nelas 
fuerat  oplare,  349.  Tantum  quisque  tentatur,  qtiantum 
pctest  sustinere,  326.  Deus  remunerat  in  nobis  quidquid 
ipse  prxstitit,  160.  Honorat  quod  ipse  fecit,  ibid.  Non  |)erit 
nlsi  quem  constat  esse  periturum,  64.  Nemo  sibi  aliquid 
assumat,  212.  Nemo  confessionis  aut  ^assinnis  gloriam 
suam  ducal,  ibid.  Totum  Deo  dandum,  ibid.  Ouis  ei  de  se- 


semper  properat,  46.Gaudendum  cuni  chari  nosUri  cxeunl,  ti  culo  metus  est,  cuiDeus  in  sjcculo  tutor  est?  ibid.  Chrisli 


230.  Gaudendum  est  in  mortibus  Christianoruin,  169.  Gau- 
debundns,  160. 

Gazaufala,  337. 

GcheunaDjierpelu»  descriptio,  349. 

Gemelli,  337. 

GEimfius  Vicior,  lU.Geminiusepiscoptis,  117.  Geininius 
a  Furnis,  356. 

Gemma  bibere,  5. 

Genas  mendacio  ruboris  inficere,  177. 

Genealogia  equoruin,  341. 

Gentium  vocatio  pridicla,  227.  Genlium  conversio  ad 
Chrislum,  106,  108.  Gentilium  infelicitas,  78,  222,  516. 
Genlililer  vivere,67,71,  78,  316.  Gcntilium  condilio  alia 
a  Juda^rum  ratione ,  13*.  Gentes  iuagis  in  Christum  cre- 
diturae,  281.  Genles  magis  pervenieut  ad  regnum  cojlorum 

2uam  Judaei,  282.  Gentiles  Deum  patrem  aguosriint ,  355. 
eniiles  ssepc  contemiiuul  dolores ,  170.  Genlilium  matri- 
monia  vctila,  323. 

Generis  sublimitas,  48. 

Gemumiciana,  555. 

Gestusturpes  et  molles,  101. 

Getulicus,  31. 

CirK  331.  ^  ^,  ,..     ^ 

Gladius  spiritalis,  105.  Gladlus  spiritus,36.  Gladiisub* 
vertend»  veritatis,  130. 

Gladiatorum  infelicitas ,  244. 

Gleba  sterilis,  218. 

Glomeratim,9.  ,   ^      ^^ 

Gloriandum  in  nullo,  505.  Glorianduro  in  solo  Deo,  306. 
Gloriarum  siiblime  fasligium ,  158  Glorlarum  vestigia,  25. 
Gloriaecoelestis  cuiiditas,  45.  Gloriam  vestram  uostram 
couipiitamus,  34.  Gloria  gemina,  160. 

Gluiinum  concordise.  202.  Glutinum  concordi»  muluae, 
116.  Glutinum  cohaerentiiim  sacerdolum,  124. 

Gonior  a  singulis  arqualiter  coUigebatur,  157. 

Gor^  551. 

GoRDirs  presbyter,  11. 

Gracilia  fralrum  corda,  55.  ,.   ,    .r.^  /, 

Gr^a  cerumina,  340.  Grac«libidinisfabula,3i0.  Grse- 
corum  re^nuin ,  226. 

Grana  mulu  panem  unum  faciunt,  108.  Grana  pretiosa 
ox  aiiribus  dependentia,  177.  Grana  fortia  contemnunt 
veutos,  232.  Granorum  muUorum  adunatio,  153. 


est  virtus  qua  repugnamus,  545.  NosUrum  nihil  est.  505. 
Omnis  nostra  observatio  ad  Deum  couverlalur,  212.  Spi- 
ritiim  et  veritatem  de  Christi  sanctiflcalione  acce|>imus, 
204.  Quales  nos  fecit  Deusiu  secunda  nativitate,  talesvult 
renatos  perseverare,  211.  Nemo  stiis  viribus  fortis  esl, 
208.  Deo  quis  obsistit  quominus  qiiod  vult  faciat?  208. 
Petimus  ut  nomen  Det  sanctificetur  in  nobis,  207.  Ut  san- 
ctiQcatio  et  vivificatio  in  nobis  Dei  protectione  servetur, 

207.  Ut  Uat  in  nobis  voluntas  Dei,  208.  Lt  Dei  voluntas 
fiat  in  corpore  et  spiritu,  209.  Ut  in  illis  non  credentibus 
fiat  voluntas  Dei,f6i^.  Ut  facere  possimus  quod  Deus  vult, 

208.  In  nobis  per  fidem  nostram  voluutas  Dei  facta  est,  ut 
essemus  e  ta^lo,  209.  Opus  e.st  Dei  voluntate  ut  fiat  in  no- 
bis  vohintas  Dei,  208.  Sanclificaiio  nobis  de  Dei  dignatione 
coufertur,  207.  Petimus  ut  in  eo  nuod  esse  cccplmus  per- 
severeinus,  207.  Plus  esl  quod  adeptus  es  posse  servare, 
ibid.  Fides  et  nativitassaluiaris  nou  accepla,  sedcustodita 
vivificat,  ibid.  Recedente  a  Salomone  et  Saule  dlsciplina 
Dominiea,  recessit  et  graiia,  ibid. 

Gravitas  sacerdotalis,  56. 

Gremia  sua,  309. 
D     Gregis  Doraini  corpus,  58.  Gregem  custodit  vice  pastoris 
Romanus  clerus,  7.  Grex  tinus  pascttur  ab  universis  episco- 
pis.  116.  Gregem  Cliristi  lacerare,  70. 

Gubernator  navis  in  tempestate  dinoscitur,  232. 

GurgiteSf  337. 


H 


Habitacula  penes  patrem  multa,  351.       '  '  ' 

Hadntmetina  colonia .  59. 

Haireditas  est  in  luto  quaeDeo  ctistodeservalur,  243. 

Ha?reses  et  schismaia ,  198.  Haereticae  pravilatis  faclio, 
63.  Haeresum  et  schismalum  vencnau  pcrulcie.«,  199.  Ha;- 
relicjR  pravilaiis  obstinatio,  61.  Hstrctica;  noctis  tenebr», 
150.  Haerctica  lenlatio,  57.  Ha;reticaj  pestes,  138.  HsLTCses 
unde  ort»,  82, 122,  197. 108.  Haerrses  cx  contcuiptu  sa- 
cerdolum  oriuntur,82, 1 13,  122.  Quia  ad  vcrilalis  originem 
non  redltur,  194.  Ex  livore  et  invidia.  257.  Venientl  ab 
liaeresi  maous  imponittir  ut  accipiat  Spirilum  sancttim  el 
slgnetur,  151.  Manus  imionliur  iu  poenitentiam,  158, 159. 


Digitized  by 


Google 


1211 


lufaclumsul)  Aposiolis,  127.  tlfleresiin  smplexi  presbyleri  4 
cl  diaconi  redeuiit^s  laici  communicani,  120.  Haereses  prae- 
diclie,  200,  526.  Permillil  haereses  Deus.  ut  proi)atorum 
fides  elucescal,  197.  Hserests  non  Deo,  sed  dial)oto  ffenerat, 
197.  Paritet  exponit,  147.  Nou  eslsponsaCbristi,  ilO.Coa- 
fessio  in  haeresi  prodesse  uon  polest,  361, 562,  563. 

HuLTCltci  3  !>em^Lipsisdamii  iti,52,64, 152,  155, 206.  Hne- 
reiicos  fieit  impaUt^ntiy,^  i>3.  Haerelicorum  iiieijUae,  85, 
•  t58i  H5,  1?il,  1F>^,  351.  Corniplores  Evangelii  fufsainter- 
prctaUoiie,  1^8.  HosLey  vi^riiiiis,  333.H:erelicorum  cst  ca- 
lumm,)S  Tiacitn^tj  aiJver^u^  llcclosiaui,  535.  HaDreticorum 
mo?;,  115.  U^Ln"('ttcormn  1  rioposili  falsi  suut  Girisliaui, 
330.  ,HJ3r«LLc(irU!npravit:Ui'rri  detestali  sunt  A|)osloli,  155. 
Non  haboQi  uec  PatPcm  nor  Kilium  nec  Spiritum  saiicluni, 
531.  t^ueliarULiLUn  lacerp  |ji)sse  liaBreticos  noKatur,  550, 
Kon  hahtiut  tK)te!iLatem  Ki^iH^ndi  aut  ligaudi,  553.  NuUam 
h;ilKniL  ^ioteslaLnm,  145, 1  jL  Nihil  habent,  556.  Spes  iiul- 
la,  fldt/!»  r;fl:i^  upuJ  hrrreLJco^,  530.  Pejores  clhQicis,  354. 
FatentUP  ^dvfps:irti  Cvtsriaiii  universos  hcereticos  uon  ha- 
bcre  uei!  darc"  $j0^o  ^uiiliim  sanctum,  139,  155.  Slepha- 
m%  conQLt!Lup  Spihtum  s:iui:him  apud  h;erelicos  non  esse, 
1  llj.  Nulla  diffeprulia  iuter  ['^^'udoprophetara  et  haereticum, 
ItS.  Oiuncs  Ua*retici  rl  scliiimatici,  iiullo exceplo,  advcr.  ^ 
sapii  suut  Chrbti,  1S2.  Oiiuies  antichristi,  ibid.  Soboles  *• 
auLkluisil.  533.  Adverj^iirii  suut  et  atilichristi,  15S.Hostes 
Cbristi,53l.  Non  suutriitisiiimi,  555.  Haerctici  phautasmuta 
ignoti  Din  sihi  liugenLi.*?;,  114.  Hisreticorum  in  blasphe* 
mando  Creaioro  couscnsus,  144. 

H^reiici  vitanJi,  200,  3ir>.  Ave  oou  dicendum,  557.  In 
domunt  no^tram  privaum  admitti  uo»  debeni,  557.  /Emu- 
li  sacopdDLum,  198.  .\on  cnllitjuutur  innomine  Christi,198b 
SacrtDci;*  celtjbparc  se  urcdiuit,  198.  Haeretico  ordinare  aat 
maouiu  mitmere  iion  Licpt ,  145.  Se  ultro  praeUciiint,  197. 
Koruui  s^ccrd<jLiuin  uod  esL  a  divina  dis()ositioQe,  197.  Epi- 
sco|>i  uemiuc  ei^iscopsLum  LlLiute,  19,  ibid,  Noii  prodestad 
iiAluiem  lut^piUico  hapLisiUJ  sauguiuis,  75,  156.  Martyros 
ha:r('tlci  t:s!>e  uuu  fu>ssimt,  L99.  Marlyrium  in  haerelicis 
Qoacoroua  QiJtn,  stHl  pwua  perfidi;e,  ibtd,  Exlra  Ecclesiam 
occisusQOQcoronatgr,  901.  Hjcreticus  non  |;ote.si  donari 
honore  martyrii,  561,  563.  Miracula  otiamsi  fdciant  haere- 
Uci,  nihil  eis  proderit,  199.  Ab  haereticis  virtutes  fiunt  in 
nomiqe  Jesu,56i.Pro(>hetiae  dooum  uihil  prosit  ha^reiicis; 
199.  Non  idcurco  allqmd  nou  facicndum,  quia  fit  ab  haereti- 
cis,  150. 

Helum  Achnb  conatur  opprimere ,  269.  Helias  pastus  a  Q 
vidua  paupere,  2 12.  Helias  auriga  Israel,339,  540.  In  soli- 
tudino  pascitar,  210.  Christi  typum  gerens,  241. 

Heli$.«us  viviQcat  infautem  vidu:e,  98. 

Helcana  habuii  uxores  duas,  281. 

HenOch  incircumcisus,  277. 

Hercdlaneus  episcopus,  77, 51 ,  52, 124. 

Herclxes  concrematur,  225. 

Herena  martyr,  50. 

Herennius  maptyr,  50. 

HERENNumis  hyi)odiaconus,  161  ,  162. 163. 

Hermes  Tnsmegistus,  226. 

liiatu  soli  civitates  devoraiae',  146. 

Hibemum,  25. 

Hiems  persecutionis,  25. 

Hippogrates,  156. 

^fppone  Diarrhytorwnt  557. 

Hippone  regium,  552. 

Histrio  artem  suain  docens,  101.  Ad  comniunionem  ad- 
mitti  non  debet«  ibid.  Histrionici  gestiis,  4. 

Homicidium  mortale  crimen  est,  251.  Homlcjdii  rcus  est 


WbfeX  «212 

Hosmius  invenlt  Pavorem  et  Pallorem,  ^. 

Hostis  aluris,  200.  Hoslis  exsurgit,  219.  Hostes  veriUUts, 


30. 

Humiiitas  in  omnibus  tcnenda,  505.  Humilitas  conrKD«^D- 
datur,  10,11,  12.  Hiimilitatis  ac  patieutiie  exemplum , 
115.  Huniilitatis  magister  Christus,  91. 

HvGiNus  uonus  in  IJrbe  episcopus,  158. 


Jaceus  stantibus  celsior.  47. 

Jacor  rugaiur  a  fratre,  269. 

Jactilio  delicata,  252. 

Jader  in  metallo  constittitus,  158,  165,  353. 

JAMBrs  episcopus,  77,  1 17.  Jambus  a  Germaniciana,  335. 

Januarius  cpiscoims,  99, 117, 124.  Januarius  aLambese, 
551.  Jauuarius  a  Yice  Ca^saris,  555.  Jauuarius  Muzul<:asks, 
554. 

Januarius  mensis  institutus  est,  225. 

Januaria,  51 . 

Janus  excepit  Saturnnm  fugatnm,  225. 

Janiculum  unde  dictum ,  22o. 

fconium,  145.149. 

Ictus  agonis,  165. 

Id^a  mater  deorum,  2^. 

Idololatria  ludorum  omnium  mater,  540.  Idoloiatris  «^ 
lacile  ignoscit  Deus,  265, 264. 

Idola  derelicta  per  adventum  Christi,  194.  Idola  dii  bob 
sunt,  262.  Idolj  quaegeutiles  deos  putant,  321.  IJola  «fa- 
rantur  et  flagellaniur  a  Cliristianis,  221. 

Jbjunia  commendata,  96.  Jejuniis  promereri  Deum,  191. 
JejuQium  Cliristi,  249. 

Ignis  aeternus ,  515,  516.  TormeQla  inr^rni  uec  reqaiem 
nec  fhiem  habebunt,  224.  Servabuntur  cum  conioribus  aiU 
animae  cruciaiibus  infiniiis,  224.  Malos  excedentes  relerDi 
flamma  torquet,  255.  Ad  poenam  rapiuntur,  ibia,  Ad  se- 
ciindam  mortem  de  hac  morte  transeuut,  ibid.  Paleae  igne 
iuextinguibili  comburuntur,  25.  Supplicia  aelerDa,  86,  89, 
94.  Curcer  aeternus,  218.  Jugis  flaimna  et  pcbu.i  perpeliia, 
ibid.  Ignis  absumet  veritatis  inimicos,  546.  Ignes  siippli- 
ciorum,  519.  Ignis  antecedens  in  diejudicii,  566.  Igaisap- 
paret  super  aquam  in  bai)tismale,  565. 

Imiosci  polest  simplititer  erranti,  133.  Qui  persevent 
prudens  ct  sciens  sine  venia  ignurantiae  peccat,  tbid. 

lllecebra  saecularis,  15. 

Tmmolatio  pereuutium,  189.  Immolasti  salutem  toam. 
184. 

Immortalitas  cogitsmda,  166.  Immortalitate  quoittxk)  po- 
tiri  possumus,  195.  Immortal|tas  gloriosae  mortis,  50.  Im- 
mortalilates  martvrum ,  55.  Inunortalitaiem  Deus  iK>llice« 
lur,  250,  255,  237. 

luiptitus  consenescens ,  41. 

Inaddtentia,  59. 

Incestae  coojunctiones,  105.  Incestae  turpitadiDis  sapien- 
tia,  4. 

.  Indul^eotia  et  privilcgiiim  societatis,  40.  Indulffentis 
privilei^ium,  40.  Indulgentia  Kcclesiac,  156.  Indurgeulii 
Domini.iO.  Indulgeutia  divina,  45.  Indulgentiae  divins 

fratia,  131.  Indul^entia  poDnitentibus  non  neganda,  75. 
ndulgentiae  medicina,  45.  Indulgentia  salutaris  datar  cre- 
denti,  224.  Indulgculiam  poenit^ntibus  Dominus  poUicelar, 
72,  75.  iQdulgeutia  de  Deo  potitur,  211.  Indulgentia  ha- 
mana,  118. 

Indumentum  Christi,  191,  192, 195, 196. 

Ineriiae  veteris  somnus,  203. 

,  _        ^._ ,         Infantes  in  primo  ortu  ploraates  nihil  aliud  facionl  qnam 

qui  fratrcm  suum  odit,  258.  Homicidium  cum  admittuut  i)  deurecantur,  99.  Infimtes  nascentes  Indpiunt  a  lacrjmis, 
singuli  crhnen  est,  5.  _    __  ^^"-  Inf^nles  puella  ad  sacrificia  deferebantar,  189.  Apad 

idolum  panis  mero  mixtus  qui  de  immolatione  sapererat 
inftntibus  tradebatur,  189.  Iiitantes  parentum  manihas  im- 
positi  vel  attracti  ad  simulacra,  184.  Amiserunt  quod  in  firi- 
mo  nativitaiis  exordio  fuerant  consecuti^  itnd.  Eorura 
querelse  iu  die  judicii  de  pareulibus  parricidis,  ihid.  Pa- 
rentcs  parricidae  qui  infantes  ad  sacriflcia  trabont;  184.  In- 
fauUum  baplisma,  98.  Infantium  martyrinm ,  92. 

Inflrmorum  cura  commendalnr,  49.  Infirmis  in  exitusub- 
veniendum,  76,  77.  Infirmi  visitandi,  528. 

Infulae  honorum ,  6. 

Inhumanilas  culpanda  in  episcopis,  70. 

Inimicus  metaendus  cum  latenter  obrepit,  193.  iQlmici 
diligendi,519. 

Iniliare  confessionis  primordia,  159. 

lojuriam  pitiimtur  qui  Tacere  se  credunt,  85.  lojaiiara 
])oncficium  vocant  ,185.  Injuria  omnis  conteranenda ,  251 
Injuriae  remiltendae,  514. 

Innoceus  nemo  est,205.  Innocentes  in  ordine  sanctoruui 
primum  habcnt  locum,  xcii.  lanocealia?  custos  limor,  i. 

Inosculatio,  103. 


Homo  Deo  non  pntest  esse  major,  187.  Hominem  slare 
nec  moveri,  551.  Homo  liberlati  su:e  reliclus,  83.  Homo 
novus  reuatus,  206.  Homo  iu  muliebrem  molliticm  disso- 
lutus,  541.  Hominps  a  Dco  tenlantur  ut  probenlar,  509. 
Homines  insidiantur  et  saeviuiil,  211. 

HoNORATus  episcopus,  ll,  99,  117,  124.  Honoralus  a 
Thucca,557. 

HoQora  patrem  et  matrem  ,155.  Honor  geminalus,  96. 
Honor  ecclesiasticus,  47.  Honor  cathedra:  sacerdotalis , 
130. 

Horafum  spatia,  542.  Hora  tertia,  sexta,  et  nona,  ^14, 
215. 

Borrca  CiBliw,  556. 

Horrea  clauduutur  in  terris,  219. 

HoRTENSiANUS  cpiscopus,  77, 124.HortenslaQusaLaribus, 
532. 
fca.Hortus  conclu.sus,  152.  Horli  Cypriani ,  166. 

HosTANis  senleniia  de  forma  Dei,  226.        | 

Hoslia  iitu.ida,  168.  Hostis  doiuinicaeveritas,  200.Hoslla 
fit  homo  latrocinio  saccrdotis,  340.  jtlostiarum  btista,  220. 


Digitized  by 


Google 


i2l3 


R£RUM  ET  V£RBORUM. 


1214 


lustilutionis  ecdesiastics  sanaiiasv  IjS.  A 

Jatercepta  poeniteoti^e  lamenlalio,  186. 

Inierrogatio  in  baptismo,  114, 125, 146. 

Intprnecinum  baptisma,  365. 

Invidiae  impelus,  32.  luvidia  grassatur  iu  terris,  256. 

Invidus  est  sui  inimicus,  2o8. 

Invocatio  nomiuis  Jesu  Christi,  358,  361. 

JuNtus  episcopus,  77. 

JoANNis  baptisma,  145.  Accepit  Spiritum  sanctum  anle- 
quamJesum  baptizaret,  155.  Baplisma  spirilalo  futurum 
annuntiabat,  354.  SanctiQcaius  in  uiero  nialris,  365. 

JoB,  187,  231, 235.  Job  ad  sumnmm  fastigium  laudis  pro- 
vectus,  253. 

JosEPH  venundatus  a  fratribus,  250,  257,  269.  Typus 
Cbrisli,  281. 

JoviNDS  schismaticus ,  84. 

iRCNJtua  ab  Llulis,  356. 

Irenes  Rutilorum,  52. 

IsAAc  typus  Clirisli,  281.  Ad  bostiae  dominic»  similitudi* 
nera  prsefiguratus,  250. 

JuBAiAif U8  e  piscopus,  1 29, 329,  331 . 

JiDAS  Dommum  prodidit,  143,  202.  Judam  proditorem 
Cbristus  suslinuit,  249.  n 

JuDiEi  a  l)eo  recessenint,  27i,  276.  Proiihelas  interre- 
cerunt,  276.  Christum,  206,  208.  Hnl)ent  zelum  Dci,  148. 
Judaeis  primum  erat  apud.Deum  gralia,  227.  Quod  iulrlli- 
gcre  non  potuerunt.  delicloruni  moritum  fuit,  228.  Cseciia- 
to  mulctali  ut  vitam  haberent  autc  oculos  nec  vidcreot^ 
218.  Graliam  sibi  datam  pcrdidLUunt,  227.  Gratiam  omnem 
amiserunt,  282.  Deseruerunt  lumen,  215.  Scriuluras  intel* 
ligere  oon  possuni  nisi  crabnt  in  Christum,  277.  Veniam 
non   possunt  accipere,  nisl  baptizcntur,  285.  Hicrusalem 

yerdituros  prxdictum,  277.  Lumen  Domini  amissuros,  ibid, 
udaeos  colli^^erc  voluit  Christus,  249.  Judxi  Cluislumnon 
cognituri,  276.  JiidiTOrum  sacerdotes  cruciGxo  Domiuo  ni- 
hil  de  sacerdotali  hooore  et  aucU)rilate  retinebant,  81. 
Falsi  eonimsacerdotes  113.  Jud:ei  duplicem  Chrisli  ad- 
ventum  non  distinxerunt,  228.  Jam  non  possuut  Deum 
patrem  Tocar^,  206.  Judsi  apud  Chrisliauos  potaluri,  106. 
Gratiam  consecuturi ,  106.  Non  recipiunt  nisi  veleres 
Scripturas,  362.  De  iis  qui  Judaeis  deficientibus  stoierunt 
et  certarunt,  120.  Judaeorum  pofulus  frequentius  adversus 
Deum  murmuravitj  232.  Profanos  deos  posliilant,  253. 
Judaeorumanliquissima  consueludo,  149.  Judaicus  populus 
ad  umbram  noslri  praeGgurulus,  266.  Judacorum  baptismus,  ^ 
147.  ^ 

Judex  sententiam  vendit,  5.  Judicandum  non  est  tcmerp, 
313.  Qui  de  aliis  judicas,  aliquando  esto  et  tui  judex,  219. 
Judex  gentilis  non  adeundus,  318. 

Judicium  Dei  justum,  quLn  serum,  248.  Judirii  dies,  93. 
Judicium  exlremum,  187.  lu  judiciis  ecclesiasticis  crimina 
probantur  a  gravibus  viris,  51*  rcrsccuiio  non  si\itut 
de  sceleribusNovali  senteniia  fcrretur,  64.  Urgentibus  fra- 
tribus  imminebat  co;7nillonis  dies,  64.  Statutum  nb  omui- 
t)us  ut  causa  illic  audiaiur,  ubi  crimeo  est  ailiuissum,  80. 
Illic  causa  agenda,  ubi  accusatores  et  leslcs  hnbori  pcssunt, 
86.  Privatus  a  nonaginta  Episcopis  dauaiatur,  iteruni  raiisam 
agere  vult  in  concilio,  sed  non  admittilur,  84.  Jovinus  el 
Maximus  a  uovem  Episcopis  daumati,  iterum  damnantur 
in  eoncilio  Carthagincnsi ,  84. 

Jugum  vetus  et  jugum  novum,  279. 

JuLiA  martyr,  30. 

JuuANUsa  Marcelliana,  336.  ATolcple,  ibid, 

JuNius  episcopus,  124.  Junius  aNeajtoli,  338. 

JuNO  Argiva,  226. 

JupiTBR  Crcticus.  226.  Jovis  amores,  4»  Jovis  antrum 
in  Creta  visitur,  225.  i) 

Jiirare  non  oportet,  308.  Jurare  non  licet,  230. 

Jura  consensere  peccatis,  5. 

Justitla  recedente  recedit  et  coroni.  201.  Juslitia  opus 
est  ut  promereri  quis  possilDcum,  199.  JuNti  vocanlur  ad 
refrigerium,  233.  Quisquis  Dco  credidit  etflde  vivit  justus 
invenilur,  105. 


Laborantes,  id  est  pauperes,  49, 101. 
[.  L.CLIUS  diaconus  Emeriteosis,  117. 

Lxtitia  non  poiest  fcrre  morns,  46. 

Laica  communio,  119, 128.  Laici  slantes,  36,  43, 67. 

Lanuisbat  337. 

Lambese,  331 . 

Lana  ngni  per  quem  redemptisumus,  262.  Lanas  colora- 
re  non  docuit  Deus,  177. 

LAOMEnc  NTi  muros  instituit  Neptunus,  225. 

Lapides  colunlur,  220. 

Lapsi  in  suspensodom  episcopus  datur,  29,  45,  48.  Lap« 


sis  medela  ^u^rRur  In  ccmcUiU,  lil.  LapEDnim  c^usa  lu 
concilio  juthcatur,  ixL  De  larksiii  ddii>er:iiio  cuoi  pluribus 
coepiscopis,  Si,  i",  ^4,  ^7,  2H,  3U,  39,  Cvpriaoo  convcnit 
de  lapsoruiu  ousa  Uilleromlji  ^nm  eplscopis  uiiiversVi^  siiae 
provinciie  H  tr;ias  marts  55.  Slulli  i,^pit4a»pi  rescribuiU  Cy' 
prianode  l^psonmi  oijsa  Lid  cimcinum  dilhiremla,  S7.  Fa- 
cilitas  nimiala|i5ii».soiattum  adimlt  it^L^^rux  spei,  i^.  Qucn 
modo  paceni  jii-ieri'  Ek-bianl,  H.  Pjci^m  peUiot ,  SGtl  hoe 
totum  in  s^KTaiiieiilOf  ibid.  VA\^i&  iii  exitu  |)ax  cout^e&^ , 
45.  Quibus  i^ondiliojiHiDs  ?  ibiii.  D^m^  sdl  e|uvddcUliLiUafa- 
ciat,  ibid.  La]^s{  uuo  d^^H^readj ,  8.  Sl  ngant  i>oujiiti^nti^m, 
periculose  ;ei,TuiinitllHis  ^utjvcnJL^aiJufii,  U*id. ,  Ii9,  77.  Nou 
&urertur  si  i  ViiseiiuL,  i^ih  UfpsU  qui  LibL-llus  ;i  m^riYnbus 
acceperunu  cL  ]«ru,'rti^aLiva  ('urum  »hud  Deum  adjitvarj 
possunt,  urgtiutti  exihj,  pax  ibiid:i,  it,  25^  it.  Lapsi  a 
quinque  riresbjttMi^  coiTiipti,  5i.  Quidaui  paci^m  un^i  pc^ 
tunt,  isr^d  sthi  vindirant,  40^  Tu  i nTo  j^ui  sc  iUam  lubtTi^ 
dicunl,  ibid.  Dicutit  Piuilum  Diuuibus  pucKm  dciitsse,  ibtd, 
Quorumtlaui  cojivicia  m  c|>is<:ofiDS,  iu  cuufessores,  ju  virgi  - 
nes,  8j,  Min^lur  Cypri^nuSi  ms\  «^uioscanl,  40.  Impetus  jd 
praeposiLos  per  niulLiUidlnpm  hiiiM^,  31  et  3f.  F^r^EpoaiU 
minus  rories  paci^m  dire  co^icii  !>iuU,  52.  Iji|isi  ipticbm  uo* 
mine  ludesi^t  scriliore  audeni  ad  CyiiHirntuu,  7iH.  De  causa 
la|)SoruuL  iliu  uudlLmicjue  jiicoucilio  r,^mli:i^'krif  usi  delibe- 
ratum,  Otl.  In  eaiisa  di^  bp^is  coudli^nu  C:irLbagiuejisu 
lempcraim^uiuiu  s;jlutiri  mudiiralione  UbravLl,  67,  [ii  c;iusa 
lapsoriim Scriplura.^  e\  utraquii  |.arlc  liliralae.  67.  Causaf  et 
volunlales  lI  iiei^^^sitaie^  siagutoruiu  e.tamui»L3i?,  ibid. 
Singuht  placit^rum  ( apitD  Jibdlo  louscript:^,  ibid.  StntuLuni 
in  com  ilio  ut  taj>:^i  £tgereut  dm  pa^ULteolbm  plfnam^  77. 
Concilium  Coruelii  iik*m  staLujt  :ic  Africunim,  88,  Corne- 
lius  necessitali  succuLmil  lu  co|lj;^^^udi^  bp(^i^^  69.  Sic  tet^* 
runt  smivci^sv-ythri"^  tmui*  aii  i;)priaim.s, 60,  L3|iwuinia- 
luti  nni  ailiil.sLioue,  SM{t  siuccffl  l^di'  r.ousulcudum,  38. 
SuppliirKi  MiljLja  fiOMUulliriun  qnl  ClirisLum  uigr.ivfTant, 
189.  Qnl  (j^inl^iui  Jiu  iM  iiLituis  luilLJiiE,  \\m\  saLislbctiouiH 
clauduiU,  lUi  riirM^iutiouL?  ri  s;l  [y\-im  iuli^rnciunL ,  jfrirf. 
Aliud  porE^ecutionis  gf^uu^  ntmi^i  tiilulgrniiut  186^  Do- 
minus  cUo  non  pbcaiuV  Ui^iiui  nogavenititf  IVii.  Qui  com- 
municitjL  cnm  la|isjs  nou  ptT^uUi^utitHis,  uootmtiuin  couUi- 
clibus  polliuitilut  j  120.  Ira  Un  o^t  niui  itUnUi|rere  dflicta 
nesequaLur  jHiruiUnjiia  ^  8^>.  IVnititiLi»'  reuiiidiuui  jnier- 
cipere,  udo  curaic  rsl,  sed  oceideru  i3.  Cuiuulii  criuu^a 
qui  irascltm'  sacerdoU  vuinus  curatUt,  \HB,  Sacerdoies  vul- 
nera  senliunt,  quse  ii  si  laiisi  non  sentiuiit,  188.  L-.icrymas 
fundout  pro  la|  sis,  ivid.  Modus  s-^nandorum  animae  vuliic- 
rum,  180.  j^ser  impatieus  gralias  agetcum  senserit  saui- 
latrm,  ibid,  Qut  ))eccanti  adulalur,  peccala  nutrll,  185.  Qiii 
redargiiit  promovet  ad  salutem,  md.  Non  desistendum 
lapsoruin  animas  curare,  quamvis  respuant  medicinam,41. 
Gaudebunt  postea  ad  fiJelem  ditatosse  esse  mediciiiam,  41. 
Dnnda  nou  sunt  a^gris  quae  sanorum  sunt,  57.  In  secretis 
cordis  novellandiis  ct  consccrandus  est  animus,  37.  Obest 
lapsis  qiii  (leccala  dimitlit  contra  Domini  prsece|>tum  ,  187. 
Non  debeiit  operiri  morientium  vuliiera,  186.  Dc  iis  qul 
lapsos  armant  ad  iiericulum  propriuiu,  41.  De  ipsa  mora 
magis  consulitur  iapsis,  57.  Ue  tarditaie  remedia  pRBStaa- 
tur,  ibid.  Qui  lapsis  plausibilesesse  cupiunt,  magis  obsuiit, 
18,  20.  Adversus  eos  qui  lapsos  mendacio  captios»  vocis 
invltant,  55,  54.  Quidam  episcopi  deificam  disciplinam  ne- 
gligunt,  et  cum  Iap.sis  episcopis  commtmicant,  120.  Schi- 
smalici  manibus  lap.sorum  adhuc  fumanlibus  couimunionem 
dederunt,  85.  Injuriosi  in  episcopum  tiresbyteri  qui  lapsis 
eoinconsulto  pacem  dederuht,  19,20,21.  Curaudum  ut 
nec  improbi  iiicilitatem  prouani  laudent,  ncc  vere  pocni- 
teutes  crudelitaiem  accusent,  45.  Vigor  in  improbos,  leui- 
tasin  lapsos  poenitentes,  59.  Justa  moderatio  iu.lapsorum 
causa  tractanda  ,  66.  Censura  et  meilicina,  ibid.  Nec  duri 
nec  soluti  esse  debent  cpiscopi  in  lansis  curandis,71.  Sic 
censura  vigoris  exhibenda  peccatoribns  ut  medicina  noQ 
denegelur,  115.  Omnibus  poeniteniibus  pGeuitentiae  fructus 
concedendus,  75.  Lapsorum  poenitentia  nou  rcsjmeiida,  no 
cum  uxore  et  liberis  in  bsercsim  vel  schisma  rapiantur,  70. 
Lapsls  poenitentibus  pacem  esse  dandam  probatur  ex 
Scripturis,  75,  75.  In  lapsos  pccnitentes  Dei  misertcordia; 
XI,  xn.  Deus  omnibus  poenitenlibus  blanditur,  75.  Lapsis 
roitibus  et  bumilibus  gratulatur  Cyprianus,  58.  Keveiat  el 
Deus  quid  tales  servi  de  ejiis  iienignitate  mereantur,  ibid. 
De  lapsis  confessores  et  martyres  liunt,  71.  Lai>si  gloriosa 
confessionercstituli,95.  Victi  primo,  deindc  victorcs  in 
secundo  praelio,  185.  Lapsi  in  persecutiouc  Deciana  vi- 
ctores  in  sequenti,  xi.  Non  mortui  sunt,sed  semiauimes  qul 
persecutione  sauciati  sunt ,  71.  Lapsis  pcenitentibus 
(iandam  esse  pacem  Cornelius  et  Lucius  censuere,  117. 
Venia  petitur  lapsis  imilieribus  quia  confessores  suscepe- 
raut,  20.  Lapsus  r;ui  extorres  hospitio  excipit,  offert  luul- 
las  animas  Viventcsqusepro  una  saiicla  deprccentur,  70. 
Lapsi  abluerunt  omne  delictum,  qut  iterato  tciiM^xtorres    j 

Digitized  by  VjOOQIC 


lilS 


INDEX 


I^H 


facii  sant,  28.  Pax  ilHs  redJenda,  ibid,  Variae  condiiiones 
et  causae  sacriftcantium,  70.  De  muliore  qiix  doni  numc- 
ravit  nesacriflcaret,  29.  Qui  cmciaiihus  ccssorc  poonilGn- 
Uam  agunt,  76.  Coosulitur  Cyprianus  an  iis  sufUoial  poeni- 
leutia  trienuii  ineuntis,  ibid.  Rogaiur  ut  ca  do  re  in  con- 
cilio  deliberet,  ibid,  Resnondct  sullicere ;  se  tamen  delil^e- 
raturum  in  concilio,  ibid.  Excusalioncm  habent  qui  lor- 
meutis  cesserunt,  185.  DeprecalKintur  lansi  quidara  ct 
postea  victores  vulncribus  et  lacerniione ,  185.  Lapsi  pro- 
millunt  Qypriano  se  forliter  puguaturos,  78.  Spes  conse- 
quendae  pacis  armat  ad  praeiium  lapsos,  71.  Instante  per- 
seculione  pa\  datur  iis  qui  a  primo  lapsasdie  poenitentiam 
egerunt,  77.  Causae  singulonim  examinatse,  79.  Jacciit 
sub  diabolo  quasi  prostrati  qai  nondum  pacem  obtiauerunt, 

Laquearia  auro  resplendentia ,  342. 

Lnres,  332. 

Laliutn  unde  dictum,  22?$. 

Lalro  cum  Christo  cruciQxus,  mariyr,  cxviijcxxviii.  La- 
trones  mancipi  obtemperant,  122. 

Latus  proteclum,  6. 

Laudes  propriae  odios»,  2. 

L\uRB?iTits  martyr,  47.  Laurentius papa,  cxcvn. 

Lavacri  divini  sauctiflcatio,  148.  Lavacri  vilalis  sanctifi- 
calio,  173.  Lavacri  vitalls  gratia,  189.  Lavacrum  salutare, 
144.  Lavacrum  regenerationis,  139, 140,249.  Lavacra  cum 
feminis,  19t.  Lavacrum  carnale  etsaeculare,  156. 

Lazarum  (levit  Chrislus,  169. 

Lectio  diviua,  260. 

Lectoris  munus  ob  aetatem  hls  qui  majores  gradus  me- 
rentur,  46,  48.  Lectoribus  nonnullis  eadem  ac  presbyteris 
divisio  mensurna,  48.  Presbyterii  honor  designalus,  48. 
Lectores  Evangelium  legunt,  46.  Lector  ordinaius  a  Cy- 
priano  et  collegis  q«l  aderant,  46,  47. 

Legio,i{7. 

Leptimagnwn,  3^. 

Leplindnu$,  334. 

LecjcOthea  ,  225. 

Lex  evangelica,  109.  Legis  jugum  grave,  329.  Inter  ip- 
sas  leges  docetur  quidquid  legibus  interdicilur,  3il. 

Li  A  typus  synaffo«rae,  281 .  «..     , 

LiBBLLiTia,  42,  67,  69.  Libelli  malum  rounus.  271.  Li- 
belloriim  nefarionim  professio,  42.  Libellatici  visi  sunt  slbi 
evadere  laqneos  diaboli ,  ibid.  Contestati  sunt  ad  aras  ac- 
cossisse,  licet  non  accesserint,  ibid.  Nefandis  libellis  con- 
scienlia  polluta,  24.  Libellaticorum  conscientia  polluta, 
190.  Libellalicus  feclsse  se  dixit  quidquid  alius  Taciendo 
conimisit.  190.  Libellatici  longe  distant  a  sacrificatis,  70. 
Oui  libellum  accepit,  errore  magis  quam  crimine  deceptus, 
ibid.  Eius  manus  pura .  nec  os  poHuium,  ibid.  Flet  uhi  au- 
dit  polliitim  esse  conscientiam,  ibid.  Vide,  119.  Libellatici 
ad  magistratum  veniunt,vel  alium  mitlunt,70.  Libellaticus 
necessitate  peccavit,  74.  Errore  deceptus  est ,  ibid.  Qid- 
dam  acta  fecerunt,  licet  abessent  cum  fieront,  ibid.  Eoriim 
consensu  criraen  'a  se  non  admissum  publice  legitur,  43. 
Videri  volucruntediclis  paruisse ,  ibid.  Llbellaticis  oppo- 
nltur  Elenzari  exemplum,  271.  Libellaticis  agenda  poeni- 
tentia,  190. 

Lihelli  a  raariyrihus  dati,  22,  23, 24.  Gregatim  dabanlur 
nominePauli,  3l.  Uom  AuroHi,  31.  Scripti  erant  manu 
Luciani.  ibid.  Libellornm  millia  sine  examine  qiiotidieda- 
iMintur,  24.  Libellus  martyrum  slc  faclus  :  Communicet  ille 
cum  suis ,  21.  Viiuperatur,  ibid.  Confessores  lihellos  suos 
ei»iscopi  judicio  submittiint,  20, 21 ,  26, 30.  Marlvres  pacem 
dare  noo  ausi ,  sed  ad  episcopiim  lapsos  remiserunt,  41. 
Martyres  petierunt  pacem  dari  lapsis.  quando  antc  mater 
Ecclesia  pacem  de  Deo  suinpsissoi,  19,  20.  Larsi  quidam 
libello  a  martvribusacceptocommittunt  so  Cvpri.ini  judicio, 
58.  Pauli  maftyris  ad  Lurianum  verba  :  Si  qnis  pacem  pe^ 
tierit,  da  in  nomine  tneo,  30.  Vitiiperaniur  a  Cypriano,  32. 
Ouidam  in  martyrum  beneficiis  nundinas  aucupanlur,  20. 
Facilitas  marlyrum  bonigna  intorpretaiione  excusattir,  41. 
Conditiones  apponendae  petilionibus  marlyrum,  187.  Marlv- 
res  cauti  esse  debent  in  dandis  lihellis,  20.  Nominatim 
dosi^iare  debent  eos  qnihus  petunt  pacem.  ibid.  Eligere 
debent  eos  cmorum  poenitentiam  satislactioni  proximam 
c/>risniciunt,  21.  Dobent  singulascircumstaulias  ponderaro, 
20.  Proshyteri  pctitiones  martyrum  episcopo  servaro  de- 
bent,iWrf.Lapsi  nrrRroflrativamarlvrum  apud  Deum  adiuva- 
ri  possiint,  22,  23.  2i.  Merita  martvrum  pro  vero  poenilen- 
te,  195.  Mappalicus  martyr  malri  su%  soli  pacem  dari 
mandavit;  31 . 

LiDBRALis  episcopas,*59,  77,  124. 

Liheratori  debet  ohsoquium  liboratus,  174J, 

Libertatis  nropri»  arhitrium,  197. 

LiBosrs  eniscopus,  117.  LilK)8us  a  Vaga,  333. 

Libra  Ecclesiae  gubemand»,  115.  Libram  Dominl  con- 
i.U>«ir'ii  n  sniritnlium  vohimim,  27 1. 


A  templanles,  66.  Lihrato  apud  nosdiu  consilio,  97.  Libraio 
de  omnium  collatione  consilio,  67. 

Licitum  ost  quod  publicum  est ,  5.  Non  lacieodum  qvid- 
quid  licel,  326.  Ligata  in  terris  etiam  in  coelo  ligaia  ,  77. 

Lilia  non  dosunt  Ecclesiae,  18. 

Limnre  consilium,  22. 

Liiicamenta  prima  fidei,  274.  Linoamenia  natiTi,  178, 
Linonraonta  palris  in  sobole,  260.  Lineamenla  oculoriBi 
dcpingere,  191. 

Liiigua  diaboli  venenata,54.  Lingiia  confessa  DOtnea 
Doi,  270.  Lingua  Chrisium  confessa  debet  esse  pura  ,  12. 

Lilos  in  colorihus,  341. 

Llttcra*  vicariio,  97,  163.  Litterae  commuDicatoriap,  41, 
57,  h9, 117.  Liiterse  plonissimae,  115.  Litterse sobriae,  28. 
Littorte  cortspirantes,  43.  E|»iscopiim  scribere  oporlel  per 
clcricos,  53, 1C5.  Scribit  ad  alias  Ecclesias  episcopiis  ro- 
maniis  t>ost  ordinationem,  57.  Cur  litteras  episooponsnL. 
qui  ordinaverant  Cornelium,  episcopi  Afri  desideraTeriiit, 
56,  57.  Afri  episcopi  ad  preshyteros  et  diaconos  Romaoos, 
non  ad  Cornolium  aliquandiii  scripserunt,  57.  Cur  lioc  coq- 
sillum  cepcrint,  ibid.  ComeUos  legere  solet  clero  H  plebi 
epistolas  Cypriani,  89.  Ro^at  Cyprianus  Cornelium,  ul  ftt- 
n  teras  suas  fratribus  legi  jubeat,  57.  Cyprianus  jubet,  nt 
epistola  sna  fratribus  legatur,  15.  Cyprianus  maoclat  ut  lit- 
terae  cleri  Romani  et  confessorum  fralrilms  et  peregrims 
le^antiir,  45.  Ut  omnibus  fiat  describendi  potesUs.  iM. 
Petit  Cyprianus  ut  litterae  suae  fMnnibiis  legaotur.  39.  Cy- 
prianus  misit  ad  Cornelium  nomiiia  episcopomin  ifitegro* 
rum  ct  sanorum,  ut  sciret  quibus  scribere,  et  a.  ^oilHii 
litteras  acciporo  oporteret,  84.  Litteras  cleri  Romani  soi- 
psitNovnlianus,  el  quod  scripserat  sua  voce  redtaTit.  Sob- 
scripsit  Moyses  presbyler,  67.  Littera;in  concilio  leclx, 
329,  331.  JubetCyprianusiit  qiiicuroqae  ad  se  scriboiit, 
nomina  lihello  subjidant ,  SB.  Litterae  per  totum  inuDdan 
miss»,  67. 

Litteras  imprimere  docuit  Saturnus,  225. 

Ln-TErs  in  raetallo,  constilutus,  150. 

Livoris  raalum,  256. 

Loci  rondltio,  9,  110,  ll2,  163. 

LoxGiNis,  55,  62. 

Lorica  jiislilinp.  36. 

LoTH  uxor,  362.  ^^ 

LrciANus  episcopus,  77,  124.  Lucianus  a  Racunu  ,  535. 
Lucianus  prcsl\vter,  126.  Faclus  antistes  Dei  in  carcere, 
29.  Liicianus  jwst  admonitionom  Cvpriani  al>siirdrorem 
C  epis'-oIam  scribit,  31.  luvidiam  conflnt  Qvpriano,  iWrf.  Lu- 
ciani  opistoln  ad  Celerinum,  30. 52.  Omnibus  lapsis  pacem 
coiicedil,  26,  30.  Liicianus  acolythus,  161, 162, 1G3. 

LrciLiAjcrs  episcopiis,  117. 

Lucirs  papa  de  oxsilio  reversus,  96.  Lucius  epi^cnjpns, 
1 17,  124.  Liiciiis  a  Thcbeste,  334.  Lucius  confessor  simul 
.ic  saccrdns,  96.  Lucius  in  mctallo  constitutiis,  158,162. 
Liirius  a  Castra  Galb» ,  331.  A  Memhresa,  336.  Ab  Ansala, 
357. 

Luctus Insiprnia in  charoium  exilu,  191. Lugendi  noo  sont 
Christiani  mortui,  168,  23i. 

Liidorum  omnium  mater  idololatria ,  340.  Lndi  seenici 
Cereri  rt  Lihero  dicali,  340.  Ad  avocalionem  popoli  soot 
acquisiti,  340.  Cruor  de  jugulo  calidus  idolo  propinalor  in 
ludis,  340.  In  faciem  idoli  jactatur,  ibid.  Gladiatorii  ludi 
damnantur,  3. 

Luminali  luce  graiise,  204. 

Luna  tenuatur  exolelis  cornihus,  217. 

Lupanarium  Insignia,  177.  Lu{janaria  non  timenteSy  233. 

Luperciana^  335. 

Lupl  oves  a  pastore  seccrnont,  54. 
D     LuTEUsa  Gomellis,  3"S7. 

Lux  candida  vera;  religionis ,  224. 


M 


MACHABiBi  sepleni  lij?urn  soplem  ecclesiarum,  2G9 ,  270. 
Macliabsei  raartvros,  92,  346.  Maler  srptimnm  filium  borla- 
tur,  271.  Non  crodit  pro^^utura-n  fratniin  precem  ad  negan* 
tis  .salulem,  271.  Grandc  martyriura  Deo  praebot  viriote 
ociilorura,  ibid. 

MACHiCUS,  5.*>,  62. 

Macharius,  29.  Macharius  confessor,  00,  61,  64,  65. 

Macomades,  332. 

Mactari.  334. 

Magisteria  divina  ,  298.  Magisterium  disciplinx »  48. 
Magisterium  ohsccnilalis,  341.  Artis  im|  udica;,  101. 

Magnalia  divinx  protectionis,  96. 

Magmjs,  151. 

Majestas  Evangelii,  40.  MajesUs  Ecclesiae,  83.  Majestate 
censurse  percussus.  115.  Majestas  Domini protegontis,  G9. 

Majeslas  fidei,  43.  Majostalo  angolir- — ' ^^" 

Digitized  by ' 


S  MlNilliii  iiruirgrniu» 

*lica^ubnixus,^W. 


HERUM  ETIVERBORLM. 


4il7 

Maioros  nala  non  lcmcre  accusandi,  5i?i. 

Mali  bonis  obesse  non  debenl,  78.  Malis  viceni  nou  red- 
(IiMidam,  31  i.  Malicumab  Ecclesia  scparaniur  gralulandnni, 
197.  Malos  oOendil  quisquts  non  iiuitalur,  5.  Mali  viiandi, 
3i6. 

Maledicere  divina  lex  prohibet,  230.  Maledicendum  non^ 
esi,  308.  Maledicta  ?itanda,  i± 

Mammonx  ainator,  ^O. 

Mancinds  rcligionem  tenuit.  226. 

Mandata  vitalia,  cuelestia,  5i. 

Manna  Hgura  gratia;  sacramcntorum,  157. 

Manthanbus  episcopus,  77. 

Manus  sordids,  186.  Manus  sacriflcio  (K)llut9e,  i5.  Manns 
captiva  sacrile^io  et  crimiiii  ,111.  Repeti  non  potest,  ibid. 
Munus  impositio  baptizatis  in  hxresi  ad  accipienduin  Spiri- 
tumsaiictum,  128, 151.  Manus  impositio  ut  invocetur  et 
iiifundatur  Spiritiis  sanctus,  152.  Manus  imposila  pceni- 
tenlibus,  127.  Manus  impositio  cpisconi  et cleri,  19,  20,  21, 
22,  25,24.  Manibus  accipere  corpus  Domini,  188. 

Mappalicus  martyr,  17,  30. 

Marazana^  355. 

Marcellus  episcopus,  117.  Marcellus  a  Zama,  536. 

MarceUiana^  556. 

Marciaxus  episcfipus  Arelatensis  conjung[it  so  Xovatiano, 
i\i.  Separat  seaboinnibus  episcopis,  t^i^l.  Multi  cx  ira- 
trtbus  sine  pace  excedunt,  116.  Faustinus  Lugdunensis 
episcopus  seinel  et  itcrum  scribit  ea  de  re  ad  Cynriaiiuni, 
115.  Cyprianus  hortatnr  Stephanum  ut  scribat  aa  provin- 
ciaro  et  ad  plebem  Arelatensem,  116. 

Marcion  Ponticus ,  15S.  Marcionis  baptismus,  150.  Mar- 
cion  Cerdonis  discipulus,  1 14.  Marcionis  haeresis,  550.  Mar- 
cion  eaindcin  Trinitatem  uon  tenet  ac  Caiholici,  151,  155, 
Mem  non  sentit  de  Incarnatione,  ibid.  Marcion  et  ulii  hse- 
rclici  scro  posi  Apostolos,  144. 

Marcus  episcopus,  124.  MarcusaMactari,  334. 
Mares  cvirantur,  4. 

Margaritae  porcis  non  donandce,  36.  Margarita  prctiosa, 
id  est,  vita  seterna,  239. 
Maria  siccata,  515. 
Maria,  51 . 
Maris,  51. 

Marmorum  crust»,  217. 
Marrutius  episcopus,  77, 124. 
Mars  Thragius,  226. 
Martialis  episcopus,  117, 119. 
Martialis  martyr ,  50. 

Marlyr  Judicis  sui  judex,  55.  Martyrum  laudes ,  55,  45. 
Mariyres  Christum  Dei  Filium ,  etsi  recedente  sed  tamen 
libcro  spiriUi,confiteotur,  55.  Fustes  iuiliant  consessionem, 
159  .Gloriosi  hominibuslignoredemptis,  ibid.  Vinculaorna- 
nicnta  stint  Christianis,  159.  Tormenta  marlyribus  innigi 
solita,69.  Tormeota  inflicta  Celerino,  47.  Martyres  :n  nie- 
lallis,  159.  Yinctis  pedibus^  ibid.  Sine  lccto  et  culcitris, 
ibid,  Cum  pane  exiguo ,  ibtd.  Semitonso  capite  ,  ibid.  Ve- 
siisalgenlibusdeest,  f6ir(.  Sacrificia  ofierrc  non  possiiiil, 
ibid.  Marlyres  concreniali,  49.  Mariyrum  cou8lanli:t!  de- 
scriptio,  351.  Marlyruni  constantin  iii  lormcnli.s.  10.  l)c 
niurtyrum  constanCia  elhiiicorum  dicta,  547.  Martyres  nu- 
taiitem  tnultoruio  tidem  marlyrii  sui  verit.itc  solidarunt, 
26.  Martyria  sua  exemnra  fecentnt ,  t6tV.  Marlyrium  noo 
est  in  tua  potestate,  255.  iNihil  felicius  divina  dignatione 
hominibus  contingit  quam  martyrium,  3  i.  Nnn  potest  acci- 
pi  corona,  nisi  fuerit  nora  sumendi ,  \Si.  Spiritus  sanctiis 
loniiitur  in  martyribus,  92.  Christus  operalur  in  martyrio 


1218 


\  tum  rcmittant,  indiilgeant ,  29.  Martyres  rogat  aoctor  libri 
dc  Laude  Murt.  ut  sui  meroinerinl  com  fuerint  coronati, 
552.  Martyrio  cedit  virginitas,  551.  Martyrium  noo  prodest 
cxtra  Ecclesiani,  75,  156,  198,  212,  361,  565.  Martyrli 
exhortalio,  261.  Martyrium  facere,  78.  Martyrero  non  facit 
poeua.  sed  causa,  198,  199.  Pueri  ioter  martyres,  160, 164. 
Virginum  luarlYcum  gemina  gloria,  160.  Marlyres  ionume- 
ri,  256,  260,  272.  Confessores  in  carcere  morientes  pro 
martyribus  habcndi,  50.  Eorom  commemorationes  inter 
memorias  martyrum  celebrantur,  50.  Marlyrium  mente 
conceptum  coronattir,  254.  Inter  niart^res  deputandus 
Corneliu$(iui  tamdiu  sedit  exspectans  carnifices,  69.  Harty- 
ribus  corouam  non  detraliit  pax  superveniens  ante  diein 
cerlamiiiis,  17.  Fi<Ies  iiivicta  inter  niarl\Tes  coronatur, 
t275.  Regnabit  cum  Christo  qui  ad  sacrilega  edicta  noa 
consensertt,  ibid. 

Martyrum  nierces,  95,  94,  158.  Quaelibet  peccaiamar- 
lyrio  expianlur,  314.  Quidam  fide  nobiles.  ad  marlyrium 
veniunt,  350.  Quidam  ut|»eccaUredimant,t6trf.Marl>Tium 
proiuerito  lidei,  158.  Martyre^  ad  diviua  doroicilia  prope- 
rant,  160.  Relicto  luundo  coclum  petunl,.35.  Inter  Angeloa 
stanl,  ibid.  Ccelesle  regnum  sine  ulla  cunctatione  lenent, 
_  35.  Mariyribus  latent  coeli,  9l.ln  paradiso  Apostoli  et 
i>  raartyres,  236.  Virffines  ct  justi,  ibid,  Martyres  statiro  vi- 
dent  Deum,  273.  Mariyres  Deum  et  Christum  eju&  conspl* 
ciunt,  125.  Ad  coniplexum  et  osculum  Domini  veneruut, 
23, 165.  Ad  Dominuin  venerunt,  17.  Deus  martyrio  totum 

Kroniisit,  549.  Contessione  vocis  minos  patent  regna,  550. 
lartyrii  poculum,  78. 
Moscm/ii,  337,  101. 

MATHATmAS,  265. 

Matriiuoiiia  cum  gentilibus  vetita,  185,  323.  Uxor  a  viro 
recedens  debet  innupta  permanere,  326.  Matrimonii  expu« 
gnator  alieni,  74.  Matrimouiorum  depopulator,  79. 

Mairix  Ecciesi»  catholicae,  59. 

Mavritama,  128.  Coha&ret  provinciaB  episcopi  Carthagi* 
nensis,  59. 

Mauri  reges  suos  colunt,  225. 

Maximus  episcopus,  99, 124.  Maiimos  confessor,  24,  52, 
55,  54, 45,  55,  58,  60,  61,  64.  Maximus  presbyter  a  No- 
vatiano  legalus,  62,  85.  Maximus  schismaticus ,  81.  Maxi- 
mus  acolyihus,  161, 162,  165. 

Medorum  regnum,  226. 

Melchiskdech  typum  Christi  porlavit,  105.  Cur  Melchise- 
dech  Abraham  bencdixit?  105.  Melchisedech  sacerdos, 
C  278. 

Melicertes,  225. 

Membresa,  556. 

Meiiioriae  martyrum,  50. 

Mendacia  scelerata,  141.  Mendacioro  vctituro,  527. 

Mercenarii  notantur,  7.  Mcrcenario  merces  reddenda, 
525. 

Merelrices  erubcscunt  videri,  541.  Meretrix  Apocaly- 
psis,  177. 

Merita  operum,  527  et  seqq.  Dominom  fldei  ac  timoris 
obsequio  s«pe.  protneriii,  191.  Deum  patientia  promereri , 
231.  Obsequiiset  operibusjustis  Dominum  promereri,  23. 
>  era  pcDiiiteiilia  et  humilitale  toia  promereri  Dominum , 
20.  Christum  obsequiis  proniereri,  100.  Comclius  Ceotu- 
rio  meruit  audiri,  214. 

Merrha,  201. 

Messes  de  codo  descendentes,  545. 

Metalla  cxhausia,  217.  Meullum  Siguense,  163. 

Metator  vester,  163. 

Mettius  hvpodiacouus,  57,  58. 

Midila,  538. 


3iJ.  Pltis  patitur  ii«e  Christus  quam  qui  pro  co  palitur, -.  mh^^  nfi  oi  q7^  ii:i^«  rk.v.*i  m  jo  An  -.  <^  /,^ 
511.  Christus  pugnatet  vincit  in  marlyribus  17.  Lilctatur  D  rr.  7Q  J?  oi  n'-  I7  ^^IM^m-;-.*^'  ^^»  *^'^'  ^^*3 
coronat  et  cprUur,.  t^td.  Marlyres  ^b  oculis  Doniini  dil      £  lK;.?J^v'h";i'il'J^J^^^  ?/^*^S.?.^l^T.^:i^!:!I!' ?^^ 


micant,  ibid.  Dc  aruiisad  man^riuin  siistiiiciidiim  neccs- 
sariis,  95.  Non  mariyres  Evangelium  faciunl,  sed  per 
Kvangelium  martyres'  fiunt,  52.  Martyres  ideo  fundunt 
sanguinem  ne  perdant  Ecclesia!  pceiii  ct  s:ilutcin,  41.^ 
Martyres  non  reddunt  usque  quaaraniein,  347.  0"«  vice- 
runt  vit»  desideria  expertes  doloris  uuiversi,  317.  Marlyr 
san^ine  suo  baptizatur,  78.  Martyres  floribus  coronat 
Chrtstos,  249.  Cori^ora  martyrum,  8. 

&Iartyresjudicabunt  nationes,  164.  Marlyrum  vlndicatlo, 
187.  Mart>Tum  friictus  centeous,  180.  Mulium  vulent  me- 
rita  martyrum,  si  nihil  petant  contra  jtidiccm  ot  conlra 
legcm  Domini,  187.  Deus  in  acceptum  refert  quidquid  pro 
t»a?nitente,  operante  et  rogante  martyres  petierint,  193. 
Martyrum  oratio  iinpctrat  qiiod  petil,  160.  MuUum  i.oterunt 
ineriia  martyrum  et  opera  justorum  in  diejudicii,  187.  Pax 
in  nomioe  inariyrum  post  eorum  accersitioiicm,  29,  50. 
Marlyres  impetraut  de  Domini  bonitate  quod  postulant,  26. 
Martyriltus  nihil  deoegatur,  350.  Celerious  petit,  ut  qui 
piorcs  coronali  fueript  sororibus  suis  veniamdeot,  pecca* 


Militem  suum  Christus  spectai,  91.  MiUtis  boui  ofliciuni, 
152.  Miles  repetet  certameu  siium,  193.  Miles  probnlur  hi 
acie.  232.  Triumphans  vulneribus  suis  gaudet,  346.  Nilitiae 
divinasacrainenta,140.MiUliacorotiaiur  in  persecutione, 

Mileum,  332. 

Mimorum  turnitudo,  4. 

Miracula,  189  ct  seqq.  Miracula  facere,  199.  Mlracula  a 
Chnsttaois  edi  solita,  3.  Falsa  miracula,  14(J.  Miracula 
quandoc^ue  fiunt  ab  extraneis,  358. 36*2. 

Misericordia  oon  exhibetor  inllrmis,  219.  Misericordia 
commeodatio,  257.  Misericordia  lalsa,45, 186. 

Misgirpa,  530. 

MoDiANcs  episcopus,  99,  124. 

MoBchi  pejor  est  causa  quam  hbellatici,  74.  MoHihis  po> 
nitentiaconceditur,  72,74. 

Monilia.  179,  180.  Monilia  1100  iostitoit  Deus,  177.  Mo- 
nilia  eiaborata,  191. 

MoNT^us,  28.  MonUnus  haereticos,  145.  MontanisUe   7 
eosdero  Patrera  et  Filium  ac  Caiholicl  npsse  videnlur,  140,     p 


liid 


tNDEX 


m 


Cataphrvg»  dicunt  inissum  a  Qiristo  spirilum  pcr  Mouta-  X 
nusn  el  rriscain  locuuim ,  145.  Nec  Patrem  habent ,  nec 
Filinm,  nec  Spiritum  sanctura,  iMd, 

Moii  polest  Chrisiianus,  iioii  poiest  vinci,  95,  330. 

Mors  contemnenda  est  Cliristiano,  520,  546.  Mocs  pre- 
tiosa  qux  emlt  immortalitatem,  lO.Morlis  glorios»  exitus, 
50.  Murtis  aeternae  laqnei,  221.  Perversum  est  Deo  accer- 
senti  non  statim  parero,  254.  Ejus  est  morteni  timere  qui 
ad  Clu^iatum  ire  nolit,  2i9.  Mori  timeat  qui  nonChristi  cru<« 
ce  ct  passione  censetur,  253.  Episcopus  mori  timens  divi- 
niius  increpatur,  254.  Praevarioatores  qui  mortuos  iugent 
ut  perdilos,  255.  Airae  vestes  non  accipiendae  in  charorum 
mortc,  254.  Gaudendum  notius  quam  dolendum  cum  charl 
de  sseculo  exeunt,  250.  De  hoc  mundo  recedentibus  im- 
moruiiias  atque  asternitas  proinissa,  250.  Ad  Isetitiam  sa- 
luiis  aelerna;  proficisci,  ibid.  Ad  refrigerium  justi  vocan- 
tur,  255.  Rxpuncla  morie  ad  hnmorlalilatem  venire,  250. 
De  iis  qut  siatim  mercedem  accipiunt  et  coronantur,  72. 
Nihil  aliud  in  mundo  nisi  pugna  adversus  diabolum,  250. 
Perpetua  cumvitiis  congressio  in  hac  vita,  230.  Repugnat 
nt  petanms  in  sseculo  diu  vivere,  qui  petiinus  regnum  Del 
velociter  advenire,  210.  Mors  non  mctuitur,  sed  optatur, 


Kbmesianus  c;)iseopas,  Od«  lll.NemesianiisaTliDiMinis, 
550.  iNemesianus  in  metallo  eonstiUitus,  158, 161. 

Neptunus  inslituit  muros  Laomedooti,  W^ 

Nervo  pedes  ligati,  47.  Nenrus  et  ferrum,  47. 

NiccraoRcs  ucoTylhus,  57,  58,  6f,  65. 

NicoMEDBS  eplscopus,  77, 117,  124. 

NicoiiTBATus  confessor,  52,  54, 45,  58.  NioosU^tasscti. 
smaticus,  02. 

Nidor  altarium,  226. 

NiNUS,  76. 

NoESoIus  iuventus  estjustus,  187.  Oblulit  Deo,  16iFi- 
gura  domiuic;e  passiouis,  lOfc.  Noe  arca  typos  fiiil  inv 
Kccleslie,  152, 195. 

Noiucn  Jesu  Cbristi  est  super  omne  nomeo,  357.  Nooiai 
coiifessio,  78.  Nominis  Christi  odium  praedictum,  515.  Ko- 
men  ecclesiasticum,  44. 

Nova  urbs  Alric®,  356. 

NovATiJi5usscrii)seratcleri  Romani  litterasdela(ns,67. 
Factus  opiscopus,  55.  Schismaticus  ethsereiicos,  61,69,63; 
G5.  Missi  a  Novaiiano  in  Africam  legali,  55.  Comelinii^ 
cusani,  ibid.  Hcjeclioslialimet  oppidatimdiscamtol,M. 
Novatiaui  mores  et  schisma,  73.  Comparauir  simiis,  IS). 


28.  Mors  conlemnenda  cui  Chrislus  occisus  est ,  546.  Mo-  «  ijus  diices  et  proteclores,  G2.  Quaerilur  ^uam  lueresia 
riendi  condiiio  una,  218.  Moriem  morien<!o  $ul)igere,  35.  **  Novaliauus  iulroduxeril,  66.   Novaiianus 


Morsoaiiiibiisconimuuis,  170,  171.  Morieutibus  ininfirmi 
tale  subveniendum,  77.  Mors  subacta  trophxH)  criicis, 
225.  Mors  lethali  jjocuIo  propinata,  184.  Morssecimda,  255. 
Morlalitas  facit  ut  mariyriuin  a|>petaiur,  253.  Mortalitas 
servis  Dei  salutaris  excessus,  235. 

Morula,  15. 

Motus  terne  plurlini,  146. 

MoTSi  antiiTUissimum  baptisma,  134.  Moyses  oravit  pro 
peccatis  iiopuii ,  187.  Moysis  lex  cessavil,  278.  Moyses  im- 
pcirare  iion  potuit  quod  peilit,  187.  Contemnitur  ab  iugra- 
tis.  250.  Supeiat  Aiiialech,267. 

MoTSES  presbyter  ct  confessor,  24,  52,  33,  34,  45.  Pre- 
sbyter  et  marlyr,  67. 

Mulcedo,  7. 

Mulieres  christian»  quae  cultus  mnndanos  amant,  191. 
MuUer  baptixans,  146.  mulieres  fn  ecclesta  taceant,  316. 
Mulier  ornari  iion  debet  ssculariter,  317.  MuUebrem  ve- 
slem  induere  non  licet  viris,  101 . 

Mulliformes  orbis  ruime,  190. 

MuUitndinis  consensus,  339.  Maltitudo  numerosa  delin- 
quentium,  190. 

Mundus  est  lemplum  Dei,  227.  Mundus  nna  domus  in  qua  G 
boui  et  mali,  222.  Miiudus  non  est  amabilis  Chrtstiauo,  3d2. 

Hsc  senteutia  mundodata  est,  ut  omnia  orta  occidaut, 
217.  H»c  Dei  lex  esl,  ilnd.  Miuuitur  quldquid  in  occidua 
devergit,  217.  Sex  roillia  jam  pene  completa  ex  quo  ho- 
minciu  diaboliis  impugnat,  262.  Priini  septem  dles  annorum 
seplem  millia  contineiites,  269.  Mundus  corruit  non  Jam 
senectute,  sed  fine,  256.  Mundus  senuit,  216.  Mundus  nu- 
tat,  256.  Deusad  vastationem  mundi  Augelos  mittet,  223. 
OccasQs  muudi  appropinquant,  90, 110, 199,  217, 2^,229, 
323,  315,  347.  In  mundi  occasu  hsresesmagispullutantes, 
200.  Deus  corda  liice  veritatis  tunc  magls  ilnistrat,  110. 
Prsedictae  calamitates  in  fine  mundi,  217.  Mundi  unus  est 
reclor,  227. 

Munimentum  saturitatis  dominicae,  78. 

BIuNNULUS  episcopus,  77.  Muunulus,  a  Girba,  331. 

Munus  edituin  Deo  spectante,  244.  Muqcris  dignitas, 
547.  Munerarii,  24i. 

Murmurandum  non  est  in  adversis,  252. 
'     Murus  fidei  penetratus  vulneribos  orbltatis,  168. 

Musica  canora,  256. 

Nussilare,  222.  Mussitandum  non  est  iuteradversa,  252,  D 
309. 

MuzuLENSis  episcopus,  334. 

N 

Nabla,  559. 

Nabuchodoiiosor  punitus,  91,  258. 

Nampulus  CDiscopus,  99, 124. 

Naricus  acoiyihus,  49. 

Natalis  abdca ,  557. 

Nativius  secuud:i,  2,  139.  Nativitas  spirilalis,  246.  Naii- 
vitns  graliie  spiritalis,  206.  Naiivitas  spiritalis  sine  Si  Iritu 
ei^se  non  potest,  145.  Nativilas  coelestis,  248, 259.  Natlviias 
diviiia,  260.  Nativilas  terrena  exposita,  223. 

Navis  giibernaior  iii  tempesute  dinoscitur,  232.  Navis  11- 
beranda  de  locis  periculosis,  102.  Navis  ecdesiasticae  salu- 
tis,  42.  Navium  domintuin  et  usus,  75. 

Naufragus  fidei,  65.  Naufragia  Ecclesiae,  82.  Naufragia 
ncfanda,29. 

Neapolk,  357. 

Necessitas  temporumvWS.  NecessiUs  persoculionis,  149. 


,  __  depingitnr,  95. 

Pseiidoepiscopos  crcare  conatur,  ubi  1egiliimsuQle(isco|)i| 
75^  74.  Aposiolos  suos  mittit  iu  civiiales,  75.  Primaluingii 
assumit,  154.  Novaiiauus  nemini  succedeus,  15i.  Utuoior 
his  verl)is  :  Qui  nie  ncguveiiLt  elc.  NovalianiDOvihaereiid, 
74.  Novaiiaii('uses  rebaptizant  quos  a  CaihoIicissoIiidlMt, 
129.  Novaiianus  rebaptizat,  ul  apud  se  esseEcclesiamdtcit 
et  iios  hxrelicos  fuciat,  150.  Novaiiani  dicuntse  coid  ido- 
lolatris  nou  cominunicare,  74.  Adolteri  apud  illos,  7i,  75. 
Hortautur  ad  pfpuiteutiam  et  pacem  negant,  75.  Aptosanit 
Triniutem  ot  Cathblici.  154. 

NovATus  a  Thamugade,  ^SO. 

Novatiis  |iresbyier,  11.  Garthagioc  primiun  sdiiaDaiis 
incendium  seiuiiiat,  65.  Roiiiam  iiavigans  sbnilia  molftns 
est,  6i.  Ejus  scelera  in  pupillos,  iu  viduas,  io  Ecdesi», 
in  patrem  et  iixorem  piaegnantem,  63, 64.  ImmioeoleB 
depositionem  et  excx^muiuuicatiouem  voluotaria  discessiO' 
ne  praecessit,  64.  De  Kcdesia  divinitus  pclli  meruii,  JW. 
A  seipso  damnatus,  ibid,  Damnat  sacrificaalium  mflos, 
ibid. 

Novellandus  animus,  57.  Novelias  in  aoois,  46. 

Novitius,  171. 

Nudiutis  audacia,  179. 

NUMERIA,  29,  30. 

Numerus  nihil  valet  ad  eitenuationem  deiicli,  36. 

Numidia  proviuclae  episcopi  Carlhagloeusiscohwet,» 
Numidlae  eplscO|)i,  99, 128. 

NuMiDicus  prcsbyter,  48,  51,  52. 

Nuinmaria  quantitas,  100. 

Nundiiias  Ulicitx  negollationis,  20. 

Nupilae  Chrisii  et  Kcclesiae,  108.  Naptiarom  fesU  iinpro- 
ba  viuuda,  179. 


066a,  355.  ^^^ 

Oblatio  sanalQcari  non  potest  ubi  Spirilus  sanciM  »" 
est,  112.  Oblatio pro  mortuis,  115.  Offerre eiUa^f^ 
tradere,  19.  OlTerre  oblatioues  eorum,  58.  i>fferew«  »f;^ 
Us  noa  datur,  159.  Offerre  nro  illis,  21.  GfferebaDtpreua 
in  usus  indigenliuiu,  :J05.  Offerlur  nomen  eorum,  !»• 

Obstetricum  manus  sxpc  ralluutur,  102. 

Obstinatio  praviutis  hxrelica; ,  61. 

Occidere  nec  noceutem  licel,  95. 

Octavum,  537.  j-^^^ 

Oculorum  liueamente  depingere,  191.  t/cuiosn^ 
fucare,  177.  Oculi  adulteraii,  182.  RuUUatquedepicu,iv«» 
178.  Oculi  conspiciendo  Deo  digni,  179. 

Odissc  nobis  non  licet,  224. 

Oia,  337. 

OE^tigoes,  225. 

Offectura  erroris,  332. 

Offoc^ri,  69. 

Oleanidrtruncallurbo,  218. 


Oleum  in  altari  sanctificatum,  125. . ,  r^^i»tiftti&»' 

Opera  bona  a  Christo  pr«cepU .  ^i',^^fuS^ 

--    *"5.  Suppllcium  slerilibus,  M.  !J«^^,^ri, 

m,  1(6,  174,  175.  Dcuro  openbus  f  ooie^eri 

!eteriia  bonis  operibus  }^^^*^^\Jr^' netaii 


tibus,  245, 
onerum, 
242.  ViU 


Deus  in  die  judicli  praemium  pro  opcribus  «f  f r^j  ^^ 
red-Jiturus,214.  Preces  sol«parum  n\BQ}fl^J(i 
rilms,  258.  Bona  opera  sunt  «P^^qI^ 


S' 


REUUM  ET  VERBORUM. 


112! 

oninl  opere  muudo,  162.  Ifiserioordes  egerc  non  possunt,  A 

Operanles,240.  Operalionisobsequium,  50.  Opera  bona: 
bona  el  necCssaria  operalio,  100.  Operatio  salularis,  260. 
Operandum  in  abscondilo,  317.  Operaiionis  largiias.  203. 
Operatiofiatlar^ter,  193.  Operandum  faciis,  uon  verbis 
327.  Operari  etiam-paMperesdebent,  242.  Quo  plures  sunl 
liberi  eo  araplius  operandum,  2i3.  Viiuperanlur  qui  metu 
inopia  non  opewntur,  241.  Steriles  homines  in  iguem  mit- 
lentur,  240.  PaU  non<lebemus  Dei  templa  esse  captiva 
99.  Omnes  Iibenter  ac  largiier  subsidia  nommaria  redil 
mendis  captivis  contulenmi,  100.  Seslertia  cenium  millia 
nummorum  ex  clerl  et  plebis  collalione  collecik  100  No- 
mina  smgulorum  subdil  Cyprianus,  ut  pro  illisoretur,  ibid. 
rpaelerea  noonulU  episcopl  suo  et  plebis  nomine  contule- 
runt.  Horumnomtna  addantur,tfrf(/. 

OpmTiB,  130. 

Optatds.  76.  OpUtus  hypodlaconus,  33, 39. 

M  i^I5"^.!?^L^r!?  ^i  simplex,  200.  Orationis  conditiones,  13, 
14,15,  198,206.  Cur  Deus  non  exaudii,  14.  Impetrant 
quod  postu lanl  qui  in  oratione  vigilant,  214.  Vituiierantur 
qui.corde  dormiunt,  ibid.  Qui  se  ipsl  non  audiunl,  ibid.  B 
Chnstusorandi  fcriuam  dedit,  204.  Oratio  quani  Christus 
DeusdocuiU  212.  Facilius  impeiramus,  si  |)elamus  Christi 
oralione,  204.  Ainica  et  famillaris  oraifo  Deum  de  suo  ro- 
arare,  204.  Pater  noster,  fd  est,  eoruin  qui  credunt  206 
Quando  nalreni  Deum  dicimus,  qUasi  mii  Dei  agere  debe- 
mus,  207.  Aliterorare,  (iiiam  Christus  docuK,  non  solum 
ignorantla,  sed  el  culpa,  204.  In  Oraiione  dominica  coele- 
slisdoclrina  compendio  comprebenditur,  208.  Denrecatlo 
ahcujus  noraine  in  ecclesia,  113.  Cito  ascemlum  orationes 

Suas  merita  openim  ad  Deum  iBiponuni,  214.  Oraiio  Inef- 
cax  sine  oi>eribus,  214.  Pnvata»  proces,  2».  Precescum 
pluribus  m  sacrilicils,  ibid:  Oraiio  nobls  publica  elcom- 
munis  est,  200.  Orandum  pro  omnibus,  13.  Oramiis  pro 
omniumsalute,  20».  Orandum  pro  lapsis  et  pro  slaniibus 
44.  Preces  pro  haeretids,  88:  Chrislianl  orant  Semper  nro 
frugibus  terr»,  223.  Propace  et  salute  dviuin,  ibid.  Oran- 
aum  ne  quisabslentus  procul  remaneat  a  salute,  210.  Ho- 
ris  noctUrnis  nulla  sint  precnm  damna,  213:  Computemus 
noctem  prodie,215.  Chnstiaulsorandispatiaetlncremenla 
crevemnl,  215.  Mane  orandum,  ibid.  Recedente  die,  ibid 
liemnocte,  tbtd.Per  totum  dlem  orandum,  Ibid.  Maiie 


im 


ratorcsDeiolMnteruam,  sextametnonam  iu  orationibus 
^!l^SS"^ii?  «l^seiMrabani,  214,  ?13.  Conilnua  prece  opus 
est,  208.  Orare diebus ac  nociibus,  223^ C^itemus nossub 
conspectu  Dei  stare,  201.  Adversarius  preces  nostras  a 
Deoavocal,  213.  Placendum  divinis  oculis  habilu  corroris 
etmodo  vocis,  204.  Noluit  Chrisius  ut  quis  prose  tamum 
precetur,  203.  In  sacriOciis  non  veniHand«  preces,  203. 
1  etitio  modeste  Deo  commendanda',  203.  IVecaiio  cuin  dis- 
ciphna  quietem  coiilinens  et  pudorem,  204,  debet  non  vo- 
Cls  sonu.s,  sed  animus  et  sensus  orare,  213*        ' 

Orbis  XTiius  Jii  itin.Mn  pctaius,  212. 

OnDiNATio  clcfica,  tH,  114.  t^:).  Oidiaitjn  vic.-^pia    lig 
OMinallontjriuUTirarMin  ratio,  40.  OnlindiJo  iinetWanoa' 
•Avi*  i"^'''^^^^^'^''"'^'*^'^  tlmisofimsuJitur,  4ri,  iu>(n  i-K-bV 
f&jrf.  Clerior.  (,i,inj;ii  (:^|prb(ui<f  om  colluj,ris,  10,47  Exa- 
minabat  Cvj n.ujns  mum  i\\\'.ti  vs^ih  Mmi  m  \k  (imk  ^id 
clerum  pai  iiulur  33.  Mims  *U  contJiliouPii  el  merita  sin- 
gulorum  disrmtuitttr,  m  iligni  ad  efdesiiislicra  L-rnkm 
promoveantup,  TiL  ExiJnecUmdi  non  siinthumana  (csii^ 
"?^'i'  ^."i  r>"J^eeihinl  diviij:i  snm^iu,  -Hd,  S;ibiiiu!i  in  lo-  D 
cum  Basihrhs  sntisliuuQS  de  unlvprs?e  rr;ili^rnrti!fs  niHca 
f\^^^y^^^i\^^^mrim  m  artewrrt  ani  scrrpsepaiu  jiKHcin 
119,  vid.68  On^n:imor*rfnatiOiusia  eKotftllma  [\H  Onlil 
natos  ab  hTretfcis  redpi  ot  laicns  dt^rerirhur,  330  Nulla 
wciesiastica  opilioniio,  ubi  rinn  pst  Eccl^-siie  uuitas    08 
Urdinaiio  hitrpticornm  ri'jiciior,  128,  '  j  «-^" 

natu  posita,  174.  txrnj^^nata  uH-fidaeio  Mps,  178,  Mimus 
Deo  Inferunt,  qiii  quoir  \Up  furmjivil  traiisillMuri*oL  178 
lunc  tanlum  in  carin^  j^1ari:iihlu(n  ■lujiuda  crudalur  m' 

PretiosuscultusqtittPiTiri  rmdor  vtlis,  175    ^vn  -'•^■" *~ 

fH^^ru^-''''^'^   178. 179,  Nund.^Iletanrt&smin  x.„..-„- 

tumChrisli,  qnnt  prf^tiosa  vesle  liMlufiui-,  (aLMalom  f>p& 
sagium  futcporuiii  G^unnei  c^m,  178.      */'^*"""*I>pw" 

Ostenslones,  124.  Ostensiones  crebrae  et  assidux,  77. 


Paconius,  102. 

Pagaiioriim  Infelicltas,  222. 
.   Palabundl  eterrantes,60. 

Palabundai  oves,  37.       ' 

Paleas  a  triilco  separare,  74. 

Palloh,  220, 

Palmitum  lapsus  errallcl,  i. 
lamfbus"^18?  Pemlciosa; ,  39.  Palpare  blandimentls  adu- 
«..Sf  "'^^/ii*  Cliristus  esl.  209.  Panem  unum  faciunt  grana 

sudore  et  labore,  2.^0.  Panis  coeleslis,  249. 

Papa  Cyi)nanus,  7,  26,  27. 
L£^r.^"f?  I>ei  testlbus  floret,  346.  Paradisl  potus  salu- 
br«5  ei  salutares.  132.  Paradisus  patria  Christianoriim,  236. 
Paradjso  mors  restiluit  Christlanos  et  fegno,  236.  Ad  im- 
2f'io*cI^i^?'  ^""^^^  iransgredimur,  233,  adChristl  sldem, 
Mnrtur^rel^  cojleslium  clarftatem  venimus,  233.  Yide 

Paralyticus  Evangelii,  136. 

Parenlibus  Obsequendum,  324. 

Parricidalia  arma,  85.  Parricidalia  verba.  80. 

Parvula  poriaia  ad  idola,  189 

Pasch*  solemnia,  76.  Paschai  dies.  144.  Passeribus  ali- 

Dirsif^^^P^L^r^''!!"'"^.^*'- .^^^^    domlnici  "xem- 
Dla,  546.  Pa.ssionis  dominicaB  instir,  270.  Passio  Christf, 

Pastoris  sive  Hermeiis  liber.  ccixiv. 

«..n?^^'''J^«'Jf®'l^"°*'^^"*^®  oves  negliguntur  et  Der- 
eunl,  I/6.PastoreSveieresetnOvi,279  '     '  ^ 

PATEn  cognoscendusestante  Filium,  iSl.  Pater  et  Filius 
el  Spmtus  sanctos  unum  sunt,  193.  Pater  nihU  iuaicit 
^em.  llr  "'"  »^^^'«^^«^^I«iJ^c<^»esia™  hib^^ 
^^Patribui  honordebiius,  135.  Patrum  affectus  crga  «Uios, 

nri  j)4li^rjnrt   cum  bi.r>  enmn s.  247,    PaticnUrDd 

rnna,  %0.  P.rMe.jtiaefl;citjJt  l>en!evepemus.  i^Xf^im 

'""" ^  "    •  l^*  Latc  r>aiet  tmlentiiB 

__^_     ,»...,^^.  *i*rjiitndruis,  4. 

J^alnarch.^  e^nr^in  ChrisU  iKjrUbani,  ^Q, 
Patriciumlimirjs  <^l,  4«. 

Palriirwnrunj  gntaai^  tenUtro  Pit,  176.  Patrimonio  aii- 
fw  Vh"*^^*    MtulPbam,  182.  PatVimouirrrn  Son.TO 

Deoto.^norj,  176.  PalPimomr  nmor  damuaiur,  240.  Patrl- 
inonnMii  |iiufi  anjare  timm  Chrislunr,  213 

t^ATBIPiSSU.1fl,   »30. 

Patroclnanies  poenap.  3i4. 
Patjla  sarcinatrh,  35, 

V,  lU,  13,  49,  ao,  PauperflMis  staoi  bus  maior  cura  et  ilil 
iec  .0  pp*sUnd!.,  SO.  Qni  ab  Ecdesia  aluniu?  rrSJribus 
ciljis  comejiii  slut,  101.  Corban  in  ecclesla  2«. 
Favor,  zz6.  ■ 

Pax  tl;ii3  :i  martyribos,  2G,  27,  28,  50.  P™  nerscciilioiii» 

m  r.ll,tur,  83,  m'\',^  irrila  n  U,,,  W  pSJeS^i^t' 
L.ilaril,  ariiia  ,J..,o,w.m.  M8.  l'acc.n  subdole  ..'leroTS  K 
nec.^na.st  Wibiis  77  P»  t.-,..ere 'noD  dar^ita.st 
libiis  profiitiiiM,  istfi.  l.ace.r,  Ecclesl»  ..c  pen  aut^niriv- 
rcs  S;inKi.ui«ni  fu*i,.i,i,4i,  Pas  mm  delidis.  scdarnUsdi- 

imLulimi,  217.  Pai  dominica,  157.  Pai  rt  acies  b;a.cii( 

m  i»r,.rc..<h      \fi  Pat  hni^ir^nnnt^''?^''^^^'^'^  P"^-^'"  ^ervarum 
.Malumpr».      chL  ".■«r'.^  ''.,^,  ^l^^iLTI-S^^^Wiisvidebatur,  ,W.P,: 


orandiim  ut  resmTeclio  Domini  celebrelur,  213  Die  re-  n  ^^^^'  ^**'  P.iH^Jitiapriifiit  iit  i>erseve 
cedente  petlmus  ui  super  nos  lux  denao  veniai,  213  Ado-  ^  rellg^i^^»  mt.  Piiiieiviiit'  bonuni,  137 
ratoresDeiolim  tertiam,  sextam  et  nonam  iu  orationibus    '  ^i^"**^  ^'^-  Patif^nlia  InrestuMurhitjj 


Oves  Christus  appellat  gregem  suum, 

neasant  purpureas  non  fecit  Deus,  177. 

OziAS  leprae  varietate  maculatus,  200. 


'  Qves  coccl- 


P^xmmi  inm^.JiHir;iLi5,  230.  Pceniiis  mra  consen-jerp 
is.'fto,  im  P*iccataoim-iapassronftnurgar(^,  72  PcccL 
remissjoijiui  d.itjir  iiiM  m  Efctt^siT  i*M  ';ir^%  *  *  *^^;'**^*™fw 
t.s,  1 18.  Poccata  njc.ptij  ^^I^   Po<i;  orjim"iSv^  t 


im 


INDEX 


%m 


123.  Peccatum  originale,  99.  Sordes  conlngionis  anliqiite,  A 
180,  anliqua  serpentis  ?enena.  237.  Yulnera  quae  Adaui 
noruvit,  i57.  Peccaium  omnes  babcmus,  319.  Quoiidie  de* 
liuqulmus,  207.  Opus  esl  nobis  quotidiana  sanclificalionc, 
207.  QuoUdie  peccamus,  22t.  Quotidie  deesse  non  [totest 
quud  peccclur,  2io.  Nemo  sine  peccalo  esse  potesi,  258. 
Superbus  aut  stultus  qui  se  inculiiatum  dicit,  258.  Siue 
aliquo  conscicnliae  vulnere  esse  non  possumus,  258.  Nemo 
sibt  quasi  innocens  placeat,  211.  Non  desunl  sanalis  qus- 
dain  poslmodum  vulncra,  258.  Aquam  ignorauter  et  sim- 
pliciter  in  sacriticio  offerenli  potest  de  iuduigeniia  Doinini 
venia  concedi.  Secus  post  admonitionem,  109.  Cbristusin- 
siruit  in  fiilumm,  de  praeierito  ignoscil  quod  simpliciler 
eiTaium  est,  liO.  Peccata  remitteiidi  potesias  A|)ostoUs 
concessa,  cl  ecclesiis  quas  conslituerunl,  148.  Nou  quasi 
a  iiobis  remissionem  cousequaulur,  1  ii.  Nou  posse  in  lic- 
ciesia  remilli  ei  qui  in  Dcum  deliquerii,  314.  Solus  Chri* 
sliis  potest  dimiltere  pcccata  iu  ipsum  commissa,  187. 
Nulta  yenia  delinquere  post  cognilum  Deum,  173.  Vide 
Pfmntenlia,  De  peocalis  alia  Chrislianorum  et  laicorum 
scnientia,  70.  Peccatores  obslinati,  192.  Peccans  publice 
objurgandus,  325. 

Pectoris  exerti  et  seminudi  inverecunda  jactanlia  in  pbi-  n 
losophis,  217.  Peclori  stio  admovere  caruiuces,  2o7.  Pec- 
toris  clausi  lalebne,  100.  Pecioris  obslinala  lerilas,  315. 

Pecuoiac  manci|iaii,  185.  Pecunia  non  appetenda,  322. 
Pecuuis  caotivus  et  scr\'us,  211. 

Pedes  feliciler  viucli,  139.  Pedes  calceati,  93.  Pedes 
Apostolorom  cur  lavit  Chriblus,  249. 

Pejerare,  183. 

Pejerarium,  30. 

Pbmates  vicli,  226. 

Pentecosles,  357.  Penlecosles  dies,  366. 

Peregrinorum  cura  commendatur,  49. 

Perfidiae  ct  fidei  nulla  poiest  esse  societas,  89.  PerHdia 
discordans  non  tenet  uniiatem,  197.  Pcrfidiae  poena,  199. 

Perfusi  in  baplismate,  150. 

Periclilantium  dolor,  99.  Nemo  diu  tutus  est  periculo 
proximus,  103. 

Persarum  reffnum,  226. 

Persecctio  Cnristiani  nominis  ob  calamitates  pul>licas, 
146.  Persecutiones  praediclae,  90,  263,  268.  Persecutionis 
causa  disciplinae  in  pace  corruptio.  182.  Persecntio  veuit 
ob  peccata,  13.  Tormenu  venerunl,  dum  quidam  ob  con- 
fessionem  superbiunt,  13.  Perseculio  a  domesticis  inimicis  ^ 
non  minus  coronat  quam  ab  exlernis,  80.  Unus  ex  Macba-  ti 
b:pis  peccatis  suis  adscribit,  quod  persecutionem  patiatur, 
270.  Deo  dedit  quod  postmodum  vindicaretur,  ibid,  Perse- 
culiones  tiunt  ut  probemur,  228,  263,  267.  PersecuUo  orta 
ul  jacentem  Udem  Deus  er'^eret,  182.  Exploratio  potius 
fuit  quam  pcrsecutio,  ibid.  Persecittio  exorta  ut  appareat 
(|uai  sit  Ecclesia,  97.  Persecutio  est  examiuatio  pecioris 
iiostri,  15.  Persecutionis  metu  nemo  terreatur,  92.  Per- 
sccutionum  merces,  272.  Perseculionum  fructus,  91.  Quid 
de  60  boni  seutias,  ^uem  persecutio  ipsa  non  reformavit? 
188.  Nisi  praec&sseril  pugua  non  potest  esse  victoria,  232. 
Spesmajor  in  bello.  2(n.  Nulia  excusatio  homini  [hto  Chri- 
sto  nou  pati,  265.  iJltro  nemo  se  offerat  persecutioni,  166. 
Persecutor  credere  cogitur,  348.  Quidam  ad  vindictam 
suam  nimis  properant,  255.  Cousiderent  qnia  necdum  vin- 
dicatus  est  ipse  qui  vindicat,  255.  Persecutio  non  per  totum 
mundum,  sed  localis,  146.  Fratrum  ruinae  per  totum  pene 
orbem,  34,  36.  Adhuc  cadunt,  43,  rUinae  per  totum  oroem, 
41.  Maximus  numerus  ad  prima  verba  inimici  prostraius, 
183.  Ultro  cucurrerunt  ad  fortun,  ibid.  Rogaverunt  ne 
differrentur,  ibid,  Horlamentis  mutuis  in  exiliurn  impulsl, 
ibid,  Amor  oatrimonii  multos  sacrificare  adegit,  184.  £x-  D 
plorandae  fidei  praefiniebantur  dies,  182,  dies  negantibus 
praestitutus,  182.  In  persecutione  Dedi  tormentaposl  exi- 
lia  venerunt,  46.CausamNovatiagere  nou  sivit  persecutio, 
04.  Persecutio  sub  Valeriano,  105. 

Pbbseus  eplscopus,  84. 

Perseverantia  fidei,  6.  Perseverandum  in  fide,  263, 266. 
Viile  Gaatia. 

Personam  Deus  non  accipit,  98. 

Persuasio  noxia  et  venenata,  192. 

Pesles  hxreticorum,  130.  Pestes  el  luesfidei,  197.  Pes- 
tis  descriptio,  232,  233,  345. 

Petra  veritalis  christianie,  148. 

Petrus  rationi  legitimae,  quam  Paulus  vindicabat.  £icile 
cnnsensil,  127.  Non  dixit  se  primaium  tenere  et  obtempe- 
rari  a  novellis  et  {losterioribus  sibi  potius  oportere,  ibid. 
Petro  primum  Domiius  dedit  potesiatem  ligandi  etsolven- 
di,  131.  Super  Petrum  Kcciesia  fundata  origine  unitatis, 
125, 127, 131,  132.  Ecclesia  super  Pctrum  aedificanda,  123. 
Petrus  Ecclesise  nomine  loquitur,  123.  Petrum  Dominns 
primum  elegit,  et  s.iper  eum  Ecclesiam  aedificavit,  127. 
^brisitus  ex  Petro  uuiUtis  originem  iustituit,  131.  UniUtis 


origo  ab  uuo  incipiens,  l^.  SoU  Petro  Gbnstos  disii :  Qm- 
cumque  Ugaveris^  etc.,148.  Petrus  unus  pro  omDibQs  kpqa- 
lur,  et  Ecclesiae  voce  respondet,  SS.  Petro  ChriaM»  ot«s 
suas  commtsndat,  176.  Petri  confessio  de  Cbristo,  399.  Pe- 
trus  CJiristum  neffavit,  357, 360.  Petrus  susciui  TabiilijB* 
239.  Petrus  et  Paulus  apostoli,  144.  Petms  el  Panlus  « 
cognoverunt  in  IJrbe,  36o.  Petri  apostoli  locus  expbcaUa, 
154.  Petri  praedicaUo,  365.  Petri  calhedra,  86,  f  48.  Peln 
successio,  148. 

Pbtrus  ab  Hippone  Diarrhytorun^  337. 

PuARAOifis  exemplum,  137.  Pharaonis  diirissiiiia  seni- 
tus,  266. 

Pharisaei  et  publicani  discrimen,  205. 

Philippcs  diacooas,  132. 

Philosophiam  braedicare,  73.  Philosopbiae  dorioris  pne* 
sumptio,  71.  Philosophi  patientia  falsa,  247. 

PmirEEsplacuit  Deo,  132. 

Piccs,  220,  226. 

Piguus  vitae,  69. 

Placendum  Deo,  non  bominibas,  319.  PladlonuD  eiifiiii, 
67. 

Plaga  perspicoa  facile  curatur,  2S8. 

Plangens  misericordiam  orovocat,  73.  PlaDgenlioa  ge- 
milus  admittendus ,  75.  Plangentium  lacrymae,  77. 

Plasma  divinum,  101. 

Plastica  Dei  adulterari  non  debet,  178. 

Plato  agnovit  unum  Deum,  226.  Pbtoalci,  elsi  de  Fh 
tre  et  Filio  aliquid  senserint. 

Plebs  sacerdotibus  in  periculo  juncta,  95.  Plebis  fidefts 
incorrupla  majestas,  88.  Sanctissima  et  anaplisAiiia  plelc 
romana,  89.  Plebis  F^ssentia  in  synodis,  19, 22,  23, 24,  27, 
28,  36«  59,  43, 55.  Concilium  pnesente  plebis  masiiiia  par- 
te,  329.  Piebem  Cypriauus  non  numerat  inier  eos  qoi  j«- 
dicarunt  in  condlio,  87.  .Sine  plebis  consensa  diIijI  agn 
Cyprianus,  11.  Plebem  cousulit  Cyprianus  io  ordiojiiiooi- 
bus  cl6ricorum,  45.  Sunlium  plebi  pro  fide  et  limore  suo 
honor  est  habendus,  23.  Omnis  actus  populo  losinuaiiis,  60. 
Plebs  obsUt  ne  protervi  recipiantur,  9!,  Plebe  prcseiite 
eliffuntur  sacerdoles,  118.  Ipsa  praesentc  vel  detegQniar 
malorum  crimina,  vel  bonorum  meriu  pnedicMitur,  jM. 
Plebs  immuuis  non  est  a  oontagio  delicti,  qoae  ii^iosto  et 
illicito  episcopatui  oonseulit,  118.  Separare  se  debet.  i 
praeposilo  |>eccatore  quem  episcopideposuenmt,  ibid. 

Pluviae  indiscretae  jusiis  et  injusiis,  248. 

Poena  inde  coepit  unde  coepit  et  crimeo,  189. 

Poculum  martyris,  78. 

PiEiftTEifTiA  de  pectoribus  excussa  est,  186.  PoeniteB- 
tiae  via,  67.  Poenitentiae  simulalio,  71.  Poeniteotia  necessa- 
ria  lapsis,  85.  Poenitentia  crimine  roinor  ooo  sit,  192.  Pot- 
nitentia  lapsorum  Ibvenda,  59.  Diu  trahenda,  67.  Ouooioda 
probetur,  37.  Yeri  iKeniieniis  notae,  23,  37,  38, 191,  191 
Poenitentiae  fructus,  224.  Poenitenlia  corroborat  ad  repe- 
tendum  certamen,  193.  Yen»  pceoitens  SkUis  ad  pnelioiB 
fortior  per  dolorem,  193.  Yera  poeoiteniia  oon  solam  ve- 
niam  meretur,  sed  et  ooronam,  193.  Poeniteniia  oulla  sera 
est,  224.  Poenitenlibus  Dominus  indulgeoUam  poUicetor, 
72.  73,  75.  Tollitur  poenitentia  si  poenitentiae  froctiis  i&- 
tercipitur,  75.  In  Ecclesia  gladio  spiriiali  cootomaces  oe- 
cantur,  dum  de  Ecclesia  eiiciuntur,  103.  Intercedeote  ali* 
quo  graviore  delicto  abstinentur  fideles,  et  a  Qiristi  cor- 
]K)re  se|)arantur,  209.  Pceniteniia  libeUaticomm  ooo  res- 
puenda,  70.  Poenitentia  redeuutium  ad  Ecdesiaro,  5^. 
Pocnitentibus  manus  imposita,  127.  In  concilio  ooo  coo- 
sensione  soliim,  sed  etiam  comminatione  decreta  poeoiteo- 
lia,  85.  Adversus  eos  qui  slne  pcenitentia  pacem  concedunt, 
85,  86. 

Poenitentiaetempusmoechisooncediiar  et  pax  dauir,  71 
In  delictis  idololalriaminoribusagiturpoeoitentiaJostoteB- 
pore,  18,  21.  Poenltentia  plena,  77,97, 103, 19K  192.  Pcp. 
niienlia:  subjecli  libellatici,  190.  Item  qui  vel  de  sacrii* 
cii  vel  de  libeUi  facinore  coffitaverunt,  189.  De  mnliere 
quae  mauus  ejus  ad  stcriflcaodum  teoeotibus  noo  eoosea- 
sil,  27.  Poenitentia  pleoa  Tirginibos  corroplis,  103.  Levior 
poenitentia  iis  qos  aeprebensae  cum  masculis,  sed  integrs 
repertae  sunt,  103.  Graviore  censura  ejiciantur,  st  cm 
eisdem  sub  eodem  tecto  habiiaverint,  ihid.  lo  coodtio 
Carthaginiensi  placuit  lapsis  in  exitu  subveniri,  71.  Libel- 
lalicos  interim  admitti,  tlifd.  Merilo  trabiinr  longios  pce- 
nitentia,  dum  adest  quies,  77.  Secus  instantc  persecotio- 
ne,  ibid.  Lapsis  inter  crucialus  cito  venia  cooccdi  potest, 
185.  His  poenltentia  per  triennium  inchoatum  suflicere 
potest,  76.  Lapds  postea  conOteniibus  pax  datur,  28.  Ob- 
jurgatur  Therapius  episcopus  ob  paccm  ante  teiniius  coo* 
cessam,  98.  Pax  tamen  data  non  aufertur,  ibid,  Deos  sciC 
quid  faciat  de  iis  oui  ante  impletam  |  oenitentiam  moriva- 
tur,  45.  Sine  poeniteniia  recipiuntur  coofessoros  sdbisa»- 
tici,  01.  PocuitOQtiae  sc  submiuunt  ei'isco|>i,  119.  Cnlk* 
Digitized 


A^tio 


UEHUM  ET  VERBOKUM. 


itid 


Siaense  concilium  decrevit  lapsos  episcopos  ad  agendam  A  ProscriptiuDis  rormula,  123.  ProscriptiODls  onus,  ibid.  -> 


iKBniienliaiu  |)0sse  admitli,  sea  a  sacerdolali  hooore  pro- 
liiberi,  120.  Idem  decrevit  Cornelius  cum  omnibus  omoino 
«|iiscopis,120.Deposito  ob  idololatriam  episcopo  communio 
laica  instar  gratiae,  119.  Deponendus  vel  absiinendus  dia- 
couussi  perseveretincontumeliaadversusepiscopum,  113. 
Trophimus  e()isoopus  cum  plebe  redieus,  laicus  coinmuni- 
cat.  69.  Pcenitentia  muichis  negata  sub  Cypriani  antece.s- 
soritHis,  72.  PcBuilentiam  non  agentes  prohibili  a  spe  com- 
inunicationis  et  pacis,  si  in  periculo  coeperint  deprecari, 
75.  Minaiur  C][prianus  quisquis  se  Felicissimo  acHunxerit, 
eum  in  Ecdesia  noo  commuoicaturum,  51.  Ad  Lcclesiam 
postea  redire  et  communicare  non  posse ,  95.  Anxie  pon- 
cJerat  Cyprianus  qui  recipi  et  admitti  in  Ecclesiam  debeant, 
8o.  Reluctatur  plebs  quoties  Inemeodabiles  ad  Ecdesiam 
renieant,  ibid, 

Poeniteutise  sacramenti  necessitas,  122.  Reus  sacerdos, 
2»i  l)onusmiles,  dum  fiigit,  sine  pace  et  communicatione 
ffleeedat,  78.  Poeuiteniiae  sacramentum  morientibus  admi- 
nistrandum,  8.  Jn  iofirmitatis  periculo  apud  presbyterum 

auerocumque  praesentem  exomologesis  Tacienda,  vel  apiid 
iaconum,hi  presbyter  reperiiis  non  fuerit,  vel  urgere 


Prostituere  gentilibus  membra  Chrisli,  183.  Prostilutae 
vocis  audacia,  5.  — Protecijo  corporis  et  sanguiois  Christi , 
77.  —  Protectum  latus,  6.  —  Provincia  btius  ftisa,  59.— 
Psalmi  in  conviviis  Christianorum,  7.  — Publtca  est  nobis 
et  communis  oralio,  206.  —  Publicani  et  pharissi  discri- 
men,  205.— PuDENTiAJrus  a  Cuiculi«  236.  —  Pudiciliae  le- 
norem  gloriae  suae  serval,  72.  —  Pudor  viuculi  maritalis, 
100.  —  Puerorum  virtus  msgor  aetate,  160.  Pueri  martyrio 
coronati.  164.  Puerorum  perdendorum  magister,>i01.— 
Pulli  edaces,  226.— Pulpitum,  id  est  tribuual  Ecclesiae,  46. 
48.— Pupiili  protegendi,  328. 
PcjRGATOiiiuM.  His  qui  statim  coronantur  alii  opponuutur, 

?ui  ad  veniam  stant  et  solvunt  novissimum  quadranlem, 
2.  Hi  pro  peccaiis  longo  dolore  cruciaii  emundanlur  et 
pur^antur  diu  igne,  t^.  Pendent  in  diem  judicii,  ibid.  In 
die  judicii  pluribus  proderunt  meriia  martyrum  et  opera 
justorum,  187.  Apostatae  et  deseriores,  nec  si  occisi  pro 
nomine  flierint,  admitti  tunc  poterunt  ad  Ecclesiae  pacem, 
73.  SacriQcium  pro  dormilione  alicujus,  114. 

Purpuram  noo  induant  Chrislianae,  177.  Purpura  Agni 
per  quem  redempti  sumus,  262.  Purpura  in  imagines  cur- 


cxitus  coeperit,  22.  iMulti  ih  ecclesia  Arelatensi  excesse-  p  rit,  $48.— Pusillus  a  Lamasba,  357.  — Puteus  aquaevivas, 
ruutsine  pace,  116.  Nullus  pcenilentia  locus  postmortem,  ^  152. — Pntramina.  87.  Putraminibus  amnut^iis.  iwt 


^2:^.  Hic  vita  aut  amittitur  aut  tenelur,  ibid,  Soluta  in  ter- 
ris  solvuQtur  in  coelis,  77,  vide  148.  Satisfactio  et  remis* 
sio  facta  per  sacerdotes  apud  Dominum  grata  est,  191.  Sa- 
cerdotes  quidquid  faciunt  pro  vero  poenitente,  id  Deus  in 
acceplumrefert,  193.  Poenltentes  recipiunt  Spiritum  Patris 
ctuo  pacem  accipiunt,  78. 

PoLunus,  158,  163.  Polianus  a  Mileo,  532.— Polycarpus 
cpiscopus,  77, 117,  124.  Polycarpus  episcopus  Hadrumeti- 
nus,  59.  Polycarpus  ab  Adrumeto,  350.— Pompeius  episco- 
pus,  55,  56,  59.  Pompeius  Sabratensis,  357.  —  Ponpoinus 
e|iisco|)us,  77, 102,  117, 124.  Pomponius  a  Dionysiana,335. 
— Poniifex  honorandus,  81.— Pontius  Pilatus  Syriam  pro- 
curabat.  228. 

Populus  Cbristi  non  potest  scindi,  196.  Populus  christia- 
nus  adunatus  pani  dominico  comparatur,  153.  Populus  adu- 
nalur  Christo  cum  in  calice  viuo  aqiia  miscelur,  108.  Po- 

?ulus  totus  unum  sumus,  206.  Populi  frementis  impetus, 
6.  Populus  perdiliouis  ac  mortis,  244.  Populus  peccator 
uon  liotestessc  Qlius  Dei,  207.  Populiduo  prsedicti,  major 
ei  niioor,  280. 

Portenta  coluntur,  220.— Porticus  vitea,  l.^Pofsidere  ,   .  ^,.     «  *  .   ^.       *  . -.— 

se  credentqui  possidentur,  183.  —  Potestas  gratiae  coeles-  C  nim ;agmina,  343.— Refriffermm  flamma*  dederunt,  164. 
tis,  149.  —  Praecepta  divina  non  sunt  impossjbilia ,  97.  —      ^'^^      '  urk^—  *        ««  .:        i^— -  -»<> 


152.— Putramina,  87.  Putraminibus  amputatis,  186. 

Q 

De  quantiiate  propria  sumptus  suggerit  Cvpriaous,  49. 
— Qusestionum  probanlium  tela,  347.  Quaestio  durissima, 
16, 17.  Quaestionum  tormenta,  220.  —  Quietus  a  Barucb, 
353.— QuiNTiAwus,  31.— QuwTus  eiJscopus,  77, 117,  124, 
126, 128, 129.  Quintusab  Aggya,  336.  Quintus  presbyter, 
66.— QuiRiiTOS,  161, 162,  274. 

R 

Rabies  oris  armata  est,  189.  —  Rachcl  typus  EccIesiaB, 
281.— Radix  Ecclesiae  catbolicae,  59.  — Rabab,  in  qua  prar- 
formabatur  Ecclesia,  1%.  Rahab  typum  portabat  Eccle- 
sije,  153.—  Ramus  fractus germinare  non  potest,  195.— 
Rapacitas  majorem  famem  facit  ouam  sicdtas,  219.  Rapiux 
cruentx.  220.—  Rebaptismiis  Kovatiani,  130.  Rebaptl- 
zare  dignum  non  est,  167.— Rectum  le  Deus  fecit,  221.— 
Redampliatur  majestas  nominis,  344.—  Redditus  tuos  di- 
vide  cum  Deo,24i.— Redemptorisimperio  parendum,  173. 
'Redimenda  fratrum  membra,  99.  Redimi  quod  potest  non 
timetur,  5.— Redintegratio  fraterna,  65.— nefraenata  aqua- 


Praedictiones  mulieris  a  daemonc  correptae,  146.— Prslium 
Kloriosi  certaminis ,  67.  Praeliantes  Deus  speclat,  93.  — 
Praepositos  superbo  tumore  coutemnere,  183.  Praeposili 
sine  ordinationis  lege  constituU,  197.  —  Praerogativa  oom- 
niuuicaiionis,  40.— Praestlgiae  fallaces  in  excusatione,  43. 
Praestigiae  daemonum,  221 .—  Praesumptio  philosophiae  du> 
rioris,  71.  Pnesumptio  damnata,  133.— Praevaricatores  ver- 
itatis,  132.— Precatiocumdisciplina,204.Precum  tuba,.44. 
Precem  facere  in  sacrificiis,  25. 

Presbyteri  sedent  cum  episcopo  in  clero,  48,  49.  Pres- 
byteri  vocantur  sacerdotes  a  Cypriano,  49, 53.  Praepositi 
vocautur.  13,  20,  21, 29.  Presbyteri  el  diaconi  commen- 
datas  sibi  oves  fovere  debent,  21.  Coofessores  regere  et 
doceredebent,  19, 20,  21.  Presbyteris  assurgendum,  325. 
Presbvterii  bonor  designatur  nonnuilis  lectoribus,  48;  ea- 
demdivbio  meusurna  ac  presbyteris,  ibid.  Numidicus  pres- 
bvter  adscribiUir  numeropresbyterorum  Carthagiuensium 
49.  Presbyteri,  sede  vacante  nonnulla,  ad  electionem  epi- 
scopi  servant»  29,  43.  Quinque  presbyteri  reditum  Cvpria- 


Refrigeria  naravitDeus,  44.— Regeneratio  coelestis,  148, 
149, 225, 260.  RegeneraUo  lavacri  saluUris,  147.  Regene- 
raUo  secundae  naiivitatis,  147.  RegeneraUonis  lavacrum  , 
159, 140,  249.  Regeneratio  divina,  156. 

Regnum  Dei  nemo  potest  habere ,  nisi  sit  bapUzatus*, 
314.  Regnum  Dei  nobis  repra^sentari  cupinms  ,  207. 
Regnum  Dei  esse  coepit  in  proximo,  229.  RegnumDeinon 
est  in  sapienUa  mundi,  524.  Regna  sorte  variantur,  226. 
—  Reguu-s  auspicia  servavit,  226. — Rellgio  vera  etdivina 
calcatur,  339.  ReliRio  vera  nou  coffnosclUir,  217.  —  Re- 
missa  peccatorum ,  99, 151, 153,  134, 155,  150,  257,  249, 
262.  Remissio  fieccalorum  in  bapUsnio,  155.  Non  datur  iiisi 
in  Ecclesia ,  ifc,  127, 154.  Remissio  facU  per  sacerdoles 
191.  RemiUendorum  peccatorum  potestas,148.— REPosrus 
schismaticos,  52,84.  —  Resurrectionem  Christi  quidam 
discipuli  crexiere  nolebant ,  560.  ResurrecUonem  Domiui 
mane  celebramus,  109.  Rcsurrectio  noslra  Christus  est, 
208.  Resurrectio  mortuorum,  315.  Resurreaio carnis,  ISl! 
ResurrecUonis  soes ,  168.  —  Revclationes,  14, 15,  19,  20, 
38, 47, 77, 79,  96,  254.  —  Rivus  a  fonte  praecisus  arescit*. 


Di  roorantur,  55.'Quidam  presbyteri  U)tum  sibi  vindicant,  D  *^?ir  PjPf^"?'.^®  ^?S^®  *^^»  iWrf.  —  Rogatunus  diaco- 


18,  20.  Presbyteri  temerarii  causaro  acturi  apud  episco- 
pura  et  derum,  apud  confessores  et  plebem,  19.  Presby- 
teri  temerarii  interlm  probibeantur  offerre,  19.  Presbyteri 
et  diaconi  qui  ab  Iicclesia  discedunt,  redeuntes  laici  com- 
municant,  129.  OrdinaU  foris,  laici  communicant,  cuni 
redeunt ,  128.  Presbyteri  et  diaconi  iutegriuU  et  con- 
tinentiae  praeesse  debent ,  103.  Presbyterium  contra- 
bere,  60. 

Pressurae  flunt  at  probemur,  263,  267.  Pressurae  gen- 
Ulium,  161, 164.'— Primauim  assumere,  154.—  Primatum 
lenere,  127.— Primatus  suos  famisitEsau,  25.— Pruutivus 
preslwier,  55.— Primus  eplscopus,  117,124.  Primus  a 
Misgirpa,  339.  Prirous  schismaticus,62.— Prisca  socia 
Mo^iuni,  145.— Prbcus  episcopus,72.—  Pbivatiajius  ,  76, 
77.  Privatianus  a  Sufetula,  552.— Privatus  Lambesitanus, 
41, 48.  Privatus  a  Suflbus ,  332.  —  Procella  non  subverUt 
rolNisUm  arborem,  197.  —  Procuujs  episcopus,  99,  124. 
Proculus  peierans,  226.— ProdiU)res  uniuUs,  1.^52.— Pro- 
pheu  aliussicut  Mf^ses  promiasui.  280.  Propbetae  figurani 
CbrisU  porubant,  250.  Christus  advenlorosuuro  per  pro- 
dheias  praelocutus,  ibid.  —  Propositum  cootiDeutis,  72.^ 

Patrol.  IV.  S.  Cyprian.J 


nus,  142,  144, 147.  —  RogaUaniis  eplscopus  contumeliis  a 
diacono  vexaUir,  112.  Conqueritur  apud  C^priaoiim,  ibid. 
RogaUamis  episcopus,  77, 117, 124.  Rogatianus  a  Nova,  556. 
— RoffaUanus  presbyter,  11,  49,  51, 52.  Rogaiianus  presby- 
ter  gloriosus  senex,  165, 165.  —  Rogatus  episcopus  77 
—  Rogi  dissidentes,  ^.  Rogi  pecorum,  220,  ^. 

Rma  nraecedere  debet  CarUiaginem,  64.  Romana  Eccle- 
sia  esl  Ecclesia  principalis,  86.  Excubat  pro  ouinibus,  8. 
Romanae  sedis  auctoritas ,  144.  Ex  Roroana  Ecclesia  origo 
uniuUs,  86,  125,  151.  Cleri  Roinani  liUera  per  toiuro 
mundum  mlss»,  67.  Stepbanus  successtoiiem  PeU*i  tenet, 
148.  Per  successionem  cathedram  Petri  babel,  ibid,  Rasi- 
Ildes,  depositus,  ad  Stephanum  papam  coiifugit  ut  resUtua- 
tur,  119.  NeKat  Cyprianus  Sabinum  illi  subsliiuUim  deiwni 
posse,  ibid.  Romani  maximuro  criroen  ducuut  a  laiidibus 
Apostoli  degenerare,  42.  Ad  Roroanos  perfldla  non  habet 
accessiini,  86.  Romana  Ecclesia  sUt  forUs  in  flde ,  7.  Qui- 
dam  lapsi,  ibid.  Romae  martyria  priusquam  CarUiagiiie  pcr 
U)rmenta  consuroroaU  sunt,  55.  Apud  Romanos  disciplio:u 
scveritas,  42.  Romani  non  observant  quaedam  velera  insliv^^^T^ 
tuu,  144.  Clerus  Romauus  Qoremissimus  cum  episccfiJOvL\^ 

39  "^ 


m7 


INDBX 


I» 


nraesidens.  89.  Cvprlanum  papam  et  fralrera  salaiat  Clcros  A  blsa  quibus  benftflt,  160.  UMomomiiciaitia 
Rom  40  «,  iTl™"  AVri  Kw^  iu  Siclliam ,  45;  nianu  sacerdolls  puwtur,  ite.  Otfem  doq  de 
mrunlur  Cv^^^^^^  Clerus  Romanus  deliberat  cum      1^»™™«.  4fl.  S«criiei„m  nm  Hnrm,iioo«^.  ll^ 

episcopis,  4b.  M^or  necessitas  clero  Bomano  differend» 


lapsornracausaB,  quia  episcopum  noubabent,  43.  Placet 
cl6ro  Romano  c^nslliuni  Cypriani  de  lausis  in  concllio 
iractandi,  ibid.  Evangelii  nlenus  vigorVn  btterts  dert 
Romani,  3i.  laboraniero  Cvortanura  atMuverunt,  fWd. 
RomaDaEcclesia  laudaU,94.  Roraanorum  6des  laudaU,w. 
— Romanos  geminos  non  caplt  unum  regnum,  ^T.  noma- 
norum  dii  vemaculi,  226.  Romanl  regni  iniUa,  iWd,  —  Ro- 
MOLUS  circenses  primus  consecravit .  540.  Romulus  parrf- 
cida,  226.  Romulus  deus  ficlus,  iWd.  —  Rosae  non  desunt 
Ecclesiae,  18.  —  Rubigo  pectorls,  237.  —  Ructare  crjpu- 
lam ,  411.  —  Ructu  suo  vivere,  102.  —  Httctimd.  553.  -- 
RuFFcnJS  dlaconus  et  confessor,  54,  45.  —  Ruina  una  sulB- 
ciat  lapsis,  54.  Ruin»  fratrum,  45.  Ruinae  muluformes  or- 
bis,  190.  —  BsMceade,  336.  —  Rusticus  presbyler,  146. 
Rusticus  agrum  colat,  73.  —  Rutili,  32. 
S 


, debet   ^^ 

ia|)sorum,  19.  Saorldclumpro  donnitione,  tl4.  S^Grifidi 
I  ro  marlyribus,  47.  Ob  eorum  commemQratiooeni,  80.  Qw- 
dafn  divites  in  dominicum  sine  sacriflcio  fenioBl,  tii;  par- 
tem  de  sacriQcio ,  quod  pauper  obtulit  sumiifit ,  M. 
Sacriflcfum  Deo  majus  est  pax  nostn  et  fratenia  eocicorfe, 
211.  Sacnficlum  vetus  et  novum,  M.  SaertflcU  (Uvina  ia- 
pedita,  139.  Obhtio  sanctiflcari  non  potest,  abi  SpintiH 
sanclus  non  est,  112.  Palsaet  sacHlega  fbris  mcMtiM.  i». 
Sacriflcia  sacrilega,  111, 113^  191.  Saorificaodi  lice«ti» 
vindicare ,  200.  Sacrlflcia  maloram  non  snnt  aocepUlNfia, 
328.  Sacrificia  fklsa.  900.  Sacnflcia  blsa  ac  saGfilega,  128. 
Sacrtflcia  illiclta,  45. 

Sacrtflcia  fiinesta,  93, 190.  Sacrtflcali  differvnt  a  libeila- 
ticia,  70.  Sachficatis  communicare.  69.  Sacrificiu  ramlatas, 
54,  87.  Sacriflciis  itlicitis  maculaU,  V7.  SacrlQeia  e&to 
proposiiocelelMrare  populus  iubetur,  82.  Sacrlficia  ia  laAs, 
o40.  Cibi  iHidti  de  sacrtficils,  271.  Saera  sacriie«;a,  248 
Sacrilegis  contactibua  manus  et  ora  maculala,  %4. 

Saeculum  non  est  amabile  Cbristlaoo,  SK2.  SaeeeK  fias 
Sabincs  episcopus,  1 17, 1 19.  -»!««» »  »*•  -  »«Wno-      ^PProplnquaiw, JMO. --Swna  largiore  diateolw,  HM.  St- 

rom  raptus,  ^  540.  -  Sabrata,  SS7.  .      ,     .,      B  «^J^^'  ^^J^I'/  §*  ^l?"'"  1?  "^"^^  *^i  ""  ^™*  °" 

Sacerdotes  I>el  et  Christi,  72.  Sacerdos  vice  Ringitur,  "  redimendus  hlstrto,  Im,  —  Salomon      " 
109.  Agere  pro  Dei  sacerdota,  111 .  Sacerdotes  Deus  facit,      mini ,  201.  —  Salus  non  est  nisl  io 


^.  121.  Quantus  honos  sacerdotibus  debealur,  81,  122. 
Sacerdoles  vindicanlur  a  D«^,  115.  pebent  esse  inlegrt  et 
immaculali,  128.  bebent  esse  humiles,  121.  Adversus  sa- 
cerdoles  qu\  slipes  el  oblaliones  et  lucra  desideranl  ,111. 
Portio  sacerdolum  minlme  succumbeulium ,  120.  Sacerdos 
in  consacerdotis  sui  laudibus  tamquani  in  propriis  gratula- 
tur,  94.  Sacerdotibus  sacrilegus  irascitur,  188.  Sacerdos 
sacnlii^iis,  118.  Si.-iiU nri.j  hiuUi>tiitii  ^,icer(lolum  consilio 
rondtiritUi^  77  ^^.rn  Mi.i-intctdi  ix^ie^U  vujci  non  [Ote^tJS^. 
Saccr<loUl  yjMnur  hsiigimu,  t>8.  U"i  fsy'-*"lujia  sacrlBcla 
Mis  iVceruut,  5.1«  eiiinLiuTi*  Dei  siin  VTinttiare  uo«  possunl, 
Ut .  S^c*^rJ[itii  viijor  \n  prasbyLeri&  uL  dUcnniliu^  admo- 
ueudis,  tL  Sacerdoui  convctfdia  ,  137,  U2.  Sacerdotla  lUi- 
cila  iia  iU.  SatrrdoialU  gravilas ,  156.  N^ci^rdotaiis  locl 
religio,  140,  SaccrtloUlis  am.aorila%  S8, 113.  Sacerdotium 
uoum,  55.  SacertloLium  vclus  ct  novum,  ^- 

Sachametitlh  ,  4t.  Sacraintnlutu  uuitatts,  IM^  135, 193, 
\m,  SacTiiuienlmn  t-i  devoLiu  initUis  Dui.  Ittx  Sacramen- 
lufij  mUilis,  3(S  Sai^ranniuLum  ili\iUdMinlili^.^  1 W.  Sacra- 
rnenimn  fidiii,  43,  319.  lu  !>scrajnemo  MnWt^.  in  vitae  acta 


UigratiMBD»- 
^esia,  109,  iS3.|Sa- 

lus  nostra  in  baplismate  eonstituta,  366.  —  SaluUtar  nia- 
tutinus,  B.— Salvunus  a  Gazaufala,  887.  Smmtrim,  131.  Sa- 
ntarttanorum  civiias,  154.  —  SAMtiBL  fuit  tyniis  Cbraii,  Kl. 
—  Sancti  de  nostra  salute  solliciti,  136.  Hopl  OonMliiBi 
('.yprianus,  ut  pro  se  iuvicem  orent ;  et  nt^  prior  dmoa 
dignatione  orsecesserit,  pro  firatribus  apad  DotoiiiilB  pre- 
cetur,  96.  Orat  virgines  Cvprianus  nt  pro  se  preeeatar^ 
cum  (soronari  CQBperint,  181.  Sauctontm  felioHaus  descri- 
ptio.  348.  Sanctorum  ccelus,  44. 

SaiictilScatio  lavacri  viialis ,  173.  Sanotifleare  ImuiiaB 
non  polest  aqua  sola,  130.  Sanciileati  siimus  le  Bapiisna, 
i07,  sanctifi(^ri  salutari  Baptismo,  155.  ~  SaiiciiiiiiMilaiB, 
29.  Sanctum  Domini,  id  est  Eucbanstia,  18$,  180, 198, 8»- 
ctum  ducere  in  lupanar,  541.  Sanetom  leMre  iolra  eos- 
scienliam,  216. 

Sanguine  Christi  redempti  suim»,  1T3«  Sangnb  vyx, 
105.  Sanguis  Christt  non  est  aqaa,  104.  SaMulDis  el  eorpo- 
ris  CbriAi  proteaio,  77.  SanguiRera  ChrisiT  cfQoUdie  bibe- 
re,  90.  Sanguinis  bantismus ,  136.  Sanguini  nosuo  palec 
coelum,  546.  Sanguinem  nostrum  Deos  ftoe  detiderat,  S4. 


troves   339^  Siuuramcnii  mci  memar,  1M5.  Socramentum  C  Sanguis  maqabat  proEetibus, 


ii^luils,  i^.  Sacrauientum  vminis»  155.  Sacr:iiiicntun|  so- 
lilau^r^t^ii^^Li"'*^^ '  ^^  S;icraiiitiuta  ca^l^^itiy,  139.  141. 
Sacraiiient:!  occuUii ,  161,  Sacrfluicmum  heclesiFU  CunsLi, 
liH  Saciamoutuui  iiuauiraii;*ti9,  80.  Sacrameolura  Trinita- 
115, 115.  S,icrameult  Evaijgdki  uoitas,  G5.  SmTamentum 
djvin^  tradiliuniis .  U^.  Sairumcntum  iJiribli,  183,  274. 
Sacramentum  calicis,  1«9.  Sacramoolum  ^cd^J/*  ^^^ 
licae  72.  Sacramenta  dominic»  oraiioniSj^206.  Sacramen- 
tum  vitte,ai3.  Sacramenlum  Paschae,  106. 

Sacruhcii  nostri  Christus  auclor  et  doctor,  104.  Cur 
Chrislus  vespere  oblulerit,  109.  Sacriflcia  diviua  cum  Del 
sacerdote  celebramus,  205.  Sacrilicia  indesinenter  offerun- 
tup  el  in  pace  et  in  perseculione,  124.  Sacriticia  Dei  quoti- 
die  celebramus,  7^.  Sacerdos  dicu :  Sursmn  corda :  respon- 
det  plebs  :  Batenm  ad  Dommtim.  213.  Dominic»  hosliae 
veritas.  200.  Christus  huc  idem  obiulit  quod  Melchisedech, 
105  Seipsum  primiis  obtulit,  et  lioc  Oeri  in  sui  commemo- 
ratlonem  praecepit,  109.  SacriUcio  celebrato  pariem  ausus 
est  accipere,  189.  Oblalio  el  sacrificium  uosirum  respon- 
dere  debel  passioni ,  107.  Passio  psi  Domini  sacrificium 


medico,  71.  —  Sanitatis  obduet»  cicatrlx,  389.  —  Smplea- 
tia  mundi  non  est  regnum  Dei,  Si4.  SapieoUa  imra  qoc, 
247.  —  Saka  sterilis  mater  Isaac,  281.  —  todaa  de  f 
dlo  exuenda,  102.  —  Sarcinatrix,  52. 

SATisPAcno.  Lapsis  reddituv  pax  ob  ileralani 
nem,  i8.  Ob  inartyrem  prerogativam  et  auitiljaai,  tt,  IS. 
Venia  petitur  ob  susceptos  oonfessoros,  99.  L»Bi  pesBinl 
Deo  precibus  et  operibus  suis  satisraeere,  18.  Per  episoe- 
l»os  et  sacerdotes  Domino  saiislKere  debem  lejHi,  SS.  iiH 
slis  operationibus  Deo  satis^,  191.  SatitfaetioMMK  oec- 
cata  redimunlur,  85.  Deus  non  voce  sola,  eed  ie|iMiB  et 
lacrymisplacanduSflS.  Proueocatis^tisbciettdun»  15.  Per 
Chnstnm  Deo  patri  satisraciendum,  15.  SatialaeUo  Ibi^  el 
conlinua«  53.  Haius  delictum  peocaase  aecsaHeftMceee,  191. 
Satisractionis  vlamclaudere,  108.  t reii  piieri,  ein  beae  sibi 
conscii,  Domino  saMsracere  aon  desttieninl,  i#l. 

Satius  episcopus,  77, 117.  <-  SATnus  t  Sltciiibiie  ,  334. 
^  SATunTaNvs,  29,  31,  32.  SatarQiAOs  episoopiis«  TY,  117, 
124.  Saturniuus  a  Tbucca,  335.  SaM^ntaiue  ab  AniiBia, 
336,  Saiuminus  a  Vioturiatta ,  595.  —  Satomviis  ^lgiitB  a 

,  225.  Saiurnus  doenit  liuertsiiiipi>iniei>e.  IM Sa* 

TCBLs,  31 .  Saturus  teaor,33, 30, 45.  Saiurus  aoolftinHs  79. 
—  Saul  persequitiir  Davidem,  257,  200.  Saul  rex  aiKxit 
populum,  113  —In  scandalo  grande  crimen,  I1L  eliaafii 
stuprum  conscientis  desit,  im,  —  Soeleri»  nartieept  est 
qui  iinperavit,  42.  Scelera  seniper  fesUnaat,  «4. 

Schismata  ex  oontemptu  sacerdoiam,  liS.  SiMimiIi 
unde  oriuntur,  122.  Ille  esl  vere  sdiisiiiaticiit  qei  ae  a 
communione  ecclesiasticai  unitatis  separat,  130.  T  ^ ' 


quod  offerimus,  109.  Melchisedech  panem  et  vinum  offe-  D  Jove,  223.  Saiurnus  docnit  liuerasiiiipi>iieei>e. 
rens  sacriflcii  Dominici  sacramentuni  prjefiguravit ,  108.  "'  "  *        '    '     ""  "^  '"  " 

Typus  Dominici  sacriOcil  apud  Saloinouem,  ibid.  Praecessit 
.  imago  sacrificii  Cbristi  in  pane  et  vino  consliluta,  ibid.  Fi- 
Kuraiu  perficiens  Dominus  panem  et  calicem  mixtum  vino 

obtulii,  ibid,  ^  «^  .  .      *.  ,.     . 

lu  sacriflclo  ficere  oportet  quod  Christus  rbclt  et  quod 
raciendum  esse  mandavit,  108.  Non  tamen  dominicum  de- 
liet  celebrari  post  ccenaro,  109,  Aoua  et  vini  commixtlo 
non  potcst  ab  invicem  separari,  i08,  Aqua  sola  offerrl 
nott  potest,  quomodo  nec  vinum  solum,  ibld.  5>i  aqiia  sola 
offeratur,  grande  praBceptum  Domini  yiolatur,  lCf?.  San- 
guineuvae  vinumcalicisdominiclsangulnis  oslenditur,  105. 
Aqua  vino  mixta  siguificat  populi  cum  Christo  conjunctio- 
nem,  108.  Sacrilicium  non  siuc  sacramenlo  solita;  pra^dica- 
tionis  offorre,  140.  Sacrificium  horis  vespertiiiis  In  Arrica, 
109.  Populus  ad  hoc  sacriflcium  uon  vocabaiur,  ibid.  Sacri- 
ftcia  singulorum  Dresbjrierorum  cum  singulis  diaconis  apud 
conressores ,  9.  Doroinicum  post  coenam  nou  celebratu^, 
109,  etsi  Chrisius  vesuere  oblulil,  ibid.  liesurr.ectionera 
Domini  mane  cciebramus,  ibid. 

In  sacriflciis  et  precibus  vicein  Ixmi  operis  reprsesentare 


mnjus  delictum  esse  noa  polctfl,  12i.  Sioe  ape  eMl  otit 
scliisma  faciunt,  133.  Qeantum  peccatiim  sdhiSMa,  mL 
Pejus  crimen  scmsmaticorani  qma  lanoniBa,  101.  ^mb 
potest  ei  cum  a^iquo  convenire,  cui  omi^cciesia  m»  cea- 
veuit,  198.  Pacatum  habere  ueom  aoo  |>or  ^ 
fratre  pacem  nen  habel,  JMtf.  ScbisaMtiei  < 


veuit,  198.  Pacatum  habere  uiaom  aoo  poleal.  mm 
fratre  jpacem  nen  habel,  JMtf.  ScbisaMtiei  dottlaiBe  raii 
adunait  nou  suni.  Giiristi  pecule  noa  snnl  flanMriHi,  l£L 
Fides  anud  schismaticos  sana  esse  ooo  polesl,  36D.  Ada- 
uari  anim»  non  possiioit  que  se  ab  unllate  9ei  diw* 
rint,  ll9.  Nihil  prodesl  ppeximas  sibi  esaecGiv»"^ 
si  meate  dissldeant,  iMi.  tNaetirdaos ciin  flrainiito,  eec 
roart^e  salvalar,  2til.  MlsdialiQi  eOBleaies  Inmbki 
instituoM ,  78,  NataMnmi  fluiB  meMl«cie  iiiiil ,  tl>  8^. 


tm 


RERUM  fiT  VERBORUM. 


IfSO 


A  seifsisdinmaU,  64.  Non  pos  «b  hsereiicis,  sed  iUi  A 
a  Dobis  reces&eruiit.  |98.  Pereunt  qui  a  schismalis  du- 
cibus  seducuDlur,  129.  Pvi  crimiQe  leoeiiir  qui  duceni 
schisniatis  sequiiur,  201.  Duces  sciuitinalis  rei  sunt,  et 

aui  eos  seclantur,  1S5.  Perdita  ftictio  ooofentientes  per- 
itura,  63.  Fideles  mo?ere  non  deboat  scblsfuata ,  quia 
Srxdicta  sunt,  82.  Movere  non  debet  coiifessor  ad  scbisma 
eficiens ,  201.  Confessori  schisnia  amplecteuti  magis  ei^ 
hoc  ipso  crescunt  merita  poenarum ,  201.  Schismaticonim 
execrabilis  vita.  86,  87.  Schismatici  nou  babenl  Spiritum 
sanclum,  15S.  Precem  alteram  illicilis  vocibus  factunt,  200. 
De  pecloribus  schisoiaticorum  excessit  Spiritus  sanaus , 
121.  Schisma  adulterum  est ,  impiuia  et  sacrilegum ,  54. 
Contra  Deum  fit|  quidouid  imiirabi  ad  desUrueudaui  or\iina- 
tionem  Dei  couaniur,  200.  Ouidam  schismatici  non  possuut 
^ne  scandalo  recipi,  87.  Scbismaticus  et  hsereticus  error, 
65.  Schismatis  iQcendiuro,  63.  Schismatici  nihil  habeul  dck 
testatis,  151.  Scliismaticoruni  Bapiismus,  124,  126,128. 
Schisma  fiicliun  in  Urbe,  59.  Schismatici  fervent  iater  ini- 
tia,  74.  Schismaiicus  non  potest  ad  Ecclesiae  jprania  jper* 
venire,  2Q1.  Sclusuialicus  et  lixretictts ,  61,  d2,  64.  Schi- 
smaia  et  hxreses  suraunt,  141.  —  Scopulosa  saxa  navem 
tonstringunt,  231.  —  Scorpii  et  serpentes,  157.  —  Sgri-*  p 
MURARUM  sancla  et  admirabilia  verba«  334.  Scripturanim  ^ 
traditores,  167.  Scnpluras  sacras  io  advocatiooem  crimi* 
num  convertere.  3^.  —  Scurrilitas  vetita,  317.  —  Scu- 
tum  fidei,  93.—  SecUnostra,  298.  SecU  fidei  nostrae,  247. 
SecU  fraterniutis,  48.  —  SEcuKDUifus  a  Thambeis,  337.  — 
Secukdinls  episcopus,  77,  117.  Securyliuus  a  Cedias,  332. 

—  Secundiniis  a  Carpis,  333.  — ;  Secundus  esse  non  potest 
post  [  .  1  ■ «-!  liH,  —  Sitiiriin-i  tltLiij  *  i  inujrt-riM,  i>i*.  Si^^ 
curila^"»  iiiOiligi^uUakJi  ii^M^ii  >  2.  —  Sjujatv!^  e|»kK:ojiU}sj  lO^, 
117,  lit.  StnlalU!»  a  Tuijurbo  ,  353.  —  Si?gre^aUKi  dnre  el 
crudelUfc^r  ^b  Eccltisia,  TL  —  Semiuaiiu  iliscordaai%  74.  Se- 
minatio  ijesukm  tH9.  —  Smiloustiiu  kHi^mL  V6%  161.  — 
SemiusUiLdts  visiiierilnLs,  1H3.  —  SfWteulJam  nti»  tJit^t, 
sed  acei|3iat,  117.  StiuteuLi«iu  uiicjpiai  qu^  vrvjv  dhil,51, 
52.  —  Separtts.  1S2.  —  S^^pLeoanus  Dvimenis,  369»  i8l.— 
Semikumis  pr;us453  tu  uoiilr**  iirt^^kUwliA,  V4ti,  —  Sereuitaii 
unde,  31*  —  StBcnjs  in  eafcertj  coiistltulus,  163,  —  Se^ 
ricum  nc  iodUitaL  CbrisUatta;,  177,  —  Sc-riao  carotictijs 
est,  131.  --  St!r^>euLi*^  uooien  luidi^  195.  S^rpena  c^lcatus 
est olitrHus,  47.  Serietjlc*  coluutur^  ±40.  Sorpeniiiiis  cri* 
nibus  piiilubiiie^,  Ut-  —  Servus  non  poiesl  gsak^  major  do- 
mino  s»uf>j  65.  S**rfi  periic^jesi,  ^l.  ServoeiOtR^dire  dvbert! 
domiijis,  3ii,  35i.  srTvonmi  (iristTia^  ^18.  Strviiute  iiihij  C 
foedia^,  5lo.  —  Seslertiu  t'ef*tum  m\iin  *  10(1.  ^  Sevekia' 
Kus,  :i!iK  —  SeveritM  ilivhii  vigoria,  ii.  Severitas  liico  k^^- 
cepionini,  3i0.  Sev*arilas  efaugelic.T  disciL'l*n^i*.  *3.  Sevc- 
ritatis  uurvi^  ibid*  —  Scjtagenarius  fructus  vjraiaujn,  Ifia, 

—  ScMis  arle  nuiULur,  tOl.  —  SicariJ  in  roedia  dvil^te, 
219.  —  Skca,  553.  —  Skitiat  43,  —  Skiiibba^  53i.  —  Si* 
Doxios  coufes^sor,  H0|  01,  $4,  63,  —  Signao^luui  doniini- 
cum,  15i.  S|iriui  ^iineLtJ  signari«  131.  U^lrlii  ^|>iriLjrlibiis 
coelesLb  miiiiM  siguat,  0.  —  Signtler  ?;eOitio*J»s,  S.1.  —  Si- 
gnum  Llei,  93.  Sigotim  crucis,  iOt,  ^,  "fBi,  Sigih*  ^^iirMti 
omne^  sign^iutur,  i77.  M^jyseis  viuD^rts  ihmx  iiotua,  uiM 
postqiiaui  iu  sijffUJ  jw^^^eferjvjl ,  i67.  —  St^l*«W£*  ln^fcil- 
lum,  ur*.  -  SiMio:^  iusla^  ifJ.  —  Simia^  iuiJL^MLur  bu- 
mana.  17^0  -Smiilitiulo  <Uviiia  miiui't':>u4UF  iu  ^Hhlnis  ii^* 
stris,  4*6.  —  oiMUt^  uia^u^,  3t>i>.  —  ^UiiUiaiira  ijw^  ^^^^^i 
adoranda ,  70.  Simuhcrorum  origo,  223.  SUnulaera  inept», 
221.  —  Simultas  non  debet  esse  in  Cbristiano,  252.  —  Si- 
nus  VLiliiMUiii  UvMiiulrS,  tftTj,  — .  Sili*!  a^UriJa,  10L  Silis 
«tertia  suLiiai.  I5i  —  ^o^nifis  da;nuMi,  if<i.  —  Sot  vufN.  r 
omnes  jquaU  lucb  diffunJiUir,  157.  Solin  occasii  suo  rit- 
dios  iitiiia*  cbro  siileiwiure  iaculatur»  217.  —  S^iUA.SiiusD 
scbisrjj^tku»,  52.  —  SoJus  non  e^  cui  fMtiMua  m  Luga  <t^ 
mes  1^1,  tll.  —  SoLibia  doojjuica,  93.  —  Sopeu,  31.  —  So- 
PHR(  I  ^^  smaLieuiit  5i2.  ^  Sohai^-s,  15*5.  ^  Sordes  in* 
trios.  iLilieod^F*,  357. 

S3.1  H   vetit:* ,  S50.  Sp«ciftc«la  CbrisLianiji  velita 

etiaui.M  iiuii  e^ut  idoUs  dic^tii ,  54^.  Si^eclacuU  tHtiiiui^l 
non  li:dHre(jL  crimen,  lialKmt  \aaltaimi  i*(d-  Ngiipot(?st 

3ui  s^n,cLat  iuLeger  e^si'  v^t  t*ucli'  'js  ,  l.  Dis^  il  ei  tacere 
uni  1.1  \  [  1S1  ii*sc  i t  V  id  ero,  TA\  1 J ;  u  1 1 1  n  i  n  1  p  i'  ^  si  t  j  ^  UL  spectatu- 
lis,  3i0  DjuImjIus  Lin\U^\  ii  t^L^^oiiuruiii,  iHd.  Dialitilfj  mu- 
neravdiiiiMrmLir,  ">ti.  Iii  .|iixUajlis|»TOslUuUirumlratisi- 
tur  oli^tijim,  y*i.  ^'iili  li-M»*muu*  f^vtitri  (^tciLurin  ^jie- 
ctac ii  1  i s  i  i^id .  Qui  diuu  h\  m-  UiM  \  t  d  y  I  <?  ud  1 1  u  t  e  x  Scrij  il  nrdi 
auctiiiLiiiL-,  TiS^J.  Ili ridUuHur,  Md.  S^n.cLiiculii  CUriHi^nis 
qiiaM^.un  cutigruiitil.  5t3,5*5.  (Iliri*ti4iuuu(?riirii  vi*  (iiaboli 
serviH  .iJxtia;iutur,  SH.  —  Spija non^wicorrljiL  cuuiddorc, 
IW.  S\ifs  niisLrft  d^^iii^t  *^i;  fifttkiki,  318,  —  Spkslka,  r>l. 
— SmuTrs  cx  iiuo  r eM.w.imur  iU»  miLio  It^rebuUiT  bupt^r  . 
aquas«  S50.  SLtiriLus  sauc tu*  frtMjueiilvf  apt^aruil  iu  igu^^ , 
Sir.  Cwrin  colomb^  tjimu  vauit  Siilm«s  wicm:* ,  Wt, 
Spinm!^  ii;*ucu>i^  «on  dwtur  ciira  toi^siasi^  14' i,  t3U,  cM. 


Spiriiua  aine  aqua  opefari  non  potest,  3S0.  Spiritbs  sanctus 
accipitur  per  BapUsma,  106.  Spiritus  accipi  non  potestnisi 
prius  fuerit  qui  aocipiat,  140.  Spiritus  sanctus  infiisus  su- 
per  baptizalM,  132.  Spiritus  sanctusincumbit  super  eos  qul 
credunt,  365.  Spiritus  sanctus  descendit  super  discipulos 
ChrisU ,  S60.  Spiritua  sanctus  non  coBtristandus ,  506.  Spl- 
ritos  saDCtus  ImpleTit  Joannem  Baptistam,  365.  Spiriius 
sanc^us  omnibus  pr^betur,  98. 

SpiriUis  anlichrisU,  154.  Spiritus  erratici,  5.  Immundi , 
490.— Sponsa  Cbristi  bortusconcliisus,  152.  S|)onsa  Christl 
non  est  lueresis,  140.— Sportul»,  48.  Sportulantes  fratrcs, 
lU.— Sputamina  insolUntium,  249.  — Stames ,  44.  Stante» 
iaconcussa  (Ide,  10.  Stantes  lald,  36,  38,  41,  45,67. 
StanUum  |>lebs,  25.  Stanthim  flrmitas,  10,15. 17.  Stantium 
laus,  182.  Sunthim  multiliido;  181.  Laude  proiimi  et 
pene  conittncU  oonfessoribus ,  ibid,  Preces  stanUum  pro 
lapsislpsoramhumilitate  debent  adjUTart,  41.  —  Sutio  se- 
onra,  116.  In  sutione  legaii  NoYaiiani  clamitant,  55.  — 
Statius,  29.— Stephani  protomartyris  laiis,  252.  — Stewu- 
ifus  papa,  115, 119, 128, 138 ,  143,  144145, 146,  147, 150, 
151 .— STEPHAiits  episcopos,  55,  56,  59.-^teriles  homines, 
240, 242.— Stibium  diaboli,  241.— Stipendia  Ecdesiae.  51. 
— Stipes  et  oblationes,  111.  —  Stokorum  sententia,  70.  — 
Stratos  tolo  adbanrere,  192.— Stopor  haereticorum,  553.— 
Stupra  lenonum  ellopanariom,  lOU.—  Stylus  discordiosus, 
56.— SubiUtus,  95.  —  Subsici?a  soboles,  260.  —  Subsidia 
nummaria  pro  redimeodiscapUvis,100.— SubslantiasaluUs, 
201.— Suocedanei  hisiriones,  101.  —  Successionum  ?ices, 
37.— ScccESSus  episcopus,  77,117,  124,  165.  Successus 
ab  Abbir  Germaniciana,  552.— Safes,  532.— Str/eftt/a,  552. 
Sufragia  divina,  46.  —  Suillae  eamts  oonugium,  ^70.  -« 
Summul»  pro  rediraendis  captiTls,  100. — Sumptus  Eccle* 
Uae,  101.— Superba  iactatio  non  de  CbrisU  maffisterio  nas« 
citur,  81.  Soperbia  aamnata  In  confessoribus,  212.  In  Chri« 
siianis,  tWd.— SuPBmus,  76.  —  Supersedere,  id  est  perse- 
verare,  57.— Superstitioneseontra  Deum,  540.  SupersUti^ 
senelMrosa,  tU.  —  Supplicia  plura  quam  membra ,  5.  Sup- 
plida  cesserant  martyribos,  16.  Soppllcia  aeterna»  44.  -^ 
SusANHA  pndica,  53.  Susanna  et  Kbidinem  evasit  ct  mor- 
tem^  y.— Siispeosi  a  ftincUoolbos^presbjtert,  19.—  Suspi- 
randi  fomenu,  176.— Susurrones  maledicti,  528.— Stmbolum 
TriniUUs,  146.  —  Synagoga  haereUcorum,  147,  148.— 
Synodi  sioguUs  annis  celebratae,  145. 

T 

T^BituA  suscitaia,  i50.— TarTlltas  lormeDtorum,  158.  — 
TxTiv^  inveuil  CUiacinam,  ^iS.—Tocta  piro  ebusitris,  550.— 
Tela  cjJUJK  ne»ciun4  vitjci.  30.  Tela  bieutia^  2S(i,  TeU  pro- 
Itauliiimiiu^rsLioimm,  M7. — 7ekiitt,ZM.y**tneniri^  judlctj 
veliU,  313,— Temeritaii?*  rnajrister,  111.— ^Touiplum  votus 
ct  LempJutn  mivmut  279.  J\>miou:i  inscdit  iijpntrni  rom|ilj 
lice,  (>.  TfmpUrn)  I>ej  lacius  c^i  nut  saneufiiMUj>  f-si , 
11^,  TFuipJa  n<M  rnenibra  nofrtra  ,  175.  Eoriun  ti.!rLi|  Ifinuii 
titlLorfs  H  aiiLbLiti^»  sunjus ,  ibia.  Teojjib  Dei  turjji  mi- 
cubUu  wacubla,  1%  Templs  prolaiia ,  S48.  —  TemEXjrum 
nt*L'tN(iit*i,  68.  —  TewaX  *prsco|ius,  117.  Tenax  ab  HorreiH 
Ci^lkr,  oo«J.— Teuebr.t*  ii>  pPSbioue  Oirisli  ^  :5H.  Tenebra? 
luciiJlor**s  sote  ips<i,  163.  Tenetiiii? sLi-rililaHs,  ill.— Teuor 
^hjti^'^,  11^.  Tencir  evangMilci  vigori»,  43.TeDorflJeif  IIT, 
t5y.  Tcrior  vivt*m!i»  17!^.  Teripr  itiscfphtiif ,  33,  —  Teirt;i- 
Ljijui  uL  inifh^+iiiurj  H^i^.  reE'L;itii]  h  ETclicnj  :i7.  —  Lt.Ti*<:siri- 
bus  non  InhaerendtHn,  184.— TEimnxus  episcopus,  77, 102, 
134.  TertuHvs  presbyter  non  deest  circa  curam  corporuni 
ooufessorum,  50.  Tertullus,  10.  Tertullus,  50.— Testamcn- 
tum  Nevum »  378,  280.— Teslis  de  se  nemo  esse  potest, 
131 .  Teslis  fiilsus  non  erit  impunitus ,  150.  —  Thabracay 
555.— T^Kim^in,  557.  —  Tharassa,  ZSQ.—TfuuoaUe,  354.— 
Theairorum  turpltudo,  5.  —  THEBAKORuif  germanitas,  327. 
—TheMes  354.— 7A«m,  555.— Tiibogc(bs  ab  Hippone  re- 
gio,  553.— TnKRAPius  episcopus,97.  TberapiusaBuna,336. 
— Tbesaurus  ubi  reponendus,  184.  Tbesauri  cibi  c(^mmeu- 
dandi,  176.— T/U6ari,  554.  Thibaris  plebs,  90.—Tkubwnp 
330.  —  Tkucca,  535,  557.  —  Thuribula  jussu  Dominl  con- 
flata,  154.  —  ThurificaU ,  66.  —  Tiberwus,  226.  -^Tibiam 
inflare,  542.— TrniMi,  535.— Ttnifda  regto,  556.  —  Timor 
est  ftmdamentum  spei  et  fidei ,  511.  Timor  imiocenUx  co- 
stos,  2.  Timore  cogitur  oui  Umetur,  6.— TincUo  hsreUco- 
niin  sordida  et  proTana,  135.TincUo  profana,  158.  —  Tinea 
animsp,  Si7.— Tobias,  251.  Tobias  per  corports  sui  cladem 
crevit  adlaudem,251.Tobiae  mandata  ad  fiUom,243.  Tobix 
patientia  laudatur,  253.  Tobias  confessionem  suamDeo 
scrvat «  269.— Tog»  non  habent  pacem,  219.— Torcularis 
caleatio  et  pressura,  166. 

Toriuentorum  deacripUo,  15, 16.  TorroenU  saperare,  46. 
TormoBta  qoibusdam  deftierunt,  50.  Tormentonim  vi  sub- 
acU,  76.  Tormentomm  tardttaa,  158.  Tormenta  venerunt, 
185w  Termentapauconmi  exempla  sunt  omnium,  189.  Tor-       j 
menta  looga ,  SO^.  Tormenu  ▼erbonmi,  221.  Tormema)Q[^ 


ii5i 


INDEX  REHUH  ET  VERBORUM. 


iiS, 


qux  flncm  non  habebimU  ^4.  TonnenU  martyrii,  251.  J^ 
Tormcuta  contemnere  nec  borrere,  546. 

Torli  torqaentibus  fortiores,  16.— Torvus  aspecUis,  iSS. 
—  Tractantes  episoopi,  01.  Tractanie  episcopo ,  70.  Tra- 
ctatu  babito,  66, 60. 

Traditio  ,  l^  141, 14:2.  Traditio  apostolica,  133,  134, 
141, 153.  Traditum  estunam  esse  fidem,  unam  Ecclesiam, 
142.  Traditio  dominica,  104, 100, 110.  Traditio  divina,  56, 
58,  110.  Damnaridebetquidquid  judicaturconlrasolemnis- 
simam  observationem  omnium  sanctorum ,  353.  Stepbanus 
papa  decernil  nihil  innovandum ,  msi  quod  tradilum  esl, 
138.  Observaticmis  antiquissimse  quanta  auctoritas?  354. 
Traditio  bumana,  100,  130,  144.  Divinae  dispositioni  noa 
autepoaenda,130.Traditionovasacrilegae  instilulionis,  53. 

Traditores  Scripturarum,  167. — Traa()uiUitas  et  securi- 
tas  in  quo  positae  ?  6.  —  TranscripUonis  facultas,  45.  — 
Transpuuctae  meutis  alienatio,  102.  —  Transversariis,  150. 
Tremor  in  labiis,  258.—  Trta  fatOf  20.  —  Tribos  duodedm 
Israel  sclnduntur,  153, 106. 

TRiifrris.  Trmitatis  sacramenturo  in  novissimis  tempori* 
bus  manifesutum,  215.  Tres  unum  sunt,  366.  Triniutis 
iusiuuatio,  131.  Uous  Deus,  Pater,  Filius,  et  Spiritus  sau- 
ctus,  133.  Tres  unum  sunt,  ibid.  Sine  Patre  autconira  Pa-  B 
trem  prodesse  Filius  solus  non  polest,  134.  Nec  poiest  esse 
spes  saluUs  nisi  duobus  simul  cognitis ,  ibid,  Qui  non  te- 
nent  Deum  Patrem,  nec  Filium  nec  Sptritum  sanaum  te- 
•nere  possunt,  145.  Non  |)Otest  a  Cbristo  Spiritus  separari , 
130.  TriniUtem  Novatiani  aguoscunt  ut  Catbolici,  154.  Non 
est  major  mittente  qui  missus  est,  130. 

Triticum  non  raplt  ventus,  107.  —  Trlumphi  martyrum, 
35.— Trophajum  crucis,  225.  — Trophuius,  66,  60.  —  Tul» 
precnm,  44.  Tuba  miliUris,  262.  —  Tub»  dangores,  342. 
--Tubttrbu,  532.  —  Tuclwbori^  332.  —  Tumor  damnatur  in 
Christiauis,  12.  Tumor  superbus,  113.  Tumentes  vulnerum 
siims,  186.— Tumullum  nemo  moveat  fratribus,  166.— Tu- 
nica  Jesu  Cbnsti  non  dividitur,  106  — To&asius  presbyter , 
168.— Turpes  turpis  infamat,  4.  —  Tutela  divina ,  88.  Tu- 
tela  datur  fidentibus ,  253.  Tutela  non  oompetit  clericis, 
114.— Tutus  nemo  est  periculo  proximus,  101— Tympaoa, 
.530.  —  Tyrannus  infestussacerdotibus,  69.  Tyrannicus  ter- 
ror,  330. 

V 

Vaga^  urbs  Afric2e,333.— VALErfTniiANi ,  130.  — Valenti-  C 
nus  haereticus,  144.  Vatentini  baptismus,  140.— VALERiAifvs 
imperator,  165.— Vapor  aestuantmm  delictorum,  37.— Vasa 
aurea  vel  argenlea,  65,  74, 159.  —  Vastius  armenlorum, 
186.— VEHAirrius  episcopus,  117.  Venantius  a  Timisa,^. 
— Venditio  liberorum,  171.— Venefici,209.— Venenumpro 
remedio,  53.  Venena  subvertendae  veriutis,  130.  Venena 
fellis,  261.  Venenaii  sermonis  oontagium,  80.  — Venter  so 
lutus  in  iluxum,  232.— Ventilare  preces  nostras  non  debe- 
mus,  205.  —  Vbncs  calva,  226.  —  Vewustus  martyr,  30.  — 
Veriaio»  episcopus,  77. 

VeriUtis  imago,  130.  Veriutis  origo ,  104.  Quenam  sit 
origo  veriUlis  etcaput,  ibid,  Veriutis  caput  el  origo,  108. 
Veriutis  sacramenlum,  135.  VeriUs  cogit  ad  bonum,  216. 
VeriUs  evangelica,  55, 155.  VeriUs  Spirilus  sancti,  117. 
VeriUtis  plenitodo  ,  105.  Verius  christiana,  134.  Veriias 
ecclesiastica,  130.  VeriUtis  ecclesiasticae  lumen,  150.  Ve- 
riUtem  faciis  destruere,  235.  Veriutis  hostes,  36.  Veriutis 
inimicos  igois  absumet,  546.  Veritas  facinoris  dolore  cor- 
poris  exprimitur,  220.— Vemaculi  dii  Romanorum,  226.  — 
VERtLus  a  Rusiccade*  336.  — Vestigia  cognationis,  47.  Ve- 
stigia  gloriarum,  25.— Vcstis  algentibos  deest,  150.  Veslis 
pretios»  cultus,  101.  Vestium  insignia ,  176.  Vestis  dcbet  vv 
essc  congrua ,  262.  Vesteni  niuliebrem  induere  non  licet  ^ 
viris,  101.  —  Vetusiate  tem|K>ris  fViistratur  quoJde  sae- 
culo  cupitur,  348.— Vicaria  ordinatio,  148.Vicarius  et  suc- 
cessor,  117.  Vicarii  Cypriaui  abseutis  duo  eplscopi  elduo 
presbyteri,51.  VicariiB  litterae.  07,  163.— Vicem  malls  noa 
reddendam,  314.  —  Victbnadebet  prssentibus  firatribus 
immolari ,  07.  —  Vincit  semel  qui  sutim  patitur,25.  Vind 
non  potest  Cbrislianus,  05.  Victi  nolunt  succombere,  155. 
— ViCTOR  episcopus,  52,  77, 00, 102, 117, 124.  Vlctor  quon- 
dam  presbyter,  07.  Vicior  ex  leclore  diaconus,  13.  Victor 
ia  metatlo  constitutus,  158, 161.  Victor  a  Gor,  334.  Victor 
ab  Assuras,  336.  Viaor  ab  OcUvo,  537. 

Victores  in  secundo  praelio,  185.  —  Victoria  conjox  Fe- 
licis]presbyteri,27.— ViCTORiAKA,  335.— Victoricus  episco- 
^ns,  77, 117.  —  VicTORwus  martyr,  30.  Victorinus  a  Tha- 

aca,  335.  —  Vicus  Cwsaris,  333. 

Vidnarum  cura  commendatur,  40.  Viduae  anteqnam  nu- 
pUe,  170.  Vidua  au»  pavil  Henaui,  242.  Viduae  probatae 
lionorandae,  335.  Viduae  protegenda*,  328.  Vidua  Evaugelii, 
242.— Vigilat  in  pluma,  5.  —  Vigor  episcopatus,  SO',  112. 
Vigor  evanselicub ,  66,  120.  Vigor  fidei  sinccrus ,  26.  Vi- 
gor  lidei ,  Od,  203.  Vigor  conscienUae  victricis,  160. 


VnfCEifTius  episcopos,  117.  Viocentius  a  Thibari,  554. 

Vinculum  diristian^  veriutis,  56.  Vinctilura  on'     ' 
125, 143.  Vinculum  fidei,  137.  Vinculum  tottxsamut  i 
tis,  160.  Vinculum  pacis  et  ooncordiae,  129.  Vincoli  o 
lisipudor,  100.  Vincula  Christianorum  sunt  omaiDeoU,  150. 

VindicU  Christianorom,  255, 272.  VindicU  oro  perseco- 
tione.  221.— Viaea  Domioi  domus  Sabaoth ,  108. — Yiaeaa 
ffrando  debilitat,  218.— Vir  gravis  non  fadlp.  flecU  debrl, 
70.  Viricaput  est  Cbrlstus,  270.  Vir  infra  vinim  pcens, 
342.  Viris  vetilum  iuduere  vestem  muliebrem ,  101.  — 
Virffa  ferrea,  65,  74. 

Virgiaes  se  Chrislo  dicaverout ,  174.  Tam*  cirae  qom 
meate  se  Deo  voveraat,  ibid.  Virgiaes  qt»  se  ex  fide  di- 
caTerunt  Cbristo  castae  persevcrent ,  102.  Si  penererare 
non  posstmt  vel  non  Tolunt ,  melius  est  ut  nuhaut ,  iftttf. 
Virgines  qu»  sutum  suum  firroiter  semei  tenere  decreve- 
runt,  ibid.  Christodicat»  etipsiussanctiUli  destioaue,  105. 
Nativiutis  iteratae  major  sanctilas  in  virginibus,  IM.  Vir- 
gines  angelis  Dei  nquales,  ibid.  Resurrectioiits  gtoraflBi  pm 
tenent,tind.  Flos  ecclesiastici  germinis,  174.  Ultistrior  por- 
tiogregis  Christi ,  tirtd.  Dei  imago ,  tHii.  Per  eas  ior^ 
EccTesiae  fecuoditas,  ibid,  Exceduot  cnm  gioria  sua ,  3^ 
Fraemium  yirgiaum,  174,  180.  Vir^iuiUtis  laos,  73,  100, 
174.  Virgialutis  boaiuo,  315.  Virgmum  domiaus  ei  c^iiit 
Christus,  180.  Domiuus  aou  jubet,  sed  boriaUir  ad 
virginiutem,  180.  Virgioes  corruple  aoa  nttrili  sed 
ChrisU  adulterae,  105,  172.  Virgiuibus  oomiptis  fHBBi- 
teotia  pleaa  impooiuir,  103.  Maffua  supplicia  pco  aaaftia 
virgiuiute,  179.  Frequeater  Ecclesia  virgmes  sois 
plaagit,  ibid.  Plurimae  virgiues  corrupts  per  ilUcitas  et 


§?: 


perlculosas  coajuactioaes,  102.  Virgii 

oabitare  ooa  debeot ,  t6id.  Corrupts  virgiaes  ex , 

177.  Nimis  oorruptaB*  a  ooEiu  virgioum  arceodae ,  178.  Ne 
perdaot  alias  quae  perieruat,  ibid.  Auro  et  oiargarttis  or- 
uatae  omameau  cordis  perdideruot,  177.  SoU  DoouaD  or- 
aari  debeot.  174.  Virgo  noa  est  quse  sic  vivil  oi  possit 
amari,  176.  Pudica  uoa  est  qme  suspiria  adolescentiaoi  posl 
se  trahit,  ibid.  Virgo  aoo  soium  esse  sed  et  iatelligi  debet 
et  credi ,  174.  Virgo  dum  oblecUt  alios  ipsa  poUuitiir,  179. 
Adversus  virgiaes  dlvites,  quaf^  boais  soisuti  se  debere 
coateodunt,  175.  Mceror  de  perlculo  virginum  capUTaran, 
100.  Saepe  obstetrices  faQuatur  ia  prol^Ddis  TirginibiB, 
102.  Jubet  Cyprianus  inspiciantur  virgines  diligeater,  103. 
Virffinalis  conlinentia,  68.  Virffinitas  tmaiicama,  351. 

ViRTius  presbyter,  52.  —  Virtotes  oioaes  soleot  fieri  m 
nomine  ChrisU,  358, 362.  VirUitem  verbis  praeferre,  235. 

—  Virus  inclusum ,  186.  Virus  roaloram  bbadienUiUD,  5. 
Viras  disoordiaram,  261.  —  Visceram  infirmitas  cessit,  185. 
Viscera  hiantla ,  ibid.  Viscera  fessa  laboribus,  139.  —  Vi- 
sio  oblau  Celerino,  ne  lecioris  rounus  recuset,  47.  Visio- 
nes,  79, 234.  Somaia  et  visiooes  ioeptae  quibusdam  videiH 
tur,  124.  Nodurn»  visiones,  19, 20.  —  Vitap  aeternitas,  26. 
Vita  hic  aut  amiUiUir  aut  tenetur,  224.  —  ViUorum  fwen- 
Uuffl  varietas,  220.  ViUorom  enumeraUo,  230.  Vitioraa 
assenoresblandi,  530.  —  Viveodi  teoor,  173.  Vivimos  per 
Christum,  160.  —  Vlolm,  536.  —  Uaaaimitas  et  onooor- 
dia,  58,  59.  UaaobniUs  fidei  et  veriuUs,  145.  llnaoiniittt 
chrlstiana,  153.  Unanimitas  deprecantium ,  106.  UDaniiK. 
UUs  sacramentum,  80.  UnanlmiuUs  eiempla.  95.  UaaBi- 
roitas  sub  Apostolis  olim  fuit,^.  —  Undae  arcumspamao- 
tes,  344.  >-  Ungi  debet  bapUzatus,  125.  —  Uogula  eflb- 
(liens,  4, 185.  Ungube  pulsantesac  laniantes,  16.  UagoU 
rcsuluns  recurrat  in  vubius,  344. 

UniUUsorigo,  195.  UniuUs  vinculum,  116, 143.  UoitaUs 
sacramentum,  132, 142, 155, 196.  UniUUsdivinae  raUo,  130. 
Uniis  et  idem  Dominus,  qul  habiut  in  nobis  coajuogit  obi- 

Sue  suos  vioculo  uniUUs,  143.  Uoitas  a  Doanoo  tra&a,  57. 
nitas  evangelid  sacramenU,  65.  Unitas  iosUUitioois  ca- 
thollcK ,  58, 59.  Unitas  Ecclesiae  catboHcae,  56,  61.  as,  08, 
72,  73, 74.  75, 127, 128.  UniuUs  origo  in  PeUo,  151.  Uni- 
tas  sacerdoulis  exoru  ab  ecdesia  Roroana,  86.  Uoitas  se- 
^rari  et  dividi  non  potest,  151.  UniUs  sdndi  noo  potest, 
202.  Uoiutem  sdadens  graviter  peccat,  215.  Uoitatis  ei 
pacis  iuimicus,  89.  UoiUUs  diviaae  ioimicus,  153.  Unitatis 
teoacitas  ac  firroitas,  252.  Unus  actus  ei  una  coosensio  se- 
cuadumDomini  praecepu,28.~Vo1ocres  Deuspasctt,241. 
--  Voluntas  Dei  fiat  ia  aobls,  208.  VolunUlem  Dei  fiu^ere 
debemus,  234.  —  VoUim  Dei  reddendum ,  315.  Meoibn 
Deo  dicau,  100.  Membra  in  xteraom  continenUs  booore 
ppdica  viruite  devou ,  ibid.  Podori  corpora  diaU,  179.  — 
Vox  purificaUoae  ooofesslonis  illusu>is,  36.  Vods  prosUUitx 
audacia  venalis,  5.  —  URiifius,  31.  —  UmaAia-s  confessor, 
bO,  bl,  64,  65.  —  Urbid  clerici,  53.  —  Usura  vituperainr. 
183.  Usura  veUU.  318.  —  UUmut,  333.  —  UUca,  166,  335. 

—  LUIius  qundaro  UceoUir  iu  praeceptis,  540.  —  Uva  me- 
liig  vesUlur  eraropeoUbus  paropiois,  545.  Uvae  saiwai^, 
105.  —  Uxor  a  viro  ooo  discedat,  326.  —  Vulgus  stuhaia 
et  credulum,  226.  —  Vdnera  cooscienUae,  25£  VulocraB 


«2»  STLLABOS  REROM  QUiE  IN  HOC  TOME  CONTINENTUR.  im 

glorU,  46.  yiOnenim  glorit  ?ictoritm  fecil,  47.  yulneram  A  Zelare  non  modicum  crimen  est,  m  Zelos  divma  fldef, 

clara  signa,  tbtd.  —  Vullns  minax,  258.  ^32.  Zeli  insaoia  95.  Zeli  dolor,  103.  Zelus  amiciUam  ab- 

X  scindit,  250.  Zeli  pernicles  late  patet,  257.  Zell  vulnera 

Ynt»  anittwmi  li^^^i  «•-—•...«  iity  abslTusa  sum  et  occulu,  258. — Zelolypi  disciplinae  Christi, 

Xrsn  episcopi  Romani  martyriuro,  165.  30.  -  Zctds  episcopus ,  62.  -  Zizaida  in  Kcclesia ,  65,  - 

Z  ZosiBiusa  Tbarassa,  336. 
ZjkCBjMUS  ocdsus  in  templo,  88,  909.  —  Zama,  356.  — 


SYLLABUS  RERUM  QVJE  BV  HOC  TOMO  CONTmENTUR. 


CONSreCTUS  TOTTCS  EDITIOlflS. 

SiGLioauii  explicatio. 

PajvATio,  in  qua,  post  enumeratas  S.  Cypnani  operum 
ediliones,  de  S.  Martyris  doctrina  plurilras  disseritur, 
auctore  D.  Prud.  Maran.,  0.  S.  B.  10 

L  —  Cypriani  sententia  de  unitate  et  inlallibiliute  Ec- 
desiae.  15 

II.  —  Refelluntur  aui  episcopos  apud  CyprUnum  jure 
diTino  a  presbyteris  distingui  negant.  21 

III.— PrimatusEcdesi»  romanxa  S.  Cypriano  semper 
agnitus.  25 

IV.  ~  De  dissensione  S.  Cypriani  cum  S.  Stephano. 
NuHum  Baptisma  probatum  Stephano.  nisi  quod  ex  prae- 
scripu  a  Cnristo  forma  datum  esset.  27 

V.  —  S.  CyjMianus  sententiam  adversariorum  minus  in- 
tellexit.  Dtt  Baptismo  in  Cbristi  nomine.  Stepbani  sen- 
tentia  orU  ab  Apostoiis.  31 

VI.  —  Quibus  polissimum  rationibus  sese  S.  Cyprianus 
defenderit.  Nec  sacramenU  a  malis  iu  Ecclesia  aaminis- 
trau .  nec  tradltionem  rejedt  55 

VII.  —  Confirmationem  nonoonfundltS.  Cyprianus  cum 
iroposilione  manuum  in  haereticos  redeuntes!  Conflrmatio- 
nem  inter  sacramenta  enumerat.  39 

VIII.  —  Poenitentise  sacramentum  ex  S.  Cyprianites- 
timoniis  defenditur ,  quam  necessarium  judicaverit,  quam 
sancte  administrari  voluerit  ostenditur.  Nonnulla  lUiiis 
dicu  expiicauCur.  42 

IX.  —  Utrum  in  Africa  ante  S.  Cyprianum  graviasimis 
crimmibus  negaU  fuerit  communio  pust  poBniteuiiam.    47 

X.  —  Uirum  nova  sub  S.  Cypriaoo  inducta  sit  disd- 
plina,  ac  pristina  severius  in  solos  apostatas  et  desertores 
retenu.  .Sl 

XI.  —  Ulrum  S.  Cyprianus  lapsis  in  deairsu  poenitentiae 
morientibus  pacem,  negaverit,  his  uncum  exceplis  qui 
libeilos  a  roartyribus  aoceperant.  55 

XII.  —  Uunm  concilium  Cartbaginense  poenitentiam 
sacrificatis  per  totum  vitae  tempus  iinposuerit.  59 

XIII.— De  Cbristi  in  Eucharislia  praesentia.  61 

XIV.  —  De  commuoione  sub  utrauue  specie.  65 

XV. —  S.  Cypriani  senteutia  de  Sacriucio,  de  Pnrga- 

torio  et  invocatione  Sanaorum.  71 

XVI.  -.  De  Christi  divinitate,  ejusque  graiia.  75 

VitaS.  Ctpriani,  cura  D.  Pnidentii  Maraii.  adomaU.  67 
1.— DeS.  Cvprianonondum  Christiano.  Distinguendus|est 

a  Cvpriano  Aiitiocheno.  75 

II.  ->  De  S.  Cypriani  conversione.  Catechumenus  bona 
sua  distribuit,  seque  voto  continentlae.  Incertum  quo  anno 
pt  leropore  baplizatus.  .  77 

III.  —  De  studiis  et  scriptis  S.  Cyprlani  a  Baptismo  us- 
que  ad  Ordinatiooem.  81 

IV.  —  Cyprianus  presbyterium  et  sacerdolium  sutim 
accipit.  Quoanno  oroinatus  epLscopus.  Res  gests  et  scrip- 
Ue  in  primordiis  episco|>atus.  82 

V.  —  De  persecutione  Decii  ejusque  iniliis ,  ac  de  ma- 
gno  lansorum  et  confessorum  numero.  86 

VI.  In  quo  positum  eorum  delictum  qui  Ubeilalici  a^ 
pellali  sunt.  89 

VII.  —  Cyprianns  secedit  In  persecutione  justissimis  do 
causis.  95 

VIII.  —  De  litteris  deri  romani  Cartbaginem  missis , 
postquam  Cyprianum  secessisse  nuntiatum  est.  95 

IX.  —  De  prima  Cypriani  Romanoriim  litieris  respon- 
sionc.  De  tredecim  litteris  ante  secuudam  responsionem 
scriptis  et  simul  cum  illa  Romam  perlalis ,  ex  quibus  muU 
Us  desiderari  ostenditur.  96 

X.  —  Ordo  e|  istolarum  Cypriani  antededmam  quintam 
ad  Romanos  scripum ;  ac  pnmo  de  quinU  et  nona.  Refe- 
renda  ad  aliud  tempus  trigesima  septima.  99 

XI.  —  Quinque  S.  Cypriani  litterae  de  lapais.  Fadnus 
presbyterorum  qui  oommunionein  lapsis  dedcrant,  non 
dissimulavit.  —  Non  suspensionem ,  sed  excommunicatio- 
nem  illis  minatur.  101 

Xn.  —  De  epistola  qoinU  dedma  S.  Cypriani  et  plu- 
ribus  aliis  paulo  post  novo  tumultu  exorto  scriptis.     106 

Xm.  —  De  epistola  Celerini  ad  Lucianum  et  responso 
Lndani.  108 


XrV.  —  Scribit  S.  Cyprianus  ad  clerum  de  ordinatione 
Saturi  et  OpUti.  Variae  bpsorum  ad  S.  Cyi>rianum  liitenc. 
Qerus  removet  a  couimuninne  sua  Gaiuni  Diddenscm.  Qiio 
teropore  litters  xxy  ei  xxix  script».  De  cleri  roniani  et 
couiessorum  litieris.  110 

XV.  —  Persecuiio  recrudescit :  pax  futura  S.  Cypriano 
revelatur.  Res  ioterim  ab  eo  gestas  ct  scriptae  anuo  250 
exeunte  recensentur.  115 

XVI.  —  Vicarios  pro  se  mittit  Cyprlanus.  Minse  Feiids- 
simi.  115 

XVII.  —  Schisma  Felicissimi,  anno  251  ineunte.  No- 
vatus  unus  ex  quiuque  schismaticis  prest)yleris.  De  Epis- 
lola  XL  Cypriani.  117 

XVIII.  — Redit  Cyprianus,  persecutione  sopiu ,  etcum 
coUegit  delilierai  de  causa  iapsorum ;  sed  ante  oondliuni 
scribit  libruin  de  LafftU,  119 

XIX.  —  Prudentia  S.  Cyprianl  in  comprimendo  sebis- 
mate  Novatianl,  etconflnuando  episcopatuS.Conie11i.125 

XX.  —  Quo  tempore  erupit  schisma  Novatiaui.        125 

XXI.  —  Ouo  teiiipore  ordinaius  Novatianus.  128 

XXII.  —  Ordo  reruin  a  S.  Cyitriano  gesunim  in  causa 
CorneKi.  151 

XXIII.  —  Novi  oonatus  Novatlani.  Reditus  confessorum 
roinanorum  in  Ecciesiam  horUtu  Cypnani :  id  aiite  con- 
dlium  romanum  anni  251  contigisse  ostendilur.  155 

XXIV.  —  De  gestis  et  scriptis  S.  Cypriani  anno  252, 
ante  persecutiuneiii.  136 

XXV.  —  Perspcutio  revelalur  Cypriano.  Hortatur  Thi- 
bariianos  ad  cerUroen.  Lansis  poeniientibus  pacem  resti- 
tuit  iu  conciiio ,  quod  ab  alio  idibus  maii  iiabllo  distingui 
debet.  141 

XXVI.  —  S.  Cornelio  gratulatur  confessioois  laudem 
S.  Cyprianus.  Confessores  Carthaginenses  exhortatur  per 
Eptst.  Lxxxi ,  quae  in  hac  persecutione  scripUm  foisse 
ostenditur  anno  252.  142 

XXVII.  —  Mira  charitas  S.  Cypriani  in  pestis  calamiute. 
Religionem  defendit  adversus  Demetrianuui.  Totius  ec- 
deslae  Carthaginensis  prolixa  in  redimendis  captivis  libe- 
raliUs.  146 

XXVIII.  —  De  libris  et  epistdis  post  persecutiooem 
scriptlssob  Valeriano  atque  in  prlmordiis  Stephani  papoe , 
aono253et254.  149 

XXIX.  —  Dissenslooes  de  baptismo  exorts  anno  255 
exeunle  :  ac  S.  Stephanus  ante  cum  Orienuliims  quam  . 
cum  Afiris  cerUvit.  152 

XXX.  <—  Ordo  et  series  rerum  in  Africa  ffesurum 
anno  255  et  256,  usque  ad  ooncilium  tertium  Carthatfi- 
nense.  155 

XXXI.  —  De  concilio  tertio  Carthaffinensi.  MiUit  (>- 
prianus  Rogaiianumdiaoonum  ad  Firmilianum.  De  epistoia 
Firmiliani  ad  Cvprianum.  160 

XXXII.  —  Nonnuiiae  observationes  adduntur  in  banc  de 
Baptismo  oontroverslam.  164 

XXXIII.  —  De  Episuila  lxiii  Cypriani  adversus  eos  qui 
aquam  solam  in  roatutino  saiTiflcio  adhibebant.  166 

XXXIV.  —  Confessio  et  inartyriiiiii  Cyuriani.  167 

XXXV.  —  De  iibris  Cypriano  adscriptui ,  ac  primum  de 
tribus  epistolis  a  Baluzio  vulKatis.  Recensentur  llbri  de 
SpecUauis ,  de  Laude  roartyrii ,  de  RebapUsmate ,  de  Pu- 
didlia ,  ad  Novatianum ,  etc.  171 

XXXVI.  —  De  singularitate  derioorum,  epistola  Celsi 
ad  Vi^ilium ,  et  nonuullis  aliis.  174 

XXXVII.  —De  S^  Cypriaui  Aniiocheni  Poenitentia,  et      ' 
aliis  duobus  libeiris  ad  eum  pertinentibiH.  178 

NoHlia  eodicum  manuscriptomm  qui  ad  bunc  editionem 

adornandam  adhiblti  fuere.  181 

Ordo  epistolarum  S.  Cypriani  quem  Pamelius  et  Balu- 

7.IUS  secuti  sunt,  comparatur  cuni  ordine  ediiiouis  Oxo- 

niensis  et  novae  Parislensis.  185 

Tractatus.  187 

Opuscula  vulgo  adscripUS.  Cypriano,  ex  editionibus 

Oxoniana  et  Baluziana.  Ibid. 

Ordo  epistoiarum  alpbabeticus.  Ibid, 

Ordo  epistolarum  et  tractatiium  S.  Cypriani ,  accororoo- 

dalus  ad  ea  quae  in  Vita  sancii  Martyris  disseruit  U.  Mar- 

'^"'  Digitized  by  VjOOQIC 


\m 


SYUMm 


I» 


mGOfl^siOT  MARnKIS  OFEHUH  PARS  PHIMA. 
—  EPlSTOLifi-  m 

EmrouL  pauu.  Ad  J>oiMKicm«  —  Cum  dooala  CypHaQm 
«erinonem  babeida  rebusdiviiiisj  ac  graiiamUeiperBap- 
tismum  cullatam  commendaos ,  quwHnm  sll  mulftUis  ab 
ilio  siguificat,  et  ad  oculum  demonstralis  mundi  erroribus, 
ad  cuniemptum  ejus ,  ad  assiduam  denique  lectionem  et 
oraiiouem  adUortaiur.  Ibid. 

Kpist.  11.  CUri  lomani  ad  clerum  carlhagineiisem  de 
secesstu  4hfi  CjipfUmi.  -^  Qerui  rotiantti  pM  seceMum 
Clypriaui  pro  suo  zelo  fidei,  clerum  carthagioensem  offi- 
di  sui  aomoiiet,  ac  tnstruit  ciuld  circa  lapsos,  inlerea 
dum  abeat  illorum  episcopua ,  liert  oporteat.  2i3 

KpiiT.  lU.AdpresiyleroBetditiecmtRomiBmmMmiUs.-^ 
Epiftiola  tamiliaris.  950 

Epist.  IV.  Ad  presbyieros  el  dtaconoa.— Uortatiirclmm 
soum  difut  Cyprianus,  jam  ia  soeeisu  ooBstitutus,  ut  vice 
soa  rftte  lungaotttr,  neye  quid  aut  couflliiatis  Ib  caroere  aot 
caeteris  pauperibusdesit:  deinde  ut  ploliem  ia  quiete  oofl- 
tineaot,  ae,  sl  gloflieraiin  ad  aartyre*  in  carcere  visitan- 
do8  concurrant,  taudem  id  illis  interdicatur.  S3S 

Epi9r.  V.  Ad  jrreib^fiehm  ek  didcmm,  -^  CoDfesaDf es 
stti  olUdi  vuit  admooeri  olero^  ttt  httMiiitati  deat  opmn^ 
ac  presbyteris  ac  diaconis  morem  gerant:  obiter  ctian 
aecosBus  »ut  cauaaai  r6ddit.£sl  aotem  Otiam  wm  edamero 
Epliilobrum  un.  de  quibus  iafra  Efisioto  tv.  239 

Epist.  VI.  Ad  Rogaiianum  fjrestyterum  et  ewleros  con- 
fessoret.  -^  Rogatiaaum  et  osteroscoofesnrcs  exhoriatur 
od  diidplinam  observaodara,  ne  ^tti  ChrisUm  voce  eon*« 
fesi  fherant  operiboa  abnegare  videroatur :  obiter  iOore- 
pons  quosdam  ooruo^  qui  exlorrei  faoti  ob  lidem,|in  patriam 
lamen  hjjuasi  revertl  DOa  verebaouir,  atotte  boo  est  qood 
Cyprianus  iafra  dicit,  Epistolaxv,  extorribus  quando  opor-' 
Uut  o^urgatiooem  lloa  delUase :  oam  in  seeessu  aoriplam 
haHc  Bpistolam  paiet.  ^ 

Epist.  Vii.  Ad  cUrwH,  de  priomdo  Dee. —livadem 
fere  eet  argomeaticom  duabos  praeeedeotiboi«  prseterquam 
qood  hic  ad  preces  exhortetur  assiduas.  i40 

S^nar.  YHl.  Ad  martgres  H  coHfessores.  —  Mari^es 
AMnCypriaatts  mirls  modis  a  oonstaoiia  oomaaeodaoi 
iovitat  ad  perseverantiam,  eiemplo  Mappaiid,  eorum  ool- 
legae.  ^ 

EpHrr.  IX.  Ad  elervm,de  quHmsdam  presbyteris  qui 
mme  paeem  lapsis  dederwd,  Mcdum  tedaia  p»secutione. 
ei  eOra  consdetuiam  episcoporum.  250 

Epist.  X.  Ad  nmrtyres  et  confessores  qm  iapsii  pelierunt 
paeem  dari.  —  Mariyres  et  conieaaorea  consilio  suo  quau- 
tam  poioA  addomiuica  pneoepu  9.  Cypriaous  revoeat.  2^ 
KpMvr.  XI.  Ad  plebem.  -^  Piebi  ipsi,  quanlum  potesi  aui<* 
namcomponit  S.  Cyprianus,  ei  ut  iu  ecclesiastica  diaci* 
ptina  serveotor  iustruii.  556 

EpiiT.  Xil.  Ad  clerum,  de  kipm  et  catechumems^  ue 
Udcui  exeant.  —-  Cum  quidam  de  lapsis  audaci  flagiiauooe 
promerent  ot  pacem  sibi  a  mariyribua  e|  cootessoribus 
pronissam  exuirquere  niterentur;  dc  hoo  bis  ad  elerum 
bUeraslacitS.  Cy|iriauus,  ut  illorum  violenUam  mUiget,et 
exomologesi  facu  cum  pnce  ad  Dominum  remittantur.  259 
Epist.  Xlli.  Ad  Cleruint  dehis  quiad  pacem  festinant, 
Ad  pacem  per  poeniteiitiam  veniendum,  iila  auteiu  agitur 
aervaodo  luaooau.  iofirmiuie  pressi,  si  martyrum  suffra- 
giis  subleveoior»  ad  panem  admiiU  poasuot:  csBteris  usaue 
od  uacem  Ecclesix  factam  delineudi.  atiO 

EKSf .  XIV.  Ad  presbyuros  0t  diacmm  Roaujs  consis- 
leiues.— Secessus  sui  et  eorum  quje  io  illo  gessit,  raliooem 
reddit»  mtssls  Romam  in  sui  purj^Uonem,  quas  ad  siios 
ioripseraiEpisiolarum  exemplis,  immo  iisdem  quibus  illic, 
verbis  uUtur.  Ci.  £p.  xxn,  ai  Cter.  Rm>  261 

ErnT.  XV.  Ad  Moysen  et  Mumnum  et  cmieros  cenfes- 
sotes*  — « Soavi  hac  in  epislola  Cyprianus  mart^yrum  aoimos 
aoa  flde  et  coalessiooe  robustossuis  allocutiuuibus  recreat ; 
feliciuies  eorum  condiguis  laudibos  prosequens  ad  mulu> 
ordentiorem  ccelesUs  gloriae  cupidiutem  accenUU*  265 
Epist.  XVI.  Confessorum  ad  Cyprianum.  —  LibeUus 
martyram  nomine  a  Lociaoo  8cri(>tus.  268 

Epist.  XVII.  Ad  presbyteros  et  diacmost  de  pnecedenti 
et  duidms  sequentitus  epistelis.  —  NuUa  ralio  habenda 
llbeliorum  martyruin,  ante  pacem  Ecclesi»  reddium.  269 
EpiiT.  XVlIi.  Catdomi  ad  Cyprianum  -^  Cum  lapaorum 
qoldam,  nova  ttrgeute  periecaUooe,  Cliristum  oonfesii 
esseot  aique  adeo  antequam  in  exilium  proficiscereniur, 
picem  peterent,  oonsulii  Cyprianum  Caldonius  an  pax  illis 
daw^  (uret.  272 

Bpist.  XIX.  —  Rjespondet  Caldonio.  —  NibU  peculiare 
agit  hac  epistola  Cypriauus,  quam  quod  Caldonii  senieutis 
Mocedit,  iis  neiupe  lapsis  pacem  iiegaodam  non  esse,  qui 
vera  poeiiiieuUa  ei  Cnristl  nomiuis  coofessione  Ulam  me- 
uerint,  atqoe  adeo  sibl  reddiderini.  372 


Enst.  XX.CtfMMnt 


w — OfltoHMic  aro  flOM- 

ribus  suis  Romae  lapils,  paoem  t  coofeaaarHn»  Qniinpl- 

nensibos  petit.  274 

Epist.  XXI.  Lucianus  respondel  Celerino.  —  lAtaam^^ 

Cclerini  petitioni  aooult.  97^ 

EpisT.  XXil.  Ad  clerum  ^nuB  consisteniem^   de  BndiB 

confessoribus,  et  de  Luciani  mDerecundia  et  CeUrim  cm- 

fesserismodesiia,  — Uis  HUerisCyprianus  defom  Hoonmn 

cerliorem  reddil  de  sediUosa  lafworum  postulaticM»e«  «t  «i 

pacem  resiituerputur  et  de  iuverecundia  Luciani.  Oos  qoe 

lUeiiui  inieU(ganujr«  Uitera*  tiita  9aa%  una  QeUriDi  ei 

Luciaai  transmiuendds  curat  Cyprianus.  ^i 

Epist.  XXIlL^Haec  epistola  abest,  nohPelpM,  Ml  im- 

mero.  ^ 

EnsT.  XXIY.  Ad  eUrum,  de  Htteris  AofMHl  miiiii  «f 

de  Sature  leeiore  et  optato  kypodktemo  facHs,  — Q«ra 

hic  e|)isU)la  certior  fit  Ordinationis   i^n  et  OfHalS,  H 

de lis  qu«  Reauim  scrlpilt  Cypriaous.  is: 

Epist.  XXV.  Ad  Moysen  et  Maximum  et  ceeteroe  eetifsS' 

sores.  —  XpiiU>la  haec  eat  gratuUitofla  ad  CMfessore^ 

Romanos.  9BN 

Snsff.  XXVI.  SioysH,  MnicimuSy  Nkeeimm^   H  edn 

eenfessores  respondent  pnecedenli  episkdte.  —  Solatli  q» 

ex  (^priani  liueris    perceperanl   RoniiBl   eonreasnres, 

graU  agnoscoQt.  -*  Martyrlum  non  pcSQi  ied  falldlia.  — 

voces  evangelicae  faces  ad  ioflaiiMnaiidan  fldett.  —  ln 

kpsorum  cauii  Cvprlaol  senieotis  acoediuit*.  &Q 

Epist.  XXVII.  'Cyprianus  tsipsis.  —  Argttaneataia  liQ$fb 

epistolae  iorra  habes  Epistola  xxix.  «Litteras,  lfU|ult,  aU 

me  feceruot,  pacem  ooo  daodam  ttibi  postolaiHes,  s«d 

quasi  Jam  datam  ilbi  vindlcantes,  qood  dicant  PauliMn 

omnibus  pacem  dedisse,  sicut  io  litteris  eorom  qoarom 

exemplom  ad  vos  iraosmisl,  legetti,  simoiqoUi  etego  eis 

brevUer  resoripserim.  »  Deslderitur    auiem    Upaorwii 

epistola  ad  quos  rescribii.  309 

Epist.  XXVIII.  Ad  preslfyteros  ei  dH»tmoe.  —  Argu- 

meqium  hujus  epistote  sails  oooveirit  com  pr^oedeati,  oc 

puioeam  ease  de  qoa  io  sequenU  episloli  loqaitur ;  Umdai 

OOim  cleriim  suum,  auod  Gaium  Diddenseln  presbyteran 

ei  duiconum  ejus,  qut  lapsis  temere  commanieabaiit,  ooid> 

muuione  movisseni,  et  ui  de  aKis  quibuodam  idipattm  iat 

horUiur.  ZO^ 

Epist.  XXIX.  Ad  preslnfteros  el  tHatoues  Uemee  caB- 

iitl^es.— ClerusRomanus  certior  redditur  de  teoaeritatr 

Uipaorum  qui  pacem  deposcebani.  504 

Khst.  XXa.  Freshyieri  et  diacans  Roma  comisumee  ad 

Cyprianum  —  Ecclesia  Romana  senieotiam  suam  de  bpais 

eum  Carihaginensis  decreUs  ooBseoUenteai  propQolt.  — 

Lapsis  adhibiia  iodolgenilaad  EvangeHiiiorHnm  exlgiiiir. 

^  Pacem  coOfesioribus  concessam  graUa  laalum  el  lavo- 

ribus  inuiti  iudeeoustai  cpiad  laini  ad  epiaoopos  reioit- 

taatur.  —  SediUosa  pacis  posiuiatio  PeUelssimi  facUoni 

iUipuunda.  3fl5 

Epist.  XXXI.  Cteri  romam  ad    Cyprianum,  —  Quod 

pauc^  episiola  praecedenti,  nunc  UUus  et  sotide  tractat 

cleriis  RomanUs.  respoodens  alteri  quoque  episioUe  Cy- 

priani,  e  qua  verba  aiiquot  ciiat,  qoae  exsiare  non  patatiir, 

obiter  eiiam  graUas  aglt  Cypriano  pro  missis  Utteris  ad 

mariyres  et  coiifessores  Romauos.  Scripto  est  autem,  mi 

et  pr^cedentes  cleri  Romani ,  vacante  Sede«  post  inQrien 

Fabiaoi.  S09 

Epist.  XXX (I.  Ad  clerum  Carthaginensem  de  amsm 

Raaumi  el  aecepHs  inde  litteris.  —  MooeUir  derus  Canha- 

ginensis  ui  liuerai  cieri  Romani  ei  Qypriani  respoosa  oou»- 

municanda  curei.  318 

Epist.  XXXIII.  Ad  cierum  H  plebem,  de  AureUo  tectore 

crdinalo.  —  Qcro  ei  plebi  renuniiat  Qypriaous  Aurelio» 

confessorem  a  se  leetoremordinaium,  obiter  virtuUs  ihias 

oi  aiiimi  conslaniiain  commendans,  quibus  etiam,  ulierio- 

rem  gradunlin Ecclesia merebotur.  319 

Epist.  XXXIV.  Ad  clerumet  plebem,  de  Ceterino  leciere 

ordinato,  —  Argomentum  i»eQe  ejusdem  est  cum  pr»^ 

denU,  |)r£ter()uainquod  multlscommendet  Celerini  in  con- 

fessione  fidei  coiistauiiam.  litramqiie  autem  in  secessa 

scriptam  inKB  coulextus  circiunslanti»  saUs  indicant.  322 

Epist.  XXXV.  Ad  ewlem^  de  Nwnidico  ordinato  et  pres- 

bytero. — NunUai  clero  ei  plebi  Nuutidiuum  a  Sft  onlioaumi 

preabyierum,  iiaucia  dignitaiem  illius  conuuoudaos.      5i6 

Epist.  XXXVi.  Ad  cterum^  de  atra  pauperum  H  perr- 

grinorum.  —  Monei  ne  glomeratim  martyres  visitem,  oe 

viduas,  inttrmos,  paoperesve  aui  perec riuos  oe^ligaBt.')28 

EpiST.  XXXVII.  Ad  clerum,  uA  confessoribus  m  carcere 

constitulii,  onmis  humanitas  prcBbeatttr.  —  Uortatur  clenua 

iuuiu  ut  oiiiiiis  humaiiiias  et  cura  adhibeatur  circa  conles- 

soreSf  Uini  vivos,  lum  in  caroere  defuucios;  iii  dies  mortis 

eorum  diligenier  aunotentur,  ad  eelebraodam  quoiaoois 

eorum  memoriam;  <lenique  ut  pauperum  ellam  noa  ol>l»- 

viscaniur.  ^^  ^  Jf» 


Digitized  by 


Google 


mi 


RERUM  QUiE  IN  HOCjTOMO  CONTINENTUR. 


i23S 


r  Epivr.  XXXVni,  ^  CaUmwn^  Heradmwm  et  eceteros, 
de  ab^imndo  FeaoMtmo.  — -  ^elicissimus ,  uDa  cum  sedi- 
tiOBis  suae  sociis,  a  conim^ioae  onuuum  arcendus.      351 

EnsT.  XXXIX.  Caldom^  Hercutatd  el  cceterorum  epi- 
tUda  ad  CyprUtniuHf  de  abslento  Felidsswio  cum  suis.  — 
Quod  jiisserat  illis  epistola  praecedens ,  perflcluat  Caldo- 
iiius,  Hercuiamis  ac  ca^ieri.  533 

RpiST.  XL.  Ad  piebent,  de  aidnqKe  presbyleris  schisma- 
Ucis  faclioiiis  Feltcissimi.  —  Quemadmodum  opisiola  ante 
lianc  secuoda  clero,  sic  nunc  plebi  nuntlat  Cyprianus  vi- 
UDdum  Felicissimum,  cum  sus  factionis  quinque  presby- 
teris ,  qui  tum  lapsis  sine  discrimfne  pacem  dabaut ,  tum 
seditionem  et  scbisma  adversum  se  concitarent.  534 

Epist.  XLI.  Ad  Corneliumt  quod  ordinationem  Notatiam 
mn  receperil.  —  Nuniii  a  Novaliano  mi^si,  qui  illius  ordi- 
nalionem  Ecclesiai  Carttiagioensi  signiiicaverant ,  a  Cy- 
priaoo  reiiciuntur.  (Vid.  to|n.  III,  col.  699.)  541 

Epist.  XLII.  Ad  Conielium ,  de  ordinmione  e}us  a  se 
comprobata  el  de  Felicis^mo.  — Excusat  se  (>priauus  quod 
indubitatam  fidemnou  haimerit  ordiuaiioni  Cornelii,  prius- 
qiiam  ad  se  pervenirent  iitter-<£  coilegarum  C^Idonii  et 
Fortunali ,  quibus  illa  legitima  fuisse  comprol)atur  :  idque, 
ob  c^ntrariam  Novatiauas  partis  facUonero ,  obiter  repe- 
tens,  quod  illi  stalim  in  ipsis  primordiis  non  adhaeserit.  sed 
potius  Coroelio,  usque  ul  adeo  criminationes  contra  lianc 
susciperedetrectant.  (Vid.  tom.  III,  col.  70i.)         Ibid. 

Epist.  XLIkl.  Ad  eumdem,  quod  ad  confessores  a  Hova- 
lirwio  seduclos  Uueras  fecerit.  —  Argumentum  eplsloift 
tilulus  saiis  iudicat;  constat  autem  ex  nuniio  unam  missam 
hanc  epistolara  et  sequeutem  cum  pra^seuU.  (Vid.  toni.  Ifl, 
col.  708.)  Ibid. 

Epist.  XLIY.  Ad  confessores  Ronumos.ut  ad  unilatem 
redeant.  —  Confessores  nomanos  faciione  Novaiiaui  et  No- 
vati  seductos  hortatur,    ut  ad  unitatem  redeant.    542 

Epist.  XLV.  Ad  Comelium,  de  Polycarpo  Hadrumetmo. 
—  Uac  se  purgat  epistola  auid  factum  sit,  ut  interea  dnm 
Hadrumeti  luerit,  non  ad  Comelium ,  sed  ad  clerum  Ro- 
manum  litterae  inde  a  Polycarpi  clero  foerint  facix ,  cum 
tamen  anteu  ipse  Polycarpus  ad  Corueliiun  polius  scripse- 
rit.  Constal  autem  ex  ipso  contcxlu  paulo,  post  praeceden- 
tes  banc  esse  conscripum.  (Vid.  tom.  111,  coi.  709.)     513 

Epist.  XLVL  Cornelii  ad  Cyprinnum,  de  confessoribus 
ad  unitatein  reversis.  —  Cornelius  Cyprianum  certiorem 
facit  de  .solemni ,  quem  describit,  confessorum  ad  Eccle- 
siam  reditu.  (Vid.  lom.  Ilf,  col.  716.)  IHd. 

Epist.  XLVII.  Cypriani  ad  Comelium  responsum  coiigra- 
lulalorium  deillorum  reditu  ex  schisnmle.  (Vid.  tom.  III, 
col.  730.)  Ibid. 

EnsT.  XLVIII.  Comelii  ad  Cyprianum  de  factume  No- 
vatiani  cum  suis,  —  Cornehus  (>priano  rallonem  reddit 
factionis  Novatianx.  (Vid.  tom.  111,  col.  7l!!.)  544 

Epist.  XLIX.  Cypriani  responmn  ad  Comelium,  de  iVo- 
vali  sceleribus.  —  Laudat  Cornelium  quod  opporlune  illum 
admonuerit»  utpote  cum  poslridie  quam  venisset  ad  se  no- 
cens  lactio,  lillcras  iUius  acceperit.  Delnde  inultis  descri- 
bil  Novati  scelera,  et  schisma  prius  in  Africa  ab  illo  c^ori- 
latum.  (Vid.  tora.  III,  col.  723.)  Ibid. 

Epist.  L.  Maximi  et  cwierorum  confessorum  ad  Cypria- 
num,  de  suo  reaitu  ex  schismatc.  —  Cypriauum  certiorem 
redduut  se  ad  l£cclesiam  rediisse.  Ibid, 

Epist.  LI.  Cijpi-iuni  ad  confessorest  de  reditu  ex  schi- 
smale  congralulaloria.  —  Graiulalur  Cyprianus  confessorl- 
bus  Romanis  de  eorum  reditu  in  Ecclesiam  et  litterls  eo- 
rum  respoudet.  Ibid. 

Epist.  LII.  Ad  Antonianum,  de  Cornetio  et  Hovatiano.— 
Cum  Antonianus,  acceptis  Ittteris  a  Novatiano,  In  partes 
illius  animo  propendere  ccopissel,  conflrmat  illum  Cypria- 
nus  in  priori  senlentia  ,  ut  nempe  cuin  Cornelio .  boc  est 
cum  iScclesia  catholica  communicare  pergat.  Quod  ut  per- 
suadeat,  toiius  tragoxliae  inter  Corneliuiii  et  Novalianum 
historiam  texit,  et  Cornelium  virum  opllmum  ei  logltime 
electum,  Novatianum  vero  multis  sceleribus  obnoxium  il- 
legitiinam  electionem  usurpasse  docet :  obiier  etiam  sub 
iiutiura  epistolse  se  excusans  de  mutata  quod  ad  lapsorum 
ralionem  attinet  sententia,  et  sub  tinem  in  quo  Novatiana 
haeresis  consisiai  explicnns.  347 

Epist.  LIII.  Ad  Fortunatum  et  atios  collegas,  de  iis  qui 
per  tormenla  superaiUur.  —  Consultus  Cyprianus  a  collegis 
num  adniittendi  essent  ad  Coinmunlonem  iapsi  quidein  per 
tormenta  superaii,  respondet,  quia  triennio  Jam  pocnlten- 
tiam  egissent,  sibi  quidem  videri  adiidttendos  esse ,  sed 
cum  post  Paschac  solemnia  concilium  cpiscoporum  apnd  .se 
luturum  esset,  se  ciim  illis  rem  trucuiurum.  348 

Epist.  LIV.  Ad  Cornelium,  de  pace  lapsis  danda.—Cam 
prius  statuisseut  Africani  episcopi  iu  concilio  quodani ,  ut 
lapsi  non,  nisi  diu  pccnitentia  acta,  admitterenlur  ad  pacem, 
uisi  forte  periculum  infirmitatis  nrgeret;]ani  instante  nova 
persecutione  statuerunt ,  omoibus  qui  pceoitentlam  egis* 


sent  pacem  dandam,  ut  fortiores  essent  ad  passiaiij^  pre- 
lium.  Id  eniscoporum  statutum,  totius  svnodi  nomine,  nun- 
tiut  Coriielib  papae  Cvprianus,  alque  adeo  noh  lam  Ipslus 
Cyi>riani  quam  synoui  Africaus  est  hs&c  epistola.  (Vid. 
tom.ni,col.831.]  330 

Epist.  LV.  Ad  Comelitmi,  de  Fortunato  et  Felidsdmo 
»ve  contra  hcereticos.  —  In  primis  monel  Cornelium  Qy- 
prianus  bac  epislola,  ut  Felicissimi  et  Portunati  ooolra  se 
calumnias  nou  audiat  i  nec  minis  eorum  terreatur,  sed 
forti  sit  auimo,  sicuti  Dei  sacerdotem  contra  hsreticos 
decet,  utpotequipro  more  h^ereticisusitato,  hxresin  siiam 
et  schismata  inco^perint  ex  contemptu  iinius  in  Ecclesia 
episcopi ;  obiter  eiiam  indicaos  unde  oriri  soleant  hsreses 
et  schismata ,  ut  inerilo  a  Morelio  inscribaiur  contra  hm- 
reticos.  (Vid.  lom.  III,  col.  793.)  503 

KpiST.  LVl.  Ad  Thibttrilanos,  de  ^.rhortatione  marturU. 

—  Exciisat  primum  se  Cypriauus  Thibaritanis  quod  illos 
non  visisset,  et  de  persccutione  Imminente  admouet ;  lum 
stimulos  subdit  ad  mart;|rrium  alacriter  snbeundum.  —  Hinc 
propoDuntur  e^empia  piorum  a  mundi  inilio  qtii  marlyrium 
passi.  In  pilmis  qusc  oiunia  exeuipta  superat  Domini  bostri 
passio.  —  Quid,  quod  sladii  ei  ihpatrl  agones  fortiter  et 
alacriter  tolerali  incitamenlo  sint  ad  mariyrii  passiones? — 
Demum  consideretur  Hitura  merces,  quae  jam  superque  ad 
oinnia  sustinenda  animat  et  acceiiifit.  331 

Ij'ist.  Lvjl.  .4d  Corneiimn  in  f^riHiK  de cfns  confeuitjne. 

-  i,auL)ai  Cyiirpinjs  iu  lluriiiliu  et  pldk'  t^jos  fOijjVsslo- 
neaj  iLuminJ^  Christi  :)d  exiiium  u^^iii; ,  horialurque  ad 
rfHisiaiitiaiu  el  ntuluas  pro  iuvit^t^m  oraUones^  tum  i>b  iu- 
snuitt^in  iteriaMms  diiuiJ  jn  linc  vila ,  tmu  i»ost  obitum, 
.M^^iiiiuil  aul(?m  hujus  Opi^tolo*  niiiuasus  111  Vita  CorriPlU  ^ 
111]  iHe  prn|iii.'r  qiiaui  riiluuima  fa<  la ,  frt*+^a^ionem  nefi?! 
>i3tii|kserU  ijmmius   (VM,  uym^  Hl^  lol.  Hfsr)  ^ 

Ij'»fr.  LVin.  Ad  iMiiwn  pnpmu  romtmttm,  reiTrmmdi^ 
fjitio,  Griiujlaiur  Lm^io  Lyprinmi*  tuni  njUegljs  de  redilu 
al>  eiitiOi  docerit»  ilil'JUMi  m^nyrift  i^clariiin  non  mlnuere. 
U f^ i nd e ,  i iid i ca os  dk I iU 1 1 w  coiili jci ^t*  Corii ei i i  tn arty ri < rm 
p(  Lucii  exlllum,  nd  nMifiitidtiin.|rt«  Natsiiano!^,  pra.tlidt 
illi  iiKiiin^  iuaiiyriuoi;  (u  IHo  urdlntmlL*,  u(  uoiiforis, 
st  d  jiikod  suos  cun^ituuiiaroiur  ejus  mijriyrjum.  (Vld.  1. 111, 
col.inl.)  558 

Cpt^.  LlX.  AdFidum.deinfMibusbaptizantiRs.—CjoT' 
rigendos  eos  qui  putabant  aote  octavum  diem  nativitatis 
non  esse  parrulum  bapiizaudiim  dtcit  Gyprianus,  niox  na- 
tum  rite  baptizari  posse,  cum  suis  quibusdam  coepiscopis, 
censen».  (Vld.  umi.  111,  col.  lOll.)  339 

£m8t.  LX.  Ad  eplscopos  Numidat,  deredmptione  fra- 
trum  ex  cuptititaie  bmbti  oiian.  —  Deplorata  sub  itiitiiim 
eapUvitaie  fratrom  Cyiirianus  ftibl  per  epii»copos  Numidas 
nontiata,  mittere  se  ificit  sesiertioruin  oentum  milllil ,  ad- 
scriptis  liomitiibUB  slngulortjm  tum  fratmtn  etsororum,  tum 
collegarum,  qui  allquld  Gotitribiierant.  Yeri  simile  est  au- 
teiu  factam  hanc  captiviiatem  ab  illis  Barboris,  coutra  quos 
Decius  tn  beilum  profbcius,  inierrcclus  est.  Primi  aiitem 
reeens  edlderunt  hanc  epistoiam  Manutlus  et  Morellius. 

Ibid. 

Eftst.  LXL  Ad  Enchratiumy  dehistrione.  —  Hisii-innom, 
si  iii  iurpi  artlfido  perslstut,  coramuntcare  probibet  in  ec- 
clesia.  neque  vero  excusari  debere  quod  ipse  histrionlcani 
non  exerceat,  quamdin  illam  alios  docet :  aut  ob  rei  fami- 
Haris  inoptam,  eum  erclesle  sumptibits  illl  alimenla  prae- 
slari  [)09.^nt;  atque  adeo,  si  eci:lesi«  Euchrattt  bona  non 
sufficiant,  Cartbagiiiem  monet  ut  veniat.  360 

Epiw.  LXIL  Ad  Pdmpofittim,  de  rtrglwi^*.— Cyprlanus 
cum  collegis  atiquot  Fomponio  cotlegte  respondet  :  vlrgl- 
nes  qUae  stalum  contlnenter  et  Itrndier  teuere  dpcrevi*- 
rant,  reperus  tamen  itosiea  in  eodem  lecio  ciim  tnascults, 
si  virglues  adhuc  reperUB  fuef^iiit,  communlone  recepta, 
admittendas  ad  Eccleslam ;  sin  secus,  cum  non  tnarttt .  sed 
Christi  siut  adultere ,  ad  plenam  pa?nitentiani  cogendas : 
quae  vero  obstinatie  perseverant  de  Ecdesla  ejlcienda^ , 
obtler  inlerjiciens  discipltnse  genus,  quo  contineri  [possint 
io  oflicio  virglnes;  et  qUoddam  de  excnmrauotcdncli  pote- 
state  tn  Ecclesia.  364 

Epist.  LXIIL  Ad  Cajciliumy  de  Bacramento  Domini  catt- 
cit.  —  Epistola  hec  et  duae  sequentes  nihit  alind  quam 
respoDsa/x)ntinent  ad  Epistolam  |)raecedpntem,  otpote  quse 
gratiaruni  actionem  continent :  tum  pro  consolatione  litie- 
raria,  tum  pro  subsidio  una  roisso.  Ek  eo  aiitem  quod  tres 
diversse  eijistolffi  rescripta;  aunt  ad  unicflin  Cypriani ,  colli- 
gere  est,  In  diversis  metalli  fbdinis  constitutos  fnisse  epi- 
scopos,  qui  eas  scribunt.  Quod  conUrmat  epistola  lxxx, 
ubi  certi  metatli  fit  mentio.  37i 

EnsT.  LXIY.  ild  Epictetinn  et  piebem  Assuritanorwn  de 
Fortunatiau)  quondum  eorum  Episcopo.  —  Monct  Epicte- 
tum  et  plebeni  Assuritaoorum  ut  Fortunatianom,  qooiidam 
episcopnm,  sed  lapsum ,  episcopatum  f  edirc  non  permit- 
iant.;  tQm  aliis  de  causis,  tom  quod  statutttm  essel  ne 


mit-    , 


1230 


SYLUBUS 

389 


*^  '*  ^si  ad  priorein  gradam  admilterentur. 

^nsT.  LXV.  Ad  BogaHanum,  de  diacono  qui  conlra  Epi- 
tcopam  cantendit.  -^  RoffaUanum  episcopum  monet  Cy- 
prianus,  ut  diaconl  superbiam  ^ui  illnm  contumeliis  exa- 
cerbaverat  coerceat ,  et  audaci»  suae  poenitentiam  agere 
cogat,  ea  occasione  denuo  repetens  quaecumque  de  sacer- 
mali  sive  episcopali  potestate  supra  dictasunt  Epislola  lv. 
pifo  aotem  tempore  scripta  sit,  non  saiis  constat,  nisi  quod 
4n  eadem  $ynodo  scriptam  cum  sequenti,  iiiiiinm  utriusqne 
«pfelolae  sunile  persuadeat.  395 

Ei»iST.  LXVL  Ad  clerum  el  plebem  Fwnm  consistentem, 
de  Victore,  qui  Faustinmn  pr^lnfterum  tutorem  twmtnafrit. 
-7;  Cum,  contra  concilii  episcoporum  statutum ,  Geminius 
Victor  testamento  tutorem  sive  curatorem  suum  nominas- 
set  Geminium  Faustinum,  presbyterum,  probibet  pro  ilio 
oflerri  ant  sacriBcium  pro  dormilione  illius  celebrari ;  obi- 
ler,  exemplo  leviticae  tribus ,  deduceni  clericos  molesllis 
sxcularibus  immiscere  se  non  debere.  399 

Epist.  LXVIL  Ad  Stephammi,  de  Marciano  Arelatenm  , 
qiu  Notalumo  consensit.  —  Cnm  Marcianus,  Arelatensis 
liplscopus,  Novatiaoi  sectam  secutus  multos  seduxisset,  et 
sc  oommunione  caeterorum  episcoporum  ner  scbisma  sepa- 
rasset,  monet  Stepbanum,  summum  ponti6cem ,  ut  pro  sua 
auctoritate,  absente  illo,  alium  in  locum  ejus  substituat,  et 
tum  lapsis  tum  per  illiun  seductis,  acta  pcenitentia,  pax 
detiir,  et  ad  Ecdesiam  reditus  ooncedatur.  (Vid.  tom.  III, 
ool.  969.)  401 

Epist.  LXVIII.  Ad  clerum  et  plebes  m  Hispania  const' 
stentes,  de  BasUide  et  Martiate.  —  Cum  Basilides  et  Mar- 
tialis,  episoopi,  lapsi  essent  et  libellis  idololatriae  conta- 
minati,  laudat  Gyprianus  cum  ooepiscopis  clerum  et  plebem 
Hispaniamm ,  quod  in  locura  eorum  Sabioum  et  Felicem 
legitima  electione  substituisgent ;  prssertim  cum  juxta 
Gomelii  statutum ,  episcopi  lapsi  ad  poenitentiam  quidem 
agendam  admitli  possent,  sed  a  sacerdoUli  bonore  prohi- 
berentur,  obiter  etiam  quaedam  attingens  de  veteri  ele- 
clionis  episcoporum  ritu.  Sob  Stephano  antem  scriptam 
esse,  contextus  indicau  (Vid.  tom.  III,  col.  1019.)      402 

Epist.  LXIX.  Ad  Ftorentmm  Pumanum^  de  obtrectatori' 
Ims.  —  Purgat  se  apud  Florentium  Pupianum  Cyprianus  de 
variis  ab  iilo  objectis  criminibus;  et  animi  ejus  loTltatem 
arguit,  quod  tam  temere  obtrectatoribus  crediderit.  £x  eo 
autem  quod  didt  se  jam  tum  sex  annis  episcopatu  functum, 
satis  constat  sub  Stephano  scriptam.  Ibid. 

Epbt.  LXX.  Ad  Januarium  et  aeteros  episcopos  i^toitt- 
das,  de  baptuandis  lueretkis.  —  Omtendit  Cypnanns  Bap- 
tismum  non  esse  quo  haeretici  utuntur,  nec  qnemquam 
apud  eos  qui  Christo  adversantur  per  gratiam  Christi  poase 
pro6cere.  (Vid.  tom.  m,  ool.  4038.)  410 

Epist.  LXXI.  Ad  Quintum^  de  lueretieis  baptixandis.  — 
Respondetur  Quinto,  in  Mauritania  episcopo,  oonsolenti  de 
haereticis  baptizandis.  Ibid. 

Epist.  LXXn,  Ad  Stephanum  papam ,  de  ronct/to.— Cy- 
prianua  cum  oollegis  in  oonciUo  qiiodam,  nuntiat  Stephano 
romano  pontiBd,  a  sese  statntum  esse,  tum  utab  haereticis 
ad  Ecclesiam  revertentes  baptizentur,  tum  ut  alia  condl- 
tione  non  reclpiantur  episcopi  aut  presbyteri .  ab  iisdem 
venicntes,  quam  ut  communicarent  laici.  (Vid.  toro.  III , 
col.  10440  413 

Epist.  LXXIII.  Ad  Jubakmum^  de  htereticis  baptixandis. 
>—  Tnterrogatiis  a  Jubaiano  de  Baptismo  baereticorum,  Qr- 
prianus  rescribit  ei  se  censere  haBreticos  ad  Ecclesiam  ve- 
nientes,  Eoclesiae  Baptismo  sanctificari  oportere.  (Vid. 
tom.  m,  col.  1109.)  414 

Epist.  LXXrV.  Ad  Pompeium  contra  epistotam  Stephani, 
de  hcereticit  baptixandis.  —  Super  hanc  ouantionem  Cy- 
prianus  aperte  indicat  Stephannm,  quem  Koroanae  Eccle- 
siae  episcopnm  tonc  fuisse  dididmiis.  non  solum  sibi  non 
oonsensisse ,  verum  etiam  contra  scripaisse  atque  praece- 
pisse.  (Vid.  tora.  III,  ool.  1127.)  Ibid. 

Epist.  LXXV.  Firmitiani ,  episcopi  Ctesarete  Cappado- 
ciw,  ad  Cifpriattum  contra  epislotam  Stepham.  —  Eamdem 
qnam  Cvprianus  (et  acerbios)  de  Stephano  senlentiam  ha- 
bet,  et  lianc  consensioDem  sibi  congratulatur,  Deo  gratias 
agens.  Postea  Stephani  verba  examinans,  de  baptismate 
baereticorum,  hunc  repugnare  Paulo  apostolo  eidemque  se 
oonsensere  mauifesut.  (Vid.  tom.  III,  col.  1153.)         415 

Epist.  LXXVI.  Ad  Maqmmi^  de  bapHzandis  Nowitiams 
et  de  ns  qtti  m  lecto  gratiam  consequmdur. — Prior  Epistolae 
|jars  ejusdem  est  argiimenti  cwn  praecedentibus  praeter- 
auam  qiiod  hic  inculcat  de  Novatianisquodin  genere  prius 
de  omnibus  haerelicis  dixerat;  obiter  etiam  insinuans  suc- 
cessionem  legitimam  in  Othedra  Petri,  notam  esse  qua 
cognosci  possit  Ecdesia.  Secunda  parte  (quam  hactenus 
perperam  pro  alia  Epislola  edium  titulns  satis  indicat) 
aeque  ▼emm  Baptisroum  esse  docet ,  qui  per  aspersionem 
in  lecto  fit,  aique  qui  per  Immersionem  fit  in  ecdesia.  (Vid. 
tom.  TII,  col.  1157.)  416 


1241 


Epist.  LXXVII.  Ad  Nemesianum  et  etei&os  mmbfras  «1 
metallo  constilutos.  —  Mlris  pKeooniis  effert  roartyres  M 
ineUllum  damnaios,  singulis  tormentis  slngula  aottrapol- 
chra  anlilhesi  opponens.  In  exilioautem  acripUm  cMf^^ 
re  est,  ex  illis  verbis  :  Nisi  me  ob  confessionefn  nomiis 
relegatum  praefiniti  termioi  arcerent.  41£ 

EnsT.  LXXVIII.  —  Nemeuani.  Datinn,  FeUdt  H  fwtt^ 
risresponsum  ad  Cyprinnum.  —  Epistola  baec  et  dsar 
senuentes  uihil  aliud  quam  responsa  oontinentad  epittolaai 
praecedentem,  utpote  quae  gratiarum  aciionero  oootiiieM, 
tum  pro  consolatfone  litteraria,  tum  pro  subsklio  aiia  nria^ 
so.  Ex  co  autem  quod  tres  diversae  epistobe  rescrlpix 
sunt  ad  unicam  Cypriani ,  colligere  est  iu  diversU  ineiaffi 
fodinis  conslitutos  luisse  episcopos  qui  eas  scribant.  Qood 
confirmat  Epistola  lxxx,  ilbi  certi  metalli  fit  roeotio.    42 

Epist.  LXXIX.  Ad  eiandem  Lucii  et  aeteronam  mart^- 
rum  responsum.  —  Arffuroenii  esse  cjusdem  cam  pnerr- 
denli,  verba  ipsa  epistols  denioostrant ,  atqoe  adeo  ms 
Lucii  Romani  pontificis,  sed  Lndi  martjris  et  epteopi 
Africani  epistola  est,  roulto  roinus  autero  C^ypriani  ad  Lo- 
cium  papam.  <42i 

Epist.  LXXX.  Felicis,  Jaderis,  PoHam,  et  eeeterormm 
marlyrum  responsum  ad  Cyprianum.  —  Martyrcs  mpn 
dicli  subsidium  a  Cypriano  transmissuro  grati  ag»o- 
scunt.  ^ 

Epist.  LXXXI.  Cypriani  ad  Serqium  et  BotmHanum  H 
cteteros  confessores  m  carcere  constUutou  —  i 
et  collegas  coufessores,  io  carcere  oonstitutos  < 
et  exeroplo  Rogatiani  senioris  et  Felicissiaii 
animos  iilis  addit.  In  exilio  scriptam  epistola  ipsa  iadi> 
cat.  4« 

Epist.  LXXXn.  Ad  Successum,  de  nuntm  Bomam  rewsn 
persecutionemnumiantibus.  —  Nuniiat  Successo  episcopo 
Cyprianus,  persecnlione  acriori  jam  decreta  per  Valeria- 
irum  imperatorem  (haud  dubie  cum  GalHeno) ,  patsoa 
Roma^  Xistum  pontificem  vni  idus  Augusti,  idqoe  at  coUe* 
gis  caeleris  sigoiAcet  petit,  quo  suum  quisque  gregem  ad 
marlyrium  aniinet  Cum  autem  paulo  postmenseaepteaitRi 
l>assiissit  Cyprianus,  non  dubium  quin  sob  finero  ritae 
scripU  sit  liaK;  eplslola.  ^I 

Ad  plebem  Cartbaginis.  433 

Ad  Turasium  presbyterum.  43ii 

EwsT.  LXXXIII.  Ad  Clerum  et  Plebem,  de  suo  seeessu 
paulo  tttite  passionem.  —  Cum  jam,  sub  finem  viiae,  ad  hor- 
tos  suos  reverso  Cypriano  nuntiaretur  roissos  esse  qni  se 
Ulicam  ad  supplicium  pertraherent,  secessii.  Ne  Tero 
metumortisid  fecisse  crederelur,  hac  epistola  caosam 
reddit,  ut  nempe  non  alibi  quam  Cartbagine,  in  ooospecni 
suorum,  roartyrium  subiret.  437 

Epistola  Oortvelii  pap«  ad  CTpaumJii.  438 

PARS  II.  —  OPUSCULA.  441 

LiBER  DE  HABrn;  ViRonvuM.  —  Pontius  in  ViU  D.  Cy- 
priani  paucis  hqjus  libri  argumentum  complectitur :  «  Oais, 
inquit,  virgines  ad  congruentem  pudidliae  disciptiaam  et 
habilum  sanctimonia  dignum,  velut  traenis  qnibusdaoa  lec- 
tionis  Dominicae  coerceret?  »  Primuro,  ut  paulo  fo^os  ar- 
gumentum  explicem,  disciplinaf  eucomiuro  celebrat«  et 
cjus  utiliUtem  Scripturis  oomprobat,  deinde  gloriaB, 
decus  et  meriu  virginiutis ,  et  earam  quse  virgiaitateai 
suam  Christo  vo\'erant  et  dicaverant  proaecutus,  oooii- 
nentiam  non  in  sola  carnis  integriute ,  sed  et  in  cultos  et 
omatus  honore  docet  coosistere :  neque  vero  «firitias  sq- 
perflnam  ciiltus  curam  excusare  apod  eas  que  jam  saecoio 
renuntiaverant;quin  |)0(ius,cum  moderandam  Justo  fine 
cultum  praescribat  nuptis  feminis  Apostoli,  multo  id  nagis 
observare  virginem  oportere  eUi  itaque  locupletes  sint, 
cogiure  debere  utendum  ouidem  divitiis,  sed  9d  booas 
artes,  ad  illa  quas  prsecepit  Deus,  expendendas  oeaipe  ia 
pauperes.  Post  haec ,  omameniorunt  ac  vestium  iosignia 
prostituUs  potius  feminis  convenire  quam  virginibus  docei 
ex  Apoc;  ex  Isaiae  quoque  m  cap.,  quam  Deum  offeodant 
Um  varia ,  tam  sumtituosa  iiiuliebria  omameou  de<hKat. 
Atque  adeo,  a  superfluo  ornatn  ad  fucoram  diversa  genera 
tmnsitum  laciens,  non  \irginibusdumUxat,  sed  et  na^i» 
illa  prorsus  interdicil,  iitpotc  quae  impune  Uturae  noa  aint, 
quod  facturam  Dei  rerurmare,  Iransfigtirare  et  adulterve 
niUntur.  Porro  etiam  illa  virginibus  ioterdicil  ciuae  negh- 
gentia  in  usuiu  vcnerant,  tum  nuniiis  ne  intersint,  tiaa  nt 
promiscuas  balneas  non  adeant.  Brevi  denique  eptkigo , 
quid  boni  contineat  continentiae  virtus,  quove  malo  careat^ 
tribus,  quod  aliint,  verbis  proseculus,  librum  hoc  epi^ho- 
nemate  concludil :  *  Durate  forliter,  spiritaliter  pcrgite , 
l>ervenite  feliciler;  tantum  inemenlole  tuoe  nostri  cnoi 
iocipiet  in  vobis  virginilas  honorari.  »  IM. 

LiBBR  DB  Lapsis.  —  PolUcitus  orat  firequenter  QrP'?>- 
nus,  ubi  primum  pax  Ecclesiae  reddiU  foret ,  se  certins 
quid  scriptumm  de  ratione  lapsorum :  boc  ig[itor  libro  pro- 
missis  satisfacit.  Et  in  primis,  ob  ocolos  postU  cuoi  gam» 


1211 


RERlJM  QU iE  IN  HOC  TOMO  CONTINENTLR. 


ii4i 


tam  iosperata  Ecdesiffi  pace ,  et  conressoruin  caeterorum- 
que  stantiiun  in  6de  constaniia  et  deinde  cum  dolore  sum- 
mo  lapsorum  ruinis,  ac  perseculionis  pneteritae  cau<(is  ex- 
plicatis,  discipiiu»  nempe  neglectu  ei  (>eccali$  Qdelium ; 
graviter  iocrepat  lapsos  ouod,  ad  prima  stailro  verba 
minantis  ioimici  idolis  sacriflcaverint,  et  nen  |)oiius,  juxta 
Christi  consilium,  secesserint :  item  quod  jam  sacriflciis 
noacubti,  oontra  Evaogelii  legem,  ante  expiata  delicta, 
ante  exomologesin  crimiuis  factam  vim  iurerrent  cor(.ori  et 
sauguini  Domini ,  et  oommunicationem  ac  pacem  a  qui- 
busdam  presbyieris  sine  episcopi  sentenlia  extorquerent. 
Dcterritos  proiude  vindicta  divina  iapsorum  aliquot  qui 
iiidigne  couimunicaranl  (obiter  inteijecta  mentione  libel- 
laticorum,  qiiod  a  crimiue  uon  excusarentur),  et  animatos 
eorum  exemplo  qui,  quamvis  nullosacrificii  aut  lit>elli  faci- 
nore  constricti,  quoniam  tamen  de  boc  vel  cogitaverunt , 
hoc  ipsum  apud  sacerdoles  Dei  dolenter  et  siuipliciter 
confitenles,  exomologesin  faciebanl ;  ad  coofessiooem  de* 
licti,  ad  poeoitentiam  publicam,  ad  satisractionem  plenam 
multis  bortatur.  Postremo  vitari  monet  Novatianos,  coofu- 
taiis  Scripturis  aliquot  illorum  bieresin.  467 

LuBR  DE  Unitate  EccLESiiK.  —  Occasione  scbi>'matis  No- 
vatiani,  ut  soos  Cartbagioense^  deterrerel,  alioqui  non 
multum  ab  illo  abborrentes ,  propter  Novatum  et  alios 
quosdam  suae  Ecdesiae  presbyteros  totius  tragcedias  auc- 
tores,  librum  bunc  conscripsit  Cyprianus.  Atque  in  primis, 
postquam,  adversus  illorum  insidias  communitos,  ad  cun- 
stantiam  borutiis  est,  hereseon  causam  esse  docet  quod 
capat  Ecdesise  noo  duaeritur ,  primatus  Petri  conleinni- 
tur,  et  Cathedra  ac  Ecclesia  una  et  Episcopatus  unus  de- 
seritur.  Deinde  tum  Scripturis  tum  Qguris  Veteris  et  Novi 
Testamenii  unitatem  Ecclesiae  comprobat.  Porro  Nova- 
tiani  ambilionem  in  invadendo  Episcopatu  Romano,  velut 
aliud  agens,  paucis  prosecutus ,  late  deducit  neque  pro 
eorura  paucitate  contra  Ecclesiam  quidquam  facere  illud 
Mattb.  xvni :  «  Ubicumque  fberunt  duo  vel  tres  coUecti 
in  nomine  meo,  etc;  neque  martyrium  illis  posse  prodesse 
extra  luxlesiam.  Post  haec  docet  non  mirari  eos  oportere 
quod  vigerent  baereses,  jam  olim  a  Christo  prasdictse  (obi- 
ter  inteijectis  schismaticorum  suppliciis);  neque  quod 
confessores  quidam  Romani  scbismati  consentirent,  quippe 
cum  ante  obitum  nemo  beatus  sit,  et  in  ipso  Apostolorum 
cii^tu  Judas  proditor  extiterit ;  vitanda  item  schisniatico- 
rum  et  haereticorum  consortia.  Ad  pacem  denique  et  una- 
niiiiitatem  per  Scripturas  iioriatur.  493 

LreBR  DB  OHATioifE  DoMWiCJL.  —  Trcs  complectitur  partes 
tractaius  8.  Cypriani  de  Oratione  Dominica,  in  quo  hbrum 
TertolUani  de  Oratione  imitatur.  In  priore  ostendit  Ora> 
tionemDouiinicam  esse  omnium  excellentissimam,  summe 
spiritualem  et  ad  impetraodom  eflicacissimam.  Iq  altera 
vero  parte  Dominicse  Oralionis  complectitur  exjilicationem, 
sepiemque  ejus  partes  pnedpuas,  Tertulliaoi  vestigiis 
inhaerens,  decurrit.  Demum  in  teriia  parte  Oratioois  con- 
ditiooes  expendit,  docetque  oraiionem  esse  debere, 
1"  perseverantero  et  assiduam,  exemplo  CJiristi  Domini ; 
i^  vigilantem  ac  toto  corde  eflusam,  exemplo  sacerdotis 
qui «  ante  orationem,  praeCitione  praemissa,  parat  fralrum 
mentes  dicendo:  Sursum  corda,  et  respoudet  plebs: 
Habemu$  ad  Dominum;*  o"  Iwnis  operibus  et  eleeiuo- 
syois  consociatam.  Tobiae  instar  et  Cornelii;  4"*  omoibus 
aiei  horis ac  praRsertim  tribus  ab  Ecdesia  oiatioiii  desti- 
natis,  tertia  oimirura,  sexla  et  oona,n]aue  nec  uoii  el  ves- 
pere  esse  oraiulnm.  521 

LiBER  Ao  DEMBTRUTniii.  —  Deinetriano ,  Africae  procoo- 
suIi,oontendenti  Christiaois  impotari  debere  bella,  famem 
et  pestemquibus  tum  orbUdivexabatur,  quod  ab  ipsisdii 
non  colereotur,  polchre  respoudet  (  ubi  deduxit  mundi 
senio  omnia  deteriora  fieri)  ipsos  polius  ethiiicoslaniarum 
cladiura  causam  esse,  quoa  Deum  noo  colerent  el  Cliris- 
tianos  praeterea  iojustis  persecutiouibus  agilarent.  Deiude, 
ubi  iiU  exprot>ravit  tormentorum  inusitata  geuera  quibus 
Christianos  prte  aliis  reis  torquebat,  non  ad  confessiouem, 
sed  ad  negationem,  deoruni  impotenliam  arguit:  tum 
quod  ipsi  se  defendere  nequeant,  atque  adeo  Demetrianus 
qui  illos  Tindicabat,  ab  ipsis  |M)tias  ooli  quaro  ipse  eos 
colere  deberet ;  tum  quod  a  Christianisde  obsessis  corpo- 
ribus  ejecti,  quid  sint  ipsi  confiteantur.  Neque  vero  ruiuas 
regum,  jacturas  opum  et  similia  mala  quae  persecuiiones 
Christianonim  divinitus  in  vindictam  comitabantur,  ideo 
Tindictas  non  censeri,  quod  illis  etiam  communes  csscut, 
quandoquidem  gaudium  iispotius  sint  omnia  illa,  quam 
IKBoa.  Proitide,  dum  tempus  est,  ad  meotem  redeat  Uor- 
tator,  velsallem  metu  judicii  et  sempcr  ardeutis  geiicnnic 
ignis.  ImitaturautemipsepartimTcrtuUiani  A|>ologeUcum 
et  librum  ad  Scapalam,  partim  Minutii  FeUcis  Octa- 
\ium.  515 

LiBBR DE  moLORUii  Vamtate.  —  Triapotissima hujus libri 
€apita  titultis  ipsc  coinplectitur.  Primum  bioc  comprobat 


quod  reges  fuerint  et  homines  |)0tiu8  quam  dii,  quorum  in 
bonorem  iostituta  sunt  tempia,  expressa  simulanra,  immo- 
lata!  hosiiae  et  festi  dies  celebrati ;  atque  adeo  neque  exte- 
ris  neque  Romanis  quidquam  |>oluisse  |>rodesse  illorum 
cultum,  neque  illis,  sed  sorti  potius  imputandam  Romani 
imperii  itotentiam,  utpote  quae  et  vicissitudine  quadam 
coutigent ,  et  suam  ipsius  originem  erubescat :  neque 
vero  auspiciis  auguriisve  qiiidquam  tribuendum  ex  vano 
illorum  eventu  constare ;  quin  potius  daemouum  esse  bas 
praestigias,  vel  insis  poetis,  Socrate,  Platone,  Trismegisto 
et  Hostanc  testibus,  qui  etunum  Deum  et  daemonas  agno- 
verint.  Alterum  caput,  qiiod  unus  sit  Deus,  tum  per  ino- 
narcbiae  pric  caeteris  dignitatcm  majorem,  lum  per  ipsas 
vulgi  ethuici  voces,  0  Deus,  et  similes,  paucis  roanifestum 
facit.  Postremum  de  Christo,  ex  Prophetis  Judasorum  et 
Evangelica  historia,  latius  prosequitur.  565 

LmEB  DB  MoRTAUTATE.  —  Paucis  argumentum  expUcat 
D.  Pontius  in  Vila  Cypriani :  «  A  quo ,  inquit,  Christiaui 
moUioris  affectus  circa  amissionem  suorum  aut,  quod  majiui 
est,  fidei  parvioris,  consolarentur  spe  iuturorum.  »  in 
primis  enim,  ubi  praedictas  docuit  ejuscemodi  afflictiones  a 
Christo.  iion  timendam  docet  mortalitatem  seu  pestem,  eo 
quod  aJ  immortalitatem  ducat,  alque  adeo  fidem  iUi  deesse 
qui  non  ad  meliora  festinat.  Neque  mirum  quod  Christiano 
cum  gentilibus  sint  mala  huiiis  viiae  commuuia  cum  plus 
caeteris;  illis  in  sxculo  sit  laboraiidum  :  aique  proinde 
exemplo  sanctorum  Job  et  Tobiie,  patientia  opus  esse, 
neqae  murmurandum.  Nisi  eniiu  praecesserit  pugna,  non 
posse  victoriam  contin^ere,  etc  585 

LuiEB  DE  Opbbe  bt  Elbemosytia  .  601 

LiBER  DE  BoNO  Patibnti^. — Scripti  hujus  occasionem  ita 
paucis  exponit  ipse  Cyprianus  sub  finem  Epist.  ad  Jubaia- 
num :  «  Servatur  a  nobis  patienter  et  leniter  cbaritas 
auimi,  coUegii  honor,  dilectionis  vinculum,  concordia  sa- 
cerdotii.  Propter  hoc  etiam  nunc  libelliim  de  Booo  pa- 
tieutix,  quaotom  valuit  uostra  mediocritas,  permittente 
Domino  et  inspirante,  cooscripsimus,  quem  ad  te,  pro  mu- 
tua  dilectiooe,  traosmisimus. »  Postquam  itaque  ioitio,  |»a- 
tieotiam  veram  a  falsa  phUosophoruui  distioxit,  a  patten- 
tia  Dei,  Christi  ac  justorum  omnium,  patientiam  christia- 
nam  commeudai.  Deinde  non  utilem  modo,  sed  ct 
necessariam  illam  esse,  tum  Scripturis,  tuin  rationibus 
probat,  exempiis  item  Job  et  Tobiae  ;  et  ut  ex  opposilo 
sibt  vitio  magis  palientiae  booum  elucescat,  impatieuliae 
quantum  malum  sit  prosequitur.  Postremo  vindictae  cupi- 
ditatem  vituperat,  docetque  Deo,  juxta  Scripturas,  per- 
mlttendam  potius.  quam  uobis  arrogandam  ultionem.  Si 
quo  alio  autem  iii  libro,  lioc  certe,  TertulUanum  iniitatur, 
Iibrum  nempe  ejus  de  Patientia.  Gii 

LnHEB  DE  2elo  et  LivoRE.  —  Paucis  libri  hujus  argumen- 
tum  reddit  in  haec  verba  D.  Pontius  in  vila  Cypriani :  «Quis, 
inquit,  livorem  de  venenata  invidiai  muUgniUte  veuien- 
tem,  dulcedini  remedii  salutaris  inhiberet?  »  Principio 
igitur,  i)Ostquam  eo  gravius  crimeu  esse  zelum  seu  livo- 
rem,  quo  occuUius  est  malum ,  et  originem  ejus  diabolo 
adscribetidani  dociiit  :  propositis  etiam  obiter  invidiae 
exeraplis  e  Veteri  Testamento,  radicem  malorura  oinniura 
iiividiaiii  esse,  per  singula  vitiorum  genera  deducit;  atque 
adeo  recte  el  a  Cbristo  et  ab  Apostolis,  non  uno  iu  loco, 
intcrdictom  fraternum  odium.  Postremo  ubi  Dei  exemplo 
ad  diteclionem  inimicorum  eos  adhortatus  est,  praemiorum 
coronis  propositis  ab  hoc  iiialo  deterret.  637 

Epistola  ad  Fortuxatum  de  Kxuortatio?ce  Martvrii.  651 

Praetatio.  Ibid. 

Caput  primuin.  —  Ouod  idola  dii  non  sint ,  et  quod  nec 
elementa  vice  deoruni  colenda  siot.  655 

Cap.  li.  —  Quod  Deus  solus  colendiis  sit.  657 

Cap.  III.  —  Quae  commiuatio  Dei  sit  adversus  eos  qui 
idolis  sacrificant.  Ibtd, 

Cap.  iV.  —  Noo  iacile  ignoscere  Deum  idololatris.    658 

Cap.  V.  —  Quod  sic  idololatriae  indignetur  Deus,  ul 
praeceperit  etiam  eos  interfici  qui  sacrificare  et  servire 
idolis  suaserint.  Ibid, 

Cap.  VI.  —  Quod  redempli  et  vivificati  Christi  sanguiiie, 
nihil  Christo  praeponere  debeamus.  660 

Cap.  VII.  —  iixeptos  de  faucibus  diaboli  ,  et  de  laqueis 
saeculi  liberatos,  non  debere  denuo  ad  saeculum  reveru,  ne 
perdant  quod  evaserint.  Ibid. 

Cap.  vIII.  —  Insistendum  esse  et  perseverandum  in 
fide  et  virtute,  et  co^lesUs  ac  spiriialis  gratiae  oonsumma- 
tione,  ut  ad  palmam  et  coronam  possit  perveniri.         661 

Cap.  IX.  —  Ad  hoc  pressuras  et  persecutiones  fieri,  ut 
probemur.  ^ 

Cap.  X.  —  Timendas  non  esse  iqjurias  et  poenas  perse- 
cutionum,  quia  major  est  Domious  ad  protegendum,  quam 
dial)olus  ad  impugnandum.  itnd. 

Cap.  XI.  —  AutepnBdictum  esse  quod  nos  mundusodij 
habjturus  esset,  et  quod  persecutioues  adversom  nos  exci 


Sgk 


lUZ 


SVIM9US 


i^ 


taret,  et  quod  nihil  novQin  ChrisliSDis  aocidat,  quando  ab 
iiiitio  mundi  boDl  UtK)ravenat ,  et  oppressi  atque  occisi 
siiu  jusli  ab  ht^ii^iis.  665 

Cap.  XII.  —  On»  spes  et  merces  maneat  juslos  et  mar- 
tyres  post  e^nflic^lioiies  liujus  teuiporis  et  passioues.    673 

Cap.  Xlli.  —  Plus  nosampere  in  passioois  mercede« 
quaiii  qiiod  hic  susiinenius  in  ii^sa  pa.ssione.  674 

TeSTIMONIORUM  LlBRl  TRBS  ADVERSUS  JUD;E0S.  675 

LiBER  pRiuus.  Canui  priimim.  —  Judseos  in  offenum 
Dei  graviter  deliqui&se  ,  quod  Dominum  dereliquerint 
idola  secuti  sint.  679 

Cap.  IT.  —  Ilem ,  quod  prophetis  non  orediderint  et 
eos  intertecerinl.  680 

Cap.  III.  —  Anle  praedictum  quod  Dominum  neque  oo> 
gniluri .  neque  inleilecliiri,  neque  recepturi  essent.    681 
Cap.  IV.  —  Quod  Scripturas  sanetas  intellecturi  Judspi 
non  essent.intelligi  autem  haberent  ia  uovissimis  tempori- 
biis  postea  quam  Christus  venisset.  682 

Cap.  V.  —  Nihil  pobse  Judaeos  intelligere  de  Scripturis, 
nisi  prius  perdideriiit  Cbrisium.  685 

Cap.  VI.  -~  Qnod  Hiej>usalem  perditnri  easeol,  et  tei^ 
ram  quam  acceperant  relicturi.  Itnd. 

Cap.  VII.  Item  quod  essent  amissuri  lumen  Donii- 
ni.  Ebid, 

Cap.  VIII.  Quod  eiroumcisio  prima  carnalis  evaciiata 
sil,  ct  secunda  spiriialis  repromiisa  sit.  684 

Crtp.  \X.  Quod  lex  prior,  quae  per  Moysendaia  est,  ceasa- 
tura  esset.  /#id. 

Cap.  X.  Quod  lei  nova  dari  haberet.  Ibid. 

Cup.  XI.  Quod  dispositio  alii  ct  leslamenUim  novuin 
dari  haberet.  685 

Cap.  XII.  Quod  baptisma  vetot  oessaret  el  novnm  lnci« 
ppret.  Ibid. 

Cap.  XIII.  Quod  Jugum  vetus  evacuaretur,  et  jugum 
noviim  daretur.  680 

Cap.  XIV.  Quod  panores  veteres  cessaturi  essent,  el 
novi  iociperent.  IM. 

Cap.  XV.  Quod  domus  et  templum  Dei  Christus  fulurus 
esset,  et  cessaret  templum  vetus,  et  oovum  incipe- 
ret.  Ibid. 

Cap.  XVI.  Quod  sacri6cium  vetus  evtcuaretur  et  novun 
celebraretur.  687 

Cap.  XVn.  Quod  sacerdollum  vetus  oessaret,  et  novus 
sacerdos  veniret,  qni  in  slernum  fulurus  essel.         Ibid, 
Cap.  XVm.  Quod  propheta  alius  sicut  Moytespromissus 
sit,  scilicet  qui  teslamentum  novuro  daret,  et  qui  mj^is 
audiri  deberet.  t^ 

Cap.  XIX.  Quod  duo  populi  praedicti  slnt,  ma}or  et  mi* 
nor.  id  est  veius  Judseorum,  el  novos  qui  essel  ex  nobis 
futurus.  .  Ibid, 

Cap.  XX.  QoodEcdesia,  que  prius  aerilis  Aieral,  plures 
Olios  habitura  esset  ex  gentibus,  quam  quot  synagt^a  ante 
hHbuisset.  Ibid. 

Cap.  XXI.  Quod  Gentes  magis  in  Christum  credilune 
essenl.  689 

Cap.  XXII.  Quod  nanem  el  calicem  Cbrisli  et  omnem 
graiiam  ejus  amissuri  essent  Judiei,  nos  vero  aoceplurf, 
ei  quod  Chrislianorum  novum  nomea  benediceretur  in 
lerns.  695 

Ca|).  XXni.  Quod  ad  regnum  ceeloniro  nagis  Gentes 
quam  Judaei  pervenianl.  6Qi 

Cap.  XXIV.  Quod  solo  boc  Judaei  accipere  veniam 
possint  deKctonim  suorum,  si  sanguinem  Christi  occisi 
bapiismo  eius  abluerini,  et  in  Ecclesiam  transeuntes, 
jiraeceptis  ejus  obtemperarint.  Ibid. 

LuiER  SECUNDUS. 

Caput  primum.  Chnsturo  primogenHum  esse,  et  ipsum 
esse  sapienliam  Dei,  per  quem  omnia  facia  suut.         695 

Cap.  II.  Quod  sapieutia  Dei  Cbristus  esl,  etde  sacramento 
incaruaiionis  ejus  el  pa.sstonto  et  calicis  et  altaris,  et 
A})ostoloruni  qiii  missi  praedicaveruni.  697 

<^p.  III.  Quod  Christns  idem  sil  et  Semo  Dei.       098 

Cap.  IV.  Quod  idem  Chrislus  idem  sit  manus  et  bra- 
chiumDel  Ibid. 

Cap.  V.  Quod  idem  Angelus  et  Dens.  699 

Cap.  VI.  Quod  Deus  Cbristtts.  7dO 

Cap.  VII.  Quod  Christus  Deus  venturas  esset  illumi- 
nator  el  salvalor  gcneris  huuiani.  70i 

Cap.  VIII.  Quodcura  a  principio  Filtvs  Dei  fuisset,  ge- 
nerarl  denno  haberet  secundum  cimeoi.  703 

Cap.  IX.  Quod  hoe  ftituram  esset  stgnuei  naiiviialis 
ejiis  ai  de  virgine  nasceretur  iMxno  et  Deas,  bomiais  et 
Dei  tilius.  704 

Cap.  X.  Qaod  horoo  et  Deus  GhrtolBS  ez  ulroaue  ge- 
ncre  concretus,  ut  mediaior  esse  inter  noe  et  Patrera 
osset.  "  ibid, 

Cap.  XI.  Quod  de  seniiie  David  gecundum  carnem 
aasd  haberel.  705 


Cap.  XII.  Quod  in  Bethlehemnascerelur.  706 

Cap.  XIII.  Quod  numilis  in  primo  advenlu  suo  yeni- 
rel.  707 

Cap.  ]I^IV.  Quod  ipse  sit  justus  quem  Judsi  occisuri 
cssent.  708 

Cap.  XV.  Quod  ipsedictussitovis  et  agnus,  qu|  occidi 
ha))oret.  Kt  ue  sacramento  uussionis.  Ibid. 

Cap.  XVI.  Qpod  idein  et  lapis  diclus  sil.  710 

Cap.  XVII.  Quoddeinde  ideui  lapis  mons  fieret  et  imple- 
rel  lotaiu  terrain.  712 

Cap.  XV III.  Quod  in  novissimis  temporibus  idein  mons 
manifestaretur,  super  quem  Gentes  veuireot,  el  in  queai 
JusU  ascenderent.  IM. 

Cap.  XIX.  Quodipse  sii  spoo&us, EoclesiamhabeJit  spoo- 
sam,  de  oua  tilii  spirilaliter  nascerentur.  713 

Cap.  Xa.  Quod  cruci  ilium  fixuri  essent  Judei.         714 
Cap.  XXI.  Quod  iu  passione  crucis  el  sigoo  virtus  ctxuus 
sil  et  potesus.  715 

Cjip.  XXII.  Quod  in  hoc  signo  crucis  salua  viK  oamibas 
qui  in  rronlilius  notentur*  716 

Cap.  XXIII.  Quod  (qediodie  in  passio^e  ^iusteoebrs 
futur»  esseut.  Itid. 

Cup.  XXIV.  Quod  a  mor(e  nop  vinceretur,  necapud  in- 
feros  reniansurus  esset.  Ibid. 

Cap.  XXV.  Quod  ab  inferis  tertio  die  resorgeret.      717 
Cap.  XXVI.  Quodcum  resurrexisset,  accipereta  Patre 
oainem  poiestHtem,  el  potestas  ejus  «eterna  sit.         I&id. 
Cap.  XXVII.  Quod  uerveniri  noa  possit  ad  Deum  Pmreoi 
ni&i  per  Filium  ejus,  Jesiim  ChriMum.  718 

Si  Cap.  XXV III.  Quod  ipse  judex  Yeaturus  siL  719 

Cap.  XXIX.  Quod  ipse  sit  rcK  in  sternum  regaaio- 
ras.  7S> 

Cap.  XXX.  Quod  ipse  slt  et  judex  ex  cex.  722 

^  LuiBa  TBaTios.  7i3 

Caput  prinuuu.  De  bono  operis  ei  mJsericordis.    Ibid, 
Cap.  II.  In  opere  et  eleetno^nis,  etiamsi  per  niediocri- 
tatem  minus  fiat,  ipsaro  vobiutatem  satis  esse.  75i 

Cap.  III.  Agapem  et  dilectionem  fraiernam  religiose  ei 
tirmiter  esercendam.  733 

Ca(*.  IV.  lu  uuUo  glorianduai,  quando  noslrom  nihil 
sit.  754 

Cap.  V.  Humilitateai  et  qoietem  in  onnibnft  leoe»- 
dam.  736 

Cap.  VI.  Bonos(|iiosqne  et  joslospbis  i«bor9raiied  tole* 
rare  debere,  quia  probaulor.  Ibid. 

Cap.  VII.  Non  contristandim  SpiriUini  SMictaB  qaeni 
accepimus.  736 

Cap.  Vill.  Iraeondiaoi  TinoeudaM  eeise,  ae  oogia.  de- 
linquere.  737 

Cap.  IX.  Invicem  se  fralressittlinere  debere.        IM. 
Cap.  X.  In  Deum  soluni  fidendiun»  et  in  ipto  ^oriao- 
duro.  JM. 

Cap.  XI.  Eum  qui  fidem  consecuUis  est,  exposito  priore 
houUne,  coeiesiia  Unium  et  spiriialia  co^iare  debere  nee 
attendere  ad  seculum,  cui  jaui  reauotiavit,  738 . 

Cap.  XII.  Non  juraudum  741 

Cap.  XIII.  Noa  maiedioeaduEi.  Ibid. 

Cap  XIV.  Numquam  muasitaudum,  «ed  drca  onwilaQnag 
accidunt  benedicendum  Deum.  i4A 

Cap.  XV.  Ad  hoc  tentari  homines  a  Deo  at  probeu- 
tur.  /Md. 

Cap.  XVI.  De  booo  manyrii.  743 

Cap.  XVII.  Minora  esse  quae  in  saeculo  patiONir  qaam 
sil  premium  quod  pronissum  est.  743 

Cap.  XVIII.  Dilectioni  Dei  ac  Christi  niliil  npaeeonen- 
dum.  .  746 

Cap.  XIX.  Voluouti,  non  nostre,  sed  Dei.  ot>te«iperao- 
dum.'^  Ibid. 

Cap.  XX.  Fundaoaeoturo  et  firmameotum  spei  el  fidei 
esse  limorera  747 

Cap.  X.XI.  Non  temere  de  allero  iudieandoia.         750 
Cap.  XXII.  Accepta  ii^ia,  remitteodum  et  igflkosceo- 
dum.  IM. 

Cap.  XXIII.  Vioem  malis  non  reddendam.  IM. 

Cap.  XXIV.  Non  posse  ad  Palrem  perveoiri  isii  per 
Christum.  IW. 

Cap.  XXY.  Ad  regnum  Dei,  nisi  baptimw  ei  renains 
quis  hierit,  pervenire  non  poase.  Ibid, 

Cap.  XXVI.  Parum  esse  baptizari  et  Euichariittani  acci- 
pere,  uisi  quis  factis  et  opere  proficiat.  751 

Cap.  XXVII.  Bapyoatum  ^uoque  gratian  perdere  w»m 
consecutus  sit,  nisi  iBuocenliain  servel.  Ibid. 

Cap.  XXVIII.  Non  posse  in  Ecclesia  remitti  ei  oui  ia 
Deum  deliquerit.  Ibid. 

Cap.  XXlX.  De  odio  noniinia  aole  praMKcton.  732 

Cap.  XXX.  QuodquisDeo  voverit,cito  reddendufn.  IbU, 
f^p.  XXXi.  £iun  qui  non  credideffit  jm  jttftiwiHw» 
esse.  ^  1      733 

Digitized  by ' 


Google 


ii4S 


RiSRUll  QUJ;  IN  HOC^TOMO^CONTlNENTtlR. 


\m 


t  Gap.  XIXII.  Dd  toM  viM|lHltalts  dt  eonttnenti».      T5S 

Cap.  XXXin.  Nihnpatrero  judicare,  sed  Pilium,  etPa- 
trem  ab  eo  non  honoriflcari  a  quo  non  honorifleetur  Fi- 
«us.  754 

Gap.  XXXIY.  Fideleqi  gentiliter  ?ivere  non  opor- 
tere.  755 

Cap.  XXXV.  Deum  ad  boc  paiientem  esae ,  ut  noa  dcb- 
niteat  peecatt  nottri  et  reformerour.  Uid. 

Cap.  XXXVI.  Mulierem  omari  ssoulariter  non  de- 
bere.  Jbid, 

Cap.  XXXVII.  Fidelem  non  oportere  ob  alia  delioU  nisi 
ob  nomen  solnm  puniri.  756 

Gap.  XXXVIII.  8ervum  Dei  innooeolem  esse  debere, 
ne  incidat  in  poenam  ssecularem.  Jbid, 

Cap.  XXXIX.  Datum  nobis  esse  eiempUmi  vivendi  in 
Christo.  IM. 

Cap.  XL.  Nonjactanter  nectomuUuoae  operandum.  757 
l  Cap.  XLI.  Ineple  et  scurriliter  non  toqnendum.     IM. 

Cap.  XLII.  Fidem  in  lotum  prodesse,  et  tantum  nos 
posse  quaotum  credimus.  tbid. 

Gap.  XLIII.  Posse  enm  alatim  oonseqni  qoi  vere  credi- 
derit.  *  758 

Cap.  XLIV.  Fideles  inter  te  disceptantes  non  debere 
gentiiem  Judieem  eiperiri.  Ibid, 

Gap.  XLV.  Spera  fulurorum  esse,  elideo  fidem  circa 
ea  quse  promissa  sunt  paUenlem  esse  debere.  Ibid. 

Cap.  XLVI.  Mulierem  in  ecelt^sla  taeere  debere.    Ibid, 

Cai).  XLVII.  Deticlo  et  merilo  noslro  fieri  ut  labore- 
raas ,  neo  Dei  onem  in  oronibus  sentiamus.  759 

Cap.  XLVtll.  non  tioenerandum.  Ibid. 

Cap.  XLIX.  Inimicos  quooue  diligendos.  Ibid. 

Cap.  L.  Sacraraentum  ndei  non  ease  profanaudon.   760 

Cap.  LI.  Quod  neroo  in  opcre  suo  exlolli  debeat.    Ibid. 

Cap.  LII.  Credendi  vel  non  oredendi  liberutem  in  ar- 
YAiTU)  positam.  Ikid. 

Cap.  LIII.  Dei  arcana  perapiei  non  posse ,  et  idoiffco  fi- 
dem  noslram  simplicem  esse  dek>erg.  Ibid. 

Cap.  LIV.  Nemfnen  aine  sorde  et  sine  peccato  eace.  76i 

Cap.  LV.  Non  hominibua,  aed  Deo,  placendum.       Ibid. 

Cap.  LVI.  Deqm  nihillatere  ex  his  que  genmlur.  Ibid. 

Cap,  LVII.  Pidelem  emendari  et  reservari.  762 

Cap.  LVIII.  Neaainem  ooniri&tari  morte  deberA,  cnro  ait 
in  vivendo  labor  et  periculum,  in  moriendopax  et  resur^ 
gendi  seouriias.  I6id. 

Cap.  LIX.  De  idoliaqns  genUleii  deoa  putant.  761 

Cap.  LX.  Ciborum  nimiam  conoHpiacotitiam  non  appe> 
tendam.  766 

Gap.  LXI.  Possideidi  ooncupiKentlam  et  pecuniaro  non 
appefendaro.  Ibid 

Cap.  LXil.  Matrimonium  cnm  gentitibus  iim  Jnogca* 
dnm.  767 

Gap.  LXItl.  Grave  deiicturo  esse  fornicationis.        768 

Cap.  LXIV.  Qne  sinl  caroalia  qu»  roortem  paiiant,  et 
qo»  spirilalia  qu£  ad  vitani  ducaot.  /6uJL 

Cap.  LXV.  Oronia  dellcU  in  Baptlamo  deponi.  769 

Cap.  LXVI.  Disciplinaro  Dei  iu  ccclesiasticis  prsBceptis 
ol)servandarn.  l6id. 

Cap.  LXVII.  Prttdioium  qnod  diaoiplinara  saoam  asper- 
natnri  essent.  Ibid. 

Cap.  LXVtll.  KecedendiiBa  ab  eo  qui  ittordiiiate  et  con- 
tra  discipliuam  vivat.  770 

Cap.  LXIX.  Non  in  sapieaiia  nnindi  nec  in  eloqaentia 
esse  regQum  Dei,  sed  in  Ude  crucis  et  virtuio  oonversa^ 
Uonis.  Ibid. 

Cap.  LXX.  Parentibus  obseqiiendum.  Ikid. 

Cap.  LXXI.  Patres  quoque  aaperoa  circi  fiiioa  eaie  aon 
oportet  77i 

Cap.  LXXtl.  Servos,  cum  crodideiftnt,  phisdoninia  car- 
nalibus  servire  debcre.  il4d. 

Cap.  LXXIII.  Itero  doroinos  roitiorea  e&se  debere.  ibid. 

Cap.  LXXIV.  Viduasprobatas^uasque  honorafidas.  I6i(/. 

Gap.  LXXV.  Suorum,  et  maxtmo  iidelittm ,  curam  i>lus 
«nninquenKrae  habere  debem.  ihid. 

Gap.  LXXVI.  Majorem  natu  non  temere  accusan-» 
dnm.  Ibid. 

Gap.  LXXVII.  Peccaotem  puUioe  oiDiiirgaBdum.       772 

Gap.  LXXVIII.  Curo  haereticis  non  loquenduu.       Ibid. 

Cap.  LXXIX.  Innocentiam  fidenter  petere  et  irope- 
trare.  Ibid. 

Cap.  LXXX.  Nihit  licere  diabolo  in  bominem,  nisi  Deus 
permiserit.  Ibid. 

Cap.  LXXXI.  Merccdero  mercenario  cito  redden- 
daro.  Ibid. 

Cap.  LXXXII.  Non  augurandum.  Ibid. 

Cap.  LXXXItl.  Girrum  in  capite  non  habendum.      773 

Cap.  LXXXIV.  Non  vetlendum.  Ibid. 

Cap.  LXXXV.  Surgendum  curo  cpiscopiis  aut  preslMer 
veniat.  Ibid. 


Cap.  LXXXVT.  Schisma*non  fnclendttm ,  eUaroti  in  iina 
fide  et  in  oadpm  iraditione  permaneat  qui  reeedit.       773 

Cap.  LXXXVII.  Fideles  aimplices  cum  prudentla  pssu 
debere.  Ibid. 

Cap.  LXXXVIII.  Fratrem>on*circumveniendam.    Ibid. 

Cap.  LXXXIX.'  Subito  venire  finero  roundi.  774 

Cap.  XC.  Uxorero  a  viro  non  recedere ,  aut  si  reoease-* 
rit,  iunuptam  maiiere.  Ibid, 

Gap.  aCI.  Tanturo  unuroqoemqne  tentari  quantura  |)o- 
test  austinere.  Ibtd. 

Cap.  XCII.  NoD  quicquid  Jicet  esse  raciendum.     Ibid, 

Cap.  XCIIL  Pnedictum  quod  hsreaes  futunn  es- 
seni.  Ibid. 

Cap.  XCIV.  Curo  timore  et  honore  finobariatiam  acci- 
piendam.  Ibid. 

Cap.  XCV.  Bonis  convivenduro,  malos  autem  vftan- 
d08.  775 

Cap.  XCyi.  Factis,  non  verbis,  operandura.  Ibid. 

Cap.  XCvII.  Ad  fidem  et  ad  coosecutionem  properandum 
esse.  Ibid. 

Cap.  XCVIII.  Catecuminnmpeooare  Jam  non  debete.  776 

Cap.  XGX.  Judicium  secundiira  tempora  fuinrumi  «qui- 
Utls  ante  Legem,  vet  Legia  post  Moysen.  Ibid. 

Cap.  C.  Gratiaiu  Dei  gratuitam  estte  debere.  Uid. 

Cap.  CI.  Spiriium  sauctum  in  igne  frequenter  appa- 
ruisse.  jfirf. 

Cap.  CII.  Correptionem  bonos  quoque  libeDter  audire 
debere.  Ibid» 

Cap.  CIII.  A  multiloquentia  temperandum.  777 

Cap.  CIV.  Non  iiientieoduro  Ibid. 

Cap.  CV.  Frequenter  emendaodos  qni  delinqnunt  in  do- 
mesiico  minibteno.  Ibid. 

Cap.  CVI.  Injuria  accepta  patientiam  tenendaBi  etnltio- 
nein  Deo  relinqueodam.  Ibid. 

(jap.  CVII.  Non  detraheodum.  Ibid. 

Ca(>.  CVIIL  Nott  esse  proxiroo  insidiandura.        Ibid. 

Ca|).  CiX.  lafiraioa  visitaodos.  Ibid. 

Cap.  CX.  Susurrooes  uialedictOB  esae.  Ibid. 

Cap.  CXI.  Sacrificia  malonim  acceptabitia  non  esse.   77H 

Caj).  CXII.  Gravius judicari  de  his  qui  in  aeculo  pkis  ha- 
buennt  ^lestatis.  Ibid. 

Cap.  CXIU.  Viduas  et  pupfilos  protegi  oportero.    tbid. 

Cap.  CXIV.  Dumin  camee8t,quis  exomologeain  la- 
oere  deberu.  ibid. 

Cap.  CXV.  Adulationem  peruiciosam  esse.  Ibid. 

Cap.  CXVI.  Pins  ab  eo  ddigi  Doum  oni  in  BaptisBO  plura 
peccata  dimiiiuutur,  Jbid. 

Cap.  CXVII.  Fortem  oongreaaieDem  eaae  adversns  dia- 
bolum ,  et  ideo  kMlUer  nos  alare  debere,  ut  pooimus  vin- 
cere.  779 

Cap.  CXYIII.  De  amiohriale,  qued  la  homine  ve- 
■^»»^-  Ibid. 

Cap.  CXIX.  Grave  fuisse  jugum  Legis  quod  a  nobis  ab- 
jeoturo  est,  et  leve  esae  jogoui  Doraini  quod  a  nobis  sus- 

CXX.  Oratiomlms  loaistendiim.  Jbid, 

Ijoga  D»  Spbctagvus.  —  Agit  primttra  auctor  adversus 
lllQs  qiii  specucula  gentitium  publica  Scrij>tnrarum  aucto- 
rilaie  vHiaicare  niteiiaatur,  et  quamquaui  nusquam  diser- 
Its  Sifipturae  veri)is  prohibiu  siut,  U^iumaU  tvnen  idoiola. 
triae  mterdicto  hiac  probat,  quod  BnlhMn  non  apeotaculi 
geuus  idoiis  qoaseoratara  sii.  Demde,  per :»ingula  Kidoium 
genera>  quae  sint  in  spectaudo  periaaa,  paulo  latius  quam 
Kpistoia  secunda  ad  Donatun  proaequitnr,  el  presertiro 
eoruin  quiljAis  «  obscoaniUUs,  ioquit,  inagisteriuin  tradiiur 
siuiulacris  libidiuis.  »  Postremo  specUcula  chrlstiaiio  ho- 
roiue  digna»  qnibua  nierito  oljlectare  sedebeat,  paucisre- 
censet.  iniitaiua  hiud  dubie  Hbrum  YertuHiani  de  Spec- 
taculis,  q^ettt  aliciibi  et  graeoe  et  laUue  se  soripsisse  itlo 
inf^cat,  taro  rerertuin  iis  onmibus  qu»  ad  hoc  lustiiutum 
faciuBt,  ut  oommenurii  looocsse  posditdum  de  specUculo- 
ruei  diversilaie  ageuduin  esi.  779 

Uam  Mt  Lauob  luamrftn.  —  Laadem  maitjFrii  soblimi 
dioeadi  geoere  proaequitor,  tria  poU^shnum  toto  Hbro  late 
pertracUns :  quid  nempe  sit,  qnautum  sit,  el  cui  rei  iirosit. 
Pulchrisinieriw  sirailitudimbna  etargumento  a  quetidianis 
^eribus  sumpto,  ad  raortera  pro  Christo  lubenter  obeun- 
dam  horutur.  Jaro  inter  virtuies  martyrii  euuroerat,  quod 
universi  doloris  expertes  mariyres  Domioi  propiUaUo  co- 
rooet,  ita  ut  in  eos  non  conipeut  lllud  ChrisU,  usque  qua- 
dranieroultirouinreddere.  Pnemii  veroloco  propooit,  lum 
a  gehennae  roetu  securiutero,  luro  vita;  ;eternae  consecu- 
ttoiiem,  paucis  poelico  quodaro  roore  ulraque  describens, 
deinde  quod  quibusdam  sit  coronae  loco  marlyrium  ,  aliis 
qui>anguine  suo  lavantur  peccatorum  rederoptio.  PosUromo, 
ubl  Schpturis  aliquot  ad  confessionero  nominis  ChrisU,  eos  r 
animavit,  ut  sui  lueraoresisiot  rogat,  cum  in  eis  Domious  P 
ramvrium.ca;perit  honorare,  utpole  quibus  petenUbus  nou  ^ 


ii47 


SYLLABOS  RERUM  QUi£  IN  HOG  TOMO  CONTlNeNTUR. ' 


iiiS 


787 


negare  credatar  DominQs. 

Ao  GENUirf  A  S.  CYPIIUlfl  OPBIU  APPENDICES. 

Prolpgoiuena  de  scriplis  sandi  Cypriani  operibus  ilubiis, 

dcperdiiis,  atque  eidem  suppositis,  auct.  D.  Lumper.  805 
Articulus  primus.  —  Divi  Cypriani  optrra  dubia.  Ibid. 
Articulus  ll.  —  Divo  Cypriano  supposiia  opera.        811 

Articulus  III.  --  De  quibusdani  S.  Cypnaui  operilnts 

Ueperditis.  8i7 

.4ppEifDix  pRiiiA.  —  Opuscula  dubia.  819 

Liber  de  Disciplina  et  Bono  pudicilix.  Epistola  igaoti 

auctoris.  ibid. 

Monitum  de  paulo  infira  rejecta  exliortaiione  ad  ])oeoi- 

tentiam.  8^ 

AppEinMX  sBcunDA.  —  Opusccla  supposita.  827 

Liber  de  Aleatoribus.  Tractatus  perperam  Cypriano  ad- 

scriptus.  Ibid, 

Dc  Sin^laritate  Gericorum.  Tractalus  Cypriano  perpe- 

ram  adscriplus,  necnon  Augustino  et  Origeni  juxia  qiios- 

dam.  835 

Dc  duodecim  Abusionibus  aseculi.  Tractatus  perperam 

Cyuriano  et  Augtistino  adscriptus.  8G9 

Liber  de  duplici  Martyrio.  881 

Oratio  Cypriani  Antiocheni  pro  martyribus.  005 

Oratio  Cypriani  Antiocbeni  quam  sub  die  passionis  suae 

dixlL  Ibid, 

l)e  montibus  Sina  et  Sion.  Tractutus  ignoti  auctoris  ad- 

vcrsus  Judaeos.  909 

Tractatus  adversus  Juda^,  qui  insecuti  sunt  Dominum 

nostrum  Jesum  Chrislum,  incerto  auctore.  919 

C^Bua,  Cyprtano  falso  inscripta.  925 

De  revelatioue  capitis  Beali  Joannis  Baptist».  931 
De  Pascha  comptitus.  937 

APPB5DIX  TEIITU.  975 

Dissertatio  de  Cypriani  libris  ad  Demetrianum ,  et  de 

Idolorum  Yanitate.  Ibid. 

Capul  primum.  —  De  libro  ad  Demetrianum.         Ibid. 

Articulus  primtis.  —  Analysis  bujus  libri.  Ibid, 

Art.  11.  —  Ostenditiu*  Cyprianum  C4irth»giois  episco- 
pum  et  martyrem  esse  verum  hujus  Ubri  parentem;  quis 
ille,  et  utrum  primus  in  Africa  martyr  fuerit.  976 

Art.  III.  —  De  hujus  libri  titulo,  et  utruui  contra  so- 
lum  Demelriauum  scriptus  sit.  978 

An.rv.— '  Quis  luerit  Demetrianus,  ad  quem  hic 
liber  directiis  fuit,  an  proconsulautinferiorisordinisju- 
dv!x.  979 

Art.  y.— OuibosrationibusQyprianus  ad  huiic  libruui 

stTibendum  et  divulgandum  compulsus  sit.  981 

C^iput  II.  —  De  huius  libri  argumento,  state,  codicit)iis 

mauuscriptis,  edilionibus  et  quorumdam  notis.  985 

Articulus  primus.  —  De  hujus  lucubrationis  argumcn- 
to,  et  utrum  Cypnanus  suscepto  vindicis  Christian»  reli- 
tfionisofficiononiilene,  skcut  conteudil  Lactantius,  satis- 
feccrit.  984 

Art  II.  —  De  libri  hiiius  «Ute.  986 

Art.  III.  —  De  libri  hiigus  codicibus  manuscriptis.  987 

Art.  lY.  —  De  liliri  hujus  editionibus.  988 

Art.  y.  —  De  variis  in  bunc  librum  annotationibus. 

989 
Caput  III.  ~  Novae  in  bunc  librum  observationes.    991 

Articulus  primus.  —  De  sacr»  Scripturas  auctoritate , 
et  quibttsdam  lilius  iocis.  Ibid, 

Art.  II.— Quomodo  Cyprianus  Deum  existere  demon- 
siret  ex  rccta  bumani  corporis  statura,  ex  solis  et  alia- 
rum  rerum  creatione,  atque  ex  i  publica  daemonum .  a 
Christianis  ex  ohsessis  corporibus  ejectorumy^j  confes- 
sione.  992 

ArU  III.  —  Credendum  Christo,  qui  sanguiiiis  pretio 
hominem  sacro  baptismate  regenerat,  de  duplici  mortis 
illius  signo;  de  ptionitenlia,  ac  quo  sensu  nemioi ,  hanc 
>itain  agenli ,  sera  esse  dicatur.  995 

Art.  ly.  —  Utrum  Cypriauus  ignes  purgatorios  nega- 
verit,  quam  diserte  asserat  «lernas  fore  poenasdamna- 
torum,  quorum  brevis  oculorum  fructus  perpetua  visioue 
pensabitur,  ac  quam  variis  et  horrendis  cruciatibus  Chri- 
Miani  ab  his  excamificati  fuerint.  996 

ArU  y.  —  Quanu  iniquitaie  ethnici  condemnaverint 
Christianos,  nec  defeosos,  nec  auditos ;  quam  mirabilis ' 


fuerit  eorum,  quorum  miroerus  seinper  tugd^atnr,  pa- 
tientia,  et  quos  Deus  uitus  est  ruinis  R^;um ,  jactuHs 
opum,  dispeodio  militum,  ac  duninutiooe  casirorom.  998 

Ca|>ut  iV.  —  Expenduutur  Cypriani  argumenta«  quibos 

Demetriaoutn  aiiosque  gentiles  refellit ,  qui  Christianos 

piiblicarum  belli,  famis ,  et  pestis  cabmiutam ,  caosaoi 

esse  criminabaoiur.  iOOO 

Articulus  primus.  —  Primum  Cypriaui  argomeotnm  ex 

muDdi  senio  desumptum  examiuatur.  IHd. 

Ari.  II.  —  Quam  luculenter  Cvpriaous  demoustrel 

publicas  balamiutes  non  ideo  accidisse ,  quia  CtaristiaiM 

verum  Deum  venerabantur,  sed  quia  ethnid  falsos  ode- 

bint  deos ,  et  aliorum  gravissimonim  criminom  rei  eraot, 

ubi  de  servorum  poenis.  1001 

Art.  III.  —  Quaodo  Cyprianus  probaverit  nentiquaiu 

Chrislianos,  sed  Gentiles  t>ellorum fuukse  causam.       1004 

Art  ly.  —  Qua  ratioiie  Cyprianus  osteodat  ooo  Clni- 

stlanos,  sed  Gentiles  steriliutis  et  fiunis  esse  causatn. 

1005 

Art.  y.  —  Tanlum  abesse  ut  ethnid  Dcum ,  eorum 

crimiuibus  offeusum,  curaveriot  pestis  tempore  pls<=*£e. 

quin  potius  illum  gravioribus  flagitiis  irriuverint .       1006 

Art.  yi.—  Quanu  misericordi»  opera  ChrisUaoi  exbi- 

buerint  quibuslibet  peste  infeclis  morientibos  ac  mor- 

tuis.  lOOS 

Art.  yiL  —  Cur  Christiani,  plane  innocentes,  iisdeai 

publicis  calamiutilNis,  ac  scelerati  Gentiles  afltigebao- 

tur.  1009 

Caputy.— De  Cypriani  libro  de  Idolorom  yaoiute.  tOil 

Arlicuius  primtis.  —  Analysis  hnjus  libri.  Ibid. 

Art.  II.  ~  De  hiijus  liliri  auctore.  titulo,  integriute, 

argumento ;  et  cur  aliquando  epistoue  nomioe  iuscribo- 

tur.  1013 

Art.  III.— Quo  tempore,  et  quam  festioanter  bic  liber 

a  Cypriaoo  scnptus  ftient.  tOI6 

Art.  ly.  —  De  buius  libri  manoscriptis  et  editis  codi- 

cibus  ac  variorum  in  iilum  notis.  1017 

Caput  yi.  —  Novae  in  hunc  libriim  observationes.    1019 

Ariiculus  primus.  —  De  iis  qu»  Cypriaous  ex  Tertul- 

liano  et  Minucio  Felire  excerpsit ,   ac  quomodo  doobus 

aliis  io  libris  ea  sacrae  Scripturae  teslimoniis  protMverit, 

qux  in  isto  de  Judafis ,  Christianis ,  et  Christo  Doraiw» 

breviter  enarrat.  Ibid. 

Art.  II.  —  Quam  luculenter  Cyprianus  assertt  ortJio- 

doxum  de  suprema    Christi   divimUte,  et  sanctissimae 

Triniutis  mysterio  documentum.  lOfO 

Art.  III.  —  De  Christo  bomine,  ac  quo  senso  did  d^ 

tuerit :  Spirilus  sancUis  came  tnduitur,  1022 

Art.  ly.  —  De  idoiolatriae  origiue,  et  ridiculis  qoibus- 

dam  Romanorum  diis,  in  dubio  aut  nolo  hojus  libri  (rjg- 

meiito  noUtis  ,  ac  de  crudeli  consulum  romaoorom  ini- 

lio.  iOi4 

Sancti  Cypriani  carmeo  ad  Felicem  de  resurrecUoQe 

mortuomm.  iO& 

Observatio  praevU  D.  Edm.  Martene.  IM, 

Carmen.  10Z7 

Appbitdix  qcabta.  1053 

Oxoniensis  ediiionis  selectas  io  Cyprianum  notx.    IM. 

Epislol».  IM. 

"  Ad  Donatum  liber  de  GraUa  Dei.  1086 

De  Idolorum  yaniUte  liber.  1091 

Testimoniorum  ad  Qnirinum  adversus  Judaeos  prae&tio 

iu  duos  libros  priores.  1004 

\  Testimouiorum  iiber  primus.  1096 

Testimoniorum  liber  secundus.  1096 

Tcstimoiiiorum  liber  tertius.  1105 

De  Habitu  yirginum.  IHO 

Le  Uniute  Ecciesiae  liber.  tll3 

i  DeLapsis.  1116 

,  De  Oratione  Dominica.  1133 

De  MorUliUte.  liiO 

i   De  Exhortatione  martyrii.  11% 

Jos.  Mart.  Routhii  seleclas  in  quosdam  Cypriani  libroK 

notae.  1140 

Ap|>endids  primae  conlinuatio.  ExborUtio  ad  poeniten* 

tiam  cum  disserutione  Joh.  Trombellii.  1135 

Index  rerum.  1189 


FINIS  TOMl  QUARTI. 


13 


lO 


Digitized  by 


Google 


li 


Digitized  by 


Google 


Digitized  by 


Google 


3  2044  048  207  708 


THIS  VOLUME 
DOES  NOT  CIRCULATE 


Digitized  by 


Google